Η γεωγραφία της Ζωής: από τον Λαγοκέφαλο της Σερίφου στο μεταχρωματικό έλκος των Πλατανιών της Ναυπακτίας.

 

Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα η φύση είχε τον δικό της τρόπο να βάζει όρια στη ζωή. Τα βουνά, οι θάλασσες, οι έρημοι, οι ποταμοί και το κλίμα δεν ήταν τείχη απόλυτα, ήταν όμως αρκετά ισχυρά ώστε να επιβραδύνουν τη μετακίνηση των ειδών. Η ζωή ταξίδευε, αλλά ταξίδευε αργά. Ένα είδος μπορούσε να περάσει σε έναν νέο τόπο, όμως συνήθως χρειαζόταν πολύς χρόνος για να το κατορθώσει.

Ύστερα ήρθε ο άνθρωπος και έκανε τον κόσμο μικρότερο.

Άνοιξε διώρυγες, ένωσε θάλασσες, διέσχισε ωκεανούς, κατασκεύασε πλοία και λιμάνια, μετέφερε ζώα, φυτά, ξυλεία και εμπορεύματα. Χωρίς να το καταλάβει πάντοτε, έγινε ο μεγαλύτερος μεταφορέας οργανισμών στην ιστορία του πλανήτη.

Ο άνθρωπος δεν μετακίνησε μόνο ανθρώπους και προϊόντα. Μετακίνησε και τη γεωγραφία της ζωής.

Ο λαγοκέφαλος είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ένα ψάρι του Ινδο-Δυτικού Ειρηνικού βρήκε, μέσω του Σουέζ, έναν δρόμο προς τη Μεσόγειο. Δεν χρειάστηκε να νικήσει έναν ωκεανό ούτε να περιμένει χιλιάδες χρόνια για να εξαπλωθεί. Ο άνθρωπος είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο.

Μαζί του ήρθαν και άλλα είδη. Το λεοντόψαρο, ο γερμανός και άλλοι οργανισμοί από την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδο-Ειρηνικό έγιναν μέρος της νέας μεσογειακής πραγματικότητας. Η Μεσόγειος απέκτησε κατοίκους που δεν υπήρχαν στην παλιά της βιογεωγραφία.

Και το ενδιαφέρον είναι ότι ο λαγοκέφαλος δεν είναι «κακός» στον τόπο από τον οποίο προέρχεται. Εκεί αποτελεί μέρος ενός οικοσυστήματος, μέσα σε ένα σύνολο σχέσεων με θηρευτές, ανταγωνιστές και λεία. Στη Μεσόγειο βρέθηκε σε ένα διαφορετικό οικολογικό σύστημα. Η τοξίνη του, η μεγάλη προσαρμοστικότητά του και η περιορισμένη φυσική θήρευσή του τον βοήθησαν να εγκατασταθεί.

Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να τον εξαφανίσουμε. Ένα είδος που έχει εξαπλωθεί τόσο πολύ και συνεχίζει να βρίσκει έναν ανοιχτό δρόμο από το Σουέζ δύσκολα εξαφανίζεται από ολόκληρη τη Μεσόγειο. Το πιο ρεαλιστικό ερώτημα είναι αν μπορούμε να περιορίσουμε τις επιπτώσεις του και να κατανοήσουμε ποιοι φυσικοί μηχανισμοί μπορούν, με τον χρόνο, να συγκρατήσουν τον πληθυσμό του.

Ίσως τελικά να πρέπει να μάθουμε να ζούμε μαζί του.

Το ίδιο δίλημμα εμφανίζεται και με το μπλε καβούρι. Ένα είδος του δυτικού Ατλαντικού έφτασε στη Μεσόγειο μέσω ανθρώπινων δραστηριοτήτων και εγκαταστάθηκε σε εκβολές, λιμνοθάλασσες και υφάλμυρα νερά. Μπορεί να επηρεάζει τα τοπικά τροφικά πλέγματα, αλλά ταυτόχρονα απέκτησε και οικονομική αξία ως αλιευτικό είδος.

Η φύση, λοιπόν, δεν ακολουθεί πάντα τις δικές μας κατηγορίες. Ένα είδος που θεωρούμε ανεπιθύμητο μπορεί κάποτε να γίνει αλιευτικός πόρος. Ένας οργανισμός που αντιμετωπίζεται ως εισβολέας μπορεί να γίνει μέρος μιας νέας οικολογικής πραγματικότητας.

Και μετά η ιστορία βγαίνει από τη θάλασσα.

Στις πόλεις πετούν παπαγάλοι. Δεν ήταν μέρος της ευρωπαϊκής ορνιθοπανίδας. Ήρθαν μέσα από το εμπόριο εξωτικών πτηνών, δραπέτευσαν ή απελευθερώθηκαν και κάποιοι κατάφεραν να επιβιώσουν. Βρήκαν δέντρα, τροφή, νερό και ένα σχετικά ήπιο κλίμα. Και εγκαταστάθηκαν.

Η πόλη, που ο άνθρωπος δημιούργησε ως χώρο μακριά από τη φύση, έγινε τελικά ένας καινούργιος βιότοπος.

Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της εποχής μας: ο άνθρωπος δεν μετακινεί μόνο τα είδη. Δημιουργεί και νέα περιβάλλοντα στα οποία αυτά μπορούν να ζήσουν.

Κάτι ανάλογο συνέβη με τον μυοκάστορα, ένα μεγάλο τρωκτικό της Νότιας Αμερικής. Μεταφέρθηκε σε άλλες χώρες για την εκτροφή του για γούνα. Ζώα δραπέτευσαν ή απελευθερώθηκαν και δημιούργησαν άγριους πληθυσμούς. Στους υγροτόπους όπου εγκαταστάθηκε τρέφεται με βλάστηση και σκάβει στις όχθες, επηρεάζοντας τη λειτουργία αυτών των οικοσυστημάτων.

Από τη Νότια Αμερική στην Ευρώπη, από ένα εκτροφείο σε έναν υγρότοπο.

Μερικές φορές όμως το ταξίδι είναι ακόμη πιο αθόρυβο.

Η αγαύη ήρθε από την Αμερική ως καλλωπιστικό φυτό. Ο άνθρωπος την έφερε στους κήπους και στις αυλές του και τελικά η αγαύη πέρασε σε πολλά σημεία του μεσογειακού τοπίου. Σήμερα τη βλέπουμε τόσο συχνά στις ξηρές πλαγιές και στις ακτές, ώστε μοιάζει σχεδόν να ανήκει εκεί.

Όμως η οικειότητα δεν σημαίνει γηγενής καταγωγή.

Η αγαύη είναι ένα μικρό μάθημα για το πώς ένα ξένο είδος μπορεί να γίνει τόσο συνηθισμένο σε έναν τόπο, ώστε να ξεχάσουμε ότι κάποτε δεν υπήρχε.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικός είναι ο αείλανθος.

Ένα δέντρο από την Ανατολική Ασία, που μεταφέρθηκε στην Ευρώπη ως καλλωπιστικό. Γρήγορο, ανθεκτικό, ικανό να ζει σε φτωχά εδάφη και σε υποβαθμισμένα περιβάλλοντα. Ακριβώς αυτές οι ιδιότητες που το έκαναν χρήσιμο το βοήθησαν να γίνει χωροκατακτητικό.

Ο αείλανθος πολλαπλασιάζεται εύκολα, αναγεννάται από τις ρίζες και μπορεί να δημιουργεί πυκνές συστάδες. Επιπλέον, διαθέτει χημικούς μηχανισμούς που μπορούν να περιορίζουν την ανάπτυξη άλλων φυτών.

Είναι μια ειρωνεία της ανθρώπινης ιστορίας: μερικές φορές φέρνουμε ένα φυτό επειδή μας αρέσει και αργότερα ανακαλύπτουμε ότι του άρεσε υπερβολικά ο καινούργιος τόπος.

Και υπάρχουν οι οργανισμοί που δεν βλέπουμε καθόλου.

Ο μύκητας του μεταχρωματικού έλκους του πλατάνου, μεταφέρθηκε από τη Βόρεια Αμερική στην Ευρώπη και έχει προκαλέσει σοβαρές απώλειες πλατάνων στην Ελλάδα.

Εδώ η ανθρώπινη μετακίνηση αποκτά μια σχεδόν αόρατη διάσταση. Δεν μεταφέρθηκε ένα ζώο ή ένα φυτό. Μεταφέρθηκε ένας μικροσκοπικός παθογόνος οργανισμός.

Και το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ο θάνατος ενός δέντρου που αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο των ελληνικών ποτάμιων τοπίων.

Η παγκοσμιοποίηση της ζωής δεν έχει πάντα φτερά, πτερύγια ή πόδια. Μερικές φορές είναι μικροσκοπική.

Όλες αυτές οι ιστορίες φαίνονται διαφορετικές. Και είναι.

Ο λαγοκέφαλος ταξίδεψε από το Σουέζ. Το μπλε καβούρι από τον Ατλαντικό. Ο παπαγάλος μέσα από το εμπόριο κατοικίδιων. Ο μυοκάστορας μέσα από την εκτροφή. Η αγαύη και ο αείλανθος ως καλλωπιστικά φυτά. Ο μύκητας μέσα από ανθρώπινες μεταφορές.

Όμως όλες συναντώνται σε ένα σημείο: ο άνθρωπος έκανε τις αποστάσεις μικρότερες.

Στο παρελθόν, ένα βουνό ήταν βουνό. Μια θάλασσα ήταν θάλασσα. Ένας ωκεανός ήταν ωκεανός. Σήμερα ένα πλοίο μπορεί να περάσει από τη μία ήπειρο στην άλλη, ένα φυτό να ταξιδέψει μέσα σε ένα φορτίο, ένα ζώο να μεταφερθεί σε ένα αεροπλάνο και ένας μικροοργανισμός να ακολουθήσει την ξυλεία.

Τα φυσικά σύνορα δεν εξαφανίστηκαν.

Έγιναν όμως πιο διαπερατά.

Και τώρα προστίθεται ένας ακόμη παράγοντας: η κλιματική αλλαγή.

Δεν μετακινούμε μόνο τα είδη. Μετακινούμε και τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτά μπορούν να επιβιώσουν. Η θερμότερη Μεσόγειος μπορεί να επιτρέψει σε είδη που κάποτε δεν μπορούσαν να εγκατασταθούν να βρουν σήμερα ευνοϊκότερες συνθήκες.

Έτσι ο άνθρωπος λειτουργεί ταυτόχρονα ως μεταφορέας και ως μεταμορφωτής του περιβάλλοντος.

Ανοίγει τον δρόμο και αλλάζει το τοπίο στο οποίο φτάνει ο ταξιδιώτης.

Γι' αυτό η συζήτηση για τα χωροκατακτητικά είδη δεν μπορεί να περιορίζεται στο «να τα εξαφανίσουμε». Σε ορισμένες περιπτώσεις η έγκαιρη εξάλειψη είναι πράγματι η καλύτερη λύση. Όταν όμως ένα είδος έχει εγκατασταθεί σε τεράστια έκταση, η πλήρης εξαφάνισή του μπορεί να είναι αδύνατη.

Τότε χρειάζεται διαχείριση, παρακολούθηση, πρόληψη νέων εισαγωγών, προστασία των ευάλωτων οικοσυστημάτων και, κυρίως, γνώση.

Γιατί δεν είναι κάθε ξενικό είδος καταστροφικό. Ούτε όμως είναι κάθε εγκατάσταση αθώα.

Το κρίσιμο είναι να καταλάβουμε τι αλλάζει, πόσο αλλάζει και ποιο είναι το οικολογικό κόστος της αλλαγής.

Ίσως, τελικά, να χρειάζεται να συμφιλιωθούμε με μια δύσκολη αλήθεια: δεν μπορούμε πάντοτε να επιστρέψουμε τη φύση στο χθες.

Η φύση δεν είναι μουσείο.

Είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται.

Το πρόβλημα είναι ότι, για πρώτη φορά ίσως στην ιστορία της Γης, ένα μόνο είδος -ο άνθρωπος- έχει αποκτήσει τη δύναμη να επιταχύνει αυτή τη διαδικασία σε πλανητική κλίμακα.

Η φύση δεν σταμάτησε ποτέ να αλλάζει. Ούτε θα σταματήσει. Αυτό που άλλαξε είναι η ταχύτητα με την οποία την αλλάζουμε εμείς.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη οικολογική πρόκληση της εποχής μας: όχι απλώς να εμποδίσουμε κάθε αλλαγή, αλλά να μάθουμε να ξεχωρίζουμε ποιες αλλαγές πρέπει να αναστρέψουμε, ποιες πρέπει να περιορίσουμε και με ποιες τελικά θα πρέπει να μάθουμε να συνυπάρχουμε.

Ο λαγοκέφαλος στη Μεσόγειο, το μπλε καβούρι στους υγροτόπους, ο παπαγάλος στις πόλεις, ο μυοκάστορας στις όχθες, η αγαύη στις πλαγιές, ο αείλανθος στους δρόμους και ο μύκητας στον πλάτανο είναι διαφορετικές εικόνες του ίδιου φαινομένου.

Μας δείχνουν έναν κόσμο όπου τα είδη ταξιδεύουν περισσότερο, γρηγορότερα και μακρύτερα από ποτέ.

Και ίσως το μεγαλύτερο μάθημα να μην αφορά τελικά τα ίδια τα είδη, αλλά εμάς.

Δεν μετακινήσαμε μόνο τη ζωή. Μετακινήσαμε τα σύνορά της.

Και τώρα πρέπει να μάθουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η γεωγραφία της φύσης δεν είναι πια αυτή που κληρονομήσαμε.

Ο λαγοκέφαλος και η νέα Μεσόγειος.

Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της οικολογικής αλλαγής που συντελείται στη Μεσόγειο. Η παρουσία του στα ελληνικά νερά δεν είναι ένα τυχαίο περιστατικό, ούτε μια πρόσφατη «εισβολή» χωρίς ιστορία. Είναι αποτέλεσμα μιας μεγάλης βιογεωγραφικής μεταβολής, στην οποία συναντώνται η ανθρώπινη παρέμβαση, η μετακίνηση των ειδών και η αλλαγή του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Ο λαγοκέφαλος είναι είδος των τετραοδοντιδών, των γνωστών "pufferfish". Προέρχεται από τον Ινδο-Δυτικό Ειρηνικό και μπορεί να φτάσει περίπου το 1,10 μέτρο σε μήκος και έως 9 κιλά σε βάρος, αν και τα συνηθέστερα άτομα είναι μικρότερα. Ζει σε παράκτια και υφαλογενή περιβάλλοντα, αλλά και σε αμμώδεις βυθούς, και τρέφεται με οργανισμούς του βυθού και άλλα θαλάσσια ζώα.

Διαθέτει επίσης δύο εντυπωσιακούς αμυντικούς μηχανισμούς. Όταν απειλείται, μπορεί να διογκώσει το σώμα του καταπίνοντας νερό, ενώ οι ιστοί του περιέχουν τετροδοτοξίνη, μια εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη. Η τοξίνη αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τον άνθρωπο όταν το ψάρι καταναλωθεί και δεν πρέπει να θεωρείται εδώδιμο.

Ο δρόμος του Σουέζ.

Η είσοδός του στη Μεσόγειο αρχίζει ουσιαστικά με τη Διώρυγα του Σουέζ. Από την κατασκευή της δημιουργήθηκε ένας θαλάσσιος διάδρομος ανάμεσα στην Ερυθρά Θάλασσα και τη Μεσόγειο. Μέσω αυτού πραγματοποιήθηκε η λεγόμενη λεσσεψιανή μετανάστευση, δηλαδή η μετακίνηση ειδών από τον Ινδο-Ειρηνικό προς τη Μεσόγειο.

Ο Lagocephalus sceleratus αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετανάστευσης. Η πρώτη επιβεβαιωμένη καταγραφή του στη Μεσόγειο έγινε στις τουρκικές ακτές του Αιγαίου και αποδόθηκε στη μετανάστευσή του από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω του Σουέζ. Στη συνέχεια εξαπλώθηκε ευρύτατα, με ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις στην ανατολική Μεσόγειο.

Με άλλα λόγια, ο λαγοκέφαλος δεν βρήκε μόνος του έναν καινούργιο δρόμο. Ο άνθρωπος δημιούργησε τον δρόμο και το είδος τον αξιοποίησε.

Ένας «ξένος» που βρήκε κατάλληλο σπίτι.

Η επιτυχία του όμως δεν εξηγείται μόνο από το Σουέζ. Η Μεσόγειος είναι πλέον θερμότερη και οι θερμόφιλες εισβολικές μορφές βρίσκουν ευνοϊκότερες συνθήκες για την εγκατάσταση και εξάπλωσή τους.

Έτσι, δύο μεγάλες ανθρωπογενείς αλλαγές συναντώνται: η μία άνοιξε την πόρτα και η άλλη βελτίωσε τις συνθήκες πίσω από την πόρτα.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι επομένως απλώς ένας εισβολέας. Είναι και ένας δείκτης μιας Μεσογείου που μεταβάλλεται.

Είναι πραγματικά επικίνδυνος;

Εδώ χρειάζεται μια διάκριση.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι «επικίνδυνος» επειδή βρίσκεται στη Μεσόγειο. Στον φυσικό του βιότοπο είναι ένα κανονικό μέλος του οικοσυστήματος. Η τετροδοτοξίνη του είναι εξίσου επικίνδυνη εκεί. Η διαφορά βρίσκεται στο οικολογικό πλαίσιο.

Στον φυσικό του χώρο αποτελεί μέρος ενός τροφικού πλέγματος που έχει εξελιχθεί μαζί του. Στη Μεσόγειο εισήλθε σε ένα οικοσύστημα που δεν είχε εξελιχθεί μαζί του. Εδώ μπορεί να ανταγωνίζεται γηγενή είδη, να καταναλώνει διαθέσιμα θηράματα και να προκαλεί σημαντικές ζημιές στην αλιεία. Η παρουσία του έχει επίσης δημιουργήσει πραγματικό ζήτημα δημόσιας υγείας λόγω της τοξικότητάς του.

Πως μπορεί να ελεγχθεί η εξάπλωσή του;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα.

Δεν γνωρίζουμε στον φυσικό του βιότοπο να υπάρχει ένας συγκεκριμένος θηρευτής που να ελέγχει ειδικά τον Lagocephalus sceleratus. Μάλιστα, σχετική ανασκόπηση δεν βρήκε τεκμηριωμένες καταγραφές συγκεκριμένων θηρευτών του είδους στον φυσικό του χώρο και αναγκάστηκε να εξετάσει δεδομένα για τις τετραοδοντίδες γενικότερα. Σε άλλα είδη της οικογένειας έχουν καταγραφεί ως θηρευτές καρχαρίες, λαγόψαρα, θαλάσσια φίδια, τόνοι, χταπόδια και άλλα αρπακτικά.

Στη Μεσόγειο τα στοιχεία είναι σαφέστερα αλλά παραμένουν περιορισμένα. Ο πιο καλά τεκμηριωμένος θηρευτής ενήλικου λαγοκέφαλου είναι η καρέτα-καρέτα (Caretta caretta). Για νεαρά άτομα έχουν καταγραφεί θηρεύσεις από κυνηγόψαρα/mahi-mahi (Coryphaena hippurus) και ζαργάνες (Belone belone), ενώ έχει παρατηρηθεί και κανιβαλισμός μεταξύ λαγοκέφαλων.

Η σπανιότητα των καταγεγραμμένων θηρευτών δεν είναι τυχαία. Η δυνατότητα να διογκώνεται και η ισχυρή τοξικότητά του αποτελούν αποτελεσματικές άμυνες απέναντι στη θήρευση. Για τον λόγο αυτό, η φυσική θήρευση στη Μεσόγειο φαίνεται μέχρι σήμερα να είναι περιορισμένη, ιδιαίτερα στα ενήλικα άτομα.

Μπορούμε να τον εξαφανίσουμε;

Σίγουρα όχι - και εδώ χρειάζεται ρεαλισμός.

Ο λαγοκέφαλος έχει ήδη εξαπλωθεί σε μεγάλη έκταση της Μεσογείου. Η Διώρυγα του Σουέζ παραμένει ένας ανοιχτός διάδρομος και οι περιβαλλοντικές συνθήκες ευνοούν πολλά θερμόφιλα είδη. Η ιδέα ότι μπορούμε να εξαφανίσουμε ολοκληρωτικά τον λαγοκέφαλο από τη Μεσόγειο είναι επομένως εξαιρετικά απίθανη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαχείρισή του δεν έχει νόημα. Αντίθετα. Η στοχευμένη αλίευση μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό των πληθυσμών σε περιοχές όπου οι επιπτώσεις είναι μεγάλες, ενώ η παρακολούθηση, η ενημέρωση των αλιέων και η αποτροπή κατανάλωσής του είναι απαραίτητες. Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει επισημάνει ότι η χαμηλή φυσική θήρευση ενδέχεται να καθιστά αναγκαία κάποια μορφή ανθρώπινης διαχείρισης.

Να μάθουμε να ζούμε μαζί του.

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η πιο ρεαλιστική προσέγγιση.

Όχι να αγαπήσουμε ξαφνικά τον λαγοκέφαλο, ούτε να αδιαφορήσουμε για τις επιπτώσεις του. Αλλά να κατανοήσουμε ότι αποτελεί πλέον μέρος της πραγματικότητας της Μεσογείου.

Να παρακολουθούμε τους πληθυσμούς του. Να περιορίζουμε τις επιπτώσεις του όπου είναι δυνατόν. Να προστατεύουμε την αλιεία. Να ενημερώνουμε τον άνθρωπο για την τοξικότητά του. Και, κυρίως, να μελετούμε τον τρόπο με τον οποίο το νέο είδος εντάσσεται -ή δεν εντάσσεται- στις υπάρχουσες τροφικές σχέσεις.

Γιατί ο λαγοκέφαλος δεν δημιούργησε μόνος του τη νέα Μεσόγειο.

Η Μεσόγειος άλλαξε και ο λαγοκέφαλος βρήκε τις συνθήκες για να γίνει μέρος της.

Η Διώρυγα του Σουέζ του έδωσε τον δρόμο. Η θερμότερη θάλασσα του έδωσε ευκαιρία. Η έλλειψη ισχυρής φυσικής θήρευσης του έδωσε πλεονέκτημα.

Και τώρα απομένει σε εμάς να αποφασίσουμε αν θα προσπαθήσουμε μάταια να επιστρέψουμε τη θάλασσα στο χθες ή αν θα μάθουμε να διαχειριζόμαστε υπεύθυνα τη θάλασσα του αύριο.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι απλώς ένα ψάρι που ήρθε στη Μεσόγειο. Είναι ένα από τα σημάδια ότι η ίδια η Μεσόγειος έχει αρχίσει να γίνεται κάτι διαφορετικό.

Περί Θαλάσσιων Πάρκων: πράσινοι χάρτες, γεωπολιτικές θάλασσες.

Από την οικολογία ως αντίσταση στην οικολογία ως γεωπολιτική διαχείριση.

Κάποτε η οικολογία ήταν μια μορφή αντίστασης. Ήταν η φωνή εκείνων που έλεγαν ότι η φύση δεν είναι αποθήκη πρώτων υλών, ότι το δάσος δεν είναι οικόπεδο, ότι το ποτάμι δεν είναι αγωγός και η θάλασσα δεν είναι απλώς ένας χώρος για αλιεία, τουρισμό, εξορύξεις και οικονομική εκμετάλλευση. Ήταν μια αμφισβήτηση της βαθιά ριζωμένης αντίληψης ότι ο άνθρωπος βρίσκεται έξω και πάνω από τη φύση και έχει το δικαίωμα να τη μετατρέπει σε αντικείμενο χρήσης.

Η οικολογία γεννήθηκε ως υπενθύμιση ενός απλού αλλά επαναστατικού γεγονότος: η φύση δεν μας ανήκει. Εμείς ανήκουμε στη φύση.

Κάποτε, λοιπόν, υπήρχε η οικολογία ως αντίσταση. Σήμερα υπάρχει όλο και περισσότερο η οικολογία ως θεσμός, ως πολιτική, ως κανονισμός, ως οικονομία, ως διεθνής στρατηγική.

Και μαζί με αυτή τη μεταμόρφωση εμφανίζεται μια μεγάλη αντίφαση: από την οικολογία ως αντίσταση στην οικολογία ως διαχείριση.

Η φύση πλέον χαρτογραφείται, κατηγοριοποιείται, μετριέται και διοικείται.

Το δάσος γίνεται προστατευόμενη περιοχή.

Η θάλασσα γίνεται θαλάσσιο πάρκο.

Το οικοσύστημα αποκτά όρια.

Η βιοποικιλότητα γίνεται δείκτης.

Το κλίμα γίνεται πολιτική.

Η προστασία της φύσης γίνεται νομοθετικό και διοικητικό πλαίσιο.

Και πολλά από αυτά είναι απολύτως αναγκαία. Η φύση χρειάζεται προστασία. Οι θάλασσες χρειάζονται κανόνες. Τα δάση χρειάζονται θεσμική θωράκιση. Η ανθρώπινη δραστηριότητα χρειάζεται όρια.

Όμως, από τη στιγμή που η οικολογία εισέρχεται στον κόσμο της εξουσίας, αποκτά και μια δεύτερη διάσταση. Μπορεί να γίνει εργαλείο.

Και τότε η οικολογία συναντά τη γεωπολιτική.

Η θάλασσα είναι ένας από τους σημαντικότερους χώρους του σύγχρονου γεωπολιτικού ανταγωνισμού.

Είναι δρόμος εμπορίου, πηγή τροφής, πεδίο ενεργειακών συμφερόντων, χώρος στρατιωτικής παρουσίας, αλλά και περιοχή όπου συναντώνται θαλάσσια δικαιώματα, ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδες και εθνικές διεκδικήσεις.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, τα θαλάσσια πάρκα αποκτούν μια ιδιαίτερη σημασία.

Ένα θαλάσσιο πάρκο είναι, πρωτίστως, περιβαλλοντικό μέτρο. Προστατεύει οικοσυστήματα, περιορίζει δραστηριότητες, προστατεύει είδη και επιδιώκει τη διατήρηση της θαλάσσιας βιοποικιλότητας.

Δεν δημιουργεί αυτομάτως νέα κυριαρχικά δικαιώματα.

Όμως δημιουργεί κάτι άλλο: παρουσία.

Χαράσσονται όρια. Εκδίδονται κανόνες. Καθορίζονται επιτρεπόμενες και απαγορευμένες δραστηριότητες. Δημιουργούνται μηχανισμοί παρακολούθησης. Παράγονται χάρτες. Αναπτύσσονται επιστημονικά προγράμματα.

Έτσι, ένα κράτος αποκτά μια οργανωμένη θεσμική παρουσία σε έναν συγκεκριμένο θαλάσσιο χώρο.

Και στη γεωπολιτική, η παρουσία στον χάρτη έχει σημασία.

Ο χάρτης δεν είναι ποτέ απλώς ένα κομμάτι χαρτί.

Στην ιστορία οι χάρτες χρησιμοποιήθηκαν για να αποτυπώσουν αυτοκρατορίες, σύνορα, εμπορικούς δρόμους και εδαφικές διεκδικήσεις.

Σήμερα αποτυπώνουν επίσης ΑΟΖ, υφαλοκρηπίδες, ενεργειακούς διαδρόμους και προστατευόμενες περιοχές.

Ένας χάρτης θαλάσσιου πάρκου δεν αλλάζει από μόνος του το διεθνές δίκαιο. Μπορεί όμως να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ένας θαλάσσιος χώρος παρουσιάζεται, αντιλαμβάνεται και εντάσσεται στο διεθνές πολιτικό αφήγημα.

Και η γεωπολιτική δεν διεξάγεται μόνο με πολεμικά πλοία και διπλωματικές νότες.

Διεξάγεται και με χάρτες.

Με επιστημονικά δεδομένα.

Με διεθνείς οργανισμούς.

Με θεσμούς.

Με λέξεις.

Με αφηγήματα.

Ένα κράτος που προστατεύει τη θάλασσα αποκτά ένα διαφορετικό είδος ισχύος. Δεν εμφανίζεται μόνο ως στρατιωτική δύναμη ή οικονομικός παράγοντας. Εμφανίζεται ως προστάτης της βιοποικιλότητας. Ως υπερασπιστής των θαλάσσιων θηλαστικών. Ως δύναμη απέναντι στην υπεραλίευση. Ως χώρα που εφαρμόζει πολιτικές για την κλιματική αλλαγή.

Αυτό είναι η ήπια ισχύς της οικολογίας.

Και έχει ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη διεθνή πολιτική, γιατί είναι δύσκολο να αντιταχθεί κανείς δημόσια στην προστασία της φύσης χωρίς να βρεθεί αντιμέτωπος με ένα δυσμενές ηθικό και επικοινωνιακό πλαίσιο.

Έτσι, η οικολογία μπορεί να αποκτήσει διπλωματική δύναμη.

Και αυτό δεν σημαίνει ότι η οικολογική ανάγκη είναι ψεύτικη. Σημαίνει ότι μπορεί να συνυπάρχει με άλλες επιδιώξεις.

Στο Αιγαίο η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο ευαίσθητη λόγω ακριβώς αυτών των επιδιώξεων.

Ελλάδα και Τουρκία έχουν μακρόχρονη διαφωνία για ζητήματα που αφορούν τον θαλάσσιο χώρο, μεταξύ άλλων την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ, μέσα σε ένα ευρύτερο πλέγμα πολιτικών και στρατηγικών αντιπαραθέσεων.

Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, κάθε σημαντική θεσμική παρέμβαση στη θάλασσα εύκολα μπορεί να αποκτήσει πολιτική ανάγνωση.

Για την Ελλάδα, ένα θαλάσσιο πάρκο μπορεί να είναι -και οφείλει να είναι- μια πραγματική προσπάθεια προστασίας της θαλάσσιας ζωής.

Για την άλλη πλευρά μπορεί να ερμηνευθεί ως κίνηση που δημιουργεί νέα δεδομένα στον θαλάσσιο χώρο. Η δεύτερη ανάγνωση δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι νομικά ορθή. Σημαίνει ότι στο Αιγαίο η περιβαλλοντική πολιτική δεν λειτουργεί σε πολιτικό κενό.

Κάθε χάρτης, κάθε ζώνη, κάθε κανονισμός μπορεί να αποκτήσει ευρύτερη γεωπολιτική σημασία.

Εδώ βρίσκεται η λεπτή γραμμή.

Άλλο είναι να προστατεύεις τη φύση και άλλο να χρησιμοποιείς την προστασία της φύσης ως εργαλείο.

Ένα θαλάσσιο πάρκο μπορεί να προστατεύει πραγματικά ένα οικοσύστημα και ταυτόχρονα να εξυπηρετεί, συνειδητά ή όχι, ευρύτερες πολιτικές επιδιώξεις.

Αυτό δεν είναι παράδοξο.

Η πολιτική συχνά λειτουργεί σε πολλά επίπεδα ταυτόχρονα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το οικολογικό επιχείρημα χρησιμοποιείται για να καλύψει κάτι που στην πραγματικότητα είναι πρωτίστως πολιτικό ή γεωπολιτικό. Τότε η οικολογία κινδυνεύει να χάσει την αυτονομία της.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας. Η οικολογία γεννήθηκε για να αντισταθεί στην εργαλειοποίηση της φύσης. Και τώρα κινδυνεύει να εργαλειοποιηθεί η ίδια.

Η οικολογία ξεκίνησε λέγοντας: Μην καταστρέφετε τη φύση.

Σήμερα συχνά λέει: Διαχειριστείτε τη φύση.

Η διαφορά φαίνεται μικρή. Δεν είναι.

Η πρώτη φράση είναι ηθική.

Η δεύτερη είναι διοικητική.

Η πρώτη αμφισβητεί την εξουσία του ανθρώπου πάνω στη φύση.

Η δεύτερη προσπαθεί να κάνει αυτή την εξουσία πιο αποτελεσματική.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη μεταμόρφωση: από την οικολογία ως αντίσταση στην οικολογία ως διαχείριση.

Το δάσος γίνεται «διαχειριζόμενος πόρος».

Η θάλασσα γίνεται «θαλάσσιος χώρος διαχείρισης».

Τα είδη γίνονται «πληθυσμοί προς παρακολούθηση».

Η βιοποικιλότητα γίνεται «δείκτης».

Η φύση μετατρέπεται σε ένα τεράστιο σύστημα δεδομένων και διοικητικών κατηγοριών.

Και ο άνθρωπος παραμένει στο κέντρο.

Απλώς τώρα φοράει πράσινο χρώμα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίψουμε τα θαλάσσια πάρκα ή τις περιβαλλοντικές πολιτικές.

Το αντίθετο.

Χρειαζόμαστε περισσότερη προστασία της φύσης, όχι λιγότερη.

Χρειαζόμαστε πραγματική προστασία των θαλασσών, των δασών και των οικοσυστημάτων.

Αλλά χρειαζόμαστε και κάτι ακόμη: κριτική σκέψη απέναντι στην ίδια την οικολογία όταν αυτή γίνεται θεσμός εξουσίας.

Να μπορούμε να προστατεύουμε τη φύση χωρίς να την κάνουμε εργαλείο.

Να μπορούμε να δημιουργούμε θαλάσσια πάρκα χωρίς να μετατρέπουμε την οικολογία σε γεωπολιτικό όπλο.

Να μπορούμε να χαρτογραφούμε τη θάλασσα χωρίς να πιστεύουμε ότι η φύση υπακούει στους χάρτες μας.

Γιατί η φάλαινα δεν γνωρίζει τις ΑΟΖ.

Η χελώνα δεν γνωρίζει τις διπλωματικές διαφορές.

Το δελφίνι δεν γνωρίζει ποια χώρα διεκδικεί ποια θάλασσα.

Και το δάσος δεν γνωρίζει πού τελειώνει μια διοικητική περιφέρεια.

Εμείς χαράζουμε τις γραμμές. Η φύση τις διασχίζει.

Ίσως λοιπόν το πραγματικό στοίχημα της σύγχρονης οικολογίας δεν είναι να γίνει πιο ισχυρή μέσα στους μηχανισμούς της εξουσίας. Είναι να μην ξεχάσει γιατί γεννήθηκε. Να παραμείνει συνείδηση πριν γίνει κανονισμός. Να παραμείνει αντίσταση πριν γίνει διαχείριση. Να προστατεύει τη φύση χωρίς να την υποτάσσει σε νέες μορφές εξουσίας.

Γιατί αν η οικολογία κερδίσει ως θεσμός αλλά χάσει ως ιδέα, θα έχουμε ίσως περισσότερα προστατευόμενα δάση, περισσότερα θαλάσσια πάρκα, περισσότερους κανονισμούς και περισσότερους πράσινους χάρτες.

Και όμως, θα έχουμε ξεχάσει το πιο απλό πράγμα:

Η φύση δεν ζητά να τη διαχειριστούμε καλύτερα.

Ζητά να πάψουμε να την καταστρέφουμε.

Η κωλοφωτιά -το μικρό θαύμα που ανάβει μέσα στη καλοκαιρινή νύχτα.

 

Υπάρχουν πλάσματα τόσο μικρά, που θα μπορούσαν εύκολα να περάσουν απαρατήρητα. Κι όμως, μερικά από αυτά κουβαλούν μέσα τους ένα θαύμα μεγαλύτερο από το μέγεθός τους. Η πυγολαμπίδα, η κωλοφωτιά όπως τη γνωρίζει η λαϊκή μας γλώσσα, είναι ένα από αυτά. Ένα μικρό νυχτόβιο έντομο της οικογένειας των Λαμπυρίδων (Lampyridae), της τάξης των κολεοπτέρων, δηλαδή των σκαθαριών, που κάθε καλοκαιρινή νύχτα μοιάζει να κρατά ένα μικρό αστέρι χαμηλά, ανάμεσα στα χόρτα.

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμά της είναι η ικανότητά της να παράγει και να εκπέμπει φως από το κάτω μέρος της κοιλιάς της. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται βιοφωταύγεια. Δεν πρόκειται για φωτιά, ούτε για φως που παράγεται από θερμότητα. Είναι ένα πραγματικό «κρύο φως», αποτέλεσμα μιας χημικής αντίδρασης με εξαιρετικά υψηλή ενεργειακή απόδοση. Η φύση έχει βρει έναν σχεδόν τέλειο τρόπο να μετατρέπει χημική ενέργεια σε φως, με ελάχιστη απώλεια ως θερμότητα.

Στην καρδιά αυτού του μικρού θαύματος βρίσκονται η λουσιφερίνη και το ένζυμο λουσιφεράση. Με την παρουσία οξυγόνου, μαγνησίου και του ενεργειακού μορίου ATP, η αντίδραση παράγει τη φωτεινή αναλαμπή. Έτσι, μέσα σε ένα σώμα λίγων χιλιοστών, η φύση έχει κρύψει ένα ολόκληρο εργαστήριο βιοχημείας, όπου η ενέργεια μεταμορφώνεται σε φως.

Κι όμως, όταν η πυγολαμπίδα ανάβει, τίποτε από αυτή την πολυπλοκότητα δεν φαίνεται. Βλέπουμε μόνο μια μικρή φωτεινή κουκκίδα να εμφανίζεται μέσα στο σκοτάδι.

Συνήθως το φως της είναι πρασινοκίτρινο, αλλά ανάλογα με το είδος μπορεί να είναι κίτρινο, πράσινο ή ακόμη και αχνά κόκκινο. Σαν να έχει η νύχτα τη δική της παλέτα και οι πυγολαμπίδες να ζωγραφίζουν πάνω της με μικρές φωτεινές πινελιές.

Αλλά γιατί ανάβουν;

Η πρώτη απάντηση είναι ο έρωτας.

Για τις πυγολαμπίδες, το φως είναι η γλώσσα της αναπαραγωγής. Τα αρσενικά πετούν χαμηλά πάνω από τη βλάστηση και εκπέμπουν χαρακτηριστικά φωτεινά σήματα, συγκεκριμένες αναλαμπές και ρυθμούς. Τα θηλυκά, που σε αρκετά είδη δεν έχουν φτερά και παραμένουν πάνω στο έδαφος ή στα φυτά, απαντούν με το δικό τους φωτεινό σήμα.

Και τότε, μέσα στη σιωπή της νύχτας, αρχίζει ένας διάλογος χωρίς φωνή.

Μια αναλαμπή από εδώ.

Μια απάντηση από εκεί.

Ένα μικρό φως που λέει: «Είμαι εδώ».

Και ένα άλλο που απαντά: «Σε βλέπω».

Εμείς βλέπουμε ποίηση. Εκείνες ανταλλάσσουν μηνύματα.

Το φως όμως δεν χρησιμεύει μόνο στην αναπαραγωγή. Σε αρκετά είδη λειτουργεί και ως προειδοποίηση προς τους θηρευτές. Οι πυγολαμπίδες περιέχουν αμυντικές ουσίες και ορισμένες έχουν δυσάρεστη γεύση. Η φωτεινή τους παρουσία μπορεί επομένως να λειτουργεί σαν ένα προειδοποιητικό σήμα προς πουλιά, βατράχια και άλλους εχθρούς: «Μείνε μακριά».

Η φύση, για ακόμη μία φορά, χρησιμοποιεί το ίδιο εργαλείο για περισσότερους από έναν σκοπούς.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ορισμένα είδη πυγολαμπίδων χρησιμοποιούν το φως τους ακόμη και για να προσελκύσουν τη λεία τους. Το φως μπορεί να γίνει κάλεσμα, προειδοποίηση, επικοινωνία -ακόμη και παγίδα.

Στον παράξενο κόσμο των Λαμπυρίδων υπάρχει και η εξαπάτηση. Οι θηλυκές πυγολαμπίδες του γένους Photuris, έχουν αναπτύξει μια από τις πιο εντυπωσιακές στρατηγικές θήρευσης στον κόσμο των εντόμων. Μιμούνται τα φωτεινά σήματα των θηλυκών άλλων ειδών. Ένα αρσενικό, πετώντας μέσα στη νύχτα, βλέπει την αναλαμπή που περιμένει. Πιστεύει ότι είναι το σήμα ενός θηλυκού του δικού του είδους και πλησιάζει. Μόνο που το μήνυμα είναι ψεύτικο.

Δεν τον περιμένει σύντροφος. Τον περιμένει ένας θηρευτής.

Η θηλυκή Photuris επιτίθεται στο αρσενικό και τρέφεται με αυτό. Ακόμη πιο παράξενο είναι το γεγονός ότι, μέσα από αυτή τη διατροφή, αποκτά αμυντικές ουσίες -τις λουσιμπουφαγίνες- που δεν μπορεί να συνθέσει η ίδια επαρκώς. Οι ουσίες αυτές μπορούν να τη βοηθήσουν να προστατευθεί από θηρευτές και να προσφέρει χημική προστασία και στους απογόνους της.

Έτσι, το φως που για μια άλλη πυγολαμπίδα σημαίνει «έλα κοντά» μπορεί για μια Photuris να σημαίνει «έλα πιο κοντά για να σε φάω».

Η φύση δεν είναι μόνο τρυφερότητα. Είναι και στρατηγική.

Δεν είναι μόνο αναπαραγωγή. Είναι και επιβίωση.

Και το ίδιο φως που εμείς κοιτάζουμε με θαυμασμό μπορεί να είναι, για ένα άλλο πλάσμα, παγίδα.

Αλλά η ιστορία δεν τελειώνει στις ενήλικες πυγολαμπίδες. Ακόμη και οι προνύμφες τους, πριν αποκτήσουν φτερά και γίνουν οι φωτεινές υπάρξεις που γνωρίζουμε, μπορούν να παράγουν φως. Είναι οι μικρές «σκουληκόμορφες» μορφές της πυγολαμπίδας, που ζουν για μεγάλο μέρος της ζωής τους μέσα στο έδαφος, στα υγρά φύλλα, κάτω από κορμούς και σε άλλες προστατευμένες θέσεις.

Σε ορισμένα είδη, οι προνύμφες χρησιμοποιούν το φως τους ως ζωντανό δόλωμα. Μια σταθερή, αχνή λάμψη μέσα σε σπηλιές ή πυκνά, σκοτεινά περιβάλλοντα μπορεί να προσελκύσει μικρά έντομα, τα οποία στη συνέχεια γίνονται τροφή.

Και τότε το μικρό φως αποκτά ακόμη μία σημασία.

Δεν είναι μόνο ερωτικό κάλεσμα.

Δεν είναι μόνο προειδοποίηση.

Δεν είναι μόνο μήνυμα.

Μπορεί να γίνει και δόλωμα.

Αυτό είναι ίσως το πιο συναρπαστικό μάθημα της πυγολαμπίδας: στη φύση τίποτε δεν είναι μονοσήμαντο. Το ίδιο φως μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το ποιος το εκπέμπει, ποιος το βλέπει και ποιος βρίσκεται στην άλλη πλευρά της αναλαμπής.

Για εμάς η πυγολαμπίδα είναι ποίηση.

Για εκείνη, το φως είναι ζωή.

Και μέσα στη ζωή χωρούν όλα: η αναζήτηση, ο έρωτας, η άμυνα, η πείνα, η εξαπάτηση και η επιβίωση.

Η ζωή της πυγολαμπίδας, όμως, δεν περιορίζεται σε εκείνες τις λίγες φωτεινές αναλαμπές που βλέπουμε τις καλοκαιρινές νύχτες. Ο κύκλος της ζωής της είναι πολύ μεγαλύτερος και πιο κρυφός.

Περνά από πλήρη μεταμόρφωση: αυγό, προνύμφη, νύμφη και ενήλικο έντομο. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της μπορεί να το περάσει ως προνύμφη, συχνά για ένα ή περισσότερα χρόνια, μέσα στο έδαφος ή σε υγρά φυσικά περιβάλλοντα. Εκεί δεν είναι καθόλου το εύθραυστο φωτεινό πλάσμα που έχουμε στο μυαλό μας. Είναι κυνηγός. Τρέφεται με μικρά ασπόνδυλα, όπως σαλιγκάρια, σκουλήκια, ακόμα και γυμνοσάλιαγκες.

Όταν ενηλικιωθεί, ο χρόνος της μικραίνει. Σε αρκετά είδη η ενήλικη ζωή διαρκεί μόλις λίγες εβδομάδες. Είναι η στιγμή της αναπαραγωγής, της αναζήτησης συντρόφου, της συνέχισης της ζωής. Και σε ορισμένα είδη τα ενήλικα άτομα τρέφονται ελάχιστα ή καθόλου.

Έτσι, η φωτεινή της αναλαμπή αποκτά μια βαθύτερη σημασία.

Δεν είναι απλώς ένα όμορφο φως.

Είναι το φως μιας ολόκληρης ζωής που προσπαθεί να συνεχιστεί.

Για να μπορέσει όμως να συνεχιστεί, χρειάζεται έναν συγκεκριμένο κόσμο. Χρειάζεται βλάστηση, υγρασία, φυσικά εδάφη, καταφύγια και -κυρίως -νύχτα.

Κι εδώ αρχίζει η δική μας ευθύνη.

Η φωτορύπανση αποτελεί σημαντική απειλή για τις πυγολαμπίδες. Τα τεχνητά φώτα μπορούν να παρεμβαίνουν στα φωτεινά σήματα που χρησιμοποιούν για την επικοινωνία και την αναζήτηση συντρόφου. Εκεί όπου η φύση είχε φτιάξει ένα σκοτεινό σκηνικό για έναν φωτεινό διάλογο, ο άνθρωπος έβαλε προβολείς.

Φωτίσαμε δρόμους, πλατείες, κτίρια, κήπους και άλλοτε σκοτεινές φυσικές περιοχές. Κάναμε τη νύχτα να μοιάζει όλο και περισσότερο με ημέρα.

Και χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να σβήσαμε τα μικρά φώτα που υπήρχαν μέσα της.

Στην απειλή προστίθενται η χρήση φυτοφαρμάκων και η καταστροφή των φυσικών βιοτόπων. Η αποξήρανση υγροτόπων, η καταστροφή της φυσικής βλάστησης, η αλλοίωση των όχθων των ρεμάτων και η γενικότερη υποβάθμιση των φυσικών οικοσυστημάτων στερούν από τις πυγολαμπίδες τον χώρο όπου ολοκληρώνουν τον κύκλο της ζωής τους.

Και τότε αντιλαμβανόμαστε κάτι σημαντικό: για να προστατεύσουμε την πυγολαμπίδα, δεν αρκεί να προστατεύσουμε ένα έντομο. Πρέπει να προστατεύσουμε τον κόσμο που την κάνει δυνατή.

Το υγρό λιβάδι.

Το φυσικό ρέμα.

Την άκρη του δάσους.

Τα χόρτα που αφήνουμε να μεγαλώσουν.

Τη σκοτεινή νύχτα.

Γιατί η φύση δεν αποτελείται από απομονωμένα κομμάτια. Η πυγολαμπίδα συνδέεται με το έδαφος, το νερό, τη βλάστηση, τα μικρά ζώα που αποτελούν τη λεία της, τους θηρευτές της και ολόκληρο τον οικολογικό κύκλο.

Ίσως γι' αυτό η κωλοφωτιά να είναι ένα από τα πιο όμορφα σύμβολα της φύσης.

Είναι μικρή, αλλά δεν είναι ασήμαντη.

Είναι εύθραυστη, αλλά μέσα της κρύβει μια εκπληκτική χημεία.

Δεν έχει φωνή, αλλά συνομιλεί με φως.

Δεν έχει φλόγα, αλλά φωτίζει.

Δεν προσπαθεί να νικήσει το σκοτάδι. Ζει μέσα του.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο μάθημά της για τον άνθρωπο. Έχουμε μάθει να θεωρούμε το σκοτάδι κάτι που πρέπει να εξαφανίσουμε. Ανάβουμε ολοένα περισσότερα φώτα, φωτίζουμε ολοένα περισσότερα σημεία, κάνουμε τη νύχτα όλο και πιο φωτεινή.

Όμως η πυγολαμπίδα μάς θυμίζει ότι το σκοτάδι είναι κι αυτό μέρος της φύσης.

Χωρίς το σκοτάδι, το φως της δεν θα φαινόταν.

Χωρίς τη σιωπή, η αναλαμπή της δεν θα είχε την ίδια σημασία.

Χωρίς το φυσικό περιβάλλον, το μικρό της θαύμα δεν θα μπορούσε να υπάρξει.

Κάποτε, τις καλοκαιρινές νύχτες, οι κωλοφωτιές ήταν πιο συνηθισμένες. Ανάμεσα στα χόρτα, κοντά στα ρέματα και στις άκρες των χωραφιών, μικρές πράσινες και κιτρινωπές αναλαμπές έκαναν τη νύχτα να μοιάζει ζωντανή.

Ίσως αυτό που θυμόμαστε από εκείνα τα βράδια να μην είναι μόνο οι πυγολαμπίδες.

Είναι ένας ολόκληρος κόσμος που υπήρχε μαζί τους.

Ένας κόσμος λιγότερο φωτισμένος, λιγότερο θορυβώδης, λιγότερο κατακτημένος από τον άνθρωπο.

Και ίσως η κωλοφωτιά να μας ζητά σήμερα κάτι πολύ απλό: να αφήσουμε κάποιες γωνιές της γης όπως είναι. Να αφήσουμε τα χόρτα να μεγαλώσουν. Τα νερά να κυλήσουν. Τα χώματα να μείνουν ζωντανά. Και τη νύχτα να παραμείνει νύχτα.

Γιατί όταν μια κωλοφωτιά ανάβει μέσα στο σκοτάδι, δεν φωτίζει μόνο τον εαυτό της.

Φωτίζει και την ευθύνη μας απέναντι σε έναν κόσμο που κινδυνεύουμε να κάνουμε τόσο φωτεινό, ώστε να πάψουμε να βλέπουμε τα πραγματικά του φώτα.

Πριν γίνει το δάσος στάχτη.

Υπάρχουν φωτιές που ξεκινούν από φυσικά αίτια όπως πχ. από έναν κεραυνό. Υπάρχουν όμως και φωτιές- οι περισσότερες- που ξεκινούν από τον άνθρωπο - έμμεσα ή άμεσα,  ηθελημένα ή αθέλητα, με δόλο ή χωρίς.

Από ένα αποτσίγαρο που πετάχτηκε στον δρόμο. Από μια ανεξέλεγκτη καύση καλαμιών. Από έναν σπινθήρα μηχανήματος κοπής. Από το μη συντηρημένο ηλεκτρικό δίκτυο. Από μια απερισκεψία κάποιου. Από σκουπίδια που εγκαταλείφθηκαν μέσα στη φύση. Από γυαλιά και άλλα αντικείμενα που δεν είχαν καμία θέση εκεί όπου βρέθηκαν. Και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από μια πράξη εμπρησμού που έγινε με πρόθεση να καταστρέψει το φυσικό περιβάλλον.

Απέναντι σε όλα αυτά, δεν αρκεί να περιμένουμε το καλοκαίρι για να μετρήσουμε πυροσβεστικά αεροπλάνα, ελικόπτερα και καμένες εκτάσεις. Η πυρκαγιά δεν αντιμετωπίζεται μόνο όταν ξεσπάσει. Αντιμετωπίζεται πριν ανάψει.

Η πρόληψη δεν είναι ένα άλοθι για τις κυβερνητικές ανακοινώσεις μετά την καταστροφή. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι καθημερινός έλεγχος. Είναι καθαρισμός και επιτήρηση. Είναι αυστηρός έλεγχος κάθε δραστηριότητας που μπορεί να αποτελέσει πηγή ανάφλεξης. Είναι προστασία των δασικών εκτάσεων από την ανθρώπινη αμέλεια και από την αυθαιρεσία.

Και είναι, πάνω απ’ όλα, ευθύνη.

Το δάσος δεν είναι σκουπιδαριό!

Πόσες φορές βλέπουμε μέσα ή δίπλα σε δασικές εκτάσεις πλαστικά μπουκάλια, γυάλινα αντικείμενα, κουτιά, αποτσίγαρα, σκουπίδια κάθε είδους;

Το δάσος δεν είναι χωματερή!

Τα σκουπίδια που αφήνονται στην ύπαιθρο δεν αποτελούν μόνο προσβολή στο τοπίο και στο οικοσύστημα. Σε συνθήκες ξηρασίας και υψηλών θερμοκρασιών μπορούν να ενταχθούν σε ένα επικίνδυνο περιβάλλον όπου μια πηγή ανάφλεξης μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή.

Τα θραύσματα γυαλιού χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες ένα γυάλινο αντικείμενο μπορεί να συγκεντρώσει την ηλιακή ακτινοβολία και να συμβάλει στην ανάφλεξη ξηρής βλάστησης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε φωτιά είναι από σπασμένο γυαλί· η αιτία μιας πυρκαγιάς πρέπει πάντοτε να αποδεικνύεται από την αρμόδια διερεύνηση.

Το αυτονόητο, ωστόσο, δεν χρειάζεται πόρισμα: κανένα σκουπίδι δεν έχει θέση στο δάσος.

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες δεν μπορούν να είναι ανεξέλεγκτες στα δάση και στα βουνά.

Δρόμοι, ηλεκτρικά δίκτυα, μηχανήματα, γεωργικές εργασίες, τεχνικά έργα, εργοτάξια και κάθε είδους εγκατάσταση μέσα ή κοντά σε δασικές περιοχές δημιουργούν ένα πλέγμα ανθρώπινης παρουσίας. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια δραστηριότητα προκαλεί πυρκαγιά. Σημαίνει όμως ότι κάθε δραστηριότητα που μπορεί να αποτελέσει πηγή κινδύνου πρέπει να υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες, ελέγχους και πραγματική εποπτεία.

Δεν μπορεί η πολιτεία να εμφανίζεται μετά τη φωτιά για να αναζητήσει τις ευθύνες, ενώ πριν από τη φωτιά απουσιάζει ο έλεγχος.

Η πρόληψη είναι ευθύνη πριν από την καταστροφή, όχι απολογία μετά από αυτήν.

Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό.

Όταν σβήσουν οι φλόγες, όταν απομακρυνθούν τα συνεργεία πυρόσβεσης και όταν οι τηλεοπτικές κάμερες φύγουν από τον τόπο της καταστροφής, αρχίζει η μάχη για το τι θα γίνει η καμένη γη.

Εδώ πρέπει να είμαστε απόλυτοι:

Ό,τι είναι δάσος πρέπει να παραμείνει δάσος.

Η φωτιά δεν μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο αλλαγής χρήσης γης. Η καταστροφή ενός δάσους δεν μπορεί να δημιουργεί ένα παράθυρο για οικοπεδοποίηση, αιολικές εγκαταστάσεις, δρόμους ή οποιαδήποτε άλλη "αξιοποίηση" που δεν θα ήταν δυνατή πριν από την πυρκαγιά.

Αν επιτρέψουμε να συμβεί αυτό, τότε ο εμπρησμός -όπου υπάρχει- δεν θα έχει καταστρέψει μόνο δέντρα. Θα έχει καταστρέψει και τον ίδιο τον κανόνα προστασίας της γης.

Δεν μας λείπει η γνώση. Μας λείπει η πρόληψη.

Ξέρουμε τι μπορεί να προκαλέσει μια πυρκαγιά. Ξέρουμε ποιες ημέρες είναι επικίνδυνες. Ξέρουμε ότι η ξερή βλάστηση, ο άνεμος και οι υψηλές θερμοκρασίες μετατρέπουν μια μικρή εστία σε ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Ξέρουμε επίσης ότι πολλές πυρκαγιές δεν έχουν φυσική προέλευση.

Αυτό που δεν μπορούμε να δεχτούμε είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε χρόνο την ίδια τραγωδία σαν να είναι κάτι απρόβλεπτο.

Δεν είναι.

Η φωτιά μπορεί να ξεκινήσει από έναν άνθρωπο, από μια πράξη αμέλειας, από μια τεχνική αστοχία ή από μια εγκληματική ενέργεια. Η έκταση όμως της καταστροφής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το πόσο καλά έχουμε προστατεύσει το δάσος πριν από τη φωτιά.

Γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να αλλάξει.

Λιγότερη επικοινωνιακή διαχείριση μετά την καταστροφή και περισσότερη ουσιαστική πρόληψη πριν από αυτήν.

Περισσότερος έλεγχος εκεί όπου υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα.

Καμία ανοχή στην εγκατάλειψη σκουπιδιών.

Αυστηρή διερεύνηση κάθε πυρκαγιάς που δεν προέρχεται από φυσικό αίτιο.

Πραγματική προστασία των καμένων εκτάσεων.

Επαναδραστηριοποίηση της δασικής υπηρεσίας.

Απαγόρευση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας σε καμένες εκτάσεις σε χρονικό ορίζοντα δεκαετίας.

Ο χαρακτηρισμός δάσος να παραμένει ως νομοθετικό περιεχόμενο ακόμα κι αν το δάσος έχει καεί, ώστε να εξασφαλιστεί η μη αλλαγή χρήσεων γης.  

Η προστασία του δάσους δεν μπορεί να τελειώνει όταν σβήνει η τελευταία φλόγα. Αντίθετα, τότε αρχίζει η πιο κρίσιμη περίοδος για το μέλλον του.

Χρειάζεται επαναδραστηριοποίηση και ουσιαστική ενίσχυση της Δασικής Υπηρεσίας, με προσωπικό, μέσα, αρμοδιότητες και πραγματική παρουσία στο πεδίο. Η προστασία των δασών δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση της πυρόσβεσης. Η Δασική Υπηρεσία πρέπει να έχει κεντρικό ρόλο στην πρόληψη, στην επιτήρηση, στη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων και κυρίως στην προστασία των καμένων εκτάσεων.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα αυστηρό θεσμικό καθεστώς προστασίας των καμένων εκτάσεων. Για μια μακρά μεταβατική περίοδο -ενδεικτικά μιας δεκαετίας- θα πρέπει να απαγορεύεται κάθε νέα ανθρώπινη δραστηριότητα που μπορεί να οδηγήσει σε αλλοίωση του χαρακτήρα και της χρήσης της έκτασης, με τις απολύτως αναγκαίες εξαιρέσεις για έργα προστασίας, αποκατάστασης και δημόσιας ασφάλειας- αλλά πάντα υπό τον έλεγχο της δασικής υπηρεσίας.

Γιατί ακριβώς μετά τη φωτιά το δάσος είναι περισσότερο ευάλωτο από ποτέ.

Και υπάρχει ένας θεμελιώδης κανόνας που πρέπει να κατοχυρωθεί χωρίς αμφισημίες: ο χαρακτηρισμός μιας έκτασης ως δάσους δεν πρέπει να χάνεται επειδή το δάσος κάηκε.

Η φωτιά δεν μπορεί να αποτελεί τρόπο μεταβολής του νομικού χαρακτήρα της γης.

Το δάσος που κάηκε δεν παύει να είναι δασική έκταση επειδή καταστράφηκε η βλάστησή του. Αν συνέβαινε αυτό, θα δημιουργούσαμε έναν επικίνδυνο παραλογισμό: όσο περισσότερο καταστρέφεται ένα δάσος, τόσο ευκολότερα θα μπορούσε να αλλάξει η χρήση της γης του.

Αυτό ακριβώς πρέπει να αποκλειστεί.

Η καταστροφή δεν μπορεί να παράγει δικαίωμα αξιοποίησης και εκμετάλλευσης. Ρητά και κατηγορηματικά.

Η νομοθεσία πρέπει να διασφαλίζει ότι ο δασικός χαρακτήρας παραμένει ως σταθερό νομικό περιεχόμενο και μετά την πυρκαγιά, ώστε η καμένη έκταση να προστατεύεται από βόσκηση, οικοπεδοποίηση, αυθαίρετη δόμηση και κάθε άλλη αλλαγή χρήσης που θα μετέτρεπε την καταστροφή σε ευκαιρία "επενδυτών".

Το μήνυμα πρέπει να είναι απόλυτο:

Φωτιά δεν σημαίνει αλλαγή χρήσης.

Καμένη έκταση δεν σημαίνει ελεύθερη έκταση.

Το δάσος που κάηκε παραμένει δάσος.

Και αν θέλουμε πραγματικά να χτυπήσουμε τις πυρκαγιές στη ρίζα τους, δεν αρκεί να αναζητούμε ποιος έβαλε τη φωτιά. Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι η φωτιά δεν θα μπορέσει ποτέ να γίνει εργαλείο για να αλλάξει το μέλλον της γης.

Η πραγματική πολιτική προστασίας του δάσους αρχίζει πριν από την πυρκαγιά.

Αλλά κρίνεται οριστικά μετά την πυρκαγιά.

Και πάνω απ’ όλα, ένας καθαρός κανόνας: το δάσος δεν είναι αναλώσιμο.

Δεν είναι οικόπεδο που περιμένει την κατάλληλη στιγμή.

Δεν είναι εμπόδιο στην «ανάπτυξη».

Δεν είναι χώρος για σκουπίδια.

Δεν είναι χώρος για αδιαφορία.

Και σίγουρα δεν είναι κάτι που έχουμε το δικαίωμα να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές ως στάχτη.

Γιατί κάθε δέντρο που καίγεται δεν είναι μόνο ένα δέντρο που χάνεται.

Είναι ένα κομμάτι από το μέλλον μας που καίγεται μαζί του.

Σκλήθρο.

Το σκλήθρο είναι από εκείνα τα δέντρα που μοιάζουν να γεννήθηκαν για να κατοικούν στα όρια της γης και του νερού. Να στέκονται εκεί όπου το χώμα κρατά ακόμη τη μνήμη του ποταμού, όπου οι ρίζες βυθίζονται σε υγρά εδάφη και το νερό δεν είναι απειλή αλλά προϋπόθεση ζωής. Το γένος Alnus περιλαμβάνει φυλλοβόλα δέντρα της οικογένειας των Βετουλοειδών, συγγενικά της σημύδας, με χαρακτηριστική ταχύτητα ανάπτυξης και ιδιαίτερη αντοχή σε εδάφη κορεσμένα από νερό.

Μα περισσότερο από ένα βοτανικό είδος, το σκλήθρο είναι ένα δέντρο του τοπίου. Στις όχθες των ποταμών, των ρεμάτων και των πηγών σχηματίζει πράσινες ζώνες που συγκρατούν το έδαφος και προστατεύουν τις όχθες από τη διάβρωση. Οι ρίζες του εισχωρούν στο υγρό χώμα και δημιουργούν έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στη γη και στο νερό. Ταυτόχρονα, το φύλλωμά του προσφέρει σκιά και καταφύγιο, ενώ οι καρποί του συμμετέχουν στον μικρό, αθέατο κύκλο της ζωής του δάσους.

Έχει όμως και μια ξεχωριστή ιδιότητα: όπως και άλλα φυτά της οικογένειάς του, συμβιώνει με μικροοργανισμούς των ριζών που μπορούν να δεσμεύουν ατμοσφαιρικό άζωτο. Έτσι, το σκλήθρο δεν παίρνει απλώς από το έδαφος· σε έναν βαθμό το εμπλουτίζει. Είναι από τα δέντρα που βοηθούν έναν φτωχό ή διαταραγμένο τόπο να ξαναβρεί τη γονιμότητά του.

Και ίσως γι’ αυτό η παρουσία του είναι τόσο παλιά όσο και η ελληνική μνήμη. Ο Όμηρος το γνώριζε και το αναφέρει στην Οδύσσεια, ενώ ο Θεόφραστος, ο μεγάλος παρατηρητής της αρχαίας ελληνικής φύσης, το καταγράφει ως «κλήθρη» ή «κλήθρα». Το όνομα έφτασε μέσα στους αιώνες, όπως φτάνει το νερό ενός ποταμού: αλλάζοντας λίγο τη μορφή του, χωρίς να χάνει την αρχική του διαδρομή.

Το σκλήθρο είναι, τελικά, ένα δέντρο που μας θυμίζει πως η φύση δεν χωρίζει τη γη από το νερό. Τα ενώνει. Εκεί όπου το ρέμα συναντά την όχθη, εκεί όπου το υγρό χώμα κρατά τις ρίζες του, εκεί όπου το δάσος δεν είναι μόνο δέντρα αλλά ένα ολόκληρο σύστημα ζωής, το σκλήθρο στέκει σαν ένας ήσυχος φύλακας. Και ίσως η μεγαλύτερη σοφία του βρίσκεται ακριβώς εκεί: δεν φοβάται το νερό. Το κάνει σπίτι του.

Η καρδερίνα και το νεράγκαθο...

 

Υπάρχουν στιγμές στη φύση που δεν χρειάζονται τίποτε περισσότερο από ένα πουλί κι ένα αγριόχορτο για να μας θυμίσουν πως η ζωή ξέρει να συνυπάρχει χωρίς θόρυβο.

Η καρδερίνα (Carduelis carduelis), με το κόκκινο πρόσωπο, τα χρυσαφένια φτερά και το μαύρο και λευκό της σώμα, μοιάζει σαν μικρή πινελιά χρώματος πάνω στο τοπίο. Κάθεται πάνω στον δίψακο ή αλλιώς νεράγκαθο, (Dipsacus fullonum ή Dipsacus sylvestris) το άγριο εκείνο φυτό που υψώνεται με τα αγκάθια του και μοιάζει να προστατεύει μέσα στην τραχύτητά του έναν μικρό θησαυρό: τους σπόρους του.

Εκεί, πάνω στον αγκαθωτό βλαστό, συναντιούνται δύο διαφορετικές μορφές της φύσης. Ο δίψακος είναι σκληρός, όρθιος, αμυντικός. Η καρδερίνα είναι ανάλαφρη, κινητική, σχεδόν εύθραυστη. Κι όμως, ο ένας χρειάζεται τον άλλον. Το πουλί βρίσκει στον δίψακο τροφή, ενώ το φυτό γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου κύκλου ζωής, μέσα στον οποίο οι σπόροι του μετατρέπονται από απλή φυτική ύλη σε τροφή, κίνηση και συνέχεια.

Η σκηνή αυτή μας αποκαλύπτει κάτι που συχνά ξεχνά ο άνθρωπος: στη φύση τίποτε δεν είναι πραγματικά μόνο του. Το αγκάθι δεν είναι απλώς αγκάθι. Το αγριόχορτο δεν είναι «άχρηστο». Το μικρό πουλί δεν είναι απλώς ένα όμορφο πλάσμα που περνά από μπροστά μας. Όλα αποτελούν κρίκους μιας αόρατης αλυσίδας, ενός κόσμου όπου κάθε ύπαρξη προσφέρει και δέχεται.

Κι ίσως γι’ αυτό η καρδερίνα πάνω στον δίψακο να έχει μια ιδιαίτερη ποιητική δύναμη. Μας δείχνει πως η ομορφιά δεν βρίσκεται πάντοτε στα περιποιημένα και στα τέλεια. Μπορεί να βρίσκεται πάνω σε έναν ξερό, αγκαθωτό βλαστό, στην άκρη ενός χωραφιού, εκεί όπου το μάτι του ανθρώπου προσπερνά.

Η φύση δεν ενδιαφέρεται για την αισθητική μας. Δεν ξεχωρίζει τα «όμορφα» από τα «άσχημα» με τα δικά μας μέτρα. Ένας δίψακος μπορεί να είναι για εμάς ένα ταπεινό αγριόχορτο· για την καρδερίνα όμως μπορεί να είναι τραπέζι, καταφύγιο και μέρος του κόσμου της.

Και τότε το αγκάθι αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι μόνο άμυνα. Είναι και προσφορά.

Η καρδερίνα στέκεται επάνω του, ελαφριά σαν σκέψη. Για μια στιγμή το άγριο φυτό μοιάζει λιγότερο άγριο και το μικρό πουλί λιγότερο εύθραυστο. Ανάμεσά τους υπάρχει μια σιωπηλή συμφωνία, γραμμένη όχι με λόγια αλλά με εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγάλο μάθημα της φύσης: πως η ζωή δεν χρειάζεται να μοιάζει για να συνυπάρξει. Χρειάζεται μόνο να αναγνωρίζει τον χώρο του άλλου.

Και πάνω στον δίψακο, η καρδερίνα μάς το θυμίζει με τον πιο απλό τρόπο:

Μέσα στα αγκάθια μπορεί να κρύβεται τροφή.

Μέσα στην αγριάδα μπορεί να ανθίζει η ζωή.

Και πάνω σε έναν ταπεινό δίψακο μπορεί να σταθεί για λίγο ολόκληρη η ομορφιά του κόσμου.

Η αιώνια κάθοδος του νερού.

Το βουνίσιο ρέμα δεν είναι απλώς νερό που κατεβαίνει από το βουνό. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το βουνό μιλά στη γη.

Ξεκινά ψηλά, από μια πηγή, μια βροχή ή το λιώσιμο του χιονιού, και παίρνει τον κατήφορο ανάμεσα σε πέτρες, ρίζες και βαθιές χαράδρες. Δεν βιάζεται, μα δεν σταματά. Χαράζει μόνο του τον δρόμο του, λειαίνοντας τις πέτρες και ποτίζοντας τις όχθες.

Κι εκεί, στις κοιλότητες που έχει σμιλέψει ο χρόνος και η αδιάκοπη κίνηση του νερού, γεννιούνται οι βάθρες. Μικρές φυσικές πισίνες, κρυμμένες κάτω από πλατάνια και ανάμεσα σε βράχια, γεμάτες με το καθαρό και κρύο νερό του βουνού. Είναι τα μικρά γαλάζια μάτια του ρέματος.

Γύρω τους γεννιέται ένας ολόκληρος κόσμος: φτέρες, βρύα, πλατάνια, σκλήθρα, έντομα και πουλιά. Το νερό γίνεται μια λεπτή φλέβα ζωής μέσα στο δάσος, ένας διάδρομος που ενώνει τις πλαγιές και κρατά ζωντανή τη γη ακόμη και στις δύσκολες μέρες του καλοκαιριού.

Και όταν η ζέστη στεγνώνει τις πλαγιές, οι βάθρες κρατούν τη δροσιά τους. Εκεί το σώμα συναντά το παγωμένο νερό και, για μια στιγμή, ο άνθρωπος ξαναθυμάται κάτι που η καθημερινότητα τον κάνει να ξεχνά: πως η φύση δεν είναι σκηνικό· είναι ζωή.

Το βουνίσιο ρέμα κατεβαίνει ακούραστα. Οι βάθρες μένουν για λίγο σαν μικρές παύσεις στην πορεία του. Το ένα κινείται, οι άλλες κρατούν. Μα και τα δύο ανήκουν στην ίδια αιώνια συνομιλία της πέτρας με το νερό.

Κι αν σκύψεις πάνω από μια βάθρα και ακούσεις προσεκτικά, ίσως ακούσεις κάτι περισσότερο από το νερό. Τη φωνή του βουνού που κατεβαίνει αργά προς τη θάλασσα.

Το τσακάλι -η σιωπηλή δύναμη της άγριας φύσης.

 

Το τσακάλι (χρυσό τσακάλι - Canis aureus) δεν είναι από εκείνα τα ζώα που ζητούν να τα θαυμάσεις. Δεν έχει το μεγαλείο του αετού, την επιβλητικότητα του λύκου ή τη χάρη του ελαφιού. Κινείται στις σκιές, αθόρυβα και προσεκτικά, σαν να γνωρίζει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντοτε να φωνάζει για να υπάρχει.

Κάποτε το είδαμε ως ανεπιθύμητο πλάσμα, ως «κλέφτη» της νύχτας, ως ζώο που έπρεπε να φοβόμαστε. Όμως η φύση δεν γνωρίζει τέτοιες ανθρώπινες ταμπέλες. Κάθε πλάσμα έχει τη θέση του μέσα στη μεγάλη ισορροπία της ζωής. Το τσακάλι είναι μέρος αυτής της ισορροπίας. Καθαρίζει, μετακινείται, προσαρμόζεται, επιβιώνει. Δεν απαιτεί από τον κόσμο να αλλάξει για να χωρέσει μέσα του· αλλάζει το ίδιο, χωρίς να χάνει την άγρια φύση του.

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημά του.

Το τσακάλι είναι ένας επιζών. Μετά τη ραγδαία μείωση του πληθυσμού του τις προηγούμενες δεκαετίες (όταν θεωρούνταν εσφαλμένα «επιβλαβές είδος» έως το 1990), το τσακάλι κατατάσσεται πλέον ως «Τρωτό» στο ελληνικό "Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων". Σήμερα, οι πληθυσμοί του παρουσιάζουν τάσεις ανάκαμψης και αύξησης σε ολόκληρη τη χώρα Εκεί όπου το δάσος υποχωρεί, εκεί όπου οι άνθρωποι πλησιάζουν όλο και περισσότερο στους βιότοπους των άγριων ζώων, εκείνο αναζητά νέους δρόμους. Δεν εγκαταλείπει εύκολα. Μαθαίνει τον άνθρωπο, αποφεύγει τον θόρυβό του, κινείται όταν οι δρόμοι αδειάζουν και η νύχτα σκεπάζει τον τόπο.

Και όταν μέσα στη σιωπή ακουστεί το χαρακτηριστικό του ουρλιαχτό, δεν είναι απλώς ένας ήχος της νύχτας. Είναι μια υπενθύμιση πως δεν είμαστε μόνοι. Πως υπάρχουν ακόμη πλάσματα που ζουν σύμφωνα με έναν αρχαιότερο νόμο, έναν νόμο που δεν γράφτηκε από τον άνθρωπο: να βρίσκεις τον δρόμο σου μέσα στη δυσκολία και να συνεχίζεις.

Το τσακάλι δεν είναι σύμβολο δύναμης επειδή είναι το ισχυρότερο. Είναι σύμβολο δύναμης επειδή αντέχει.

Κι αυτό ίσως είναι μια διαφορετική μορφή γενναιότητας. Να μην χρειάζεται να κυριαρχείς για να επιβιώσεις. Να ξέρεις πότε να πλησιάσεις και πότε να απομακρυνθείς. Να παρατηρείς περισσότερο απ' όσο φαίνεσαι. Να ζεις χωρίς να προκαλείς τη φύση που σε φιλοξενεί.

Στους καιρούς μας, όπου ο άνθρωπος απλώνεται όλο και περισσότερο πάνω στη γη, η παρουσία του τσακαλιού αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία. Μας θυμίζει ότι η άγρια ζωή δεν εξαφανίζεται πάντοτε με θόρυβο. Μερικές φορές απλώς αποσύρεται λίγο πιο βαθιά στη σιωπή.

Και ίσως, όταν κάποτε δούμε το τσακάλι από μακριά, αντί να φοβηθούμε, να αισθανθούμε κάτι διαφορετικό. Χαρά.

Γιατί όσο υπάρχει το τσακάλι, όσο υπάρχει το ελάφι, ο λύκος, η αλεπού και το γεράκι, όσο υπάρχουν ίχνη άγριας ζωής πάνω στη γη, σημαίνει πως η φύση δεν έχει παραδώσει ακόμη όλα τα δικαιώματά της στον άνθρωπο.

Κάπου, μέσα στη νύχτα, ένα τσακάλι συνεχίζει να περπατά. Και μαζί του περπατά η άγρια φύση που αρνείται να σωπάσει.

Η φορτωμένη Ροδιά.

 

Η ροδιά (Punica granatum) είναι από εκείνα τα μικρά δέντρα που δεν χρειάζονται ιδιαίτερη παρουσία για να επιβληθούν στο τοπίο. Στέκει ήσυχη, συχνά στην άκρη ενός κήπου, ενός χωραφιού ή μιας παλιάς αυλής, και μοιάζει να γνωρίζει κάτι για τη φύση που εμείς συχνά ξεχνούμε: πως η ομορφιά δεν είναι υπόσχεση ευκολίας, αλλά αποτέλεσμα προσαρμογής.

Είναι ένα κατεξοχήν μεσογειακό φυτό, φτιαγμένο για το φως, τη ζέστη και την καλοκαιρινή ξηρασία. Τα μικρά, γυαλιστερά φύλλα της περιορίζουν τις απώλειες νερού, ενώ το ριζικό της σύστημα αναζητά βαθύτερα την υγρασία του εδάφους. Δεν απαιτεί έναν κόσμο πλούσιο για να ζήσει. Μπορεί να σταθεί εκεί όπου άλλα φυτά δυσκολεύονται, αρκεί να έχει ήλιο και γη που αναπνέει.

Και ύστερα έρχεται η άνοιξη. Στα κλαδιά της εμφανίζονται τα κόκκινα άνθη, σαν μικρές φωτιές μέσα στο πράσινο. Δεν είναι μόνο ένα θέαμα για τα μάτια. Είναι ένα κάλεσμα για τις μέλισσες και τα άλλα έντομα που μεταφέρουν τη γύρη από άνθος σε άνθος. Έτσι, η ροδιά γίνεται ένας μικρός κρίκος μέσα στη μεγάλη αλυσίδα της ζωής. Το άνθος δεν υπάρχει μόνο για την ομορφιά του· υπάρχει για να συνεχιστεί η ζωή.

Από τα άνθη θα προκύψουν τα ρόδα. Στην αρχή μικρά και πράσινα, μεγαλώνουν αργά κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο. Ο φλοιός τους σκληραίνει και το χρώμα τους βαθαίνει. Μέσα τους, όμως, συμβαίνει κάτι σχεδόν θαυμαστό: σχηματίζεται ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους, ο καθένας περικλεισμένος στον δικό του χυμώδη μικρό θύλακα. Το ρόδι είναι σαν μια κλειστή αρχιτεκτονική ζωής.

Όταν τελικά ανοίξει, αποκαλύπτει αυτό που έκρυβε. Εκατοντάδες μικρές κόκκινες μονάδες, καθεμία με τη δική της δυνατότητα να γίνει ένα νέο φυτό. Η φύση δεν έχει σπαταλήσει τίποτε. Έχει πολλαπλασιάσει τη ζωή μέσα σε έναν μόνο καρπό.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη οικολογική σοφία της ροδιάς. Η φύση δεν λειτουργεί με την ανθρώπινη λογική της αυτάρκειας. Κανένας οργανισμός δεν υπάρχει μόνος του. Το άνθος χρειάζεται τον επικονιαστή, ο καρπός μπορεί να γίνει τροφή για άλλα πλάσματα, οι σπόροι μπορούν να μεταφερθούν, το δέντρο επιστρέφει οργανική ύλη στη γη. Η ροδιά είναι ένα μικρό οικοσύστημα μέσα στο οικοσύστημα.

Και όταν έρχεται το φθινόπωρο, τα φύλλα της κιτρινίζουν και πέφτουν. Το δέντρο γυμνώνεται χωρίς να πεθαίνει. Η φύση, για άλλη μια φορά, μας διορθώνει: η απώλεια του φυλλώματος δεν είναι τέλος· είναι μια μορφή αναμονής.

Ίσως γι' αυτό η ροδιά να μοιάζει τόσο ανθρώπινη. Αντέχει το καλοκαίρι, ανθίζει όταν έρθει η ώρα της, καρπίζει χωρίς θόρυβο και ξέρει να αφήνεται στη σιωπή του χειμώνα. Δεν παλεύει με τις εποχές. Συμπορεύεται μαζί τους.

Και τα ρόδα της, όταν τα κρατήσεις στα χέρια σου, σου θυμίζουν πως η ζωή είναι πάντοτε περισσότερη απ' όση φαίνεται απ' έξω. Ένας σκληρός φλοιός μπορεί να προστατεύει έναν ολόκληρο κόσμο. Ένα μικρό δέντρο μπορεί να φιλοξενεί έντομα, να θρέφει πουλιά, να προσφέρει σκιά, να δίνει καρπό και, ταυτόχρονα, να κρατά ζωντανή μια πανάρχαια σχέση ανθρώπου και γης.

Η ροδιά δεν κάνει θόρυβο για να δηλώσει ότι ζει.

Ανθίζει. Καρπίζει. Αντέχει. Και συνεχίζει.

Ντομάτες στον μπαξέ.

 

Υπάρχουν καλοκαίρια που δεν τα θυμάσαι από τις ημερομηνίες τους, αλλά από τις μυρωδιές τους. Από το χώμα που βράζει κάτω από τον ήλιο, από τον βασιλικό που μοσχοβολά όταν τον αγγίζεις, από το νερό που πέφτει στον μπαξέ τα απογεύματα. Και, περισσότερο απ’ όλα, από τη μυρωδιά μιας ώριμης ντομάτας που μόλις κόπηκε από το φυτό.

Οι ντομάτες στον μπαξέ δεν ήταν ποτέ απλώς ένα λαχανικό. Ήταν μια μικρή τελετουργία του καλοκαιριού. Τα φυτά μεγάλωναν μέσα στο χώμα, στήριζαν τα κλαδιά τους σε ξύλα και καλάμια και, σιγά σιγά, γέμιζαν με πράσινους καρπούς. Ύστερα ερχόταν η ωρίμαση. Το πράσινο υποχωρούσε και στη θέση του εμφανιζόταν το κόκκινο, σαν να άναβε πάνω στο φυτό ένα μικρό φανάρι του Αυγούστου.

Ο μπαξές ήθελε φροντίδα. Ήθελε νερό, σκάλισμα, ξεβοτάνισμα, υπομονή. Ο άνθρωπος δεν μπορούσε να διατάξει τη γη να καρπίσει. Μπορούσε μόνο να τη φροντίσει και να περιμένει. Κι αυτή ήταν ίσως μία από τις πιο σπουδαίες γνώσεις που πρόσφερε ο παλιός μπαξές: ότι στη φύση υπάρχουν πράγματα που δεν επιταχύνονται.

Η ντομάτα που κόβεται κατευθείαν από το φυτό έχει μια άλλη αξία. Δεν είναι τέλεια, ούτε χρειάζεται να είναι. Μπορεί να έχει μια ρωγμή, ένα σημάδι από τον ήλιο, ένα ακανόνιστο σχήμα. Έχει όμως εκείνη τη γεύση που δύσκολα συναντάς αλλού. Τη γεύση του χώματος, του νερού, του καλοκαιριού και της αναμονής.

Και ύστερα έρχεται το πιο απλό τραπέζι. Ψωμί, ντομάτα, λίγο αλάτι, λάδι. Ίσως λίγη φέτα, λίγες ελιές, βασιλικός. Τίποτε περίπλοκο. Κι όμως, μέσα σε αυτή την απλότητα υπάρχει ένας ολόκληρος πολιτισμός. Γιατί η παλιά κουζίνα δεν προσπάθησε να κρύψει τη γεύση της γης· προσπάθησε να την αναδείξει.

Στον μπαξέ συνυπήρχαν όλα: ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες, κολοκύθια, αγγούρια. Κάθε φυτό με τον δικό του χρόνο, τη δική του ανάγκη, τη δική του καρποφορία. Και ο άνθρωπος μάθαινε να ζει μαζί τους, όχι να τα εξουσιάζει.

Ίσως γι’ αυτό οι ντομάτες του παλιού μπαξέ μένουν τόσο έντονα στη μνήμη. Δεν ήταν μόνο πιο νόστιμες. Ήταν δεμένες με έναν τρόπο ζωής όπου το φαγητό είχε ακόμη διαδρομή: από τον σπόρο στο χώμα, από το χώμα στο φυτό, από το φυτό στο χέρι και από το χέρι στο τραπέζι.

Κι όταν σήμερα κόβουμε μια ντομάτα από τον μπαξέ, κόβουμε μαζί της και λίγο από εκείνο το παλιό καλοκαίρι. Γιατί ο καρπός δεν κρατά μόνο τη γεύση του τόπου. Κρατά και τη μνήμη του ανθρώπου που τον φύτεψε.

Η ντομάτα στον μπαξέ είναι, τελικά, ένα μικρό μάθημα ζωής: ό,τι αξίζει πραγματικά θέλει χώμα, φροντίδα, ήλιο και χρόνο. Και όταν ωριμάσει, δεν χρειάζεται να φωνάξει. Φαίνεται.

Ελατοδάση.

 

Τα ελατοδάση είναι η βαθιά ανάσα του βουνού. Εκεί όπου οι κορμοί υψώνονται σαν κολόνες και οι κορφές τους σμίγουν με τον ουρανό, η φύση μοιάζει να έχει χτίσει τον δικό της ναό.

Στα Κράβαρα, το έλατο δεν είναι απλώς δέντρο. Είναι μνήμη, σκιά και καταφύγιο. Κάτω από τα κλαδιά του πέρασαν άνθρωποι, ζώα, εποχές· κι ανάμεσα στις ρίζες του έμειναν κρυμμένα τα ίχνη μιας ζωής που κάποτε ήταν δεμένη με το βουνό.

Όταν φυσά, το δάσος δεν σωπαίνει. Ψιθυρίζει. Κι όταν πέσει η ομίχλη, τα έλατα μοιάζουν να χάνονται μέσα σε έναν άλλον κόσμο, πιο παλιό από εμάς.

Ίσως γι’ αυτό τα ελατοδάση έχουν κάτι ιερό. Είναι η πράσινη σκέπη της γης, η σιωπηλή φρουρά των βουνών.

Και κάτω από τις ψηλές τους κορφές, ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από δέος.

Γιατί στο ελατοδάσος δεν περπατάς απλώς μέσα στη φύση.

Περπατάς μέσα στη μνήμη του βουνού.

Ψυχή βαθιά.

Απέναντι από τα Βαρδούσια, εκεί όπου η Ναυπακτία σηκώνει τις ράχες της προς τον ουρανό, το τοπίο αποκτά μια άλλη σιωπή. Μια άλλη διάσταση.

Οι κορυφές στέκουν απέναντι, περήφανες και μοναχικές, σαν παλιοί φύλακες του χρόνου. Το φως γλιστρά πάνω στις πλαγιές, οι σκιές βαθαίνουν στις χαράδρες και ο άνεμος περνά από τις πέτρες κουβαλώντας τη μνήμη εκείνων που έζησαν και περπάτησαν σ’ αυτά τα βουνά.

Εδώ η απόσταση δεν χωρίζει. Ενώνει.

Γιατί τα μεγάλα βουνά δεν μετριούνται με μέτρα και υψόμετρα. Μετριούνται με όσα ξυπνούν μέσα μας όταν τα κοιτάζουμε. Με τη σιωπή που αφήνουν στην καρδιά, με τη νοσταλγία που φέρνουν, με εκείνη την παράξενη αίσθηση πως κάπου ανάμεσα στη γη και στον ουρανό βρίσκεται ένα κομμάτι του εαυτού μας.

Κι αν σταθείς για λίγο απέναντί τους, χωρίς βιασύνη, θα νιώσεις πως τα βουνά δεν ζητούν τίποτε.

Μόνο να τα κοιτάξεις.

Και τότε, μέσα στην απεραντοσύνη τους, ίσως ακούσεις τη δική σου φωνή να ψιθυρίζει:

"Ψυχή βαθιά."

Γιατί υπάρχουν τόποι που δεν τους επισκέπτεσαι. Επιστρέφεις σ' αυτούς.

Το χρυσάφι της κηρήθρας.

Η κηρήθρα και το μέλι είναι ίσως η πιο όμορφη εικόνα της εργατικότητας στη φύση. Εκεί, μέσα στα μικρά εξάγωνα κελιά, η μέλισσα δεν αποθηκεύει μόνο τροφή· αποθηκεύει τον χρόνο, τον κόπο και τη σοφία μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Το μέλι στην κηρήθρα έχει κάτι διαφορετικό. Δεν έχει ακόμη αποχωριστεί από το κερί, ούτε έχει περάσει από ανθρώπινα χέρια. Είναι όπως το παρέδωσε η κυψέλη: χρυσαφένιο, πυκνό, αρωματικό, κλεισμένο μέσα στα μικρά δωμάτια που χτίστηκαν με ακρίβεια σχεδόν μαθηματική.

Κάθε κελί μοιάζει με μια μικρή αποθήκη φωτός. Μέσα του βρίσκεται το νέκταρ των λουλουδιών, μεταμορφωμένο σε μέλι από αμέτρητες πτήσεις, φτερουγίσματα και επιστροφές. Η μέλισσα ταξιδεύει από άνθος σε άνθος και, χωρίς να το γνωρίζει, ενώνει έναν ολόκληρο τόπο μέσα σε μια σταγόνα.

Και το κερί είναι μέρος αυτής της ιστορίας. Δεν είναι απλώς το περίβλημα του μελιού· είναι το υλικό με το οποίο η μέλισσα χτίζει την πατρίδα της. Ένα αρχιτεκτόνημα χωρίς σχέδιο στο χαρτί, χωρίς εργολάβο και χωρίς αρχιτέκτονα, μα με μια συλλογική σοφία που επαναλαμβάνεται εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Όταν κόβεις ένα κομμάτι κηρήθρας και το γεύεσαι, δεν τρως απλώς μέλι. Γεύεσαι ένα μικρό κομμάτι από τον κόσμο των μελισσών. Το άνθος, ο ήλιος, ο αέρας, το δάσος και ο μόχθος χιλιάδων φτερών έχουν συμπυκνωθεί σε εκείνη τη χρυσή γλύκα.

Ίσως γι’ αυτό η κηρήθρα συγκινεί περισσότερο από ένα απλό βάζο με μέλι. Γιατί κρατά ακόμη επάνω της το αποτύπωμα της δημιουργίας. Είναι το μέλι πριν γίνει προϊόν· η φύση πριν γίνει συσκευασία.

Και μέσα στα εξάγωνα κελιά της, η μέλισσα μας θυμίζει μια παλιά αλήθεια: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν γεννιέται χωρίς κόπο. Το γλυκό είναι πάντα αποτέλεσμα μιας μεγάλης διαδρομής.

Ο Εύηνος, ο Φίδαρης, ο Λυκόρμας...

Υπάρχουν ποτάμια που έχουν ένα όνομα. Και υπάρχουν ποτάμια που έχουν μνήμη. Ο Εύηνος ανήκει στα δεύτερα. Εύηνος, Φίδαρης, Λυκόρμας. Τρία ονόματα για τον ίδιο ποταμό, τρεις διαφορετικές φωνές της ίδιας γης, τρεις όχθες του χρόνου. Στην πραγματικότητα, καμία από τις τρεις ονομασίες δεν πέθανε ολοκληρωτικά. Συνυπήρχαν και συνεχίζουν να συνυπάρχουν, αποδεικνύοντας πως η γλώσσα δεν είναι ένας δρόμος που σβήνει πίσω μας, αλλά ένα ποτάμι που μεταφέρει τη μνήμη από γενιά σε γενιά.

Ο Λυκόρμας είναι το αρχαιότερο όνομα. Έρχεται από τα βάθη της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τότε που οι ποταμοί δεν ήταν απλώς γεωγραφικά στοιχεία αλλά ζωντανές δυνάμεις της φύσης, ποτάμιοι θεοί με δική τους υπόσταση και μοίρα. Η ονομασία αυτή πιθανότατα προήλθε από τις λέξεις "λύκος" και "ορμή", εξαιτίας των ορμητικών και άγριων νερών του.

Ήδη από τους Ομηρικούς χρόνους το ποτάμι μετονομάστηκε σε Εύηνος από τον μυθικό βασιλιά της Αιτωλίας Εύηνο. Ο Εύηνος, γιος του θεού του πολέμου Άρη, ήταν βασιλιάς της Αιτωλίας. Είχε μια κόρη, τη Μαρπήσσα, η οποία ήταν τόσο όμορφη που την διεκδικούσαν οι σπουδαιότεροι ήρωες της εποχής. Ο Εύηνος, όμως, δεν ήθελε να την αποχωριστεί. Έτσι, έθεσε έναν θανάσιμο όρο: όποιος ήθελε να παντρευτεί τη Μαρπήσσα, έπρεπε να τον αντιμετωπίσει σε αρματοδρομία. Αν ο μνηστήρας έχανε (κάτι που συνέβαινε πάντα, αφού ο Εύηνος είχε ανίκητα άλογα από τον Άρη), ο βασιλιάς του έκοβε το κεφάλι και το κάρφωνε στους τοίχους του παλατιού του. Τότε εμφανίστηκε ο Ίδας, ένας παράτολμος ήρωας από τη Μεσσηνία (ένας από τους Αργοναύτες). Ο Ίδας ερωτεύτηκε παράφορα τη Μαρπήσσα και ζήτησε τη βοήθεια του θεού Ποσειδώνα. Ο θεός του χάρισε ένα φτερωτό, χρυσό άρμα με άλογα που έτρεχαν πιο γρήγορα από τον άνεμο. Ο Ίδας έφτασε στην Αιτωλία, άρπαξε τη Μαρπήσσα και έφυγε σαν αστραπή. Ο Εύηνος, εξοργισμένος, ανέβηκε στο δικό του άρμα και άρχισε μια τρελή καταδίωξη. Η καταδίωξη σταμάτησε απότομα στις όχθες του ορμητικού ποταμού Λυκόρμα. Βλέποντας το φτερωτό άρμα του Ίδα να πετάει πάνω από το ποτάμι και να χάνεται στον ορίζοντα, ο Εύηνος συνειδητοποίησε την ήττα του. Από την απόγνωση και τη βαθιά ντροπή του, έσφαξε τα δικά του άλογα. Έπεσε μέσα στα άγρια νερά του ποταμού και πνίγηκε. Έκτοτε, ο Λυκόρμας μετονομάστηκε σε Εύηνο. Ο Ίδας πίστεψε ότι νίκησε, αλλά η περιπέτειά του δεν είχε τελειώσει. Τη Μαρπήσσα είχε ερωτευτεί και ο θεός Απόλλωνας. Ο Απόλλωνας εμφανίστηκε μπροστά στο ζευγάρι και απαίτησε να πάρει την κοπέλα. Ο Ίδας, αντί να φοβηθεί και να υποχωρήσει μπροστά σε έναν αθάνατο θεό, τράβηξε το τόξο του. Οι δυο τους άρχισαν μια άγρια μονομαχία για τα μάτια της Μαρπήσσας. Η μάχη ήταν τόσο σκληρή που χρειάστηκε να παρέμβει ο ίδιος ο Δίας. Ο βασιλιάς των θεών έριξε έναν κεραυνό ανάμεσά τους για να τους χωρίσει και αποφάσισε να δώσει τη λύση με έναν πρωτότυπο τρόπο: να επιλέξει η ίδια η Μαρπήσσα ποιον άντρα θέλει για σύζυγό της. Ο Απόλλωνας της υποσχέθηκε αθανασία, αιώνια νιότη και τη θεϊκή του δόξα. Ο Ίδας της πρόσφερε την επίγεια, θνητή αγάπη του. Η Μαρπήσσα έκανε μια σοφή και πολύ ανθρώπινη σκέψη: φοβήθηκε ότι αν επέλεγε τον Απόλλωνα, εκείνος θα την εγκατέλειπε όταν εκείνη θα γερνούσε και θα έχανε την ομορφιά της, ενώ ο ίδιος θα παρέμενε για πάντα νέος. Έτσι, επέλεξε τον θνητό Ίδα, προτιμώντας να γεράσει και να πεθάνει μαζί του. Ο Απόλλωνας σεβάστηκε την απόφαση (αν και πληγωμένος), και το ζευγάρι έζησε μαζί, έχοντας γράψει μια από τις πιο ρομαντικές και ταυτόχρονα άγριες σελίδες της μυθολογίας. Έτσι ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος και ο ποταμός απέκτησε μέσα στη μυθολογία ανθρώπινη μνήμη, πάθος και τραγωδία. Που έγινε ακόμη βαθύτερη με τον επόμενο δεύτερο και πιο διάσημο μύθο που εκτυλίχθηκε στα νερά του. Αυτόν της Δηιάνειρας, του Ηρακλή και του Νέσσου.

Η Δηιάνειρα (ή σωστότερα Δηϊάνειρα) είναι μία από τις πιο τραγικές και πολυδιάστατες γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Το όνομά της είναι σύνθετο από τις λέξεις δήιος (εχθρός, καταστροφέας) και ανήρ (άνδρας). Σημαίνει, δηλαδή, «αυτή που καταστρέφει τον άνδρα της», ένα όνομα-προφητεία, αφού έμελλε να γίνει η αιτία για τον θάνατο του ισχυρότερου άνδρα του κόσμου, του Ηρακλή. Η ζωή της Δηιάνειρας συνδέεται άρρηκτα με το υδάτινο στοιχείο της Αιτωλοακαρνανίας, καθώς η μοίρα της σφραγίστηκε από τις δραματικές αναμετρήσεις της στα δύο μεγαλύτερα ποτάμια της, τον Αχελώο και τον Εύηνο.

Η ιστορία ξεκινά στο παλάτι της Καλυδώνας (αρχαία πόλη της Αιτωλίας κοντά στον Εύηνο). Η πανέμορφη πριγκίπισσα Δηιάνειρα, κόρη του βασιλιά Οινέα, διεκδικείται από τον τρομερό θεό του διπλανού ποταμού, τον Αχελώο. Ο Αχελώος, που έχει την ικανότητα να αλλάζει μορφές, προσπαθεί να αρπάξει την πανέμορφη Δηιάνειρα. Τότε εμφανίζεται ο Ηρακλής, ο οποίος έχει έρθει από τον Κάτω Κόσμο κι έχοντας δώσει υπόσχεση στη σκιά του πεθαμένου αδελφού της Δηιάνειρας, του Μελεάγρου, ότι θα την προστατεύσει και θα την παντρευτεί.  Για να την κερδίσει, ο Ηρακλής παλεύει σώμα με σώμα με τον Αχελώο. Ο ποταμός-θεός μεταμορφώνεται σε φίδι και μετά σε μαινόμενο ταύρο, αλλά ο ημίθεος ήρωας τον υποτάσσει, του σπάει το ένα κέρατο (από το οποίο γεννιέται το Κέρας της Αμάλθειας) και παίρνει τη Δηιάνειρα ως σύζυγό του. Μετά τον γάμο τους, το ζευγάρι αποφασίζει να φύγει από την Καλυδώνα για να εγκατασταθεί στην Τραχίνα. Στο ταξίδι τους βρίσκουν μπροστά τους τον δεύτερο μεγάλο ποταμό της περιοχής, τον ορμητικό και πλημμυρισμένο Εύηνο. Εκεί βρισκόταν ο Κένταυρος Νέσσος, ο οποίος εκτελούσε χρέη περαματάρη (πορθμέα), μεταφέροντας τους ταξιδιώτες στην απέναντι όχθη στην πλάτη του έναντι αμοιβής. Ο Ηρακλής, όντας ημίθεος, μπορούσε εύκολα να κολυμπήσει και να περάσει μόνος του τα άγρια νερά. Πλήρωσε λοιπόν τον Νέσσο για να περάσει με ασφάλεια τη Δηιάνειρα. Καθώς ο Νέσσος διέσχιζε το ποτάμι κουβαλώντας τη Δηιάνειρα, θαμπώθηκε από την ομορφιά της και, στη μέση της διαδρομής, επιχείρησε να τη βιάσει. Η Δηιάνειρα άρχισε να καλεί έντρομη σε βοήθεια. Ο Ηρακλής, που είχε ήδη φτάσει στην απέναντι όχθη, άκουσε τις κραυγές, γύρισε και είδε τι συνέβαινε. Χωρίς να χάσει χρόνο, έβγαλε ένα από τα φονικά του βέλη -ποτισμένο με το ανίατο δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας- και τόξευσε τον Νέσσο στην καρδιά. Καθώς ο Κένταυρος ξεψυχούσε αιμόφυρτος στη λάσπη του Ευήνου, αποφάσισε να εκδικηθεί τον Ηρακλή χρησιμοποιώντας την αφέλεια της Δηιάνειρας. Ψιθύρισε στην κοπέλα: «Αν θέλεις ο Ηρακλής να μην πάψει ποτέ να σε αγαπά και να μην κοιτάξει καμία άλλη γυναίκα, μάζεψε το αίμα από την πληγή μου. Είναι ένα ισχυρό ερωτικό φίλτρο». Η Δηιάνειρα, φοβούμενη ότι κάποια μέρα θα έχανε τον άνδρα της, πίστεψε τα λόγια του, μάζεψε κρυφά το ματωμένο υγρό και το φύλαξε. Μετά από χρόνια, ο Ηρακλής κυρίευσε την Οιχαλία και πήρε μαζί του ως αιχμάλωτη μια πανέμορφη νέα κοπέλα, την Ιόλη. Η Δηιάνειρα, τυφλωμένη από τη ζήλια και πιστεύοντας ότι ο Ηρακλής την αντικατέστησε, θυμήθηκε το «φίλτρο» του Νέσσου. Βούτηξε έναν γιορτινό χιτώνα στο ματωμένο υγρό και τον έστειλε στον Ηρακλή για να τον φορέσει κατά τη διάρκεια μιας θυσίας. Μόλις ο ήρωας φόρεσε τον χιτώνα, η ζέστη της φωτιάς ενεργοποίησε το δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας που βρισκόταν στο αίμα του Κενταύρου. Ο χιτώνας κόλλησε στις σάρκες του και άρχισε να τον καίει ζωντανό με φρικτούς πόνους. Μην αντέχοντας το μαρτύριο, ο Ηρακλής ανέβηκε στο βουνό Οίτη, έχτισε μια μεγάλη πυρά και κάηκε ζωντανός (για να ανέβει έτσι στον Όλυμπο ως αθάνατος θεός). Η Δηιάνειρα, συνειδητοποιώντας το φρικτό λάθος που έκανε άθελά της, αυτοκτόνησε από τις τύψεις.

Έτσι η ορμητικότητα των νερών του Λυκόρμα συνδέθηκε εκπληκτικά με την ορμητικότητα των ανθρώπινων παθών, χάρη στην μυθολογία. Ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος. Όμως το αρχαίο όνομα δεν εξαφανίστηκε.

Έμεινε ζωντανό στη λόγια παράδοση, στη λογοτεχνία και στη μνήμη της αρχαιότητας. Και ακόμη σήμερα το όνομα Λυκόρμας χρησιμοποιείται ποιητικά και συμβολικά για να ανακαλέσει την άγρια και ορμητική φύση του ποταμού, ιδιαίτερα όταν τα νερά του φουσκώνουν τον χειμώνα και κατεβαίνουν από τα βουνά με δύναμη.

Ο Εύηνος είναι το όνομα που συνδέει τον ποταμό με την επίσημη ιστορική και γεωγραφική παράδοση. Το συναντάμε στην αρχαία γραμματεία, στη μυθολογία, στους χάρτες και στη λόγια παιδεία. Δεν χρειάστηκε πραγματικά να «επιστρέψει» από το παρελθόν. Παρέμεινε στη γραπτή μνήμη και πέρασε στη σύγχρονη γεωγραφία και διοίκηση.

Και ύστερα υπάρχει ο Φίδαρης.

Το όνομα της καθημερινότητας. Το όνομα που έζησε στις φωνές των ανθρώπων της Αιτωλοακαρνανίας και ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της Ναυπακτίας και του Θέρμου. Το όνομα που δεν χρειάστηκε βιβλία για να επιβιώσει. Πέρασε από στόμα σε στόμα, από πατέρα σε παιδί, από γενιά σε γενιά. Μπήκε στα δημοτικά τραγούδια, στις τοπικές αφηγήσεις, στις ιστορίες των χωριών και στη ζωντανή γεωγραφία του τόπου.

Ο Φίδαρης είναι το όνομα της λαϊκής μνήμης.

Κι έτσι τα τρία ονόματα δεν διαδέχθηκαν απλώς το ένα το άλλο. Συνυπήρξαν.

Ο Λυκόρμας της μυθολογίας.

Ο Εύηνος της ιστορίας και της λόγιας παράδοσης.

Ο Φίδαρης της καθημερινής ζωής.

Τρεις λέξεις που δείχνουν πως η ελληνική γλώσσα δεν είναι ένα μουσείο παλιών ονομάτων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που μεταμορφώνεται, αλλά κρατά μέσα του τα ίχνη των προηγούμενων εποχών.

Και ο ίδιος ο ποταμός είναι ένας γεωγραφικός δρόμος μέσα στον χρόνο.

Γεννιέται στον ορεινό χώρο της Ρούμελης, στις πλαγιές των Βαρδουσίων, και κατεβαίνει μέσα από ένα τοπίο άγριο και βαθύ. Περνά από βουνά, χαράδρες, δάση και πέτρινες όχθες, δέχεται μικρότερα ρέματα και χειμάρρους και διαμορφώνει έναν από τους σημαντικούς υδάτινους άξονες της περιοχής.

Είναι ποτάμι των βουνών.

Και είναι ποτάμι των περασμάτων.

Οι άνθρωποι από παλιά χρειάστηκε να τον διασχίσουν. Να ακολουθήσουν τις όχθες του. Να αναζητήσουν περάσματα και να χτίσουν γέφυρες. Οι γέφυρες πάνω από τον Εύηνο δεν είναι μόνο έργα τεχνικά. Είναι σημάδια της ανθρώπινης προσπάθειας να ενώσει δύο όχθες που η φύση κράτησε χωρισμένες.

Πάνω από τη γέφυρα περνά ο άνθρωπος.

Κάτω από τη γέφυρα περνά ο χρόνος.

Κι ο ποταμός συνεχίζει.

Για αιώνες τα νερά του ακολουθούσαν τη φυσική τους πορεία προς τον Πατραϊκό Κόλπο. Στη σύγχρονη εποχή, όμως, ο άνθρωπος επενέβη δραστικά στη ροή του. Με το φράγμα του Ευήνου και τα έργα υδροδότησης, σημαντικό μέρος των νερών του μεταφέρεται προς την Αττική και εντάσσεται στο σύστημα ύδρευσης της Αθήνας.

Έτσι, ένας ποταμός που ξεκινά από τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας έγινε ένας από τους σημαντικούς υδάτινους πόρους μιας ολόκληρης μητροπολιτικής περιοχής.

Παρά τις προσπάθειες των ανθρώπων να αλλάξουν την πορεία του, όμως, ο ποταμός εξακολουθεί να αναζητά τη θάλασσα. Κάποτε χυνόταν στον Πατραϊκό. Σήμερα, μέσα από τις ανθρώπινες παρεμβάσεις και τη μεταφορά των νερών του, ένα μέρος της υδάτινης πορείας του καταλήγει έμμεσα στον Σαρωνικό.

Σαν να μην έχει σημασία πόσες φορές ο άνθρωπος αλλάζει τη διαδρομή του νερού. Το νερό συνεχίζει να βρίσκει τον δρόμο του. Προς την θάλασσα.

Αλλά ένας ποταμός δεν είναι μόνο η κοίτη του.

Είναι ολόκληρος ο κόσμος που δημιουργείται γύρω του.

Είναι τα πλατάνια, οι ιτιές, τα σκλήθρα και οι παρόχθιες λεύκες, τα δάση που κατεβαίνουν ως τις όχθες, τα ψάρια και τα αμφίβια, τα πουλιά, οι βίδρες, τα έντομα, οι μικροοργανισμοί, οι πηγές και τα ρέματα που τροφοδοτούν τη ζωή του. Είναι το οικοσύστημα που εξαρτάται από τη φυσική παρουσία και τη ροή του νερού.

Γι' αυτό η προστασία του Ευήνου δεν μπορεί να σημαίνει μόνο προστασία από τη ρύπανση. Σημαίνει σεβασμό στη φυσική λειτουργία του ποταμού.

Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά βλέπει τα ποτάμια ως αποθέματα νερού. Τα μετρά σε κυβικά μέτρα, σε φράγματα, σε αγωγούς, σε δίκτυα ύδρευσης. Όμως η φύση δεν μετρά έτσι.

Για τη φύση, το νερό που παραμένει στην κοίτη έχει την ίδια σημασία με το νερό που φεύγει από αυτήν.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ευθύνη μας: να χρησιμοποιούμε το νερό χωρίς να εξαντλούμε τον ποταμό που το γεννά και το φιλοξενεί.

Ο Εύηνος μάς θυμίζει πως ο άνθρωπος και η φύση δεν είναι δύο ξεχωριστοί κόσμοι. Ο άνθρωπος χρειάζεται τον ποταμό, αλλά ο ποταμός δεν χρειάζεται τον άνθρωπο για να υπάρχει. Υπήρχε πριν από εμάς και, αν τον προστατεύσουμε, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μετά από εμάς.

Ίσως γι' αυτό ο Εύηνος είναι κάτι περισσότερο από ένας ποταμός της Αιτωλοακαρνανίας.

Είναι γεωγραφία και μυθολογία μαζί.

Είναι ο Λυκόρμας των αρχαίων.

Ο Εύηνος της ιστορίας.

Ο Φίδαρης των ανθρώπων.

Είναι το νερό που κατεβαίνει από τα βουνά, η γέφυρα που ενώνει τις όχθες, το δάσος που καθρεφτίζεται στην επιφάνειά του και η μνήμη που ταξιδεύει μαζί με το ρεύμα του.

Και ίσως, τελικά, τα τρία ονόματά του να μην είναι τρία διαφορετικά ονόματα.

Να είναι τρεις ηλικίες της ίδιας ψυχής.

Ο Λυκόρμας μάς μιλά για τη βαθιά αρχαιότητα.

Ο Εύηνος για την ιστορία και τον πολιτισμό.

Ο Φίδαρης για τη ζωντανή μνήμη του τόπου.

Κι ανάμεσά τους κυλά ο ίδιος ποταμός.

Αδιάκοπος.

Επίμονος.

Ζωντανός.

Γιατί το νερό μπορεί να εκτραπεί, να φραχτεί, να μεταφερθεί.

Δεν μπορεί όμως να ξεχάσει πως είναι ποτάμι.

Και όσο ο Εύηνος - ο Φίδαρης, ο Λυκόρμας-  συνεχίζει να κυλά, μαζί του συνεχίζει να κυλά και ένα κομμάτι της ελληνικής γης, της γλώσσας, της μυθολογίας και της μνήμης.

Τρία ονόματα. Μία κοίτη. Ένας ποταμός μέσα στον χρόνο.