Ο λαγοκέφαλος και η νέα Μεσόγειος.

Ο λαγοκέφαλος (Lagocephalus sceleratus) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της οικολογικής αλλαγής που συντελείται στη Μεσόγειο. Η παρουσία του στα ελληνικά νερά δεν είναι ένα τυχαίο περιστατικό, ούτε μια πρόσφατη «εισβολή» χωρίς ιστορία. Είναι αποτέλεσμα μιας μεγάλης βιογεωγραφικής μεταβολής, στην οποία συναντώνται η ανθρώπινη παρέμβαση, η μετακίνηση των ειδών και η αλλαγή του θαλάσσιου περιβάλλοντος.

Ο λαγοκέφαλος είναι είδος των τετραοδοντιδών, των γνωστών "pufferfish". Προέρχεται από τον Ινδο-Δυτικό Ειρηνικό και μπορεί να φτάσει περίπου το 1,10 μέτρο σε μήκος και έως 9 κιλά σε βάρος, αν και τα συνηθέστερα άτομα είναι μικρότερα. Ζει σε παράκτια και υφαλογενή περιβάλλοντα, αλλά και σε αμμώδεις βυθούς, και τρέφεται με οργανισμούς του βυθού και άλλα θαλάσσια ζώα.

Διαθέτει επίσης δύο εντυπωσιακούς αμυντικούς μηχανισμούς. Όταν απειλείται, μπορεί να διογκώσει το σώμα του καταπίνοντας νερό, ενώ οι ιστοί του περιέχουν τετροδοτοξίνη, μια εξαιρετικά ισχυρή νευροτοξίνη. Η τοξίνη αποτελεί σοβαρό κίνδυνο για τον άνθρωπο όταν το ψάρι καταναλωθεί και δεν πρέπει να θεωρείται εδώδιμο.

Ο δρόμος του Σουέζ.

Η είσοδός του στη Μεσόγειο αρχίζει ουσιαστικά με τη Διώρυγα του Σουέζ. Από την κατασκευή της δημιουργήθηκε ένας θαλάσσιος διάδρομος ανάμεσα στην Ερυθρά Θάλασσα και τη Μεσόγειο. Μέσω αυτού πραγματοποιήθηκε η λεγόμενη λεσσεψιανή μετανάστευση, δηλαδή η μετακίνηση ειδών από τον Ινδο-Ειρηνικό προς τη Μεσόγειο.

Ο Lagocephalus sceleratus αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετανάστευσης. Η πρώτη επιβεβαιωμένη καταγραφή του στη Μεσόγειο έγινε στις τουρκικές ακτές του Αιγαίου και αποδόθηκε στη μετανάστευσή του από την Ερυθρά Θάλασσα μέσω του Σουέζ. Στη συνέχεια εξαπλώθηκε ευρύτατα, με ιδιαίτερα υψηλές συγκεντρώσεις στην ανατολική Μεσόγειο.

Με άλλα λόγια, ο λαγοκέφαλος δεν βρήκε μόνος του έναν καινούργιο δρόμο. Ο άνθρωπος δημιούργησε τον δρόμο και το είδος τον αξιοποίησε.

Ένας «ξένος» που βρήκε κατάλληλο σπίτι.

Η επιτυχία του όμως δεν εξηγείται μόνο από το Σουέζ. Η Μεσόγειος είναι πλέον θερμότερη και οι θερμόφιλες εισβολικές μορφές βρίσκουν ευνοϊκότερες συνθήκες για την εγκατάσταση και εξάπλωσή τους.

Έτσι, δύο μεγάλες ανθρωπογενείς αλλαγές συναντώνται: η μία άνοιξε την πόρτα και η άλλη βελτίωσε τις συνθήκες πίσω από την πόρτα.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι επομένως απλώς ένας εισβολέας. Είναι και ένας δείκτης μιας Μεσογείου που μεταβάλλεται.

Είναι πραγματικά επικίνδυνος;

Εδώ χρειάζεται μια διάκριση.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι «επικίνδυνος» επειδή βρίσκεται στη Μεσόγειο. Στον φυσικό του βιότοπο είναι ένα κανονικό μέλος του οικοσυστήματος. Η τετροδοτοξίνη του είναι εξίσου επικίνδυνη εκεί. Η διαφορά βρίσκεται στο οικολογικό πλαίσιο.

Στον φυσικό του χώρο αποτελεί μέρος ενός τροφικού πλέγματος που έχει εξελιχθεί μαζί του. Στη Μεσόγειο εισήλθε σε ένα οικοσύστημα που δεν είχε εξελιχθεί μαζί του. Εδώ μπορεί να ανταγωνίζεται γηγενή είδη, να καταναλώνει διαθέσιμα θηράματα και να προκαλεί σημαντικές ζημιές στην αλιεία. Η παρουσία του έχει επίσης δημιουργήσει πραγματικό ζήτημα δημόσιας υγείας λόγω της τοξικότητάς του.

Πως μπορεί να ελεγχθεί η εξάπλωσή του;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα.

Δεν γνωρίζουμε στον φυσικό του βιότοπο να υπάρχει ένας συγκεκριμένος θηρευτής που να ελέγχει ειδικά τον Lagocephalus sceleratus. Μάλιστα, σχετική ανασκόπηση δεν βρήκε τεκμηριωμένες καταγραφές συγκεκριμένων θηρευτών του είδους στον φυσικό του χώρο και αναγκάστηκε να εξετάσει δεδομένα για τις τετραοδοντίδες γενικότερα. Σε άλλα είδη της οικογένειας έχουν καταγραφεί ως θηρευτές καρχαρίες, λαγόψαρα, θαλάσσια φίδια, τόνοι, χταπόδια και άλλα αρπακτικά.

Στη Μεσόγειο τα στοιχεία είναι σαφέστερα αλλά παραμένουν περιορισμένα. Ο πιο καλά τεκμηριωμένος θηρευτής ενήλικου λαγοκέφαλου είναι η καρέτα-καρέτα (Caretta caretta). Για νεαρά άτομα έχουν καταγραφεί θηρεύσεις από κυνηγόψαρα/mahi-mahi (Coryphaena hippurus) και ζαργάνες (Belone belone), ενώ έχει παρατηρηθεί και κανιβαλισμός μεταξύ λαγοκέφαλων.

Η σπανιότητα των καταγεγραμμένων θηρευτών δεν είναι τυχαία. Η δυνατότητα να διογκώνεται και η ισχυρή τοξικότητά του αποτελούν αποτελεσματικές άμυνες απέναντι στη θήρευση. Για τον λόγο αυτό, η φυσική θήρευση στη Μεσόγειο φαίνεται μέχρι σήμερα να είναι περιορισμένη, ιδιαίτερα στα ενήλικα άτομα.

Μπορούμε να τον εξαφανίσουμε;

Σίγουρα όχι - και εδώ χρειάζεται ρεαλισμός.

Ο λαγοκέφαλος έχει ήδη εξαπλωθεί σε μεγάλη έκταση της Μεσογείου. Η Διώρυγα του Σουέζ παραμένει ένας ανοιχτός διάδρομος και οι περιβαλλοντικές συνθήκες ευνοούν πολλά θερμόφιλα είδη. Η ιδέα ότι μπορούμε να εξαφανίσουμε ολοκληρωτικά τον λαγοκέφαλο από τη Μεσόγειο είναι επομένως εξαιρετικά απίθανη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η διαχείρισή του δεν έχει νόημα. Αντίθετα. Η στοχευμένη αλίευση μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό των πληθυσμών σε περιοχές όπου οι επιπτώσεις είναι μεγάλες, ενώ η παρακολούθηση, η ενημέρωση των αλιέων και η αποτροπή κατανάλωσής του είναι απαραίτητες. Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει επισημάνει ότι η χαμηλή φυσική θήρευση ενδέχεται να καθιστά αναγκαία κάποια μορφή ανθρώπινης διαχείρισης.

Να μάθουμε να ζούμε μαζί του.

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η πιο ρεαλιστική προσέγγιση.

Όχι να αγαπήσουμε ξαφνικά τον λαγοκέφαλο, ούτε να αδιαφορήσουμε για τις επιπτώσεις του. Αλλά να κατανοήσουμε ότι αποτελεί πλέον μέρος της πραγματικότητας της Μεσογείου.

Να παρακολουθούμε τους πληθυσμούς του. Να περιορίζουμε τις επιπτώσεις του όπου είναι δυνατόν. Να προστατεύουμε την αλιεία. Να ενημερώνουμε τον άνθρωπο για την τοξικότητά του. Και, κυρίως, να μελετούμε τον τρόπο με τον οποίο το νέο είδος εντάσσεται -ή δεν εντάσσεται- στις υπάρχουσες τροφικές σχέσεις.

Γιατί ο λαγοκέφαλος δεν δημιούργησε μόνος του τη νέα Μεσόγειο.

Η Μεσόγειος άλλαξε και ο λαγοκέφαλος βρήκε τις συνθήκες για να γίνει μέρος της.

Η Διώρυγα του Σουέζ του έδωσε τον δρόμο. Η θερμότερη θάλασσα του έδωσε ευκαιρία. Η έλλειψη ισχυρής φυσικής θήρευσης του έδωσε πλεονέκτημα.

Και τώρα απομένει σε εμάς να αποφασίσουμε αν θα προσπαθήσουμε μάταια να επιστρέψουμε τη θάλασσα στο χθες ή αν θα μάθουμε να διαχειριζόμαστε υπεύθυνα τη θάλασσα του αύριο.

Ο λαγοκέφαλος δεν είναι απλώς ένα ψάρι που ήρθε στη Μεσόγειο. Είναι ένα από τα σημάδια ότι η ίδια η Μεσόγειος έχει αρχίσει να γίνεται κάτι διαφορετικό.