Κοκκινιά, η Σκέπη των Κραβάρων.

Η Κοκκινιά στέκει ψηλά, σαν φυσικός εξώστης των Κραβάρων, εκεί όπου η γη σηκώνεται για να αγγίξει τον ουρανό. Δεν είναι μονάχα βουνό· είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Από τις πλαγιές της απλώνεται μια σιωπηλή προστασία πάνω στις ράχες, στα φαράγγια, στα χωριά και στα μονοπάτια του τόπου. Σαν ένα μεγάλο πέτρινο σκέπαστρο, που κρατά κάτω από τη σκιά του τη μνήμη και την ιστορία των ανθρώπων.

Εδώ ο χρόνος περπατά αργά. Οι παλιές στράτες, οι πέτρες και τα δέντρα θυμούνται εκείνους που πέρασαν και έζησαν με τη γη. Κι όταν ο άνεμος κατεβαίνει από τις κορφές, μοιάζει να μεταφέρει μια φωνή αρχέγονη: πως ο τόπος δεν ξεχνά αυτούς που τον αγάπησαν.

Η Κοκκινιά είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Ένας βουνίσιος ώμος πάνω από έναν ολόκληρο κόσμο.

Κι όποιος σταθεί στη σκιά της, νιώθει πως κάτω από αυτή τη μεγάλη σκέπη χωρά ακόμη η μνήμη, η πατρώα γη και -ψυχή βαθιά- ένας ολόκληρος τόπος.

Έλατα των Κραβάρων· πράσινη σκέπη, βαθιά ρίζα και ψυχή βαθιά.

 

Τα έλατα είναι οι σιωπηλοί φύλακες του βουνού. Στέκουν ψηλά, αγέρωχα, με τις ρίζες τους βαθιά στη γη και τα κλαδιά τους στραμμένα προς τον ουρανό, σαν να ενώνουν τα δύο άκρα του κόσμου.

Στα Κράβαρα, τα έλατα έχουν άλλη παρουσία. Δεν είναι απλώς δέντρα του δάσους· είναι κομμάτι της ψυχής του τόπου. Σκεπάζουν τις πλαγιές, κρατούν τη δροσιά, φυλάγουν τα μονοπάτια και δίνουν στον άνεμο τη βαθιά, βουνίσια φωνή του.

Κάτω από τη σκιά τους ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Μένει μόνο η μυρωδιά της ρητίνης, το θρόισμα των κλαδιών και εκείνη η παράξενη σιωπή που δεν είναι απουσία ήχου, αλλά παρουσία μνήμης.

Τα έλατα δεν μιλούν.

Κι όμως, αν τα ακούσεις, σου λένε πολλά.

Σου λένε πως το βουνό αντέχει.

Πως η γη θυμάται.

Πως η ζωή μπορεί να στέκεται όρθια, ακόμη κι όταν γύρω της αλλάζουν όλα.

Ελατοδάση.

 

Τα ελατοδάση είναι η βαθιά ανάσα του βουνού. Εκεί όπου οι κορμοί υψώνονται σαν κολόνες και οι κορφές τους σμίγουν με τον ουρανό, η φύση μοιάζει να έχει χτίσει τον δικό της ναό.

Στα Κράβαρα, το έλατο δεν είναι απλώς δέντρο. Είναι μνήμη, σκιά και καταφύγιο. Κάτω από τα κλαδιά του πέρασαν άνθρωποι, ζώα, εποχές· κι ανάμεσα στις ρίζες του έμειναν κρυμμένα τα ίχνη μιας ζωής που κάποτε ήταν δεμένη με το βουνό.

Όταν φυσά, το δάσος δεν σωπαίνει. Ψιθυρίζει. Κι όταν πέσει η ομίχλη, τα έλατα μοιάζουν να χάνονται μέσα σε έναν άλλον κόσμο, πιο παλιό από εμάς.

Ίσως γι’ αυτό τα ελατοδάση έχουν κάτι ιερό. Είναι η πράσινη σκέπη της γης, η σιωπηλή φρουρά των βουνών.

Και κάτω από τις ψηλές τους κορφές, ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από δέος.

Γιατί στο ελατοδάσος δεν περπατάς απλώς μέσα στη φύση.

Περπατάς μέσα στη μνήμη του βουνού.

Ψυχή βαθιά.

Απέναντι από τα Βαρδούσια, εκεί όπου η Ναυπακτία σηκώνει τις ράχες της προς τον ουρανό, το τοπίο αποκτά μια άλλη σιωπή. Μια άλλη διάσταση.

Οι κορυφές στέκουν απέναντι, περήφανες και μοναχικές, σαν παλιοί φύλακες του χρόνου. Το φως γλιστρά πάνω στις πλαγιές, οι σκιές βαθαίνουν στις χαράδρες και ο άνεμος περνά από τις πέτρες κουβαλώντας τη μνήμη εκείνων που έζησαν και περπάτησαν σ’ αυτά τα βουνά.

Εδώ η απόσταση δεν χωρίζει. Ενώνει.

Γιατί τα μεγάλα βουνά δεν μετριούνται με μέτρα και υψόμετρα. Μετριούνται με όσα ξυπνούν μέσα μας όταν τα κοιτάζουμε. Με τη σιωπή που αφήνουν στην καρδιά, με τη νοσταλγία που φέρνουν, με εκείνη την παράξενη αίσθηση πως κάπου ανάμεσα στη γη και στον ουρανό βρίσκεται ένα κομμάτι του εαυτού μας.

Κι αν σταθείς για λίγο απέναντί τους, χωρίς βιασύνη, θα νιώσεις πως τα βουνά δεν ζητούν τίποτε.

Μόνο να τα κοιτάξεις.

Και τότε, μέσα στην απεραντοσύνη τους, ίσως ακούσεις τη δική σου φωνή να ψιθυρίζει:

"Ψυχή βαθιά."

Γιατί υπάρχουν τόποι που δεν τους επισκέπτεσαι. Επιστρέφεις σ' αυτούς.

Βλέμμα ψηλά, ψυχή βαθιά.

 

Η περηφάνια δεν είναι να κοιτάς τους άλλους από ψηλά. Είναι να μπορείς να σηκώνεις το βλέμμα χωρίς να σκύβεις την ψυχή. Να στέκεσαι απέναντι στον κόσμο με αξιοπρέπεια, γνωρίζοντας ποιος/ποια είσαι, από πού έρχεσαι και τι αξίζει να υπερασπιστείς.

Βλέμμα ψηλά, ψυχή βαθιά.

Σαν τα βουνά. Υψώνονται στον ουρανό, μα οι ρίζες τους χάνονται βαθιά στη γη. Δεν φωνάζουν το ύψος τους· το μαρτυρεί η παρουσία τους. Έτσι και ο άνθρωπος που έχει αληθινή περηφάνια δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε. Η στάση του μιλά πριν από τα λόγια του.

Η περηφάνια γεννιέται από τη μνήμη. Από τους ανθρώπους που μας έμαθαν να στεκόμαστε όρθιοι, από τον τόπο που μας μεγάλωσε, από τις δυσκολίες που δεν μας λύγισαν. Είναι μια σιωπηλή γνώση πως, ακόμη κι όταν όλα γύρω μας αλλάζουν, υπάρχει μέσα μας κάτι που δεν πρέπει να προδώσουμε.

Και η ψυχή βαθιά δεν σημαίνει ψυχή βαριά. Σημαίνει ψυχή που έχει γνωρίσει τη χαρά και τον πόνο, την απώλεια και την ελπίδα, μα εξακολουθεί να κρατά μέσα της φως. Γιατί το βάθος δεν βρίσκεται στην απόγνωση· βρίσκεται στην αντοχή.

Ίσως γι’ αυτό η πιο όμορφη περηφάνια είναι η ήσυχη. Εκείνη που δεν ζητά χειροκρότημα. Που δεν υψώνει τη φωνή, αλλά υψώνει το βλέμμα. Που δεν περιφρονεί τον άλλον, αλλά σέβεται τον εαυτό της.

Να έχεις βλέμμα ψηλά, λοιπόν, για να μη χάσεις τον ορίζοντα.

Και ψυχή βαθιά, για να μη χάσεις ποτέ τον εαυτό σου.

Το Ρουμάνι.

 

Το ρουμάνι δεν είναι απλώς δάσος. Είναι η παλιά, άγρια λέξη για εκείνον τον τόπο όπου τα δέντρα πυκνώνουν τόσο, ώστε ο άνθρωπος μικραίνει και η φύση ξαναβρίσκει το πραγματικό της μέγεθος.

Η λέξη ρουμάνι στην ελληνική γλώσσα σημαίνει δάσος με πολύ πυκνή βλάστηση, το οποίο είναι αδιάβατο ή τουλάχιστον δύσβατο. Πρόκειται για μια λέξη με πλούσιο λαογραφικό υπόβαθρο, η οποία προέρχεται ετυμολογικά από την τουρκική λέξη orman (που σημαίνει δάσος) και χρησιμοποιείται συχνά στην ελληνική επαρχία για να περιγράψει μέρη άγρια, γεμάτα θάμνους, πουρνάρια και δέντρα, όπου η διέλευση είναι εξαιρετικά δύσκολη.

Μπαίνεις στο ρουμάνι και αφήνεις πίσω σου τον δρόμο, τις φωνές, την ευθεία. Τα κλαδιά μπλέκονται ψηλά, το φως περνά λιγοστό, το χώμα κρατά την υγρασία και κάθε βήμα μοιάζει να σε οδηγεί βαθύτερα, όχι μόνο μέσα στο δάσος αλλά και μέσα στον εαυτό σου.

Εδώ δεν υπάρχει η τάξη που επιβάλλει ο άνθρωπος. Υπάρχει η τάξη της φύσης: ο κορμός που πέφτει και γίνεται χώμα, το φύλλο που σαπίζει και ξαναγίνεται ζωή, το νερό που βρίσκει μόνο του τον δρόμο του. Το ρουμάνι δεν ζητά να το εξηγήσεις. Ζητά να το σεβαστείς.

Οι παλιοί ήξεραν πως το πυκνό δάσος είναι καταφύγιο. Κρατά νερό, σκιά, ζωή. Κρύβει πουλιά και ζώα, συγκρατεί το χώμα, αναπνέει μαζί με τον τόπο. Γι’ αυτό και η λέξη «ρουμάνι» κουβαλά κάτι περισσότερο από μια γεωγραφική περιγραφή· κουβαλά μνήμη.

Σήμερα, όταν μιλάμε για δάση, συχνά τα βλέπουμε ως εκτάσεις πάνω σε έναν χάρτη. Το ρουμάνι όμως μας θυμίζει πως το δάσος δεν είναι έκταση. Είναι οικοσύστημα. Είναι κοινότητα ζωής. Είναι ένας κόσμος που υπήρχε πριν από εμάς και, αν τον αφήσουμε, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει και μετά από εμάς.

Κι ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη σημασία του: να υπάρχει ακόμη ένας τόπος όπου ο άνθρωπος δεν είναι ο κυρίαρχος, αλλά ο περαστικός.

Γιατί το ρουμάνι δεν είναι ένα δάσος που περιμένει να το κατακτήσουμε.

Είναι ένα δάσος που μας μαθαίνει να περπατούμε πιο ταπεινά.

Τα βουνά δεν μας περιμένουν. Μας καλούν.

Τα βουνά δεν στέκουν απέναντί μας· στέκουν μέσα μας. Είναι η σιωπή που δεν φοβάται να μείνει σιωπή, η πέτρα που θυμάται τα βήματα ανθρώπων που έφυγαν, το μονοπάτι που συνεχίζει ακόμη κι όταν κανείς δεν το περπατά.

Ο άνθρωπος τα αγάπησε γιατί ξέρει πως το βουνό δεν χαρίζεται. Σε δοκιμάζει. Σε ανεβάζει για να σε μικρύνει μπροστά στο άπειρο και, την ίδια στιγμή, για να σου αποκαλύψει πόσο μεγάλος μπορείς να γίνεις όταν ξεπερνάς τον φόβο σου.

Εκεί ψηλά, ο άνθρωπος δεν έχει τίποτε να κρύψει. Μένει μόνος με την ανάσα του, τον ουρανό και την πέτρα. Και τότε καταλαβαίνει πως η ελευθερία δεν είναι να μην έχεις βάρος· είναι να μπορείς να το σηκώσεις και να συνεχίσεις.

Τα βουνά δεν μας περιμένουν. Μας καλούν.

Θέα.

Η θέα δεν είναι μόνο αυτό που αντικρίζουν τα μάτια· είναι κι αυτό που ανοίγει μέσα μας όταν κοιτάζουμε μακριά. Από μια κορυφή, ένα χωριό, μια πλαγιά ή έναν ορεινό μονοπάτι, ο κόσμος μοιάζει για λίγο μεγαλύτερος και τα προβλήματά μας μικρότερα.

Μερικές φορές δεν χρειάζεται να αλλάξουμε ζωή. Αρκεί να αλλάξουμε θέα.

Ο ορεινός δασικός δρόμος.

Ο ορεινός δρόμος δεν είναι απλώς ένας δρόμος που ανεβαίνει. Είναι μια μικρή δοκιμασία της ψυχής.

Στριφογυρίζει ανάμεσα στα έλατα και τα δέντρα, χάνεται μέσα στις σκιές και ξαναβγαίνει στο φως. Κάθε στροφή κρύβει έναν καινούργιο ορίζοντα· κάθε ανηφόρα σε απομακρύνει λίγο από τον θόρυβο του κόσμου και σε φέρνει πιο κοντά στον εαυτό σου.

Εδώ ο δρόμος δεν μετριέται μόνο σε χιλιόμετρα. Μετριέται σε ανάσες, σε σιωπές, σε θέα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο μάθημά του: πως δεν έχει σημασία μόνο πού θα φτάσεις. Σημασία έχει και τι θα έχεις δει, τι θα έχεις αφήσει πίσω και ποιος θα έχεις γίνει μέχρι να φτάσεις στην κορυφή.

Άι Βλάσης.

 

Στον Άι-Βλάση το βουνό μοιάζει να προσεύχεται μαζί με τους ανθρώπους. Το μικρό ξωκλήσι, ανάμεσα στα δέντρα και στις ξερολιθιές, κρατά ακόμη ζωντανή μια παλιά σχέση του ανθρώπου με τον Άγιο Βλάσιο, τον επίσκοπο Σεβαστείας και προστάτη, στη λαϊκή παράδοση, των κτηνοτρόφων και των ζώων.

Η γιορτή του, στις 11 Φεβρουαρίου, είχε ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους της υπαίθρου. Οι κτηνοτρόφοι έφερναν στον άγιο τα ζώα τους, ζητώντας την προστασία του από τις αρρώστιες και τις συμφορές. Το κοπάδι ήταν η ζωή τους· γι’ αυτό και η ευλογία των ζώων ήταν μια προσευχή για ολόκληρο το σπίτι.

Σε πολλά μέρη προσφέρονταν άρτος και αρτοκλασίες, άναβαν κεριά και γίνονταν παρακλήσεις. Η λαϊκή ευσέβεια έπλεκε γύρω από τον Άι-Βλάση έναν ολόκληρο κόσμο συμβολισμών: το ζώο, το κοπάδι, τον βοσκό, τη γη και τον άγιο που στεκόταν σαν φύλακας πάνω από όλα αυτά.

Και ίσως γι’ αυτό ο Άι-Βλάσης ταιριάζει τόσο πολύ στο βουνό.

Γιατί εδώ η πίστη δεν ήταν ποτέ μακριά από τη ζωή. Ήταν μέσα στο στάβλο, στο μαντρί, στο κουδούνισμα των προβάτων, στο χνώτο των ζώων μια παγωμένη αυγή. Ήταν στο χέρι του βοσκού που έκανε τον σταυρό του πριν ανοίξει την πόρτα του κοπαδιού.

Σήμερα μπορεί να έχουν αλλάξει πολλά. Μα όταν η καμπάνα του μικρού ναού χτυπήσει μέσα στην ορεινή σιωπή, μοιάζει να ξυπνά ένας παλιός κόσμος.

Ένας κόσμος όπου ο άνθρωπος ζητούσε από τον άγιο όχι πλούτη, αλλά προστασία.

Να είναι γερά τα ζώα.

Να βγει ο χειμώνας.

Να γυρίσει το κοπάδι ασφαλές.

Να καρπίσει η γη.

Να υπάρχει αύριο.

Κι έτσι ο Άι-Βλάσης μένει ακόμη εκεί, ανάμεσα στον άνθρωπο και στο βουνό, σαν μια παλιά ευχή που δεν έσβησε.

Μια ευχή για ό,τι ζει.

Ο καφές στα βουνά.

Υπάρχουν καφέδες που τους πίνεις για να ξυπνήσεις και υπάρχουν καφέδες που τους πίνεις για να θυμηθείς. Ο καφές στα βουνά ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Εκεί, πάνω από τα χωριά, δίπλα σε μια πέτρινη βρύση ή κάτω από τη σκιά ενός έλατου, ο καφές αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι απλώς το πρώτο ρόφημα της ημέρας. Είναι μια μικρή τελετουργία συμφιλίωσης με τον χρόνο. Το νερό βράζει αργά, το άρωμα απλώνεται στον καθαρό αέρα και ο άνθρωπος, για λίγο, παύει να βιάζεται.

Γύρω του το βουνό δεν χρειάζεται να μιλήσει. Μιλούν οι κορυφές, τα πουλιά, ο άνεμος που περνά από τα κλαδιά, το μακρινό κουδούνισμα ενός κοπαδιού. Και μέσα σε αυτή τη σιωπή, ακόμη και μια απλή γουλιά καφέ γίνεται εμπειρία.

Ίσως τελικά δεν είναι ο καφές που έχει καλύτερη γεύση στο βουνό. Είναι ο άνθρωπος που έχει διαφορετική γεύση ζωής. Πιο αργή, πιο καθαρή, πιο ουσιαστική. Εκεί θυμάται πως η ευτυχία δεν χρειάζεται πολλά: ένα ζεστό φλιτζάνι, έναν καθαρό ορίζοντα και κάποιον άνθρωπο απέναντί του για να μοιραστεί τη σιωπή.

Γιατί στα βουνά ο καφές δεν σε ξυπνά μόνο από τον ύπνο. Σε ξυπνά από τη λήθη της καθημερινότητας. Και για όσο κρατάει η τελευταία γουλιά, θυμάσαι πως η ζωή δεν είναι μόνο όσα προλαβαίνουμε να κάνουμε, αλλά και όσα προλαβαίνουμε να αισθανθούμε.

Η μικρή καμπάνα.

 

Υπάρχουν ήχοι που δεν φτιάχτηκαν για να γεμίσουν τη σιωπή, αλλά για να την ξυπνήσουν. Ένας από αυτούς είναι ο ήχος της καμπάνας των ξωκλησιών.

Δεν χρειάζεται να είναι μεγάλη η καμπάνα για να ακουστεί η φωνή της. Μια μικρή καμπάνα στην αυλή σε ένα ξωκλήσι- κρεμασμένη σ' ένα πλατάνι- αρκεί για να διασχίσει τη σιωπή και να θυμίσει στον άνθρωπο πως υπάρχει χρόνος για να σταθεί, να ακούσει και να κοιτάξει μέσα του.

Ο ήχος της δεν είναι απλώς ένα κάλεσμα για προσευχή. Είναι ένας μικρός σταθμός μέσα στην ημέρα. Σαν να χωρίζει για λίγο τον θόρυβο από τη σιωπή, τη βιασύνη από την περισυλλογή, το εφήμερο από το ουσιαστικό.

Χτυπά και ο ήχος της ταξιδεύει πάνω από τις στέγες, τα δέντρα και τις πλαγιές. Δεν γνωρίζει σύνορα. Φτάνει παντού χωρίς να ζητά τίποτε. Κι όταν σβήνει, αφήνει πίσω του κάτι παράξενο: όχι περισσότερη φασαρία, αλλά περισσότερη σιωπή.

Ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη δύναμη μιας μικρής καμπάνας. Δεν μας καλεί μόνο να πάμε κάπου. Μας καλεί να επιστρέψουμε για λίγο στον εαυτό μας.

Και μέσα στον μεγάλο θόρυβο του κόσμου, ένας μικρός μεταλλικός ήχος μπορεί ακόμη να μας θυμίσει πως η ψυχή έχει τη δική της ώρα. Η καμπάνα χτυπά. Και μαζί της χτυπά, για μια στιγμή, η πόρτα της εσωτερικής μας σιωπής.

Για αυτό ορειβάτες, πεζοπόροι και περιηγητές όταν συναντήσουν κάπου ένα ξωκλήσι το πρώτο και το τελευταίο- καθώς φεύγουν- πράγμα που θα κάνουν είναι να χτυπήσουν την καμπάνα του.

Χάραμα.

Το χάραμα στο βουνό δεν είναι απλώς η αρχή μιας ημέρας. Είναι μια υπενθύμιση πως η ζωή ξέρει να ξαναρχίζει, αθόρυβα και χωρίς να ζητά την άδειά μας.

Το πρώτο φως γλιστρά στις κορυφές, φωτίζει τα έλατα και διαλύει σιγά-σιγά την ομίχλη. Εκεί, μακριά από τον θόρυβο του κόσμου, καταλαβαίνεις πως η φύση δεν βιάζεται. Περιμένει.

Ίσως αυτό να είναι και το μάθημα του βουνού: δεν χρειάζεται κάθε αρχή να είναι θορυβώδης. Μερικές από τις σημαντικότερες αλλαγές έρχονται σαν το φως του χαράματος -αργά, σιωπηλά και αναπόφευκτα.

Και όταν ο ήλιος ανέβει πάνω από τις κορυφές, δεν έχει αλλάξει μόνο το τοπίο. Έχει αλλάξει λίγο και ο άνθρωπος που το κοιτάζει.

Εκεί που το καλοκαίρι πρασινίζει.

 

Στο ελατοδάσος το καλοκαίρι έχει άλλη φωνή.

Δεν έρχεται με τον θόρυβο των ακτών και τη λάμψη της θάλασσας. Έρχεται αθόρυβα, σκαρφαλώνει στις πλαγιές και φωλιάζει ανάμεσα στα έλατα, εκεί όπου ο ήλιος δυσκολεύεται να περάσει.

Κάτω από τις φυλλωσιές, ο αέρας είναι δροσερός και μυρίζει ρετσίνι. Οι σκιές των δέντρων απλώνονται στο χώμα σαν πράσινες λίμνες και μέσα τους περπατούν μικρές ηλιαχτίδες.

Το δάσος αναπνέει.

Με κάθε φύσημα του ανέμου οι κορυφές των ελάτων κυματίζουν, σαν μια απέραντη πράσινη θάλασσα που δεν έχει κύματα, μόνο ψιθύρους.

Κάπου μακριά ακούγεται ένα πουλί.

Ύστερα πάλι σιωπή.

Και μέσα σε αυτή τη σιωπή ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από θαυμασμό. Γιατί μπροστά στα αιώνια δέντρα καταλαβαίνει πόσο σύντομη είναι η δική του διαδρομή και πόσο γενναιόδωρη μπορεί να γίνει η φύση όταν την αφήνουμε να υπάρχει.

Το απόγευμα, όταν ο ήλιος χαμηλώνει, οι κορμοί φωτίζονται στις άκρες τους και το δάσος παίρνει μια παράξενη, σχεδόν ονειρική όψη.

Σαν να κρατά για λίγο ακόμη το καλοκαίρι μέσα στις βελόνες του.

Κι εσύ φεύγεις αργά, παίρνοντας μαζί σου τη μυρωδιά του ρετσινιού, τη δροσιά της σκιάς και εκείνη τη βαθιά αίσθηση πως υπάρχουν ακόμη τόποι όπου η φύση δεν χρειάζεται τίποτε από εμάς.

Μόνο να την αφήσουμε να αναπνέει.

Η βουνίσια ρίγανη.

Στις πλαγιές του βουνού, εκεί όπου η πέτρα συναντά τον ήλιο και το χώμα λιγοστεύει, φυτρώνει η βουνίσια ρίγανη. Μικρή, ταπεινή, σχεδόν ασήμαντη στην όψη, κι όμως γεμάτη από ένα άρωμα που μπορεί να χωρέσει μέσα του ολόκληρο το καλοκαίρι.

Δεν χρειάζεται πλούσια γη για να μεγαλώσει. Μαθαίνει να ζει με το λίγο, να αντέχει την ξηρασία, τον άνεμο και τον δυνατό ήλιο. Σαν τους ανθρώπους που έμαθαν να στέκονται όρθιοι χωρίς να τους χαριστεί τίποτα.

Όταν την τρίψεις ανάμεσα στα δάχτυλα, απελευθερώνει το άρωμά της. Είναι σαν να ανοίγει ξαφνικά μια παλιά πόρτα: και πίσω της βρίσκονται βουνά, πέτρινα μονοπάτια, καλοκαιρινά τραπέζια και μνήμες από χέρια που τη μάζευαν προσεκτικά.

Η βουνίσια ρίγανη μας θυμίζει πως η αξία δεν βρίσκεται πάντα στο μέγεθος. Μερικές φορές βρίσκεται στην αντοχή, στη σιωπηλή επιμονή και στο άρωμα που αφήνουμε πίσω μας.

Γιατί υπάρχουν φυτά που μεγαλώνουν μέσα στη γη· κι υπάρχουν άλλα που, μεγαλώνοντας πάνω στην πέτρα, μας μαθαίνουν πώς να ανθίζουμε κι εμείς.

Κ2- Το Άγριο Βουνό και το όριο του ανθρώπου.

Στα 8.611 μέτρα, το Κ2 είναι η δεύτερη υψηλότερη κορυφή της Γης μετά το Έβερεστ. Υψώνεται στο Καρακορούμ, την οροσειρά βορειοδυτικά των Ιμαλαΐων, σε μια από τις πιο απομονωμένες και ακραίες περιοχές του πλανήτη, κοντά στα σύνορα Πακιστάν (περιοχή Μπαλτιστάν) και Κίνας (Αυτόνομη Περιφέρεια Σιντζιάνγκ).

Για τους κάτοικους του Μπαλτιστάν είναι το Τσογκόρι, το «Μεγάλο Βουνό». Για την παγκόσμια ορειβατική κοινότητα είναι το Savage Mountain -το «Άγριο Βουνό». Και για την ιστορία της Ασίας είναι κάτι ακόμη: ένα βουνό που βρίσκεται πάνω σε ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά σύνορα του κόσμου.

Το Κ2 μπορεί να είναι δεύτερο σε ύψος, αλλά για πολλούς θεωρείται δυσκολότερο από το Έβερεστ. Οι εξαιρετικά απότομες πλαγιές, οι χιονοστιβάδες, οι θυελλώδεις άνεμοι και οι ακραίες θερμοκρασίες απαιτούν από τον ορειβάτη τεχνική αρτιότητα και τεράστια ψυχική αντοχή.

Και ύστερα υπάρχει και ο περιβόητος "Bottleneck" -ο «Λαιμός του Μπουκαλιού», πάνω από τα 8.200 μέτρα: ένα στενό, εκτεθειμένο πέρασμα κάτω από τεράστιους όγκους πάγου, όπου ο άνθρωπος βρίσκεται ουσιαστικά στη «ζώνη του θανάτου». Εκεί το βουνό δεν συγχωρεί εύκολα ούτε την καθυστέρηση ούτε το λάθος.

Χρειάστηκαν πολλές αποτυχημένες προσπάθειες μέχρι την 31η Ιουλίου 1954, όταν οι Ιταλοί Ακίλε Κομπανιόνι και Λίνο Λατσεντέλι έγιναν οι πρώτοι άνθρωποι που πάτησαν στην κορυφή του Κ2.

Για δεκαετίες, όμως, παρέμενε ένα ακόμη μεγαλύτερο στοίχημα: η χειμερινή ανάβαση.

Στις 16 Ιανουαρίου 2021, δέκα Νεπαλέζοι ορειβάτες πέτυχαν την πρώτη χειμερινή ανάβαση στην ιστορία του Κ2. Η επιτυχία αυτή ήρθε μέσα σε ακραίες συνθήκες και σε μια περίοδο που το βουνό είχε ήδη πάρει ανθρώπινες ζωές.

Κανένας Έλληνας δεν έχει ακόμη πατήσει στην κορυφή του Κ2. Οι ελληνικές προσπάθειες, όμως, έχουν τη δική τους θέση στην ιστορία του βουνού.

Το 2013, οι Νίκος Μαγγίτσης και Αλέξανδρος Αραβίδης συμμετείχαν σε διεθνή ελβετική αποστολή. Έφτασαν μέχρι το Camp 2, περίπου στα 6.700 μέτρα, αλλά οι χιονοθύελλες, ο εξαιρετικά κακός καιρός και η αδυναμία προσέγγισης των ανώτερων camps οδήγησαν στην εγκατάλειψη της προσπάθειας.

Το χειμερινό Κ2 έφερε ξανά έναν Έλληνα στην καρδιά της μεγάλης πρόκλησης.

Ο Αντώνης Συκάρης συμμετείχε στη διεθνή χειμερινή αποστολή του 2020-2021. Έφτασε περίπου στα 7.450 μέτρα, στο Camp 3, όμως υπέστη σοβαρά κρυοπαγήματα και, μέσα σε θερμοκρασίες που έφταναν περίπου τους -50°C και με εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες διαμονής, αναγκάστηκε να υποχωρήσει.

Λίγο αργότερα, οι Νεπαλέζοι ορειβάτες έγραψαν ιστορία φτάνοντας στην κορυφή.

Η ίδια περίοδος, όμως, σημαδεύτηκε και από τραγωδίες, ανάμεσά τους ο θάνατος των Sergi Mingote και Ali Sadpara.

Έτσι, για την Ελλάδα, το Κ2 παραμένει μια κορυφή χωρίς ελληνικό αποτύπωμα στην κορυφή της, αλλά με ελληνικά ίχνη βαθιά στις πλαγιές της.

Η ιστορία του Κ2 όμως δεν τελειώνει στην ορειβασία.

Στις 2 Μαρτίου 1963, Κίνα και Πακιστάν υπέγραψαν τη Σινοπακιστανική Συμφωνία Οριοθέτησης. Η συμφωνία αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη διαμόρφωση των συνόρων του Καρακορούμ και στη μετέπειτα στρατηγική προσέγγιση των δύο χωρών.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αφορούσε την Κοιλάδα Σακσγκάμ (Shaksgam Valley), μια περιοχή περίπου 5.180 τετραγωνικών χιλιομέτρων βόρεια του Κ2, την οποία το Πακιστάν συμφώνησε να παραχωρήσει στην Κίνα. Η συμφωνία προέβλεπε επίσης οριοθέτηση της συνοριακής γραμμής στην περιοχή του Κ2. Η συμφωνία όρισε ότι η συνοριακή γραμμή περνά ακριβώς πάνω από την κορυφή του Κ2. Έτσι, η νότια πλευρά παρέμεινε υπό τον έλεγχο του Πακιστάν και η βόρεια πέρασε στην Κίνα.

Η συμφωνία, ωστόσο, δεν αναγνωρίστηκε από την Ινδία. Το Νέο Δελχί θεωρεί ότι το Πακιστάν δεν είχε δικαίωμα να παραχωρήσει στην Κίνα περιοχή την οποία η Ινδία θεωρεί τμήμα του ιστορικού Τζαμού και Κασμίρ.

Έτσι, το Κ2 βρίσκεται σήμερα σε μια περιοχή όπου η γεωγραφία και η γεωπολιτική αλληλοκαλύπτονται.

Είναι σημείο όπου συναντώνται τρεις μεγάλες δυνάμεις της Ασίας -Κίνα, Πακιστάν και Ινδία.

Λίγο πιο ανατολικά βρίσκεται ο παγετώνας Σιατσέν, ένα από τα πιο ακραία στρατιωτικά μέτωπα του πλανήτη, όπου Ινδία και Πακιστάν αντιπαρατίθενται από το 1984. Σε υψόμετρα που ξεπερνούν ακόμη και τα 5.000 μέτρα, ο άνθρωπος δεν πολεμά μόνο τον άνθρωπο· πολεμά ταυτόχρονα το κρύο, το υψόμετρο και το ίδιο το βουνό.

Η συμφωνία του 1963 αποτέλεσε επίσης σημαντικό βήμα στη διαμόρφωση της μακροχρόνιας στρατηγικής σχέσης Κίνας και Πακιστάν, η οποία απέκτησε αργότερα και ισχυρή οικονομική διάσταση, μεταξύ άλλων μέσω του Οικονομικού Διαδρόμου Κίνας–Πακιστάν (CPEC).

Κοιτάζοντας το Κ2 από μακριά, βλέπεις έναν όγκο βράχου, πάγου και χιονιού.

Κοιτάζοντάς το μέσα από την ιστορία, βλέπεις κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Βλέπεις ανθρώπους να επιχειρούν να φτάσουν στην κορυφή του. Βλέπεις άλλους να επιστρέφουν τραυματισμένοι. Βλέπεις ανθρώπους να χάνονται. Βλέπεις σύνορα να χαράσσονται πάνω σε χάρτες. Βλέπεις κράτη να διεκδικούν εδάφη. Και πάνω απ' όλα, βλέπεις τη διαρκή προσπάθεια του ανθρώπου να επιβληθεί σε έναν κόσμο που δεν του ανήκει.

Ίσως όμως το Κ2 να μας διδάσκει ακριβώς το αντίθετο.

Δεν κατακτάς ένα βουνό.

Μπορείς μόνο να το πλησιάσεις, να δοκιμάσεις τις δυνάμεις σου πάνω του και -αν είσαι τυχερός- να σταθείς για λίγες στιγμές στην κορυφή.

Ύστερα πρέπει να κατέβεις.

Γιατί το Κ2 μένει εκεί.

Ακίνητο, άγριο και αδιάφορο απέναντι στις ανθρώπινες φιλοδοξίες, στα σύνορα, στις σημαίες και στους χάρτες.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αλήθεια του: Ο άνθρωπος μπορεί να χαράζει σύνορα στους χάρτες. Το βουνό όμως δεν γνωρίζει σύνορα.

Τα σύνορα είναι μέσα μας.

Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο μήνυμα του Κ2.

Οι άνθρωποι χαράζουν γραμμές πάνω στους χάρτες, υψώνουν σημαίες, διεκδικούν κορυφές και εδάφη. Το βουνό όμως δεν γνωρίζει ούτε Πακιστάν, ούτε Κίνα, ούτε Ινδία. Δεν γνωρίζει σύνορα, στρατούς και γεωπολιτικές συμφωνίες.

Γνωρίζει μόνο τον άνεμο, τον πάγο, το χιόνι και τον άνθρωπο που στέκεται απέναντί του.

Τα πραγματικά σύνορα βρίσκονται αλλού: μέσα μας.

Είναι ο φόβος που μας σταματά, η αμφιβολία που μας κρατά χαμηλά, η αλαζονεία που μας κάνει να πιστεύουμε πως μπορούμε να κατακτήσουμε τα πάντα. Και η πραγματική ανάβαση αρχίζει όταν αποφασίζουμε να περάσουμε αυτά τα σύνορα.

Ίσως τελικά το Κ2 να μην είναι μια ιστορία για την κατάκτηση ενός βουνού.

Είναι μια ιστορία για την υπέρβαση του ανθρώπου. Γιατί η μεγαλύτερη πρόκληση δεν βρίσκεται στα 8.611 μέτρα της κορυφής του Κ2. Βρίσκεται μέσα μας...

Νιάλα: Όταν το χιόνι σκέπασε τις διαφορές.

Νιάλα: Εκεί όπου ο Εμφύλιος πάγωσε μέσα στο χιόνι.

Υπάρχουν τόποι όπου η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με ημερομηνίες, ονόματα και στρατιωτικές επιχειρήσεις. Γράφεται με ανθρώπους που περπατούν μέσα στη νύχτα, με παιδιά που παγώνουν στην αγκαλιά των μανάδων τους, με στρατιώτες που μοιράζονται μια κουβέρτα με τον χθεσινό τους εχθρό και με νεκρούς που μένουν θαμμένοι κάτω από το χιόνι. Ένας τέτοιος τόπος είναι η Νιάλα.

Η τραγωδία της Νιάλας, στις 11 και 12 Απριλίου 1947, αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές του Ελληνικού Εμφυλίου. Δεν είναι μόνο η ιστορία μιας στρατιωτικής επιχείρησης, μιας υποχώρησης ή μιας φονικής χιονοθύελλας. Είναι μια ιστορία για τον παραλογισμό του εμφυλίου πολέμου, για την ανθρώπινη αντοχή, για την αλληλεγγύη που μπορεί να γεννηθεί ακόμη και ανάμεσα σε αντιπάλους και, τελικά, για το πόσο εύκολα οι άνθρωποι μπορούν να χωριστούν σε στρατόπεδα ενώ η φύση εξακολουθεί να τους αντιμετωπίζει όλους με τον ίδιο τρόπο.

Τον Απρίλη του 1947 ξεκίνησαν οι πρώτες μεγάλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κυβερνητικών δυνάμεων κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Οι επιχειρήσεις εξαπλώθηκαν από τη Ρούμελη στα Άγραφα, στον Κόζιακα, στα Τζουμέρκα, στα Χάσια, στα Αντιχάσια, στον Όλυμπο, στα Πιέρια και στον Γράμμο. Στις 5 Απρίλη 1947 ο στρατός εξορμά με 7 Μεραρχίες με σύνολο 40 τάγματα πεζικού, 36 λόχους ΛΟΚ, 20 τάγματα χωροφυλακής, 43 τάγματα εθνοφρουράς, στο γενικό σύνολο 80.000, με 60 αεροπλάνα και 40 πυροβόλα. Απέναντι, το Αρχηγείο Ρούμελης έχει να αντιπαραθέσει όλους κι όλους 1.000 αντάρτες. Το ειδικό σχέδιο ονομάζεται «Αετός». Από Καρδίτσα, Καρπενήσι και Αρτα τρεις καλά εξοπλισμένες ταξιαρχίες του κυβερνητικού στρατού ξεκινούν τις επιχειρήσεις στα Αγραφα.

Στην περιοχή δρούσε το τάγμα του Σοφιανού και μικρές ομάδες ανταρτών. Οι πρώτες σκληρές μάχες δόθηκαν στα ριζά των Αγράφων και την περιοχή της Νεβροπόλεως, όπου σήμερα είναι η λίμνη Πλαστήρα. Κάτω από την πίεση ισχυρών κυβερνητικών δυνάμεων το τάγμα του Σοφιανού, με 350 – 400 μαχητές, ακολουθούμενο από εκατοντάδες καταδιωκόμενους πολίτες και πολιτικές οργανώσεις της Καρδίτσας αναγκάστηκε να αποτραβηχτεί στα Πετρίλια και κατόπιν στα Μεγάλα Βραγγιανά. Ανάμεσά τους υπήρχαν και τραυματίες από ένα κινητό νοσοκομείο.

Η κατάσταση ήταν κρίσιμη. Κινδύνευαν να εγκλωβιστούν από παντού. Η μόνη διέξοδος φαινόταν να είναι ο ορεινός αυχένας της Νιάλας. Θα έβρισκαν σωτηρία αν το τάγμα κατάφερνε να φτάσει στη Σάικα και στο Καροπλέσι, από όπου  θα έμπαιναν στην περιοχή της Βουλγάρας, εκεί που βρισκόταν το Γενικό Αρχηγείο και το Αρχηγείο Θεσσαλίας του ΔΣΕ. Το πέρασμα όμως βρισκόταν στα 1.700–1.800 μέτρα. Και ήταν ακόμη Απρίλης.

Η πορεία προς τη Νιάλα ξεκίνησε τη Μεγάλη Παρασκευή, 11 Απριλίου 1947.

Μπροστά η διοίκηση και οι δύο πρώτοι λόχοι (Σοφιανός, Φωτεινός, Τρανταφυλλίδης, Αποστόλης). Στη μέση οι άοπλοι πολίτες και τα γυναικόπαιδα. Πίσω η οπισθοφυλακή, ο 3ος λόχος του Ερμή (Γιάννης Παπαϊωάννου).

Και τότε άρχισε η κακοκαιρία.

«Στα πρώτα βήματα ξεσπά άγρια κακοκαιρία με βροντές, αστραπές, κατακλυσμιαίες βροχές, κρύο ανυπόφορο και η Νιάλα είναι ακόμα πολύ μακριά και αόρατη από τα μολυβένια σύννεφα που τη σκεπάζουν. Ο δρόμος, ένας κατσικόδρομος με ατέλειωτες στροφές, τραχύς, δύσκολος και δύσβατος. Σε λίγο το κρύο γίνεται πολικό και η βροχή μετατρέπεται σε χιόνι. Παρά ταύτα η φάλαγγα, μια τεράστια αργοκίνητη σαρανταποδαρούσα, συνεχίζει αργά την πορεία της και όλοι ελπίζουν στο ποθούμενο τέρμα.»

Το χιόνι πυκνώνει. Ο δρόμος γίνεται αδιάβατος. Η ορατότητα χάνεται. Το κρύο μετατρέπεται σε θανάσιμη απειλή.

Η φάλαγγα φτάνει σε ένα στενό μονοπάτι, περίπου 300–350 μέτρα. Ο πάγος έχει γίνει θανάσιμα ολισθηρός.

«Πολλοί αντάρτες και “πολιτικοί” πέταξαν τα παπούτσια τους και περπάτησαν με τις κάλτσες για να γαντζώνουν στον πάγο. Όποιος γλιστρούσε χανόταν για πάντα.»

Εκεί άρχισαν να χάνονται οι πρώτοι άνθρωποι. Πρώτα τα πιο αδύναμα σώματα. Μωρά και γυναίκες.

«Τα πρώτα θύματα της φριχτής παγωνιάς είναι τα μωρά και οι γυναίκες.»

Μερικές δεκάδες άνθρωποι χάθηκαν ή πάγωσαν σε αυτή τη μικρή απόσταση. Τα δύο- τρία μουλάρια του τάγματος έπεσαν κι αυτά στη χαράδρα.

Η μαρτυρία του Βασίλη Φυτσιλή αποτυπώνει με συγκλονιστική ακρίβεια τη στιγμή:

«Τα μεταγωγικά του τάγματος - διηγείται ο Βασίλης Φυτσιλής - ήταν πια αδύνατο να προχωρήσουν. Τα ξεφόρτωσαν, κι έκρυψαν πρόχειρα το μοναδικό κανόνι μας και τον άλλο βαρύ οπλισμό, εκεί γύρω στα βράχια.

Το δικό μας το μουλάρι πάλεψε φιλότιμα, όσο μπόρεσε. Στο φρύδι ενός γκρεμού, τα πισινά του πόδια γλίστρησαν πάνω στον πάγο και έπεσε προς τα πίσω. Μόλις που πρόφτασα ν’ αφήσω την αλυσίδα. Θα με τραβούσε και μένα μαζί του.

Στάθηκα βουβός, κι άκουγα το κατρακύλισμα μέσα στο σκοτάδι. Το μοναδικό ζώο που πήρε μέρος στην πορεία μας κι έφτασε τόσο κοντά στον αυχένα της Νιάλας, με όλο το πολύτιμο φορτίο του, τον πολύγραφο, τις μηχανές κι όλο το υλικό του τυπογραφείου μας, χάθηκε μέσα στην άγρια χαράδρα. Μαζί του χάθηκε και το μαντολινάκι μου. Το δώρο του αδελφού…»

Και μέσα στο σκοτάδι, η ανθρώπινη φάλαγγα συνέχιζε.

«-Προχωρείτε! Προχωρείτε!.. Μην κόβετε τη φάλαγγα!»

Η εντολή δεν ήταν απλώς στρατιωτική. Ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου.

«Βαδίζαμε, κρατώντας ο ένας τον άλλον απ’ τη χλαίνη, απ’ το σακάκι, απ’ τα χέρια. Μια ανθρώπινη αλυσίδα, που πάλευε, με πείσμα, να νικήσει αυτή την ξαφνική, την αναπάντεχη οργή της φύσης. Χιόνι και αέρας και παγωνιά θανατερή, στα μέσα του Απρίλη…»

Η εικόνα αυτή ίσως συμπυκνώνει ολόκληρη την τραγωδία της Νιάλας: άνθρωποι που κρατιούνται ο ένας από τον άλλον για να μη χαθούν.

Το βράδυ της 12ης Απριλίου η εμπροσθοφυλακή και οι δύο πρώτοι λόχοι καταφέρνουν να φτάσουν στην κορυφή του αυχένα. Η χιονοθύελλα τούς καλύπτει και δεν συναντούν κυβερνητικές δυνάμεις.

Ο τρίτος λόχος όμως, μαζί με τους πολίτες, έχει αποκοπεί.

Ο σύνδεσμος που γνώριζε την περιοχή έχει παγώσει.

Χωρίς οδηγό, χωρίς προσανατολισμό, μέσα στη χιονοθύελλα, συνεχίζουν στα τυφλά.

Και τότε, μέσα στην ομίχλη και το χιόνι, βλέπουν στρατιωτικές σκηνές. Είναι ο καταυλισμός του κυβερνητικού στρατού.

Η 72η Ταξιαρχία είχε εγκαταστήσει εκεί έναν λόχο, με διοικητή τον ταγματάρχη Αλευρά. Η χιονοθύελλα όμως είχε ήδη διαλύσει την οργανωμένη δύναμη. Πολλοί στρατιώτες είχαν υποχωρήσει προς τα Άγραφα για να γλυτώσουν, αφήνοντας πίσω σκηνές και εξοπλισμό. Στον καταυλισμό έμειναν περίπου τριάντα στρατιώτες.

Και τότε συνέβη κάτι σχεδόν απίστευτο.

Οι αντάρτες μπήκαν στις σκηνές των στρατιωτών. Οι στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού τους αντίκρισαν σαστισμένα.

Και μέσα στη φρίκη του εμφυλίου, δημιουργήθηκε μια μικρή, αυθόρμητη ανακωχή.

«Σαστισμένοι οι φαντάροι, γράφει ο Μενέλαος Μούστος, κοιτάνε τους μαχητές του ΔΣΕ να κατεβάζουν τους γυλιούς τους και ν’ αποθέτουν τα όπλα τους σαν νάταν παλιοί γνώριμοι ή νοικοκύρηδες στις σκηνές. Παίρνουν κι αυτοί θάρρος. Ξεκουκουλώνονται.

- Είμαστε αδέλφια, λένε, μη μας πειράξετε, ούτε εμείς θα σας πειράξουμε.

- Αδέρφια, αδέρφια, απαντάνε οι δικοί μας».

Για λίγες ώρες, οι αντίπαλοι έπαψαν να είναι αντίπαλοι.

«Αφησαν στην άκρη τις μεγάλες διαφορές τους και σαν παλιοί φίλοι βολεύτηκαν στα αντίσκηνα μοιράζοντας μεταξύ τους κουβέρτες, κονιάκ, σταφίδες, ψωμί, σοκολάτες…»

Η χιονοθύελλα είχε κάνει κάτι που ο πόλεμος αδυνατούσε να κάνει: τους είχε φέρει όλους στην ίδια πλευρά της ανθρώπινης ανάγκης.

Η ανακωχή όμως δεν μπορούσε να διαρκέσει.

Ο ταγματάρχης Αλευράς, θεωρώντας ότι οι αντάρτες είχαν πέσει στα χέρια του, βγήκε από τη σκηνή του και συνάντησε τον διοικητή του τρίτου λόχου, τον Ερμή. Ακολούθησε σύντομος διάλογος και ο Αλευράς διέταξε τον Ερμή να παραδοθεί.

Ο Ερμής αρνήθηκε να υπακούσει.

Ο Αλευράς έβγαλε το περίστροφό του και πυροβόλησε. Η σφαίρα πέρασε ξυστά από τον ώμο του Ερμή. Ο Ερμής ανταπέδωσε τα πυρά. Κι ο Αλευράς έπεσε νεκρός.

Ο θάνατος του Αλευρά σήμανε το τέλος της εύθραυστης ανακωχής.

«Ο Ερμής σήμανε αμέσως συναγερμό και μαζί με τα στελέχη του γύριζαν από σκηνή σε σκηνή φωνάζοντας: “Φεύγουμε – φεύγουμε!”»

Οι αντάρτες και οι πολίτες αποχώρησαν προς τη Σιάκα- σημερινά Πετράλωνα.

Όμως μέσα στην καταιγίδα δεν άκουσαν όλοι.

Σε τέσσερις ή πέντε σκηνές, απομακρυσμένες από τις υπόλοιπες, παρέμεναν 31 άνθρωποι. Ανάμεσά τους και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα.

Το πρωί, όταν επέστρεψαν άνδρες του κυβερνητικού στρατού, βρήκαν τους επιζώντες μισοπαγωμένους.

Κάποιοι μεταφέρθηκαν στη Λαμία. Ακολούθησε έκτακτο στρατοδικείο.

Η τραγωδία της Νιάλας δεν τελείωσε με τη χιονοθύελλα.

Στις 3 Μαΐου 1947 εκδόθηκαν οι καταδικαστικές αποφάσεις. Δέκα καταδικάστηκαν σε θάνατο και οι υπόλοιποι σε ισόβια.

Η εκτέλεση των δέκα έγινε στις 9 Μαΐου 1947, στο νεκροταφείο της Ξηριώτισσας. Ανάμεσα στους μελλοθανάτους ήταν και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα. Η αφήγηση για τις τελευταίες τους στιγμές έχει μείνει ως μία από τις πιο συγκλονιστικές εικόνες της ιστορίας της Νιάλας: οι μελλοθάνατοι, λίγο πριν από την εκτέλεση, στήνουν χορό.

«Η Βαγγελίτσα, φορώντας το κόκκινο μεταξωτό φουστάνι της, σέρνει πρώτη το χορό και την ακολουθούν οι υπόλοιποι εννέα τραγουδώντας, σ’ αυτό το “παράξενο” το συγκλονιστικό ξεφάντωμα.»

Μπροστά στον θάνατο, ο χορός γίνεται η τελευταία πράξη αξιοπρέπειας.

Χρόνια αργότερα, στον αυχένα της Νιάλας στήθηκε ένα λιτό μνημείο:

«ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΑΥΤΗ ΕΠΕΣΑΝ

ΧΤΥΠΗΜΕΝΟΙ ΑΠΟ

ΦΟΒΕΡΗ ΧΙΟΝΟΘΥΕΛΛΑ

ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ Δ.Σ.Ε.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ ΤΟΥ

ΚΥΒΕΡΝ. ΣΤΡΑΤΟΥ

ΚΑΙ ΑΜΑΧΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΣΤΙΣ 12-4-1947»

Και δίπλα, μια μικρή μαρμάρινη πλάκα:

«Διαβάτη που περνάς άφησε εδώ ένα λουλούδι για όλους τους αδικοχαμένους του εμφύλιου».

Ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική κατάληξη της ιστορίας της Νιάλας.

Όχι επειδή σβήνει τις ευθύνες, τις ιδεολογικές συγκρούσεις ή τις εγκληματικές πράξεις του Εμφυλίου. Αλλά επειδή μας καλεί να κοιτάξουμε πίσω από τις παρατάξεις και τα σύμβολα και να δούμε τον άνθρωπο.

Στη Νιάλα δεν πάγωσαν μόνο αντάρτες. Δεν πάγωσαν μόνο στρατιώτες. Πάγωσαν και άμαχοι. Γυναίκες. Παιδιά. Άνθρωποι που βρέθηκαν παγιδευμένοι σε μια σύγκρουση μεγαλύτερη από τους ίδιους.

Και για λίγες ώρες, εκεί όπου ο εμφύλιος είχε χαράξει το πιο βαθύ του σύνορο, το χιόνι το διέγραψε.

Οι στρατιώτες του ενός στρατοπέδου και οι μαχητές του άλλου μοιράστηκαν τις ίδιες σκηνές, τις ίδιες κουβέρτες, το ίδιο ψωμί, τις ίδιες σταφίδες, την ίδια ανάγκη να επιβιώσουν.

Ίσως γι’ αυτό η Νιάλα δεν πρέπει να θυμάται μόνο τους νεκρούς της. Πρέπει να θυμάται και εκείνη τη μικρή στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι αναγνώρισαν ο ένας στον άλλον τον "Άνθρωπο".

Γιατί ο εμφύλιος χαράζει σύνορα μέσα στην κοινωνία. Η φύση όμως δεν γνωρίζει παρατάξεις.

Το χιόνι της Νιάλας έπεσε πάνω σε όλους.

Και κάτω από το χιόνι, για μια στιγμή, όλοι ήταν ίδιοι.

Η Νιάλα μένει έτσι ως ένας παγωμένος τόπος μνήμης. Ένας τόπος όπου η Ιστορία συναντά την ανθρώπινη τραγωδία και όπου το βουνό, σιωπηλό και αδιάφορο απέναντι στις ιδεολογίες, θυμίζει κάτι που οι άνθρωποι συχνά ξεχνούν: ότι πριν γίνουμε αντίπαλοι, είμαστε άνθρωποι.

Και ίσως γι’ αυτό, πάνω από όλες τις σημαίες, πάνω από όλες τις παρατάξεις και πάνω από όλες τις ερμηνείες της Ιστορίας, να παραμένει εκείνη η φράση χαραγμένη στο μάρμαρο:

«Για όλους τους αδικημένους του εμφύλιου».

Φαράγγι Ριντόμου, Πηγάδια Ταΰγέτου.