H ώρα της αναμονής.

 

Υπάρχει μια ώρα που δεν μοιάζει με καμία άλλη.

Δεν είναι η ώρα πριν από κάτι ούτε η ώρα μετά από κάτι. Είναι η ώρα που το γεγονός έχει ήδη φύγει από τα χέρια μας και δεν έχει ακόμη φτάσει στη ζωή μας.

Η αναμονή είναι μια παράξενη μορφή χρόνου. Δεν προχωρά· βαθαίνει. Κάθε λεπτό δεν προσθέτει χρόνο, αφαιρεί βεβαιότητες. Εκεί μαθαίνει κανείς πως δεν μπορεί να διατάξει ούτε το ρολόι ούτε την έκβαση.

Περιμένουμε ένα βλέμμα, μια απάντηση, μια απόφαση, έναν άνθρωπο. Κι όσο περιμένουμε, φτιάχνουμε μέσα μας δεκάδες εκδοχές του αύριο, μέχρι που κάποια στιγμή καταλαβαίνουμε πως η μεγαλύτερη αγωνία δεν είναι αυτό που μπορεί να συμβεί, αλλά αυτό που δεν μπορούμε πια να ελέγξουμε.

Ίσως γι’ αυτό η αναμονή είναι μια από τις πιο σκληρές δοκιμασίες της επιθυμίας.

Γιατί η επιθυμία θέλει να κινηθεί, ενώ ο χρόνος απαιτεί να μείνει ακίνητη.

Κι όμως, εκεί, στην ακινησία, συμβαίνει κάτι παράξενο: ξεχωρίζει αυτό που πραγματικά θέλουμε από αυτό που απλώς φοβόμαστε να χάσουμε.

Κάποια πράγματα αξίζουν να περιμένεις.

Κάποια άλλα τα περιμένεις μόνο επειδή δεν έχεις ακόμη το θάρρος να φύγεις.

Και ίσως η πιο δύσκολη απόφαση της αναμονής να μην είναι πότε θα έρθει αυτό που περιμένεις, αλλά πότε θα πάψεις να περιμένεις.

Την ώρα των δύσκολων αποφάσεων.

 

Υπάρχουν αποφάσεις που δεν έρχονται όταν είμαστε έτοιμοι. Έρχονται όταν τελειώνουν οι δικαιολογίες.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή μπορούμε να αναλύουμε, να περιμένουμε, να ζητάμε μια ακόμη γνώμη, να αφήνουμε τον χρόνο να αποφασίζει αντί για εμάς. Όμως κάποτε η ζωή στενεύει τόσο, ώστε ανάμεσα στο «ναι» και στο «όχι» δεν χωρά πια η αναβολή.

Τότε ανακαλύπτουμε κάτι παράξενο: η δύσκολη απόφαση δεν είναι συνήθως αυτή που δεν γνωρίζουμε. Είναι εκείνη που γνωρίζουμε και δεν θέλουμε να πληρώσουμε το τίμημά της.

Γιατί κάθε αληθινή απόφαση έχει κόστος. Να φύγεις σημαίνει να αφήσεις κάτι πίσω. Να μείνεις σημαίνει να αναλάβεις αυτό που θα συμβεί αν μείνεις. Να μιλήσεις μπορεί να διαλύσει μια ισορροπία. Να σωπάσεις μπορεί να διαλύσει εσένα.

Κι έτσι, την κρίσιμη ώρα, δεν δοκιμάζεται τόσο η λογική μας όσο η ικανότητά μας να αντέξουμε τον εαυτό μας μετά την απόφαση.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο σκληρό μάθημα της ωριμότητας: δεν υπάρχουν πάντα σωστές επιλογές. Υπάρχουν επιλογές που αναλαμβάνουμε χωρίς να κρυβόμαστε πίσω από τις συνέπειές τους.

Γιατί η ζωή δεν μας ζητά να προβλέψουμε το μέλλον. Μας ζητά να σταθούμε όρθιοι απέναντι στη στιγμή που το μέλλον αρχίζει να γράφεται από το χέρι μας.

Και τότε η δύσκολη απόφαση παύει να είναι δίλημμα.

Γίνεται χαρακτήρας.

Η κατάλληλη ώρα.

Η κατάλληλη ώρα δεν φαίνεται στο ρολόι.

Το ρολόι μετρά τον χρόνο· δεν γνωρίζει τον καιρό. Ο χρόνος περνά αδιάφορος, ενώ ο καιρός ανοίγει ξαφνικά μια ρωγμή μέσα του και μας ζητά να αποφασίσουμε.

Υπάρχουν στιγμές που δεν επαναλαμβάνονται, όχι επειδή ο χρόνος είναι λίγος, αλλά επειδή εμείς δεν είμαστε ποτέ ακριβώς οι ίδιοι. Το ίδιο βλέμμα, ένα λεπτό αργότερα, μπορεί να είναι ήδη παρελθόν. Η ίδια λέξη, ειπωμένη αύριο, μπορεί να έχει χάσει όλο το βάρος της.

Η κατάλληλη ώρα είναι η σπάνια σύμπτωση ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει έξω και σε αυτό που έχει ωριμάσει μέσα μας.

Δεν την περιμένεις. Την αναγνωρίζεις.

Κι ίσως η ωριμότητα να μην είναι να ξέρεις τι πρέπει να κάνεις, αλλά να καταλαβαίνεις πότε η αναβολή έχει ήδη γίνει επιλογή.

Γιατί η ζωή δεν κλείνει πάντα τις πόρτες με θόρυβο. Μερικές φορές τις αφήνει μισάνοιχτες και περιμένει.

Κι εμείς λέμε πως περιμένουμε την κατάλληλη ώρα.

Μέχρι που κάποτε καταλαβαίνουμε το αμείλικτο:

δεν χάσαμε την κατάλληλη ώρα· τη χρησιμοποιήσαμε για να δικαιολογήσουμε την αδράνειά μας.

Τα κατάλληλα αισθήματα την κατάλληλη στιγμή.

 

Υπάρχουν συναντήσεις που δεν αποτυγχάνουν από έλλειψη αισθήματος, αλλά από ασυμφωνία χρόνου. Δύο άνθρωποι μπορεί να κοιταχτούν με την ίδια επιθυμία και να βρίσκονται, εντούτοις, σε διαφορετικές εποχές της ζωής τους.

Ο ένας μόλις βγαίνει από τη φωτιά. Ο άλλος μόλις μαθαίνει να καίγεται.

Κι έτσι ο χρόνος γίνεται ο αόρατος τρίτος μιας σχέσης. Δεν αγαπάμε μόνο έναν άνθρωπο· αγαπάμε και τη στιγμή στην οποία τον συναντούμε. Το ίδιο πρόσωπο, σε άλλη ηλικία, μετά από άλλη απώλεια, πριν από άλλη απογοήτευση, μπορεί να σημαίνει έναν ολόκληρο διαφορετικό κόσμο.

Ίσως γι’ αυτό τα αισθήματα δεν κρίνονται μόνο από την αλήθεια τους. Κρίνονται και από την ώρα τους.

Η τρυφερότητα που έρχεται μετά την πληγή δεν είναι πάντοτε θεραπεία. Η συγγνώμη που φτάνει αφού έχει σβήσει η προσδοκία δεν ξαναφέρνει τον χρόνο πίσω. Και ο έρωτας που γεννιέται όταν ο άλλος έχει πάψει να περιμένει, μοιάζει με κλειδί για μια πόρτα που δεν υπάρχει πια.

Υπάρχει, λοιπόν, μια λεπτή τραγωδία στη ζωή: μπορεί να συναντήσεις τον σωστό άνθρωπο με το λάθος πρόσωπο του εαυτού σου. Να έχεις την αγάπη, αλλά όχι την ωριμότητα να την κρατήσεις. Να έχεις την επιθυμία, αλλά όχι το θάρρος. Να έχεις το θάρρος, αλλά να έχεις χάσει ήδη τον άνθρωπο.

Και τότε καταλαβαίνεις πως η κατάλληλη στιγμή δεν είναι μια ώρα στο ρολόι. Είναι η σπάνια σύμπτωση δύο εσωτερικών χρόνων.

Γιατί μερικές φορές δεν χάθηκε η αγάπη.

Χάθηκε η στιγμή στην οποία θα μπορούσε να γίνει ζωή.

Τα κατάλληλα πρόσωπα την κατάλληλη στιγμή.

Ίσως η ζωή να μην είναι τόσο θέμα τύχης όσο θέμα συγχρονισμού.

Υπάρχουν πρόσωπα που περνούν από μπροστά μας και δεν τα βλέπουμε. Όχι επειδή δεν ήταν σημαντικά, αλλά επειδή εμείς βρισκόμασταν ακόμη σε μια άλλη εποχή του εαυτού μας. Και υπάρχουν άνθρωποι που εμφανίζονται ξαφνικά, όταν όλα μέσα μας έχουν ωριμάσει αρκετά για να καταλάβουμε αυτό που κάποτε θα προσπερνούσαμε.

Η ίδια συνάντηση, σε διαφορετικό χρόνο, μπορεί να γίνει αδιάφορη ή καθοριστική. Το ίδιο βλέμμα μπορεί κάποτε να μη σημαίνει τίποτα και αργότερα να μοιάζει με απάντηση σε μια ερώτηση που δεν είχαμε ακόμη διατυπώσει.

Ίσως γι’ αυτό οι σημαντικότερες συναντήσεις δεν είναι απλώς συναντήσεις ανθρώπων. Είναι συναντήσεις χρόνου.

Ο κατάλληλος άνθρωπος δεν είναι πάντοτε εκείνος που μας ταιριάζει περισσότερο. Μπορεί να είναι εκείνος που συναντά την ανάγκη μας ακριβώς τη στιγμή που γεννιέται. Εκείνος που δεν έρχεται να συμπληρώσει ένα κενό, αλλά να μας κάνει να καταλάβουμε γιατί υπήρχε.

Και τότε συμβαίνει κάτι σχεδόν ανεξήγητο:

δεν αισθάνεσαι ότι γνώρισες κάποιον καινούργιο·

αισθάνεσαι ότι κάποιος ήρθε στη ζωή σου τη στιγμή που έπρεπε να υπάρξει.

Ίσως τελικά αυτό να λέμε τύχη.

Τα κατάλληλα πρόσωπα, την κατάλληλη στιγμή - όχι επειδή η ζωή ξέρει πάντα τι κάνει, αλλά επειδή κάποτε, μέσα στο χάος της, δύο άνθρωποι βρίσκονται ακριβώς όταν μπορούν να αλλάξουν ο ένας τον άλλον.

Η κατάλληλη στιγμή.

Περιμένουμε συχνά την κατάλληλη στιγμή σαν να είναι ένα ραντεβού που θα μας κλείσει η ζωή.

Να έρθει η σωστή ώρα. Να είμαστε έτοιμοι. Να μην υπάρχει φόβος, αμφιβολία, εκκρεμότητα. Να έχουν τα πράγματα τακτοποιηθεί αρκετά ώστε να τολμήσουμε.

Μόνο που η κατάλληλη στιγμή σπάνια έρχεται τακτοποιημένη.

Έρχεται συνήθως απρόσκλητη, μέσα στην ακαταστασία. Ένα βλέμμα που κρατά λίγο περισσότερο. Μια πόρτα που ανοίγει για λίγα δευτερόλεπτα. Μια κουβέντα που, αν δεν ειπωθεί τώρα, αύριο θα είναι απλώς μια σκέψη. Ένας άνθρωπος που βρίσκεται μπροστά σου πριν προλάβεις να αποφασίσεις αν είσαι έτοιμος να τον συναντήσεις.

Ίσως γι’ αυτό η ζωή δεν μας ζητά τόσο να γνωρίζουμε την ώρα όσο να αναγνωρίζουμε τη στιγμή.

Ο χρόνος μετριέται. Η στιγμή αισθάνεται.

Και υπάρχει κάτι σχεδόν ερωτικό σ’ αυτή την αναγνώριση: να καταλάβεις πως αυτό που συμβαίνει τώρα δεν θα συμβεί ακριβώς έτσι ξανά. Πως το «αργότερα» δεν είναι πάντοτε μια δεύτερη ευκαιρία. Μερικές φορές είναι απλώς το όνομα που δίνουμε σε μια χαμένη δυνατότητα.

Δεν είναι όλες οι καθυστερήσεις ωριμότητα. Κάποιες είναι φόβος μεταμφιεσμένος σε λογική.

Και δεν είναι κάθε βιασύνη τόλμη. Κάποιες φορές είναι απλώς η ανικανότητά μας να αντέξουμε τη σιωπή πριν από την απόφαση.

Η κατάλληλη στιγμή βρίσκεται κάπου ανάμεσα στα δύο: εκεί όπου η επιθυμία συναντά την επίγνωση και η σκέψη, για μια ελάχιστη στιγμή, παύει να φοβάται την πράξη.

Ίσως τελικά η κατάλληλη στιγμή να μην είναι εκείνη που περιμένουμε.

Να είναι εκείνη που αναγνωρίζουμε.

Και τότε δεν χρειάζεται να ρωτήσεις αν είναι αργά.

Χρειάζεται μόνο να ξέρεις αν είναι τώρα.

Το κατάλληλο μυαλό.

 

Δεν ερωτεύεσαι πάντοτε ένα πρόσωπο. Κάποτε ερωτεύεσαι τον τρόπο με τον οποίο ένα μυαλό μετακινεί μέσα σου τον κόσμο.

Το κατάλληλο μυαλό δεν είναι εκείνο που συμφωνεί μαζί σου. Είναι εκείνο που σε κάνει να αμφιβάλλεις με ηδονή. Που δεν σου προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά ερωτήσεις αρκετά βαθιές ώστε να σε αναγκάζουν να ξανασυναντήσεις τον εαυτό σου.

Η ομοιότητα καθησυχάζει. Η διαφορά ξυπνά. Κι υπάρχει μια παράξενη ερωτικότητα στη διαφορά όταν δεν γίνεται μάχη. Όταν ο άλλος δεν θέλει να σε νικήσει, αλλά να σε πλησιάσει. Όταν δύο σκέψεις συναντιούνται όπως δύο σώματα: με περιέργεια, επιθυμία και την αίσθηση πως τίποτε δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί ολόκληρο.

Γιατί το πιο γυμνό μέρος του ανθρώπου δεν είναι το σώμα του. Είναι όσα σκέφτεται και δεν τολμά να πει.

Το κατάλληλο μυαλό είναι εκείνο μπροστά στο οποίο μπορείς να πεις «δεν ξέρω», «φοβάμαι», «έκανα λάθος» και να μη μικρύνεις. Εκείνο που δεν προσπαθεί να σε διορθώσει, επειδή καταλαβαίνει πως οι αντιφάσεις δεν είναι ελαττώματα αλλά τα ίχνη της διαδρομής μας.

Και τότε ο έρωτας παύει να είναι κατοχή. Γίνεται χώρος.

Ένας χώρος όπου μπορείς να παραμείνεις μυστήριο και παρ’ όλα αυτά να αγαπιέσαι.

Ίσως λοιπόν το κατάλληλο μυαλό να μην είναι εκείνο που σε καταλαβαίνει πλήρως.

Είναι εκείνο που σε κάνει να θέλεις να αποκαλυφθείς.

Είσαι με τον κατάλληλο σύντροφο;

Είσαι με τον κατάλληλο σύντροφο;

Υπάρχει μια παράξενη αλαζονεία στην ερώτηση «είναι ο κατάλληλος;», σαν να περιμένουμε από τον έρωτα να διαθέτει εγχειρίδιο χρήσης, εγγύηση και ημερομηνία λήξης. Σαν να υπάρχει κάπου, κρυμμένος ανάμεσα στα δισεκατομμύρια των ανθρώπων, ένας άνθρωπος κατασκευασμένος ακριβώς στα μέτρα της μοναξιάς μας.

Μα ο έρωτας δεν είναι εφαρμογή που εγκαθιστάς στη ζωή σου για να λειτουργεί καλύτερα.

Είναι η διατάραξή της.

Ο κατάλληλος σύντροφος ίσως δεν είναι εκείνος που ταιριάζει περισσότερο στις ανάγκες σου, αλλά εκείνος που σε αναγκάζει να ξανασκεφτείς ποιες ήταν πραγματικά οι ανάγκες σου. Εκείνος που δεν έρχεται να κατοικήσει στο ήδη χτισμένο σπίτι σου, αλλά ανοίγει ένα παράθυρο σε έναν τοίχο που θεωρούσες συμπαγή.

Γιατί ο αληθινός έρωτας έχει κάτι από σεισμό. Δεν γκρεμίζει πάντοτε το σπίτι· γκρεμίζει όμως την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζεις πού τελειώνεις εσύ και πού αρχίζει ο άλλος.

Και τότε αρχίζει η δύσκολη περιοχή.

Εκεί όπου η επιθυμία συναντά την ελευθερία.

Θέλουμε να αγαπάμε έναν άνθρωπο, αλλά συχνά θέλουμε ακόμη περισσότερο να τον κατέχουμε. Να γνωρίζουμε πού είναι, τι σκέφτεται, ποιον κοιτάζει, γιατί σώπασε. Να μετατρέπουμε την ανασφάλειά μας σε ερωτήσεις και την ανάγκη μας για έλεγχο σε ενδιαφέρον.

Μόνο που ο άνθρωπος που αγαπάς δεν είναι ιδιοκτησία σου.

Είναι ένας ξένος που σου επιτρέπει, για λίγο ή για πάντα, να πλησιάσεις.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο ερωτικό πράγμα στον έρωτα: ότι ακόμη και όταν γυμνώνεται το σώμα, παραμένει γυμνό κάτι πολύ βαθύτερο και πολύ πιο επικίνδυνο -η ελευθερία του άλλου.

Ο κατάλληλος σύντροφος δεν είναι αυτός που σε κάνει να αισθάνεσαι ασφαλής κάθε στιγμή. Είναι εκείνος με τον οποίο μπορείς να αντέξεις την αλήθεια χωρίς να χρειάζεται να την παραμορφώσεις για να μη χάσεις τη σχέση.

Να μπορείς να πεις «φοβάμαι» χωρίς να ντρέπεσαι.

«Ζηλεύω» χωρίς να απαιτείς.

«Σε θέλω» χωρίς να σε κάνω κτήμα μου.

«Χρειάζομαι να φύγω λίγο» χωρίς να σημαίνει «σε εγκαταλείπω».

Γιατί υπάρχει κι ένας έρωτας που δεν αγαπά τον άνθρωπο αλλά την κατοχή του. Ένας έρωτας που φοβάται τόσο πολύ την απώλεια, ώστε αρχίζει να φυλακίζει αυτό που υποτίθεται πως αγαπά.

Και τότε το φιλί γίνεται σφραγίδα ιδιοκτησίας.

Η αγκαλιά γίνεται περίφραξη.

Η ζήλια βαφτίζεται πάθος.

Κι η εξάρτηση, αγάπη.

Ίσως λοιπόν ο κατάλληλος άνθρωπος να μην είναι εκείνος που θα σου υποσχεθεί ότι δεν θα σε πληγώσει ποτέ. Αυτή είναι μια υπόσχεση που κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να δώσει.

Ίσως είναι εκείνος που, όταν σε πληγώσει, θα έχει το θάρρος να κοιτάξει την πληγή χωρίς να την αρνηθεί.

Εκείνος που δεν θα απαιτήσει από εσένα να είσαι πάντοτε εύκολος, νέος, όμορφος, δυνατός, διαθέσιμος, ερωτευμένος με τον ίδιο τρόπο.

Εκείνος που θα αντέξει να σε δει να αλλάζεις.

Γιατί ο έρωτας δεν δοκιμάζεται όταν δύο άνθρωποι κοιτάζονται μέσα στα μάτια.

Δοκιμάζεται όταν κοιτάζουν προς διαφορετικές κατευθύνσεις και, παρ’ όλα αυτά, επιλέγουν να περπατήσουν λίγο ακόμη μαζί.

Και υπάρχει μια ακόμη πιο σκληρή ερώτηση.

Όχι «είναι ο κατάλληλος για μένα;»

Αλλά:

Ποιος είμαι εγώ όταν είμαι μαζί του;

Αν μικραίνεις για να χωρέσεις στη ζωή του, κάτι έχει ήδη χαθεί.

Αν φοβάσαι να μιλήσεις, αν προσέχεις κάθε λέξη, αν ζητάς συγγνώμη επειδή υπάρχεις, αν χρειάζεται να γίνεσαι λιγότερο εσύ για να παραμένει εκείνος -τότε ίσως δεν έχεις βρει έναν σύντροφο.

Έχεις βρει έναν καθρέφτη στον οποίο σιγά σιγά εξαφανίζεσαι.

Ο κατάλληλος άνθρωπος δεν σου αφαιρεί τις μοναξιές. Τις κάνει λιγότερο φοβιστικές.

Δεν σε ολοκληρώνει. Δεν μπορεί κανείς να κάνει αυτή τη δουλειά για λογαριασμό σου.

Σε συναντά όμως ολόκληρο, όσο ολόκληρος μπορείς να είσαι, και δεν τρομάζει από τις ρωγμές.

Και ίσως τελικά ο έρωτας να μην είναι η εύρεση κάποιου που θα συμπληρώσει τα κενά σου, αλλά η συνάντηση δύο ανθρώπων που έχουν συμφιλιωθεί, όσο μπορούν, με τα κενά τους και αποφασίζουν να μη φοβηθούν ο ένας τα σκοτάδια του άλλου.

Γιατί ο έρωτας δεν είναι η εύρεση κάποιου που θα σε κάνει να ξεχάσεις τον εαυτό σου.

Είναι η συνάντηση κάποιου δίπλα στον οποίο δεν χρειάζεται να τον υποδύεσαι.

Κι ίσως το πιο δύσκολο σημάδι να αναγνωρίσεις είναι αυτό: Με τον κατάλληλο άνθρωπο δεν αισθάνεσαι ότι κέρδισες κάποιον. Αισθάνεσαι ότι δεν χρειάζεται πια να χάνεις τον εαυτό σου για να μη χάσεις εκείνον.

Γαλήνη κι αξιοπρέπεια.

 

Υπάρχει μια ηλικία στη ζωή όπου ο άνθρωπος κουράζεται να εξηγεί. Όχι επειδή δεν έχει πια λόγια, αλλά επειδή ανακαλύπτει πως ορισμένα πράγματα χάνουν την αξία τους τη στιγμή που πρέπει να αποδειχθούν. Δεν χρειάζεται να πείσεις κανέναν πως είσαι αυτό που είσαι. Όπως δεν χρειάζεται η θάλασσα να εξηγήσει γιατί είναι βαθιά.

Τότε έρχεται η γαλήνη.

Όχι σαν δώρο. Σαν κατάκτηση.

Είναι η σιωπή που μένει όταν φύγουν από μέσα σου οι φωνές των άλλων. Οι προσδοκίες τους, οι κρίσεις τους, οι μικρές τους απαιτήσεις να είσαι κάτι διαφορετικό από αυτό που μπορείς και θέλεις να είσαι.

Και δίπλα της στέκεται η αξιοπρέπεια.

Δεν φωνάζει. Δεν εκδικείται. Δεν ζητάει χειροκρότημα. Ξέρει να φεύγει από τραπέζια όπου η παρουσία της θεωρείται δεδομένη και από σχέσεις όπου η απουσία της δεν θα γίνει ποτέ αισθητή.

Ίσως τελικά η αξιοπρέπεια να είναι η τέχνη του να μη διαπραγματεύεσαι την ψυχή σου.

Κι η γαλήνη, η ανταμοιβή.

Γιατί κάποτε καταλαβαίνεις πως δεν είναι απαραίτητο να κερδίζεις κάθε μάχη. Μερικές μάχες κερδίζονται απλώς όταν αποφασίζεις να μην τις δώσεις.

Κι έτσι, χωρίς θόρυβο, χωρίς μεγάλες δηλώσεις, ο άνθρωπος επιστρέφει στον εαυτό του.

Με λιγότερους ανθρώπους ίσως.

Με λιγότερες αυταπάτες σίγουρα.

Αλλά με κάτι πολύ πιο σπάνιο:

να μπορεί να κοιτάζει τον καθρέφτη του χωρίς να χρειάζεται να απολογηθεί.

Τα μαγνητάκια του ψυγείου.

 

Το ψυγείο είναι ίσως το πιο ταπεινό μουσείο του σπιτιού.

Δεν έχει εισιτήριο, φύλακα ούτε γυάλινη προθήκη. Έχει μόνο ένα κομπρεσέρ που γουργουρίζει και δεκάδες μικρά μαγνητάκια κολλημένα στην πόρτα του, σαν να προσπαθούν να κρατήσουν τον κόσμο στη θέση του.

Ένα από τη Ρώμη. Ένα από το Λονδίνο. Ένα από την Αυστρία. Ένα από την Σλοβακία. από ένα νησί που επισκέφτηκες πριν χρόνια. Ένα που σου έφερε κάποιος άλλος, επειδή θυμήθηκε πως κάποτε είπες ότι ήθελες να πας εκεί. Ένα που σου έφερε ο γιος σου, ένα που απόμεινε από την πρώην σου.

Κανένα δεν είναι ιδιαίτερα πολύτιμο. Κι όμως, αν πέσει ένα, σκύβεις και το μαζεύεις.

Γιατί τα μαγνητάκια δεν κολλάνε πραγματικά στο ψυγείο. Κολλάνε στον χρόνο.

Κρατούν πάνω στην πόρτα μικρά κομμάτια από ζωές που θα μπορούσαν να είχαν ξεχαστεί. Ένα τοπίο, μια ημερομηνία, ένα πρόσωπο, μια θάλασσα, ένα αστείο. Η γεωγραφία γίνεται ξαφνικά προσωπική ιστορία.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο παράξενο.

Όσο περισσότερα μαγνητάκια αποκτάς, τόσο λιγότερο μοιάζει το ψυγείο με ψυγείο.

Μοιάζει με χάρτη.

Μόνο που είναι ένας χάρτης χωρίς σύνορα, χωρίς πρωτεύουσες και χωρίς πολέμους. Η Ρώμη μπορεί να βρίσκεται δίπλα στην Κρήτη, το Σικάγο πάνω από ένα χωριό της Ηπείρου και μια παραλία δίπλα σε ένα τηλέφωνο πιτσαρίας.

Η ζωή δεν ταξινομεί τις αναμνήσεις με αλφαβητική σειρά. Τις κολλάει όπου βρει.

Κάποτε, βέβαια, το ψυγείο γεμίζει.

Δεν υπάρχει πια χώρος για καινούργιο μαγνητάκι. Κι εκεί αρχίζει το πραγματικό ταξίδι.

Γιατί ίσως τα μαγνητάκια του ψυγείου δεν υπάρχουν για να θυμόμαστε πού πήγαμε. Υπάρχουν για να μας θυμίζουν πως, παρ’ όλα αυτά, δεν μείναμε στο ίδιο μέρος.

Το μυστικό της σπιτικής πίτσας.

 

Η πίτσα είναι μια μικρή κοσμογονία που ψήνεται στους διακόσιους πενήντα βαθμούς.

Στην αρχή υπάρχει το αλεύρι. Ένα λευκό, αθώο τίποτα. Μετά έρχεται το νερό, η μαγιά, το αλάτι, λίγο λάδι -και ξαφνικά το τίποτα αποκτά ελαστικότητα, μνήμη και μέλλον. Η ζύμη αρχίζει να αναπνέει. Εδώ βρίσκεται το πρώτο μυστικό: μην ενοχλείς τη ζύμη όταν ονειρεύεται. Άφησέ την ήσυχη.

Η μαγιά είναι ένας μικρός αναρχικός. Δεν υπακούει στο ρολόι. Δεν ενδιαφέρεται για deadlines. Τρώει ζάχαρη, παράγει αέριο και, χωρίς να έχει διαβάσει ούτε μία σελίδα φιλοσοφίας, μας διδάσκει ότι η μεταμόρφωση χρειάζεται χρόνο και ότι κάθε μορφή ζωής αφήνει πίσω της φυσαλίδες.

Ύστερα έρχεται η ντομάτα. Η ντομάτα δεν είναι σάλτσα. Είναι ο ήλιος αφού αποφάσισε να γίνει φρούτο και μετά μετάνιωσε.

Το τυρί από πάνω λιώνει σαν μικρή γεωγραφική ήπειρος που έχασε τα σύνορά της. Η μοτσαρέλα δεν ρωτάει ποιος είναι πλούσιος, ποιος φτωχός, ποιος έχει δίκιο. Λιώνει για όλους.

Και τότε η πίτσα μπαίνει στον φούρνο. Για λίγα λεπτά όλα κρίνονται στη φωτιά.

Η ζύμη φουσκώνει, οι άκρες καίγονται λίγο, το τυρί αποκτά εκείνες τις μικρές καφέ κηλίδες που μοιάζουν με χάρτες άγνωστων ηπείρων και η κουζίνα γεμίζει μια μυρωδιά που κάνει ακόμη και τον πιο αμετανόητο μοναχικό να πιστεύει πως ίσως τελικά η ζωή έχει λόγο.

Το παράξενο είναι πως κανείς δεν έβαλε μέσα στη συνταγή την ευτυχία.

Κι όμως βρίσκεται εκεί.

Ίσως επειδή η σπιτική πίτσα δεν είναι ποτέ μόνο πίτσα. Είναι η στιγμή που η ύλη, ύστερα από αρκετή θερμοκρασία και λίγη υπομονή, αποφασίζει να γίνει ανάμνηση.

Κόβεις το πρώτο κομμάτι.

Το σηκώνεις.

Το τυρί τεντώνεται ανάμεσα στο πιάτο και στο στόμα σου σαν τελευταία απόδειξη ότι κάποια πράγματα αρνούνται ακόμη να χωριστούν.

Και τότε καταλαβαίνεις το πραγματικό μυστικό:

η πίτσα δεν φτιάχτηκε για να τη φας.

Φτιάχτηκε για να έχεις κάποιον δίπλα σου όταν τελειώσει.

Η σκακιέρα του χρόνου.

 

Το σκάκι είναι ίσως η πιο παράξενη μικρογραφία της ύπαρξης. Ένας κόσμος περιορισμένος σε εξήντα τέσσερα τετράγωνα, όπου η ελευθερία γεννιέται μέσα από την ανάγκη και το τυχαίο μεταμφιέζεται σε επιλογή.

Κάθε κομμάτι έχει τη δική του φύση. Ο πύργος επιμένει στην ευθεία, ο αξιωματικός ζει διαγώνια, ο ίππος αρνείται τη λογική των άλλων και πηδά πάνω από τα εμπόδια. Το πιόνι προχωρά μόνο μπροστά, ενώ μπορεί να αιχμαλωτίσει μόνο πλάγια. Σαν να έχει γραφτεί από πριν η μοίρα του- κι όμως, αν φτάσει στην άλλη άκρη της σκακιέρας, μπορεί να γίνει κάτι άλλο.

Ίσως εκεί βρίσκεται το πιο βαθύ μυστικό του σκακιού: η μοίρα δεν είναι πάντοτε αυτό που μας συνέβη, αλλά αυτό που μπορούμε ακόμη να γίνουμε.

Ο βασιλιάς, που όλοι προστατεύουν, είναι ο πιο αδύναμος. Η βασίλισσα, που μοιάζει πανίσχυρη, μπορεί να χαθεί σε μία στιγμή απροσεξίας. Και το πιόνι, το μικρότερο από όλα, κουβαλά μέσα του την πιθανότητα μιας μεταμόρφωσης.

Κανένα κομμάτι δεν γνωρίζει ολόκληρη τη σκακιέρα. Κινείται μέσα σε έναν κόσμο που αποκαλύπτεται λίγο λίγο. Κάθε κίνηση καταστρέφει άπειρες άλλες δυνατότητες. Αυτό ίσως είναι και το τίμημα της ελευθερίας: για να επιλέξεις έναν δρόμο, πρέπει να εγκαταλείψεις όλους τους άλλους.

Και ο αντίπαλος; Δεν είναι απλώς ο άλλος άνθρωπος. Είναι η αβεβαιότητα. Το απρόβλεπτο. Εκείνο το μέρος της πραγματικότητας που δεν υπακούει στα σχέδιά μας.

Γιατί μπορείς να σχεδιάσεις δέκα κινήσεις μπροστά.

Δεν μπορείς όμως να ξέρεις τι σκέφτεται ο χρόνος για την ενδέκατη.

Ίσως γι’ αυτό το σκάκι δεν είναι παιχνίδι νίκης αλλά παιχνίδι συνείδησης. Σε μαθαίνει πως κάθε επιλογή έχει κόστος, πως η δύναμη χωρίς πρόνοια γίνεται παγίδα και πως ακόμη και η καλύτερη θέση μπορεί να χαθεί.

Και όταν τελικά ακουστεί το «ματ», δεν έχει νικήσει μόνο ο ένας βασιλιάς.

Έχει τελειώσει ένας ολόκληρος κόσμος από δυνατότητες.

Κι η σκακιέρα, αδιάφορη για τη νίκη και την ήττα, περιμένει ήδη την επόμενη παρτίδα.

Το Αυγό του Φιδιού.

Το Αυγό του Φιδιού: Η Υπαρξιακή Φρίκη του Μπέργκμαν και το Θερμοκήπιο του Ολοκληρωτισμού.

Υπάρχουν φράσεις που η ιστορία και η τέχνη τις έχουν σμιλέψει με τέτοιο τρόπο, ώστε να μετατρέπονται σε διαχρονικά καμπανάκια κινδύνου για την ανθρωπότητα. Μία από αυτές είναι «το αυγό του φιδιού». Μια μεταφορά που περιγράφει τη γέννηση, την επώαση και τη σταδιακή ανάδυση του φασισμού, του ναζισμού και κάθε ακραίου κοινωνικού κακού. Η λογική της είναι απλή αλλά αμείλικτη: αν το ερπετό δεν εξουδετερωθεί όσο βρίσκεται ακόμα μέσα στο τσόφλι, η εκκόλαψή του θα φέρει μια ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Αν και οι ρίζες της έκφρασης εντοπίζονται στον Ιούλιο Καίσαρα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ -όπου ο Βρούτος συλλογίζεται πως ο Καίσαρας πρέπει να θανατωθεί «μέσα στο τσόφλι του» προτού γίνει επικίνδυνος: «Πρέπει να τον δούμε σαν το αυγό του φιδιού που, αν εκκολαφθεί, θα γίνει από τη φύση του επικίνδυνο· γι' αυτό πρέπει να τον σκοτώσουμε μέσα στο τσόφλι»- η φράση ταυτίστηκε απόλυτα με την πολιτική ιστορία μέσα από το σινεμά. Συγκεκριμένα, μέσα από την ομώνυμη, εμβληματική ταινία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν το 1977. ("Το Αυγό του Φιδιού"- "The Serpent's Egg").

📽Το Βερολίνο του 1923 ως Κοινωνικό Θερμοκήπιο.

Η ταινία αποτελεί μια ιδιαίτερη στιγμή στη φιλμογραφία του κορυφαίου Σουηδού δημιουργού. Ήταν η μοναδική αγγλόφωνη παραγωγή του στο Χόλιγουντ, γυρισμένη σε μια περίοδο που ο ίδιος είχε εγκαταλείψει τη Σουηδία λόγω δικαστικών περιπετειών με την εφορία.

Η υπόθεση μας μεταφέρει στο Βερολίνο του Νοεμβρίου του 1923, μέσα στη δίνη της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Παρακολουθούμε μια εβδομάδα από τη ζωή του Άμπελ Ρόζενμπεργκ (Ντέιβιντ Καραντάιν), ενός Αμερικανοεβραίου ακροβάτη, άνεργου και αλκοολικού, ο οποίος μετά την αυτοκτονία του αδελφού του προσπαθεί να επιβιώσει μαζί με την πρώην νύφη του, τη Μανουέλα (Λιβ Ούλμαν), που εργάζεται σε ένα παρακμιακό καμπαρέ.

Ο Μπέργκμαν αποτυπώνει ανάγλυφα την απόλυτη εξαθλίωση: ο ακραίος πληθωρισμός αναγκάζει τους ανθρώπους να κυκλοφορούν με βαλίτσες γεμάτες υποτιμημένα χαρτονομίσματα για ένα καρβέλι ψωμί, η πορνεία εκτινάσσεται και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια εκμηδενίζεται. Μέσα σε αυτό το νοσηρό περιβάλλον, οι δύο ήρωες βρίσκουν καταφύγιο σε μια κλινική, χωρίς να γνωρίζουν ότι γίνονται πειραματόζωα σε φρικτά ιατρικά πειράματα του Δρ. Βέργκερους (Χάιντς Μπένεντ), που μελετούν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.

📽Η Φιλοσοφική και Ψυχολογική Διάσταση του Κακού.

Αν και ο Μπέργκμαν έγινε παγκοσμίως γνωστός για τις εσωτερικές, μεταφυσικές του αναζητήσεις (όπως το υπαρξιακό σκάκι με τον θάνατο στην Έβδομη Σφραγίδα ή η διάλυση της ταυτότητας στο Persona), στο "Αυγό του Φιδιού" μετατοπίζει το βλέμμα του στην πολιτική και κοινωνική ψυχολογία. Η ταινία δεν είναι μια απλή ιστορική αναδρομή, αλλά μια βαθιά φιλοσοφική σπουδή πάνω σε τρεις άξονες:

🎬Η Απώλεια της Βούλησης και η Απάθεια: Ο πρωταγωνιστής δεν είναι ήρωας, αλλά ένας παθητικός, τρομοκρατημένος άνθρωπος. Ο Μπέργκμαν δείχνει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν επιβάλλεται μόνο με τη βία των όπλων, αλλά τρέφεται από την ηθική παράλυση των μαζών. Όταν η φτώχεια και ο φόβος εκμηδενίζουν την προσωπικότητα, οι άνθρωποι παύουν να λειτουργούν ως αυτόνομα ηθικά όντα.

🎬Ο Επιστημονικός Μηδενισμός: Ο Δρ. Βέργκερους ενσαρκώνει την απόλυτη διαστρέβλωση του Ορθού Λόγου. Αντιμετωπίζει τους ανθρώπους σαν βιολογικό υλικό, προαναγγέλλοντας τα ναζιστικά εγκλήματα. Είναι η προειδοποίηση του Μπέργκμαν για έναν κόσμο όπου η επιστήμη και η τεχνολογία, αποκομμένες από την ενσυναίσθηση και την ηθική, μετατρέπονται σε εργαλεία απόλυτης υποδούλωσης.

🎬Η Απόλυτη Σιωπή του Θεού: Σε αντίθεση με άλλα έργα του σκηνοθέτη όπου υπάρχει η αναζήτηση του θείου, εδώ ο Θεός είναι ολοκληρωτικά απών. Το Βερολίνο του Μεσοπολέμου παρουσιάζεται ως ένα πνευματικό κενό. Μέσα σε αυτή την έλλειψη ανώτερου ηθικού άξονα, ο φασισμός έρχεται να γεμίσει το κενό, προσφέροντας μια ψευδαίσθηση τάξης, δύναμης και σκοπού.

📽Το Διάφανο Τσόφλι του Σήμερα.

Στο συγκλονιστικό φινάλε της ταινίας, ο Δρ. Βέργκερους ξεστομίζει τα λόγια που έμειναν στην ιστορία του κινηματογράφου:

«Αν κοιτάξεις μέσα από το διάφανο τσόφλι, μπορείς ήδη να δεις το ερπετό τέλεια σχηματισμένο. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι είναι ανίκανοι για επανάσταση... Αλλά σε λίγα χρόνια, θα αποκτήσουν δύναμη».

Αν και η ταινία έλαβε μικτές κριτικές στην εποχή της -καθώς το κοινό ξαφνιάστηκε από το τόσο σκοτεινό και άμεσο πολιτικό της ύφος- σήμερα μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ.

Το «αυγό του φιδιού» δεν είναι ένα ιστορικό απολίθωμα του 1923 ή του 1977. Εκκολάπτεται ξανά κάθε φορά που μια κοινωνία βυθίζεται στην οικονομική απόγνωση, κάθε φορά που ο φόβος αντικαθιστά τον διάλογο, και κάθε φορά που η απάθεια μας κάνει να κλείνουμε τα μάτια απέναντι στη μισαλλοδοξία. Το ερπετό είναι πάντα ορατό μέσα από το διάφανο τσόφλι· το ερώτημα είναι αν θα επιλέξουμε να το δούμε πριν να είναι πολύ αργά.

Παύλος Φύσσας: Όταν η νεοναζιστική μπότα συνάντησε τη μουσική.

 

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που δεν τελειώνουν τη στιγμή που συμβαίνουν. Συνεχίζουν να επιστρέφουν, όχι επειδή η Ιστορία έχει ξεχάσει να γυρίσει σελίδα, αλλά επειδή ορισμένες σελίδες γράφτηκαν με αίμα.

Η 18η Σεπτεμβρίου 2013 ήταν μία από αυτές.

Ο Παύλος Φύσσας, ο Killah P, μουσικός από το Πέραμα, 34 ετών, δολοφονήθηκε στο Κερατσίνι από τον Γιώργο Ρουπακιά, μέλος της Χρυσής Αυγής. Η δολοφονία του δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο περιστατικό βίας αποκομμένο από την πολιτική πραγματικότητα της εποχής. Ακολούθησε μια μεγάλη δικαστική διαδικασία, στο πλαίσιο της οποίας το 2020 το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων έκρινε τη Χρυσή Αυγή εγκληματική οργάνωση. Το 2026, δεκατρία χρόνια μετά, το Πενταμελές Εφετείο Κακουργημάτων έκρινε εκ νέου ενόχους και καταδίκασε και τους 42 κατηγορουμένους που δικάζονταν σε δεύτερο βαθμό· μεταξύ αυτών, τον Ρουπακιά για την ανθρωποκτονία από πρόθεση του Παύλου Φύσσα, σε ισόβια κάθειρξη. Οι Νίκος Μιχαλολιάκος, Ηλίας Κασιδιάρης, Ιωάννης Λαγός, Χρήστος Παππάς, Ηλίας Παναγιώταρος, Γιώργος Γερμενής και Αρτέμης Ματθαιόπουλος ξανακρίθηκαν ένοχοι για διεύθυνση εγκληματικής οργάνωσης. Οι ποινές τους παρέμειναν απαράλλαχτες με την πρωτόδικη απόφαση (κάθειρξη 13 ετών).

Αλλά η ιστορική σημασία του Παύλου δεν βρίσκεται μόνο στις δικαστικές αποφάσεις.

Βρίσκεται στο γεγονός ότι ο φασισμός, όταν βρήκε απέναντί του έναν νέο άνθρωπο με μικρόφωνο, απάντησε με μαχαίρι. Αυτό δεν είναι απλώς μια αντιπαράθεση δύο ανθρώπων. Είναι η σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τον κόσμο. Δύο πολιτισμών εκ διαμέτρου αντίθετων.

Από τη μία η λέξη. Από την άλλη η βία. Από τη μία η μουσική, δηλαδή η δυνατότητα να μετατρέπεις την εμπειρία σε λόγο. Από την άλλη η μπότα, δηλαδή η απαίτηση να επιβληθεί η σιωπή.

Ο φασισμός έχει πάντα ένα πρόβλημα με τις λέξεις. Γιατί οι λέξεις μπορούν να ρωτήσουν. Μπορούν να αμφισβητήσουν. Μπορούν να θυμηθούν. Μπορούν να ενώσουν ανθρώπους που μέχρι χθες δεν γνώριζαν ο ένας τον άλλον.

Γι' αυτό ο φασισμός προτιμά τον φόβο από τον διάλογο, το σύνθημα από τη σκέψη, την ομοιομορφία από τη διαφορετικότητα και τον εχθρό από τον άνθρωπο.

Ο Παύλος έγινε, χωρίς να το επιλέξει, μέρος μιας πολύ παλιότερης ιστορίας. Της ιστορίας όπου η εξουσία της βίας προσπαθεί να επιβληθεί πάνω στην ελευθερία της σκέψης.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη σημασία της μνήμης του.

Δεν θυμόμαστε τον Παύλο μόνο για να θυμόμαστε έναν νεκρό.

Τον θυμόμαστε για να θυμόμαστε τι μπορεί να συμβεί όταν η κοινωνία συνηθίζει τη βία πριν αυτή φτάσει στην πόρτα της.

Γιατί ο φασισμός δεν εμφανίζεται πάντοτε από την αρχή με μαχαίρια. Μπορεί να αρχίσει με μια λέξη που θεωρείται «αστείο», με έναν άνθρωπο που παρουσιάζεται ως κατώτερος, με έναν ξένο που μετατρέπεται σε απειλή, με έναν διαφορετικό που γίνεται αποδιοπομπαίος τράγος. Η βία είναι συχνά το τελευταίο στάδιο μιας προηγούμενης εκπαίδευσης στο μίσος.

Γι' αυτό η μνήμη έχει πολιτική σημασία.

Και η μουσική έχει πολιτική σημασία.

Και το βιβλίο έχει πολιτική σημασία.

Γιατί όλα αυτά κάνουν κάτι που ο φασισμός δεν αντέχει: μας μαθαίνουν να ακούμε τον άλλον.

Ο Παύλος  δεν μπορεί να επιστρέψει.

Μπορούν όμως να επιστρέφουν τα τραγούδια του, οι λέξεις του, η μνήμη του, η ιστορία εκείνης της νύχτας και η δικαστική αλήθεια που ακολούθησε.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική ήττα της νεοναζιστικής μπότας: να προσπαθεί να επιβάλει την σιωπή και, χρόνια μετά, να ακούγεται ακόμη πιο δυνατή η φωνή εκείνη που προσπάθησε να πνίξει δολοφονώντας την.

Το βιβλίο ως ανάχωμα στη μπότα του Νεοφασισμού.

Ο φασισμός δεν φοβάται τόσο τον μορφωμένο άνθρωπο όσο τον σκεπτόμενο άνθρωπο. Εκείνον που δεν καταπίνει έτοιμες αλήθειες, που σταματά πριν χειροκροτήσει, που ρωτά «γιατί;» όταν όλοι φωνάζουν «έτσι είναι».

Το βιβλίο είναι μια παράξενη μορφή ελευθερίας. Σε βάζει για λίγο μέσα στο μυαλό ενός άλλου ανθρώπου. Σε αναγκάζει να δεις τον κόσμο από μια γωνία που δεν είναι η δική σου. Να κατοικήσεις, έστω για λίγες σελίδες, τη ζωή του ξένου, του διαφορετικού, ακόμη και εκείνου που θα ήθελες να καταδικάσεις.

Κι έτσι αρχίζει να ραγίζει η πιο χρήσιμη για κάθε αυταρχισμό λέξη: «εμείς». Γιατί ο φασισμός χρειάζεται έναν κόσμο απλοποιημένο. Έναν κόσμο με καθαρούς ρόλους: εμείς και αυτοί, πατριώτες και προδότες, καλοί και κακοί, δυνατοί και αδύναμοι. Χρειάζεται έναν εχθρό αρκετά απλό ώστε να χωράει σε μια αφίσα και μια αλήθεια αρκετά μικρή ώστε να χωράει σε ένα σύνθημα.

Το διάβασμα κάνει το αντίθετο. Περιπλέκει τον κόσμο. Μας μαθαίνει ότι ο άνθρωπος δεν είναι σύνθημα. Ότι η ιστορία δεν είναι μια ευθεία γραμμή με ήρωες από τη μία πλευρά και τέρατα από την άλλη. Ότι πίσω από κάθε πράξη υπάρχει μια διαδρομή, πίσω από κάθε κοινωνία μια ιστορία, πίσω από κάθε «ξένο» ένας άνθρωπος που κάποτε υπήρξε παιδί.

Και κυρίως, το βιβλίο εκπαιδεύει μια επικίνδυνη για την εξουσία συνήθεια: τη σκέψη πριν από την αποδοχή ή την αμφισβήτηση.

Ο αναγνώστης μένει μόνος με τις λέξεις. Δεν υπάρχει πλήθος να τον παρασύρει, μεγάφωνο να του υπαγορεύσει τι πρέπει να αισθανθεί, αρχηγός να του πει ποιον πρέπει να μισήσει. Διαβάζει, σκέφτεται, αμφιβάλλει.

Η αμφιβολία είναι μικρή ρωγμή. Αλλά από τις ρωγμές μπαίνει το φως.

Γι' αυτό ίσως ένα βιβλίο πάνω σε ένα τραπέζι είναι κάτι περισσότερο από αντικείμενο. Είναι μια μικρή ανοιχτή πόρτα. Και κάθε φορά που κάποιος διαβάζει πραγματικά, όχι για να επιβεβαιώσει αυτά που ήδη πιστεύει αλλά για να συναντήσει κάτι που δεν γνωρίζει, η πόρτα αυτή γίνεται λίγο πιο δύσκολο να κλείσει.

Ο φασισμός θέλει ανθρώπους που υπακούν πριν σκεφτούν. Το διάβασμα μαθαίνει τον άνθρωπο να σκέφτεται πριν αποδεχτεί ή αμφισβητήσει.

Κι ίσως τελικά η πιο ήσυχη αντιφασιστική πράξη να είναι αυτή: να ανοίξεις ένα βιβλίο ενώ κάποιος σου ζητά να κλείσεις το μυαλό σου.

Μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά.

 

Από παλιά ο άνθρωπος τοποθέτησε τα κοράκια στη σκοτεινή πλευρά των συμβόλων. Ίσως επειδή είναι μαύρα. Ίσως επειδή κάθονται ψηλά και παρατηρούν από εκεί τον κόσμο για την ανεύρεση της τροφής τους. Ή ίσως επειδή, χωρίς να το ξέρουμε, αναγνωρίζουμε πάνω τους κάτι από τον εαυτό μας.

Το κοράκι στέκεται ψηλά. Η εξουσία επίσης. Μόνο που το κοράκι βρίσκεται ψηλά επειδή πετάει. Η εξουσία βρίσκεται ψηλά επειδή κάποιος βρίσκεται από κάτω.

Αυτό είναι το πρώτο μάθημα του ύψους.

Κανένα κλαδί δεν είναι από μόνο του ψηλό. Χρειάζεται κάποιος άλλος να βρίσκεται χαμηλότερα για να αποκτήσει νόημα το ύψος.

Το κοράκι δεν το γνωρίζει αυτό. Δεν έχει κοινωνική τάξη, ούτε πολιτική θεωρία. Πετάει επειδή έχει φτερά και κατεβαίνει όταν χρειάζεται τροφή.

Ο άνθρωπος έκανε κάτι πιο περίπλοκο. Έφτιαξε κλαδιά. Και ύστερα αποφάσισε ποιος θα κάθεται πάνω τους.

Έφτιαξε θρόνους, γραφεία, τράπεζες, διοικήσεις, περιουσίες, τίτλους. Έφτιαξε ολόκληρη αρχιτεκτονική ύψους, ώστε η απόσταση από τον άλλον να μπορεί να μετατραπεί σε δύναμη.

Και κάποια στιγμή τα κλαδιά έγιναν τόσο πολλά, ώστε ξεχάσαμε πως είναι κλαδιά. Τα ονομάσαμε θεσμούς.

Νόμους.

Αξίες.

Αξιοκρατία.

Ανάπτυξη.

Κάτω, οι άνθρωποι συνεχίζουν να περπατούν.

Άλλοι κουβαλούν, άλλοι αποφασίζουν τι θα κουβαληθεί.

Άλλοι δουλεύουν για να φτάσουν στο τέλος του μήνα, άλλοι διαχειρίζονται τον μήνα σαν να ήταν περιουσία.

Και πάνω απ’ όλους, τα κοράκια.

Όχι όμως τα αληθινά.

Εκείνα είναι αθώα.

Τα πραγματικά κοράκια δεν χρειάζονται εξουσία. Δεν χρειάζονται να πείσουν κανέναν ότι δικαιούνται το κλαδί. Δεν χρειάζονται να κρύψουν τα νύχια τους πίσω από ευγενικές λέξεις.

Εμείς τα βάλαμε στα σύμβολα της αρπαγής, ίσως επειδή η φύση μάς προσφέρει έναν βολικό ένοχο. Γιατί το κοράκι αρπάζει ένα κομμάτι τροφής. Η εξουσία μπορεί να αρπάξει ολόκληρο το τραπέζι. Και τότε δεν μιλάμε πια για ένστικτο. Μιλάμε για σύστημα.

Το κοράκι παίρνει ό,τι χρειάζεται για να ζήσει. Η εξουσία, όταν ξεφεύγει από την ανάγκη και γίνεται αυτοσκοπός, χρειάζεται όλο και περισσότερα για να συνεχίσει να υπάρχει.

Δεν της αρκεί το κλαδί. Θέλει το δέντρο. Και ύστερα το δάσος. Κι όταν αποκτήσει και το δάσος, αρχίζει να κοιτάζει τον ουρανό.

Ίσως λοιπόν αδικήσαμε τα κοράκια.

Τα νύχια τους είναι γαμψά, αλλά είναι φανερά. Τα ανθρώπινα νύχια είναι πιο επικίνδυνα όταν δεν φαίνονται.

Κι έτσι, πάνω από την πόλη, ένα πραγματικό κοράκι μπορεί να κάθεται ήσυχο σε ένα πρεβάζι, χωρίς να γνωρίζει τίποτε από εξουσία. Κάτω του, άνθρωποι αγωνίζονται για μια θέση στο κλαδί του δένδρου της εξουσίας. Και κάπου ψηλότερα, κάποιος έχει ήδη αποφασίσει ποιος θα πέσει.

Το «Μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά» είναι ο εναρκτήριος στίχος από το πολύ γνωστό ομότιτλο αντάρτικο και επαναστατικό τραγούδι, το οποίο συνδέθηκε έντονα με την ελληνική αντίσταση και το εργατικό κίνημα. Οι στίχοι του αναφέρονται στον Γκεόργκι Δημητρόφ, τον Βούλγαρο κομμουνιστή ηγέτη που συμπεριλήφθηκε στους κατηγορούμενους για τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ το 1933 από τους Ναζί, αλλά κατάφερε να μετατραπεί σε κατήγορο των διωκτών του κατά τη διάρκεια της δίκης της Λειψίας. Οι Ναζί, έχοντας μόλις ανέβει στην εξουσία, οργάνωσαν τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ (του γερμανικού κοινοβουλίου) ως προβοκάτσια για να ενοχοποιήσουν τους κομμουνιστές και να εκδιώξουν τους πολιτικούς τους αντιπάλους. Ο Δημητρόφ παραπέμφθηκε σε δίκη στη Λειψία. Αντί όμως να πτοηθεί, ανέλαβε ο ίδιος την υπεράσπισή του, μετατρέποντας το εδώλιο του κατηγορουμένου σε δικαστικό βήμα καταγγελίας του ναζισμού. Αντιμετώπισε με τεράστιο θάρρος κορυφαία στελέχη του καθεστώτος, όπως τον Χέρμαν Γκέρινγκ, αποδομώντας πλήρως το κατηγορητήριο. Η διεθνής κατακραυγή και η ηρωική του στάση ανάγκασαν το ναζιστικό δικαστήριο να τον αθωώσει πανηγυρικά. Μετά την αθώωσή του κατέφυγε στην ΕΣΣΔ, όπου έλαβε τη σοβιετική υπηκοότητα. Χάρη στο τεράστιο κύρος που απέκτησε, εκλέχθηκε Γενικός Γραμματέας της Γ΄ Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κομιντέρν), θέση την οποία διατήρησε μέχρι τη διάλυσή της το 1943. Από τη θέση αυτή, ο Δημητρόφ διαμόρφωσε την ιστορική στρατηγική των «Λαϊκών Μετώπων», δηλαδή της συμμαχίας των κομμουνιστών με σοσιαλιστές και άλλες δημοκρατικές/αντιφασιστικές δυνάμεις για την αναχαίτιση του φασισμού στην Ευρώπη.

"Μαύρα κοράκια με νύχια γαμψά

πέσανε πάνω στην εργατιά.

Άγρια κράζουν για αίμα διψούν,

τον Δημητρόφ στην κρεμάλα να δουν.

Τον Ντάνεφ και Ποπόφ, τον Τέλμαν 

κι άλλους αντιφασίστες αρχηγούς,

και στην Καντόνα 

χιλιάδες  σφάζουν προλεταρίους ηρωικούς.

Γίγας στους γίγαντες ο Δημητρόφ.

Βράχος γρανίτης στέκει ορθός.

Τους δικαστές του χτυπάει σκληρά.

Τους ξεσκεπάζει τους ποδοπατά.

Και μπρος στο θάνατο

και την κρεμάλα

έδειξες σ' όλους, Δημητρώφ,

τους προλετάριους

της οικουμένης

το δρόμο για το λυτρωμό.

Ήρωες τέτοιοι μπορούν μοναχά,

να βγούνε μέσ' απ' την εργατιά.

Δοκιμασμένος στη μάχη σκληρά,

κρατάς εσύ τη σημαία ψηλά.

Της τρίτης Διεθνούς

του Λένιν, Στάλιν,

κι έδειξες σ' όλους τους λαούς

πώς να παλεύουν,

πώς να νικάνε.

τους ταξικούς τους τους εχθρούς.

Της επανάστασης,

και της θυσίας,

κι έδειξες σ' όλους τους λαούς,

πώς να παλεύουν,

πώς να νικάνε,

τους ταξικούς τους τους εχθρούς."

Η λαϊκή δημοκρατία της μικρής μπουκιάς.

Το μεζετζίδικο δεν είναι απλώς ένα μαγαζί. Είναι μια μικρή συνωμοσία εναντίον της σοβαροφάνειας.

Εκεί όπου το πιάτο δεν χρειάζεται να έχει ύψος, το κρασί δεν χρειάζεται να έχει επίθετο και η παρέα δεν χρειάζεται λόγο για να καθίσει. Ένα πιάτο στη μέση, λίγο ψωμί, ελιές, τυρί, κάτι τηγανητό, κάτι που μυρίζει ρίγανη, κι ανάμεσα στα πιάτα εκείνη η παλιά ελληνική τέχνη του «βάλε κι άλλο ένα».

Το μεζετζίδικο είναι η δημοκρατία της μικρής μπουκιάς. Κανείς δεν κατέχει ολόκληρο το φαγητό· όλοι συμμετέχουν σε αυτό. Το πιρούνι περνάει από χέρι σε χέρι, οι κουβέντες μπλέκονται με τα πιάτα και η πείνα παύει να είναι ατομική υπόθεση.

Ίσως γι’ αυτό σήμερα μοιάζει σχεδόν πολιτικό. Σε μια εποχή που όλα μετρώνται σε μερίδες, ατομικές επιλογές, προσωπικές καταναλώσεις και λογαριασμούς ανά κεφαλή, το μεζετζίδικο επιμένει στην παλιά, επικίνδυνη ιδέα του κοινού τραπεζιού.

Δεν τρως απλώς. Μοιράζεσαι.

Και στο τέλος κανείς δεν θυμάται ακριβώς ποιος πλήρωσε τον πρώτο μεζέ.

Θυμάται μόνο ποιος έμεινε μέχρι το τελευταίο.

Η προσβολή του χρόνου.

Ο άνθρωπος δεν φοβάται τόσο τον χρόνο όσο την απόδειξη ότι πέρασε.

Γι’ αυτό προσπαθεί να τον προσβάλει. Να τον αγνοήσει, να τον γελοιοποιήσει, να συμπεριφερθεί σαν να μην τον αφορά. Βαφτίζει τη φθορά «αλλαγή», την απώλεια «εμπειρία», τα χρόνια «αριθμούς». Σαν να μπορούσε η γλώσσα να ακυρώσει το ημερολόγιο.

Κι όμως, ο χρόνος δεν εκδικείται. Δεν βιάζεται. Δεν χρειάζεται να νικήσει κανέναν. Απλώς προχωρά, αφήνοντας πάνω μας τα αποτυπώματά του όπως το νερό πάνω στην πέτρα.

Ίσως γι’ αυτό η νεότητα είναι τόσο αλαζονική: δεν έχει ακόμη καταλάβει ότι ο χρόνος δεν είναι αντίπαλος. Είναι ο αόρατος συγγραφέας που διορθώνει, αργά και χωρίς μελάνι, όσα νομίζαμε πως γράψαμε οριστικά.

Και η πιο μεγάλη προσβολή του χρόνου δεν είναι να γεράσεις.

Είναι να περάσουν τα χρόνια και να ανακαλύψεις πως έζησες σαν να σου περίσσευαν.

Η Ώρα των Αρπακτικών.

Δεν είναι ότι ο κόσμος έγινε ξαφνικά άδικος. Η αδικία είναι παλιά. Τόσο παλιά, ώστε κάποτε είχε ακόμη την ευγένεια να φοράει στέμμα. Το καινούργιο είναι ότι σήμερα το στέμμα δεν χρειάζεται βασιλιά. Αρκεί ένας λογαριασμός δισεκατομμυρίων, μια πλατφόρμα, μερικοί αλγόριθμοι και η δυνατότητα να αγοράζεις όχι μόνο πράγματα αλλά και χρόνο, προσοχή, επιρροή -ενίοτε και κυβερνήσεις.

Αυτό είναι το σκοτεινό τοπίο που φωτίζει ο Giuliano da Empoli στο βιβλίο του «Η ώρα των αρπακτικών»: μια πραγματικότητα όπου ο πλούτος έχει πάψει να είναι απλώς συσσώρευση χρημάτων και μετατρέπεται σε μηχανισμό παραγωγής πολιτικής ισχύος.

Οι παλιοί καπιταλιστές είχαν εργοστάσια. Οι καινούργιοι έχουν πλατφόρμες.

Οι παλιοί ήθελαν εργάτες. Οι καινούργιοι θέλουν χρήστες.

Και οι δύο, όμως, γνωρίζουν το ίδιο παλιό μυστικό: όποιος ελέγχει τα μέσα παραγωγής, ελέγχει πολύ περισσότερα από την παραγωγή.

Μόνο που σήμερα το μέσο παραγωγής μπορεί να είναι το ίδιο μας το βλέμμα.

Μας πούλησαν την τεχνολογία ως απελευθέρωση. Και πράγματι, απελευθέρωσε πολλά πράγματα. Αλλά η ιστορία του καπιταλισμού έχει μια παράξενη συνήθεια: κάθε φορά που εφευρίσκει ένα καινούργιο εργαλείο ελευθερίας, κάποιος βρίσκει πρώτος τον τρόπο να το κάνει εργαλείο κέρδους.

Το κινητό μπήκε στην τσέπη του φτωχού και του πλούσιου.

Η πληροφορία έγινε διαθέσιμη σε όλους.

Η επικοινωνία έγινε παγκόσμια.

Και κάπου ανάμεσα στα «δωρεάν» και στα «δωρεάν για όλους», εμφανίστηκε ο ιδιοκτήτης.

Γιατί τίποτε δεν είναι πραγματικά δωρεάν όταν το προϊόν είσαι εσύ.

Η νέα άρχουσα τάξη δεν χρειάζεται να κατοικεί σε ανάκτορα. Μπορεί να κατοικεί σε γυάλινους πύργους, να ταξιδεύει με ιδιωτικά αεροσκάφη και να μιλάει για το μέλλον της ανθρωπότητας ενώ η ανθρωπότητα μετράει το ενοίκιο μέχρι το τέλος του μήνα.

Εκεί βρίσκεται η ταξική ειρωνεία της εποχής.

Ο ένας άνθρωπος φοβάται αν θα πληρώσει τον λογαριασμό του ρεύματος. Ο άλλος συζητά πώς θα αλλάξει την ενέργεια ολόκληρου του πλανήτη.

Ο ένας ψάχνει δεύτερη δουλειά. Ο άλλος αγοράζει την εταιρεία που θα του προσφέρει τη δεύτερη δουλειά.

Ο ένας πουλάει τον χρόνο του. Ο άλλος αγοράζει τον χρόνο εκατομμυρίων ανθρώπων.

Και ύστερα τους λέμε ότι ζουν στην ίδια οικονομία. Δεν ζουν.

Ζουν στον ίδιο πλανήτη.

Η δημοκρατία, στο μεταξύ, συνεχίζει να παριστάνει ότι όλοι ξεκινούν από την ίδια αφετηρία. Μόνο που άλλοι ξεκινούν με άδειες τσέπες και άλλοι με ιδιωτικούς δορυφόρους.

Και το πιο ενδιαφέρον είναι πως τα αρπακτικά της νέας εποχής δεν χρειάζεται να καταργήσουν τη δημοκρατία.

Τους αρκεί να την αγοράσουν κομμάτι-κομμάτι.

Μια διαφήμιση εδώ.

Ένας μηχανισμός επιρροής εκεί.

Μια πλατφόρμα που αποφασίζει τι θα δεις.

Ένας αλγόριθμος που αποφασίζει τι θα προσέξεις.

Μια αγορά που αποφασίζει τι αξίζει.

Και στο τέλος ένας πολίτης που πιστεύει ότι όλες αυτές οι αποφάσεις ήταν δικές του.

Αυτό είναι ίσως το πιο σύγχρονο κόλπο της εξουσίας: να σε κάνει να αισθάνεσαι ελεύθερος την ώρα που σου στενεύει το δωμάτιο.

Κάποτε η άρχουσα τάξη φοβόταν την εξέγερση των φτωχών. Σήμερα έχει μάθει κάτι πιο αποτελεσματικό: να τους κρατά χωρισμένους.

Όχι απαραίτητα με απαγορεύσεις και αστυνομία. Με ανταγωνισμό, ανασφάλεια, ατομισμό, φόβο. Να γίνει ο διπλανός σου αντίπαλος, ο συνάδελφος ανταγωνιστής, ο άνεργος απειλή, ο φτωχότερος ύποπτος.

Η κοινωνική διάλυση δεν είναι το ατύχημα του συστήματος. Είναι, σε αυτή την ανάγνωση, ένα από τα όπλα του.

Γιατί η εξουσία δεν φοβάται τον φτωχό άνθρωπο όσο φοβάται τους φτωχούς ανθρώπους όταν αντιλαμβάνονται ότι έχουν κοινό συμφέρον.

Ένας μόνος του είναι εργατικό κόστος. Πολλοί μαζί είναι κοινωνική δύναμη.

Και γι’ αυτό η πιο χρήσιμη λέξη για την εποχή των αρπακτικών ίσως δεν είναι «καταπίεση».

Είναι "κατακερματισμός".

Να υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που αισθάνονται μόνοι απέναντι σε ένα σύστημα που είναι οργανωμένο συλλογικά εναντίον τους. 

Γιατί ο άνθρωπος που δεν πιστεύει πλέον ότι η πολιτική μπορεί να αλλάξει τη ζωή του δεν επαναστατεί. Απλώς αποσύρεται.

Και τότε η εξουσία αποκτά το πολυτιμότερο πράγμα που μπορεί να ζητήσει: την απουσία του αντιπάλου της.

Ίσως λοιπόν η «ώρα των αρπακτικών» να μην είναι η ώρα κατά την οποία εμφανίστηκαν τα αρπακτικά.

Αυτά υπήρχαν πάντα.

Είναι η ώρα κατά την οποία έμαθαν να πετούν τόσο ψηλά, ώστε οι περισσότεροι από κάτω να τα περνούν για πουλιά.

Και ίσως η μεγαλύτερη ταξική απάτη της εποχής μας να βρίσκεται ακριβώς εκεί:

μας έμαθαν να κοιτάμε τον ουρανό,

ενώ μας άδειαζαν τις τσέπες.

Η ταξική καταγωγή της γοργόνας.

 

Η γοργόνα είναι ένα πλάσμα που γεννήθηκε έξω από την τάξη των ανθρώπων. Κι αυτό ακριβώς είναι που κάνει τον μύθο της πολιτικό. Δεν έχει πατρίδα, περιουσία, επάγγελμα ή τίτλο. Δεν κληρονομεί γη και δεν κατέχει μέσα παραγωγής. Ζει σε έναν χώρο που, πριν από κάθε νομική και οικονομική οριοθέτηση, παρουσιάζεται ως κοινός: τη θάλασσα.

Η θάλασσα όμως δεν είναι απλώς το φυσικό της περιβάλλον. Είναι ένας συμβολικός χώρος που βρίσκεται απέναντι στη στεριά της ιδιοκτησίας. Στη στεριά ο άνθρωπος χαράζει σύνορα, υψώνει φράχτες, καταγράφει περιουσίες και δημιουργεί ιεραρχίες. Στη θάλασσα τα όρια είναι ασταθή. Η γοργόνα, επομένως, κατοικεί σε έναν κόσμο που αντιστέκεται στην ανθρώπινη ανάγκη να μετατρέψει τα πάντα σε ιδιοκτησία.

Απέναντί της βρίσκεται ο ψαράς. Εκείνος ανήκει στην κοινωνία της εργασίας. Ρίχνει δίχτυα για να επιβιώσει και εξαρτάται από μια θάλασσα που δεν του ανήκει. Εδώ εμφανίζεται μια πρώτη ταξική αντίφαση: ούτε ο ψαράς ούτε η γοργόνα είναι πραγματικά κύριοι του φυσικού πλούτου. Ο ένας εργάζεται πάνω του, η άλλη ζει μέσα του. Κι όμως, κάποιος άλλος μπορεί να διεκδικήσει την ιδιοποίησή του.

Η πολιτική ιστορία της θάλασσας είναι, άλλωστε, και ιστορία ελέγχου. Εμπορικοί δρόμοι, λιμάνια, αλιευτικές ζώνες, ναυτιλιακά συμφέροντα και παράκτια γη μετατρέπουν έναν κοινό φυσικό χώρο σε οικονομικό πόρο. Η θάλασσα παύει να είναι απλώς φύση και γίνεται πεδίο ανταγωνισμού για πλούτο και εξουσία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η γοργόνα αποκτά μια διαφορετική σημασία. Είναι το πλάσμα που δεν έχει τίποτα να πουλήσει- εκτός από τη φωνή και το σώμα της, όταν η ανθρώπινη κοινωνία επιχειρεί να την εντάξει στους δικούς της κανόνες. Δεν παράγει για την αγορά και δεν συσσωρεύει πλούτο. Γι’ αυτό και η παρουσία της μοιάζει σχεδόν σκανδαλώδης μέσα σε μια κοινωνία που μετρά την αξία με βάση την κατοχή και την παραγωγή.

Η πιο χαρακτηριστική πολιτική στιγμή του μύθου έρχεται όταν η γοργόνα επιχειρεί να περάσει στη στεριά. Για να γίνει αποδεκτή, πρέπει να αλλάξει. Πρέπει να εγκαταλείψει την ουρά της και να αποκτήσει πόδια. Το σώμα της γίνεται έτσι το πεδίο μιας κοινωνικής διαπραγμάτευσης: για να εισέλθει στον ανθρώπινο κόσμο, πρέπει να εγκαταλείψει ένα μέρος της ταυτότητάς της.

Αυτό μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορία της κοινωνικής ένταξης. Η κοινωνία δεν ζητά από το άτομο απλώς να συμμετάσχει· συχνά απαιτεί να προσαρμοστεί στους ήδη υπάρχοντες κανόνες της. Η διαφορετικότητα γίνεται αποδεκτή μόνο όταν καταστεί συμβατή με την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων.

Και εδώ η γοργόνα αποκτά ταξικό πρόσωπο.

Δεν είναι η πριγκίπισσα που πρέπει απλώς να βρει τον πρίγκιπά της. Είναι η ξένη που πρέπει να αλλάξει για να γίνει αποδεκτή. Είναι εκείνη που δεν διαθέτει κοινωνικό κεφάλαιο, περιουσία ή θέση. Η είσοδός της στη στεριά δεν είναι ελεύθερη· έχει κόστος.

Ο μύθος, επομένως, μπορεί να διαβαστεί ως μια ιστορία για την εξουσία που δεν χρειάζεται πάντοτε να ασκείται με βία. Μπορεί να ασκείται μέσω της κανονικότητας. Μέσω της απαίτησης να μιλάς τη σωστή γλώσσα, να έχεις το σωστό σώμα, τη σωστή εργασία, τη σωστή καταγωγή και, τελικά, τη σωστή θέση μέσα στην κοινωνία.

Η γοργόνα αντιστέκεται ακριβώς επειδή δεν χωράει εύκολα σε αυτή την ταξινόμηση.

Δεν είναι εργάτρια, αλλά δεν είναι και ιδιοκτήτρια. Δεν είναι άνθρωπος, αλλά διεκδικεί ανθρώπινη επιθυμία. Δεν είναι πολίτης, αλλά ζητά έναν κόσμο στον οποίο θα μπορούσε να ανήκει.

Γι’ αυτό η ταξική καταγωγή της γοργόνας δεν πρέπει να αναζητηθεί σε κάποιο γενεαλογικό δέντρο. Βρίσκεται στη σχέση της με την ιδιοκτησία και την εξουσία.

Η γοργόνα είναι το πλάσμα του «κανείς δεν μου ανήκει και τίποτα δεν μου ανήκει».

Και ίσως αυτή να είναι η πιο πολιτική πλευρά του μύθου. Σε έναν κόσμο όπου η κοινωνική θέση καθορίζεται όλο και περισσότερο από το τι κατέχεις, εκείνη έρχεται από έναν χώρο όπου η ίδια η έννοια της κατοχής μοιάζει ξένη.

Η γοργόνα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα μυθικό πλάσμα ανάμεσα στη θάλασσα και τη στεριά. Είναι μια αλληγορία για εκείνους που βρίσκονται ανάμεσα στις κοινωνικές κατηγορίες, για εκείνους που δεν έχουν πρόσβαση στα προνόμια της ιδιοκτησίας και για εκείνους που καλούνται διαρκώς να προσαρμοστούν σε έναν κόσμο που δεν σχεδιάστηκε για αυτούς.

Και η ουρά της, τελικά, δεν είναι μειονέκτημα.

Είναι το σημάδι ότι δεν έχει ακόμη υποταχθεί ολοκληρωτικά στη στεριά.