Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα η φύση είχε τον δικό της τρόπο να βάζει όρια στη ζωή. Τα βουνά, οι θάλασσες, οι έρημοι, οι ποταμοί και το κλίμα δεν ήταν τείχη απόλυτα, ήταν όμως αρκετά ισχυρά ώστε να επιβραδύνουν τη μετακίνηση των ειδών. Η ζωή ταξίδευε, αλλά ταξίδευε αργά. Ένα είδος μπορούσε να περάσει σε έναν νέο τόπο, όμως συνήθως χρειαζόταν πολύς χρόνος για να το κατορθώσει.
Ύστερα ήρθε ο άνθρωπος και έκανε τον κόσμο μικρότερο.
Άνοιξε διώρυγες, ένωσε θάλασσες, διέσχισε ωκεανούς, κατασκεύασε πλοία και λιμάνια, μετέφερε ζώα, φυτά, ξυλεία και εμπορεύματα. Χωρίς να το καταλάβει πάντοτε, έγινε ο μεγαλύτερος μεταφορέας οργανισμών στην ιστορία του πλανήτη.
Ο άνθρωπος δεν μετακίνησε μόνο ανθρώπους και προϊόντα. Μετακίνησε και τη γεωγραφία της ζωής.
Ο λαγοκέφαλος είναι ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ένα ψάρι του Ινδο-Δυτικού Ειρηνικού βρήκε, μέσω του Σουέζ, έναν δρόμο προς τη Μεσόγειο. Δεν χρειάστηκε να νικήσει έναν ωκεανό ούτε να περιμένει χιλιάδες χρόνια για να εξαπλωθεί. Ο άνθρωπος είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο.
Μαζί του ήρθαν και άλλα είδη. Το λεοντόψαρο, ο γερμανός και άλλοι οργανισμοί από την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδο-Ειρηνικό έγιναν μέρος της νέας μεσογειακής πραγματικότητας. Η Μεσόγειος απέκτησε κατοίκους που δεν υπήρχαν στην παλιά της βιογεωγραφία.
Και το ενδιαφέρον είναι ότι ο λαγοκέφαλος δεν είναι «κακός» στον τόπο από τον οποίο προέρχεται. Εκεί αποτελεί μέρος ενός οικοσυστήματος, μέσα σε ένα σύνολο σχέσεων με θηρευτές, ανταγωνιστές και λεία. Στη Μεσόγειο βρέθηκε σε ένα διαφορετικό οικολογικό σύστημα. Η τοξίνη του, η μεγάλη προσαρμοστικότητά του και η περιορισμένη φυσική θήρευσή του τον βοήθησαν να εγκατασταθεί.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να τον εξαφανίσουμε. Ένα είδος που έχει εξαπλωθεί τόσο πολύ και συνεχίζει να βρίσκει έναν ανοιχτό δρόμο από το Σουέζ δύσκολα εξαφανίζεται από ολόκληρη τη Μεσόγειο. Το πιο ρεαλιστικό ερώτημα είναι αν μπορούμε να περιορίσουμε τις επιπτώσεις του και να κατανοήσουμε ποιοι φυσικοί μηχανισμοί μπορούν, με τον χρόνο, να συγκρατήσουν τον πληθυσμό του.
Ίσως τελικά να πρέπει να μάθουμε να ζούμε μαζί του.
Το ίδιο δίλημμα εμφανίζεται και με το μπλε καβούρι. Ένα είδος του δυτικού Ατλαντικού έφτασε στη Μεσόγειο μέσω ανθρώπινων δραστηριοτήτων και εγκαταστάθηκε σε εκβολές, λιμνοθάλασσες και υφάλμυρα νερά. Μπορεί να επηρεάζει τα τοπικά τροφικά πλέγματα, αλλά ταυτόχρονα απέκτησε και οικονομική αξία ως αλιευτικό είδος.
Η φύση, λοιπόν, δεν ακολουθεί πάντα τις δικές μας κατηγορίες. Ένα είδος που θεωρούμε ανεπιθύμητο μπορεί κάποτε να γίνει αλιευτικός πόρος. Ένας οργανισμός που αντιμετωπίζεται ως εισβολέας μπορεί να γίνει μέρος μιας νέας οικολογικής πραγματικότητας.
Και μετά η ιστορία βγαίνει από τη θάλασσα.
Στις πόλεις πετούν παπαγάλοι. Δεν ήταν μέρος της ευρωπαϊκής ορνιθοπανίδας. Ήρθαν μέσα από το εμπόριο εξωτικών πτηνών, δραπέτευσαν ή απελευθερώθηκαν και κάποιοι κατάφεραν να επιβιώσουν. Βρήκαν δέντρα, τροφή, νερό και ένα σχετικά ήπιο κλίμα. Και εγκαταστάθηκαν.
Η πόλη, που ο άνθρωπος δημιούργησε ως χώρο μακριά από τη φύση, έγινε τελικά ένας καινούργιος βιότοπος.
Αυτό είναι ένα από τα παράδοξα της εποχής μας: ο άνθρωπος δεν μετακινεί μόνο τα είδη. Δημιουργεί και νέα περιβάλλοντα στα οποία αυτά μπορούν να ζήσουν.
Κάτι ανάλογο συνέβη με τον μυοκάστορα, ένα μεγάλο τρωκτικό της Νότιας Αμερικής. Μεταφέρθηκε σε άλλες χώρες για την εκτροφή του για γούνα. Ζώα δραπέτευσαν ή απελευθερώθηκαν και δημιούργησαν άγριους πληθυσμούς. Στους υγροτόπους όπου εγκαταστάθηκε τρέφεται με βλάστηση και σκάβει στις όχθες, επηρεάζοντας τη λειτουργία αυτών των οικοσυστημάτων.
Από τη Νότια Αμερική στην Ευρώπη, από ένα εκτροφείο σε έναν υγρότοπο.
Μερικές φορές όμως το ταξίδι είναι ακόμη πιο αθόρυβο.
Η αγαύη ήρθε από την Αμερική ως καλλωπιστικό φυτό. Ο άνθρωπος την έφερε στους κήπους και στις αυλές του και τελικά η αγαύη πέρασε σε πολλά σημεία του μεσογειακού τοπίου. Σήμερα τη βλέπουμε τόσο συχνά στις ξηρές πλαγιές και στις ακτές, ώστε μοιάζει σχεδόν να ανήκει εκεί.
Όμως η οικειότητα δεν σημαίνει γηγενής καταγωγή.
Η αγαύη είναι ένα μικρό μάθημα για το πώς ένα ξένο είδος μπορεί να γίνει τόσο συνηθισμένο σε έναν τόπο, ώστε να ξεχάσουμε ότι κάποτε δεν υπήρχε.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικός είναι ο αείλανθος.
Ένα δέντρο από την Ανατολική Ασία, που μεταφέρθηκε στην Ευρώπη ως καλλωπιστικό. Γρήγορο, ανθεκτικό, ικανό να ζει σε φτωχά εδάφη και σε υποβαθμισμένα περιβάλλοντα. Ακριβώς αυτές οι ιδιότητες που το έκαναν χρήσιμο το βοήθησαν να γίνει χωροκατακτητικό.
Ο αείλανθος πολλαπλασιάζεται εύκολα, αναγεννάται από τις ρίζες και μπορεί να δημιουργεί πυκνές συστάδες. Επιπλέον, διαθέτει χημικούς μηχανισμούς που μπορούν να περιορίζουν την ανάπτυξη άλλων φυτών.
Είναι μια ειρωνεία της ανθρώπινης ιστορίας: μερικές φορές φέρνουμε ένα φυτό επειδή μας αρέσει και αργότερα ανακαλύπτουμε ότι του άρεσε υπερβολικά ο καινούργιος τόπος.
Και υπάρχουν οι οργανισμοί που δεν βλέπουμε καθόλου.
Ο μύκητας του μεταχρωματικού έλκους του πλατάνου, μεταφέρθηκε από τη Βόρεια Αμερική στην Ευρώπη και έχει προκαλέσει σοβαρές απώλειες πλατάνων στην Ελλάδα.
Εδώ η ανθρώπινη μετακίνηση αποκτά μια σχεδόν αόρατη διάσταση. Δεν μεταφέρθηκε ένα ζώο ή ένα φυτό. Μεταφέρθηκε ένας μικροσκοπικός παθογόνος οργανισμός.
Και το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ο θάνατος ενός δέντρου που αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο των ελληνικών ποτάμιων τοπίων.
Η παγκοσμιοποίηση της ζωής δεν έχει πάντα φτερά, πτερύγια ή πόδια. Μερικές φορές είναι μικροσκοπική.
Όλες αυτές οι ιστορίες φαίνονται διαφορετικές. Και είναι.
Ο λαγοκέφαλος ταξίδεψε από το Σουέζ. Το μπλε καβούρι από τον Ατλαντικό. Ο παπαγάλος μέσα από το εμπόριο κατοικίδιων. Ο μυοκάστορας μέσα από την εκτροφή. Η αγαύη και ο αείλανθος ως καλλωπιστικά φυτά. Ο μύκητας μέσα από ανθρώπινες μεταφορές.
Όμως όλες συναντώνται σε ένα σημείο: ο άνθρωπος έκανε τις αποστάσεις μικρότερες.
Στο παρελθόν, ένα βουνό ήταν βουνό. Μια θάλασσα ήταν θάλασσα. Ένας ωκεανός ήταν ωκεανός. Σήμερα ένα πλοίο μπορεί να περάσει από τη μία ήπειρο στην άλλη, ένα φυτό να ταξιδέψει μέσα σε ένα φορτίο, ένα ζώο να μεταφερθεί σε ένα αεροπλάνο και ένας μικροοργανισμός να ακολουθήσει την ξυλεία.
Τα φυσικά σύνορα δεν εξαφανίστηκαν.
Έγιναν όμως πιο διαπερατά.
Και τώρα προστίθεται ένας ακόμη παράγοντας: η κλιματική αλλαγή.
Δεν μετακινούμε μόνο τα είδη. Μετακινούμε και τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτά μπορούν να επιβιώσουν. Η θερμότερη Μεσόγειος μπορεί να επιτρέψει σε είδη που κάποτε δεν μπορούσαν να εγκατασταθούν να βρουν σήμερα ευνοϊκότερες συνθήκες.
Έτσι ο άνθρωπος λειτουργεί ταυτόχρονα ως μεταφορέας και ως μεταμορφωτής του περιβάλλοντος.
Ανοίγει τον δρόμο και αλλάζει το τοπίο στο οποίο φτάνει ο ταξιδιώτης.
Γι' αυτό η συζήτηση για τα χωροκατακτητικά είδη δεν μπορεί να περιορίζεται στο «να τα εξαφανίσουμε». Σε ορισμένες περιπτώσεις η έγκαιρη εξάλειψη είναι πράγματι η καλύτερη λύση. Όταν όμως ένα είδος έχει εγκατασταθεί σε τεράστια έκταση, η πλήρης εξαφάνισή του μπορεί να είναι αδύνατη.
Τότε χρειάζεται διαχείριση, παρακολούθηση, πρόληψη νέων εισαγωγών, προστασία των ευάλωτων οικοσυστημάτων και, κυρίως, γνώση.
Γιατί δεν είναι κάθε ξενικό είδος καταστροφικό. Ούτε όμως είναι κάθε εγκατάσταση αθώα.
Το κρίσιμο είναι να καταλάβουμε τι αλλάζει, πόσο αλλάζει και ποιο είναι το οικολογικό κόστος της αλλαγής.
Ίσως, τελικά, να χρειάζεται να συμφιλιωθούμε με μια δύσκολη αλήθεια: δεν μπορούμε πάντοτε να επιστρέψουμε τη φύση στο χθες.
Η φύση δεν είναι μουσείο.
Είναι μια διαδικασία που συνεχίζεται.
Το πρόβλημα είναι ότι, για πρώτη φορά ίσως στην ιστορία της Γης, ένα μόνο είδος -ο άνθρωπος- έχει αποκτήσει τη δύναμη να επιταχύνει αυτή τη διαδικασία σε πλανητική κλίμακα.
Η φύση δεν σταμάτησε ποτέ να αλλάζει. Ούτε θα σταματήσει. Αυτό που άλλαξε είναι η ταχύτητα με την οποία την αλλάζουμε εμείς.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη οικολογική πρόκληση της εποχής μας: όχι απλώς να εμποδίσουμε κάθε αλλαγή, αλλά να μάθουμε να ξεχωρίζουμε ποιες αλλαγές πρέπει να αναστρέψουμε, ποιες πρέπει να περιορίσουμε και με ποιες τελικά θα πρέπει να μάθουμε να συνυπάρχουμε.
Ο λαγοκέφαλος στη Μεσόγειο, το μπλε καβούρι στους υγροτόπους, ο παπαγάλος στις πόλεις, ο μυοκάστορας στις όχθες, η αγαύη στις πλαγιές, ο αείλανθος στους δρόμους και ο μύκητας στον πλάτανο είναι διαφορετικές εικόνες του ίδιου φαινομένου.
Μας δείχνουν έναν κόσμο όπου τα είδη ταξιδεύουν περισσότερο, γρηγορότερα και μακρύτερα από ποτέ.
Και ίσως το μεγαλύτερο μάθημα να μην αφορά τελικά τα ίδια τα είδη, αλλά εμάς.
Δεν μετακινήσαμε μόνο τη ζωή. Μετακινήσαμε τα σύνορά της.
Και τώρα πρέπει να μάθουμε να ζούμε σε έναν κόσμο όπου η γεωγραφία της φύσης δεν είναι πια αυτή που κληρονομήσαμε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου