Φράουλες και Αίμα: Το Κινηματογραφικό Μανιφέστο της Αμφισβήτησης.

Η δεκαετία του 1970 ξεκίνησε για το Χόλιγουντ με μια έντονη ανάγκη να αποτυπώσει την κοινωνική έκρηξη της νεολαίας. Η ταινία «Φράουλες και Αίμα» (The Strawberry Statement), σε σκηνοθεσία Στιούαρτ Χάγκμαν και σενάριο του θεατρικού συγγραφέα Ίσραελ Χόροβιτς, κυκλοφόρησε το 1970 και έγινε αμέσως το οπτικό σύμβολο μιας ολόκληρης γενιάς που συγκρούστηκε με το κατεστημένο.

Από το Βιβλίο στη Μεγάλη Οθόνη.

Αν και βασίστηκε στο ομώνυμο βιβλίο του Τζέιμς Σάιμον Κούνεν για το Πανεπιστήμιο Κολούμπια, η ταινία μεταφέρει τη δράση σε ένα φανταστικό πανεπιστήμιο του Σαν Φρανσίσκο. Η αλλαγή αυτή δεν ήταν τυχαία, καθώς η δυτική ακτή των ΗΠΑ αποτελούσε το επίκεντρο του κινήματος των χίπις και της αντικουλτούρας.

Η πλοκή ακολουθεί τον Σάιμον (που υποδύεται ο Μπρους Ντέβισον), έναν φοιτητή και αθλητή της κωπηλασίας, ο οποίος αρχικά παρακολουθεί τις φοιτητικές διαμαρτυρίες με απάθεια. Το μόνο του κίνητρο για να μπει στο κατειλημμένο κτίριο είναι το φλερτ με μια νεαρή ακτιβίστρια, τη Λίντα (Κιμ Ντάρμπι). Σταδιακά όμως, η πολιτική πραγματικότητα, ο παραλογισμός του Πολέμου του Βιετνάμ και η κρατική βία τον μεταμορφώνουν σε έναν συνειδητοποιημένο επαναστάτη.

Η Μουσική ως Πολιτική Φωνή.

Ένα από τα πιο ισχυρά στοιχεία της ταινίας είναι η συγκλονιστική μουσική της επένδυση, η οποία λειτουργεί ως σχολιασμός των γεγονότων. Το soundtrack περιλαμβάνει μερικά από τα πιο εμβληματικά αντιπολεμικά τραγούδια της εποχής:

-«The Circle Game» από την Μπάφι Σεντ-Μαρί (γραμμένο από την Τζόνι Μίτσελ), που ντύνει τους τίτλους αρχής.

-«Our House» και «Suite: Judy Blue Eyes» από τους Crosby, Stills, Nash & Young.

-«Give Peace a Chance» του Τζον Λένον, το οποίο γίνεται ο ρυθμικός ύμνος της τελικής αναμέτρησης.

Η Σκηνή της Καταστολής: Ένα Σοκαριστικό Φινάλε.

Η κορύφωση της ταινίας θεωρείται μια από τις πιο δυνατές και βίαιες σκηνές στην ιστορία του πολιτικού κινηματογράφου. Οι φοιτητές έχουν συγκεντρωθεί στο γυμναστήριο του πανεπιστημίου, σχηματίζοντας έναν τεράστιο κύκλο, καθισμένοι στο πάτωμα. Τραγουδούν ρυθμικά το «Give Peace a Chance», χτυπώντας τα χέρια τους στο έδαφος. Η εισβολή της αστυνομίας και της Εθνοφρουράς γίνεται με τη χρήση δακρυγόνων και απόλυτης βίας. Η κάμερα, μέσα από έντονα κοντινά πλάνα και χρήση slow-motion, καταγράφει τον τρόμο, τα σπασμένα τζάμια, το αίμα και τον άγριο ξυλοδαρμό των απροστάτευτων νέων. Είναι η στιγμή που η αθωότητα της δεκαετίας του '60 πεθαίνει οριστικά στην οθόνη.

Διεθνής Αναγνώριση και Κληρονομιά.

Η ταινία έκανε τεράστια αίσθηση στην Ευρώπη, κερδίζοντας το Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ των Καννών το 1970. Στην Ελλάδα της Χούντας, η προβολή της στους κινηματογράφους αποτέλεσε σημείο συνάντησης για την εγχώρια νεολαία, λειτουργώντας ως μια έμμεση, αλλά σαφής πηγή έμπνευσης για την αμφισβήτηση του δικτατορικού καθεστώτος, λίγα χρόνια πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Το «Φράουλες και Αίμα», τόσο ως βιβλίο-χρονικό του Τζέιμς Κούνεν όσο και ως ταινία-μανιφέστο του Στιούαρτ Χάγκμαν, ξεπερνά τα όρια μιας απλής καταγραφής των γεγονότων του 1968. Αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά πολιτισμικά σύμβολα της νεολαιίστικης αμφισβήτησης για τους εξής λόγους:

-Η Γέφυρα Λογοτεχνίας και Κινηματογράφου: Το βιβλίο πρόσφερε την ακατέργαστη, ειλικρινή και γεμάτη αντιφάσεις φωνή ενός 19χρονου φοιτητή. Η ταινία πήρε αυτή τη φωνή και τη μεταμόρφωσε σε μια παγκόσμια οπτικοακουστική εμπειρία, ντυμένη με τα κορυφαία αντιπολεμικά τραγούδια της εποχής.

-Η Απομυθοποίηση της Εξουσίας: Η ειρωνική προέλευση του τίτλου (η υποτίμηση των φοιτητών από τη διοίκηση) σε συνδυασμό με το αιματηρό φινάλε της καταστολής, ανέδειξε το χάσμα των γενεών. Αποκάλυψε τη βία που επιστρατεύει το κατεστημένο όταν απειλούνται τα συμφέροντά του.

-Ο Παγκόσμιος Αντίκτυπος: Αν και γεννήθηκε στα αμερικανικά πανεπιστήμια, το έργο άγγιξε τη νεολαία σε όλο τον κόσμο. Στην Ελλάδα της δικτατορίας, λειτούργησε ως κρυφό εργαλείο αφύπνισης και έμπνευσης, προμηνύοντας τα γεγονότα του Νοεμβρίου του 1973.

Σήμερα, το «Φράουλες και Αίμα» παραμένει επίκαιρο. Μας υπενθυμίζει ότι τα πανεπιστήμια ήταν και παραμένουν οι ζωντανοί πυρήνες των κοινωνικών διεκδικήσεων και ότι η πολιτική συνειδητοποίηση ξεκινά συχνά από την ανάγκη των καθημερινών ανθρώπων για δικαιοσύνη.

Ο «Ταχυδρόμος».

Ο «Ταχυδρόμος» (Il Postino) του Μάικλ Ράντφορντ δεν είναι απλώς μια ρομαντική κομεντί εποχής, αλλά ένας ύμνος στον ανθρωπισμό και μια βαθιά μελέτη για το πώς η τέχνη μπορεί να αφυπνίσει την ανθρώπινη συνείδηση. Πατώντας γερά πάνω στις παραδόσεις του ιταλικού νεορεαλισμού, η ταινία καταφέρνει να μετατρέψει μια απλή ιστορία σε ένα παγκόσμιο, διαχρονικό αριστούργημα.

Πλοκή:

Η ταινία βασίζεται στο διάσημο μυθιστόρημα «Ο Ταχυδρόμος του Νερούδα» (Ardiente paciencia) του Αντόνιο Σκάρμετα, και γυρίστηκε το 1994 στο νησί Προσίντα (Procida) στον Κόλπο της Νάπολης. Η ιστορία διαδραματίζεται σε ένα απομονωμένο ιταλικό ψαροχώρι τη δεκαετία του 1950. Ο Μάριο, ένας άνεργος νεαρός με ναυτία που δεν θέλει να γίνει ψαράς, προσλαμβάνεται ως έκτακτος ταχυδρόμος. Μοναδικός του πελάτης είναι ο διάσημος Χιλιανός ποιητής Πάμπλο Νερούδα, ο οποίος ζει εκεί εξόριστος για πολιτικούς λόγους. Ανάμεσα στον απλοϊκό ταχυδρόμο και τον σπουδαίο διανοούμενο αναπτύσσεται μια βαθιά, αναπάντεχη φιλία. Ο Νερούδα μυεί τον Μάριο στον κόσμο της ποίησης, των μεταφορών και των λέξεων. Ο Μάριο χρησιμοποιεί τη δύναμη της ποίησης για να γοητεύσει και να κατακτήσει την όμορφη Μπεατρίτσε, την κοπέλα που έχει ερωτευτεί παράφορα.

Η Κεντρική Ιδέα:

Η Ποίηση Ανήκει σε Αυτούς που την Έχουν Ανάγκη.

Το φιλμ πραγματεύεται τη γεφύρωση δύο εντελώς διαφορετικών κόσμων. Από τη μία πλευρά βρίσκεται ο Πάμπλο Νερούδα, ένας αστός, παγκοσμίου φήμης διανοούμενος και πολιτικός εξόριστος. Από την άλλη, ο Μάριο, ένας αγράμματος, ντροπαλός νεαρός ενός απομονωμένου ιταλικού νησιού. Η ταινία αποδομεί την ελιτίστικη αντίληψη ότι η τέχνη απαιτεί ακαδημαϊκή μόρφωση. Μέσα από τους διαλόγους των δύο ανδρών, αποδεικνύεται ότι η ποίηση κρύβεται στα καθημερινά πράγματα: στον ήχο των κυμάτων, στο θρόισμα του ανέμου, στα δίχτυα των ψαράδων. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Μάριο σε μια από τις πιο δυνατές σκηνές της ταινίας: «Η ποίηση δεν ανήκει σε αυτούς που τη γράφουν, αλλά σε αυτούς που την έχουν ανάγκη».

Ερμηνείες & Χαρακτήρες:

Μάσιμο Τροΐζι (Μάριο): Η ερμηνεία του είναι η καρδιά και η ψυχή του έργου. Παίζει με μια συγκλονιστική εσωτερικότητα, απλότητα και μια μελαγχολία που μαγνητίζει το βλέμμα. Η πραγματική του εξάντληση λόγω της ασθένειάς του πέρασε οργανικά στον ρόλο, δίνοντας στον Μάριο μια εύθραυστη, σχεδόν άγια αθωότητα. Ήταν σοβαρά άρρωστος με την καρδιά του κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων. Καθυστέρησε μια κρίσιμη χειρουργική επέμβαση για να προλάβει να ολοκληρώσει την ταινία. Δυστυχώς, πέθανε στον ύπνο του μόλις μία ημέρα μετά την ολοκλήρωση των γυρισμάτων, κάνοντας την ερμηνεία του- και την ταινία- ακόμα πιο θρυλική.

Φιλίπ Νουαρέ (Πάμπλο Νερούδα): Ο Γάλλος ηθοποιός παραδίδει μαθήματα υποκριτικής. Αποφεύγει τις θεατρινίστικες υπερβολές και ενσαρκώνει τον ποιητή ως μια πατρική, συμπονετική φιγούρα, γεμάτη ζεστασιά, αλλά και με τις δικές του εσωτερικές αντιφάσεις και πολιτικές ανησυχίες.

Μαρία Γκράτσια Κουτσινότα (Μπεατρίτσε): Ενσαρκώνει άψογα το πρότυπο της μεσογειακής, ατίθασης ομορφιάς της δεκαετίας του '50, λειτουργώντας ως η απόλυτη Μούσα που πυροδοτεί την καλλιτεχνική αφύπνιση του Μάριο.

Σκηνοθεσία, Ατμόσφαιρα και Μουσική.

Ο Μάικλ Ράντφορντ επιλέγει έναν χαμηλότονο, ποιητικό ρυθμό. Δεν εκβιάζει το συναίσθημα ούτε καταφεύγει σε εύκολους μελοδραματισμούς. Η φωτογραφία της ταινίας λούζει το κάδρο με το ζεστό φως του μεσογειακού ήλιου, κάνοντας το νησί να μοιάζει με έναν τόπο έξω από το χρόνο. 

Φυσικά, η ταινία δεν θα είχε την ίδια επίδραση χωρίς το βραβευμένο με Όσκαρ soundtrack του Λουίς Μπακάλοφ. Η μελωδία του μπαντονεόν διατρέχει το φιλμ σαν ένας συναισθηματικός ξεναγός, αποπνέοντας μια γλυκόπικρη νοσταλγία που μένει χαραγμένη στο μυαλό του θεατή για καιρό. Αν και η ταινία διαδραματίζεται σε ένα ιταλικό νησί, ο Μπακάλοφ επέλεξε το μπαντονεόν -το καίριο όργανο του αργεντίνικου τάνγκο-  για έναν πολύ συγκεκριμένους καλλιτεχνικούς λόγους. Η μουσική λειτουργεί ως ένας ηχητικός συνδετικός κρίκος με τη Λατινική Αμερική, την πατρίδα του εξόριστου ποιητή Πάμπλο Νερούδα. Ο ήχος του μπαντονεόν, ο οποίος παράγεται καθώς η φυσούνα ανοίγει και κλείνει, μοιάζει με ανθρώπινο αναστεναγμό. Αποδίδει τέλεια την εσωτερική μελαγχολία του Μάριο, τη νοσταλγία του Νερούδα για τη Χιλή και το πάθος του απαγορευμένου και δύσκολου έρωτα.

Το Πολιτικό Υπόβαθρο και το Φινάλε.

Αν και το πρώτο μισό της ταινίας λειτουργεί ως μια ανάλαφρη ρομαντική κομεντί, το δεύτερο μισό αποκτά έντονο πολιτικό και κοινωνικό βάρος. Η ταινία ασκεί κριτική στις ταξικές ανισότητες της μεταπολεμικής Ιταλίας και δείχνει πώς η πνευματική αφύπνιση οδηγεί αναπόφευκτα στην πολιτική συνειδητοποίηση. Το φινάλε, αν και απότομο για κάποιους, σφραγίζει την ταινία με μια τραγική ειρωνεία, υπενθυμίζοντας ότι η αναζήτηση της ελευθερίας και της έκφρασης έχει συχνά βαρύ τίμημα.

Τα γεγονότα του φινάλε.

Ο Πάμπλο Νερούδα μαθαίνει ότι η πολιτική του εξορία έληξε και μπορεί να επιστρέψει στην πατρίδα του, τη Χιλή. Αποχαιρετά τον Μάριο, ο οποίος μένει πίσω στο νησί, παντρεμένος πλέον με την Μπεατρίτσε, η οποία είναι έγκυος. Μετά την αναχώρηση του ποιητή, ο Μάριο παίρνει έναν μαγνητοφωνητή και γυρίζει όλο το νησί. Ηχογραφεί τους ήχους της καθημερινότητας (τα κύματα, τον άνεμο, τα δίχτυα των ψαράδων, τους παλμούς της καρδιάς του αγέννητου παιδιού του) για να τους στείλει στον Νερούδα ως ένα «ποιητικό δώρο». Ο Μάριο, έχοντας επηρεαστεί από τις ιδέες του Νερούδα, έχει γίνει μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος. Κατά τη διάρκεια μιας μεγάλης πολιτικής συγκέντρωσης στην πόλη, καλείται στο βήμα για να απαγγείλει ένα ποίημα που έγραψε για τον Νερούδα. Πριν προλάβει να μιλήσει, ξεσπούν βίαια επεισόδια με την αστυνομία. Μέσα στο πανικόβλητο πλήθος, ο Μάριο ποδοπατείται και χάνει τη ζωή του. Πέντε χρόνια αργότερα, ο Πάμπλο Νερούδα επιστρέφει στο νησί και επισκέπτεται την ταβέρνα. Εκεί συναντά την Μπεατρίτσε και τον μικρό γιο του Μάριο, ο οποίος ονομάστηκε Πάμπλο προς τιμήν του ίδιου. Η ταινία κλείνει με τον Νερούδα να περπατά μόνος του στην παραλία όπου έκανε βόλτες με τον Μάριο, ακούγοντας την ηχογράφηση με τους ήχους του νησιού και αναλογιζόμενος τη βαθιά επίδραση που είχε η φιλία τους στη ζωή του απλού ταχυδρόμου.

Οι συμβολισμοί του φινάλε.

Το φινάλε του «Ταχυδρόμου» κουβαλά έναν εξαιρετικά πλούσιο συμβολισμό, μετατρέποντας μια προσωπική τραγωδία σε ένα διαχρονικό πολιτικό και καλλιτεχνικό μνημόσυνο. Οι κυριότεροι συμβολισμοί της τελευταίας σεκάνς περιλαμβάνουν:

1. Η Ηχογράφηση των Ήχων: Η Απόλυτη Ποίηση.

Η απόφαση του Μάριο να ηχογραφήσει τους ήχους του νησιού (τη θάλασσα, τον άνεμο, τις καμπάνες, τον χτύπο της καρδιάς του αγέννητου παιδιού του) συμβολίζει την πλήρη καλλιτεχνική του ωρίμανση. Ο Μάριο δεν χρειάζεται πλέον να γράψει λέξεις στο χαρτί για να γίνει ποιητής. Κατανοεί ότι η πραγματική ποίηση βρίσκεται στην ίδια τη ζωή και στη φύση. Μετατρέπεται από απλός «μεταφορέας» των γραμμάτων του Νερούδα σε αυτόνομιο δημιουργό.

2. Η Πολιτική Συγκέντρωση: Το Τίμημα της Αφύπνισης.

Ο θάνατος του Μάριο στη διαδήλωση συμβολίζει το βαρύ τίμημα της πνευματικής και κοινωνικής αφύπνισης. Η γνωριμία του με τον Νερούδα του έδωσε «φωνή». Αυτή η φωνή τον έβγαλε από την αδράνεια και τον οδήγησε στην πολιτική συνειδητοποίηση. Το γεγονός ότι πεθαίνει πριν προλάβει να διαβάσει το ποίημά του δείχνει πώς τα μεγάλα, βίαια ιστορικά γεγονότα συχνά συνθλίβουν τους απλούς, αγνούς ανθρώπους.

3. Ο Μικρός Πάμπλο: Η Κληρονομιά και η Αθανασία.

Η ύπαρξη του γιου του Μάριο, που ονομάστηκε Πάμπλο, συμβολίζει τη συνέχεια της ζωής και των ιδεών. Ο Μάριο πεθαίνει, αλλά το πνεύμα του, η αγάπη του για την ελευθερία και η σύνδεσή του με τον ποιητή επιβιώνουν μέσω της επόμενης γενιάς. Ο Νερούδα βλέπει στο πρόσωπο του παιδιού ότι η παραμονή του στο νησί άφησε μια ανεξίτηλη, ζωντανή κληρονομιά.

4. Ο Μονόλογος του Νερούδα στην Παραλία: Οι Ενοχές του Διανοούμενου.

Στην τελευταία σκηνή, ο Νερούδα περπατά μόνος στην ακτή ακούγοντας την κασέτα. Η σιωπή και το βλέμμα του συμβολίζουν τις εσωτερικές ενοχές της ελίτ. Ο σπουδαίος ποιητής επιστρέφει στη λαμπερή, παγκόσμια ζωή του, ενώ ο απλός άνθρωπος που τον πίστεψε έμεινε πίσω και πλήρωσε το μάρμαρο της ιστορίας. Το θαλασσινό τοπίο γίνεται ένας καθρέφτης της απώλειας: ο Νερούδα συνειδητοποιεί ότι ο «μικρός» ταχυδρόμος του έδωσε ένα μάθημα ζωής πολύ μεγαλύτερο από οποιοδήποτε δικό του ποίημα.

Ο «Ταχυδρόμος» είναι μια ταινία-σταθμός για το παγκόσμιο σινεμά. Καταφέρνει να μιλήσει για μεγάλα και σύνθετα νοήματα με τον πιο απλό, άμεσο και συγκινητικό τρόπο. Είναι ένα έργο που σε κάνει να θέλεις να ερωτευτείς, να διαβάσεις ποίηση και να δεις τον κόσμο γύρω σου με άλλη ματιά.

«Σαν μουσική.»

"Ci siamo amati

come musica: 

senza poterci trattenere,

senza poter finire."

Η κιθάρα με τα κοχύλια.

Στο μικρό λιμάνι, εκεί όπου τα βράδια μύριζαν αλάτι και λεμονόφλουδα, υπήρχε ένα μαγαζί που δεν πουλούσε τίποτε χρήσιμο. Μονάχα κοχύλια, σπασμένες πυξίδες, παλιούς χάρτες και μια κιθάρα. Η κιθάρα κρεμόταν στο βάθος, πάνω από έναν καθρέφτη θαμπωμένο από την υγρασία. Δεν ήταν όμορφη με τον συνηθισμένο τρόπο. Το ξύλο της είχε ξεφτίσει στις άκρες και στη ροζέτα της ήταν κολλημένα μικρά λευκά κοχύλια -σαν να είχε κοιμηθεί κάποτε στον βυθό και να την ξέχασε η θάλασσα εκεί.

Ο μαγαζάτορας έλεγε πως δεν ήταν για πούλημα.

«Τότε γιατί την έχεις στη βιτρίνα;» τον ρωτούσαν οι τουρίστες.

«Για να θυμάται η θάλασσα πως πέρασα κι εγώ από εδώ.»

Κανείς δεν καταλάβαινε τι εννοούσε.

Μόνο ένα κορίτσι στεκόταν κάθε απόγευμα απέναντι από τη βιτρίνα και την κοιτούσε. Δούλευε σε ένα παγωτατζίδικο πιο πάνω στον δρόμο· τα χέρια της μύριζαν βανίλια και λεμόνι. Δεν ήξερε μουσική. Ούτε είχε αγγίξει ποτέ κιθάρα. Κι όμως, κάθε φορά που φυσούσε νοτιάς, της φαινόταν πως άκουγε από μέσα έναν ήχο -όχι μελωδία ακριβώς, περισσότερο κάτι σαν ανάσα.

Ένα βράδυ του Μαΐου, όταν η πόλη είχε γεμίσει τουρίστες και φωνές, μπήκε επιτέλους στο μαγαζί.

Ο γέρος δεν σήκωσε καν το κεφάλι.

«Θέλω να τη δω από κοντά.»

«Όλοι αυτό θέλουν.»

«Όχι. Εγώ θέλω να την ακούσω.»

Τότε εκείνος χαμογέλασε. Σαν να περίμενε χρόνια αυτή τη φράση.

Κατέβασε την κιθάρα προσεκτικά. Τα κοχύλια έτριξαν απαλά μεταξύ τους, σαν μικροσκοπικά κύματα. Το κορίτσι άγγιξε τις χορδές και ο ήχος που βγήκε δεν έμοιαζε με μουσική. Ήταν σαν να άνοιξε ξαφνικά ένα παράθυρο προς μια άλλη εποχή.

Άκουσε γλάρους.

Ένα καράβι που έφευγε νύχτα.

Μια γυναίκα να γελάει σε κάποια βεράντα.

Κάποιον να λέει «θα γυρίσω» χωρίς να το εννοεί.

Και ύστερα, σιωπή.

Το κορίτσι τράβηξε το χέρι του τρομαγμένο.

«Τι είναι αυτό;»

Ο γέρος κοίταξε τη θάλασσα έξω από το παράθυρο.

«Τα κοχύλια θυμούνται. Αυτό κάνουν πάντα. Κρατούν μέσα τους τον ήχο του κόσμου. Η κιθάρα απλώς τους δίνει φωνή.»

Από εκείνη τη νύχτα άρχισε να πηγαίνει κάθε βράδυ στο μαγαζί. Δεν μάθαινε ακόρντα· μάθαινε αναμνήσεις. Κάθε κοχύλι πάνω στην κιθάρα έκρυβε κι έναν άνθρωπο, ένα λιμάνι, έναν αποχαιρετισμό. Υπήρχε ένα μαύρο κοχύλι που μύριζε καπνό και καταιγίδα. Ένα μικρό ροζ που έφερνε στο στόμα τη γεύση από καρπούζι και καλοκαίρι. Ένα λευκό, σχεδόν διάφανο, που έκανε όποιον το άκουγε να νοσταλγεί κάτι που δεν είχε ζήσει ποτέ.

Σιγά σιγά η πόλη άρχισε να αλλάζει γύρω της.

Τα φώτα των ξενοδοχείων έμοιαζαν πιο θλιμμένα. Οι τουρίστες περνούσαν σαν φαντάσματα που φωτογράφιζαν διαρκώς τον εαυτό τους για να αποδείξουν πως υπήρξαν. Τα μαγαζιά με τα κοχύλια γέμιζαν κόσμο κάθε βράδυ, κι όμως κανείς δεν άκουγε πραγματικά τη θάλασσα πια.

Μόνο εκείνη.

Κι ίσως ο γέρος.

Ένα ξημέρωμα του Ιούνη, το μαγαζί βρέθηκε άδειο. Ο γέρος είχε εξαφανιστεί. Δεν άφησε σημείωμα ούτε όνομα. Μονάχα την κιθάρα πάνω στην καρέκλα.

Το κορίτσι την πήρε και κατέβηκε στην παραλία.

Κάθισε στην άμμο, απέναντι από τον ήλιο που ανέβαινε αργά σαν χρυσό νόμισμα μέσα από τη θάλασσα. Έπαιξε μία μόνο χορδή.

Και τότε όλα τα κοχύλια άρχισαν να τραγουδούν μαζί.

Οι φωνές των ναυτικών.

Τα γέλια των παιδιών.

Οι έρωτες που τέλειωσαν σε καλοκαιρινές προβλήτες.

Τα πλοία που δεν γύρισαν ποτέ.

Οι λέξεις που δεν ειπώθηκαν από φόβο.

Όλα.

Η παραλία γέμισε ήχους από ανθρώπους που είχαν χαθεί.

Κι εκείνη κατάλαβε κάτι παράξενο:

η θάλασσα δεν παίρνει ποτέ στ’ αλήθεια τίποτα.

Απλώς τα μετατρέπει σε ήχο.

Γι’ αυτό ίσως οι άνθρωποι αγοράζουν ακόμη κοχύλια από τα τουριστικά μαγαζιά.

Όχι για διακόσμηση.

Αλλά γιατί βαθιά μέσα τους ελπίζουν πως, αν τα φέρουν στο αυτί τους μια νύχτα απόλυτης μοναξιάς, θα ακούσουν ξανά κάτι που αγάπησαν και έχασαν.

Liberato: Το Σύγχρονο Μουσικό Μυστήριο της Νάπολης.

 

Η ανώνυμη ιδιοφυΐα που επαναπροσδιόρισε την ιταλική urban μουσική σκηνή, μετατρέποντας το «εγώ» σε μια συλλογική εμπειρία του δρόμου...

Ποιος είναι ο Liberato;

Ο Liberato είναι δημοφιλής Ιταλός τραγουδιστής και τραγουδοποιός από τη Νάπολη, ο οποίος έχει γίνει παγκοσμίως γνωστός τόσο για τη μουσική του όσο και για το γεγονός ότι κρατά την πραγματική του ταυτότητα κρυφή. Εμφανίζεται πάντα ανώνυμα, φορώντας κουκούλα, ενώ οι στίχοι του συνδυάζουν τη ναπολιτάνικη διάλεκτο με αγγλικά και ιταλικά, αναμειγνύοντας electro-pop, R&B και hip-hop στοιχεία. Το ερώτημα ποιος  είναι ο Liberato έχει συνδεθεί με μερικές πολύ συναρπαστικές εικασίες και «αστικούς μύθους»: 

1. Η περίπτωση του Gennaro Nocerino (ίσως η πιο έγκυρη θεωρία): το όνομά του αποκαλύφθηκε κατά λάθος μέσω των πνευματικών δικαιωμάτων της SIAE. Ο Nocerino είναι ένας έμπειρος Ναπολιτάνος μουσικός και παραγωγός ηλεκτρονικής μουσικής, ο οποίος έχει ζήσει στο Τόκιο και το Παρίσι και ήταν μέλος του electro-duo Herr Styler. Οι κινήσεις του στη σκηνή, η χροιά της φωνής του στα live και οι ηλεκτρονικές του γνώσεις ταιριάζουν απόλυτα με το προφίλ του Liberato. 

2. Η θεωρία της «Κολεκτίβας» (Project πολλών ατόμων): πολλοί ειδικοί της μουσικής βιομηχανίας στην Ιταλία υποστηρίζουν ότι ο Liberato δεν είναι ένα μόνο πρόσωπο. Πιστεύουν ότι πρόκειται για μια καλλιτεχνική κολεκτίβα, όπου: ο Gennaro Nocerino γράφει τη μουσική και κάνει τα φωνητικά, ο Francesco Lettieri διευθύνει όλη την οπτική ταυτότητα και τη σκηνοθεσία και  άλλοι Ναπολιτάνοι rappers ή παραγωγοί (όπως ο Livio Cori ή μέλη του γκρουπ Nu Genea) βοηθούν κατά καιρούς στο studio. 

3. Πριν τη διαρροή των εγγράφων της SIAE, η  πιο διαδεδομένη θεωρία για την ταυτότητά του υποστήριζε ότι ήταν ένας νεαρός τρόφιμος/κρατούμενος σε αναμορφωτήριο/φυλακή ανηλίκων στο νησί Nisida (κοντά στη Νάπολη), ο οποίος βγαίνει με ειδική άδεια (ημιελεύθερος) μόνο για να ηχογραφεί, εξού και το όνομα "Liberato" (Απελευθερωμένος). 

Το μυστήριο γύρω απο την ταυτότητά του  παραμένει το μεγαλύτερο όπλο του, καθώς επιτρέπει στον κόσμο να εστιάζει αποκλειστικά στην τέχνη, τη μουσική και την ενέργεια της Νάπολης, αντί για την προσωπική ζωή ενός celebrity.

Η Φιλοσοφία της Ανωνυμίας: Το Project πάνω από το Άτομο.

Σε μια εποχή απόλυτης ψηφιακής έκθεσης, ο Liberato επιλέγει τον δρόμο της «αορατότητας». Από το ντεμπούτο του το 2017, εμφανίζεται πάντα με καλυμμένο πρόσωπο, φορώντας το χαρακτηριστικό oversized bomber μπουφάν και κουκούλα. Για τον καλλιτέχνη, η ανωνυμία δεν είναι ένα απλό διαφημιστικό κόλπο, αλλά ένα βαθύ καλλιτεχνικό μανιφέστο. Απορρίπτοντας το σύγχρονο star system και την εμμονή με την εικόνα, ο Liberato αφαιρεί το πρόσωπο για να αφήσει τη μουσική να μιλήσει απόλυτα μόνη της. Το όνομά του σημαίνει «Ελεύθερος» και αυτή ακριβώς είναι η φιλοσοφία του: ελευθερία από την κριτική, την ηλικία ή την ταυτότητα. Όπως δηλώνει και η δημιουργική του ομάδα, «ο Liberato δεν είναι ένα άτομο, είναι ένα project». Χωρίς συγκεκριμένο πρόσωπο, ο καθένας μπορεί να γίνει ο Liberato, μετατρέποντάς τον στο απόλυτο συλλογικό σύμβολο της σύγχρονης Νάπολης. Η Νάπολη δεν είναι απλώς η βάση του, αλλά ο πρωταγωνιστής της δουλειάς του. Τα βίντεό του δείχνουν τη ζωή στις φτωχογειτονιές, τα στενά της πόλης, το λιμάνι και τα γκράφιτι του Μαραντόνα. Έχει στενούς δεσμούς με τους οργανωμένους οπαδούς της ποδοσφαιρικής ομάδας της Νάπολι (τους αποκαλούμενους Παρθενόπαιους/Partenopei.) Μάλιστα, έγραψε ολόκληρο το soundtrack για την ιταλική ταινία "Ultras" (2020) του Netflix.

Το βασικό και πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο του Liberato είναι το λευκό τριαντάφυλλο. Το τριαντάφυλλο αντικαθιστά το πρόσωπό του. Υπάρχει στα εξώφυλλα των άλμπουμ του, στα επίσημα βίντεο κλιπ, στα σκηνικά των συναυλιών του και σε όλο το επίσημο merchandise (ρούχα, καπέλα). Αντιπροσωπεύει το πάθος, τον έρωτα, αλλά και τα «αγκάθια» της ζωής στους δρόμους της Νάπολης. Είναι ένας συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ρομαντισμό και τη σκληρή πραγματικότητα της πόλης.

Η 9η Μαΐου είναι η «ιερή» ημερομηνία του. Στις 9 Μαΐου 2017 κυκλοφόρησε το single "Nove Maggio" που τον έκανε διάσημο, και έκτοτε επιλέγει σχεδόν πάντα αυτή την ημέρα (ή την Πρωτοχρονιά) για να κυκλοφορήσει νέα άλμπουμ ή να κάνει ανακοινώσεις.  

Το 2024 κυκλοφόρησε στις ιταλικές αίθουσες η ταινία "Il segreto di Liberato" («Το Μυστικό του Liberato»), ένα εντυπωσιακό μίγμα animation και ντοκιμαντέρ που εξερευνά το φαινόμενό του χωρίς όμως να «προδώσει» το πρόσωπό του. 

Στις συναυλίες του επικρατεί πανικός. Εμφανίζεται πάντα με μαύρα γυαλιά, κουκούλα και το λογότυπο με το λευκό τριαντάφυλλο. Έχει κάνει μνημειώδεις δωρεάν συναυλίες πάνω σε πλωτές εξέδρες στο λιμάνι της Νάπολης μπροστά σε 20.000 άτομα, καθώς και στο αρχαίο στάδιο Circus Maximus στη Ρώμη τον Μάιο του 2025.

Η επιτυχία του Liberato οφείλεται σε τεράστιο βαθμό στα βίντεο κλιπ του, τα οποία λειτουργούν ως κινηματογραφικές ταινίες μικρού μήκους. Όλα τα βίντεο έχουν σκηνοθετηθεί από τον Francesco Lettieri, έναν από τους πιο αναγνωρισμένους σύγχρονους Ιταλούς σκηνοθέτες. Τα κλιπ δεν δείχνουν απλά τον καλλιτέχνη, αλλά αφηγούνται μια συνεχή ιστορία εφηβικού έρωτα, απώλειας και ενηλικίωσης με φόντο τις γειτονιές της Νάπολης (όπως το Rione Sanità και τα Quartieri Spagnoli).

Το Μήνυμα: Η Νάπολη ως Παγκόσμιο Κέντρο (Glocalism).

Το κεντρικό μήνυμα του έργου του κινείται γύρω από την έννοια του "glocalism" (παγκοσμιοποίηση της τοπικής κουλτούρας). Ο Liberato παίρνει το παραδοσιακό, μελόδραμα της ναπολιτάνικης μουσικής του δρόμου και το μπολιάζει με σύγχρονα club beats, R&B και hip-hop. Το μήνυμά του είναι ξεκάθαρο: η παράδοση και η κουλτούρα της επαρχίας δεν είναι μουσειακά είδη προς εξαφάνιση, αλλά ζωντανοί οργανισμοί που μπορούν να σταθούν στα μεγαλύτερα clubs του κόσμου. Μέσα από τα κινηματογραφικά βίντεο κλιπ του, η ίδια η πόλη της Νάπολης -με την ομορφιά, τη σκληρότητα, τους έρωτες των νέων και την οπαδική κουλτούρα των ultras- γίνεται ο πραγματικός πρωταγωνιστής.

Οι Στίχοι: Η Ποίηση των Δρόμων.

Οι στίχοι του Liberato είναι ένα μωσαϊκό γλωσσών. Τραγουδά στη ναπολιτάνικη διάλεκτο, μπλέκοντάς τη με ιταλικά και αγγλικά της street κουλτούρας, αποτυπώνοντας τη μελαγχολία, το πάθος και την αυθεντικότητα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρώτη του μεγάλη επιτυχία, το «9 MAGGIO» (9 Μαΐου):

«9 maggio, m'alluccato / Nu te faje cchiù vedé / Je t'ho cercato cutant' 'e map

Mmiez' 'a via, mmiez' 'a via...»

(9 Μαΐου, μου φώναξες / Να μην ξαναφανείς / Σε έψαχνα με τόσους χάρτες / Μεσ' στους δρόμους, μεσ' στους δρόμους...)

Οι στίχοι αυτοί αποτυπώνουν την αστική μοναξιά και την αναζήτηση της αγάπης στα στενά της πόλης. 

Αντίστοιχα, στο εκρηκτικό «TU T'E REBBERTI»:

«Tu t'e rebberti 'e me / Ma je me rebberti 'e te...»

(Εσύ με θυμάσαι / Αλλά κι εγώ σε θυμάμαι...)

Εδώ η ναπολιτάνικη παράδοση του «πονεμένου έρωτα» αποκτά μια εντελώς νέα, φρέσκια ενέργεια μέσα από τα βαριά μπάσα της ηλεκτρονικής μουσικής.

Στρατευμένη Τέχνη.

Ο Liberato δεν γράφει κλασικούς πολιτικούς στίχους ούτε ανήκει στο στρατευμένο ή πολιτικοποιημένο hip-hop. Δεν θα τον ακούσεις να κάνει άμεση κριτική σε κυβερνήσεις, κόμματα ή συγκεκριμένους νόμους. Ωστόσο, η μουσική του έχει πολύ έντονο κοινωνικό και ταξικό υπόβαθρο, το οποίο περνάει μέσα από την εικόνα της Νάπολης και τη ζωή των ανθρώπων της. 

1. Κοινωνική και Ταξική Ταυτότητα (Το Περιθώριο). 

Οι στίχοι και κυρίως τα βίντεο κλιπ του (σε σκηνοθεσία Francesco Lettieri) εστιάζουν στις υποβαθμισμένες εργατικές γειτονιές της Νάπολης. Παρουσιάζει τη ζωή των «παιδιών του δρόμου» (scugnizzi), τα οποία μεγαλώνουν με περιορισμένες ευκαιρίες, αντιμέτωπα με τη φτώχεια, τις ναρκωτικές ουσίες (υπάρχουν συχνές αναφορές σε τσιγάρα και ουσίες στους στίχους του, όπως στο κομμάτι "Intostreet") και το φάσμα της παρανομίας. 

2. Η Κουλτούρα των Φυλακών.

Ένα μεγάλο μέρος των κοινωνικών του αναφορών στρέφεται γύρω από το σωφρονιστικό σύστημα. Στο εμβληματικό τραγούδι του "Tu t'e scurdat' 'e me", αναφέρεται στο νησί Nisida. Η Νήσιδα είναι παγκοσμίως γνωστή στην Ιταλία γιατί εκεί στεγάζονται οι φυλακές ανηλίκων της Νάπολης. Η επιλογή του ονόματος "Liberato" (Απελευθερωμένος) αποτελεί από μόνη της μια κοινωνική δήλωση για την αναζήτηση της ελευθερίας μέσα σε ένα σκληρό περιβάλλον. 

3. Η Πολιτική των Γηπέδων.

Μέσα από το soundtrack της ταινίας "Ultras" (2020), ο Liberato αγγίζει την πολιτική της κερκίδας. Στην Ιταλία, τα γκρουπ των Ultras έχουν έντονη κοινωνικοπολιτική δράση. Στο κομμάτι "O Core Nun Tene Padrone" ("Η καρδιά δεν έχει αφέντη") εκφράζει μια αναρχική, αντισυμβατική φιλοσοφία αυτονομίας, όπου ο φτωχός Νότος αρνείται να υποταχθεί στις δομές και την εξουσία του πλούσιου ιταλικού Βορρά. 

4. Η Γλώσσα ως Πολιτική Πράξη.

Η επιλογή του να τραγουδά σχεδόν αποκλειστικά στη ναπολιτάνικη διάλεκτο (μπερδεμένη με αγγλικά) είναι μια ξεκάθαρη πολιτιστική και κοινωνική τοποθέτηση. Για δεκαετίες στην Ιταλία, η διάλεκτος του Νότου θεωρούνταν «κατώτερη» ή συνδεδεμένη με το έγκλημα (Καμόρα). Ο Liberato την πήρε, την ένωσε με σύγχρονα electro-pop στοιχεία και την έκανε παγκόσμιο trend, δίνοντας υπερηφάνεια και φωνή στην κουλτούρα του ιταλικού Νότου. 

Συνοψίζοντας, ο Liberato δεν κάνει πολιτική με μανιφέστα, αλλά με την αισθητική, τη γλώσσα και την ανάδειξη της ζωής του περιθωρίου.

Ήχος του Σήμερα: «Radio Liberato».

Η απόλυτη μείξη αυτής της φιλοσοφίας αποτυπώνεται στο νέο του άλμπουμ, Radio Liberato, που κυκλοφόρησε στις 9 Μαΐου 2026. Το άλμπουμ (διάρκειας 46 λεπτών) είναι δομημένο σαν ένας φανταστικός ραδιοφωνικός σταθμός της Νάπολης. Δεν πρόκειται για μια απλή συλλογή τραγουδιών, αλλά για ένα ηχητικό κολλάζ 15 κομματιών που περιλαμβάνει:

-Νέα κομμάτια, όπως το single "Napoli Queen".

-Δημιουργικές συνεργασίες, με κορυφαίους Ιταλούς καλλιτέχνες όπως ο Mahmood και ο Calcutta να επανερμηνεύουν το έργο του.

-Διεθνή Remixes από πρωτοπόρους της ηλεκτρονικής σκηνής όπως οι Modeselektor και ο DJ Python .

-Spoken Word, με ηχητικά αποσπάσματα από γνωστές προσωπικότητες της Ιταλίας (όπως ο Alberto Angela και η Maria Esposito), που ενισχύουν την πολιτισμική ταυτότητα του δίσκου.

Το Φαινόμενο του 2026.

Το 2026 βρίσκει τον Liberato στην πιο ώριμη φάση του. Με το Radio Liberato να λειτουργεί ως το ιδανικό soundtrack, η κορύφωση του project αναμένεται στις 5 Ιουνίου 2026, όπου ο ανώνυμος καλλιτέχνης θα δώσει μια ιστορική συναυλία στο εμβληματικό Στάδιο "Ντιέγκο Αρμάντο Μαραντόνα" στη Νάπολη. Αποδεικνύει έτσι το εξής: μπορείς να γεμίσεις ένα ολόκληρο στάδιο και να γίνεις η φωνή μιας γενιάς, παραμένοντας ένα «αόρατο» φάντασμα. Αρκεί να είσαι "ελεύθερος".

Το τραγούδι δεν επαναλαμβάνεται ποτέ...

 

Ένα τραγούδι δεν είναι ποτέ ακριβώς το ίδιο τραγούδι.

Ακόμα κι αν οι νότες μένουν ίδιες, οι στίχοι ίδιοι, η μελωδία απαράλλακτη, κάτι αλλάζει κάθε φορά που ακούγεται. Σαν το νερό που περνά από την ίδια κοίτη χωρίς να είναι ποτέ το ίδιο νερό, έτσι και το τραγούδι αλλάζει μορφή μέσα από τη στιγμή που το γεννά ξανά.

Η μουσική δεν είναι αντικείμενο· είναι συμβάν.

Ο ίδιος τραγουδιστής μπορεί να ερμηνεύσει το ίδιο κομμάτι δέκα φορές και να μοιάζει σαν να λέει δέκα διαφορετικές ιστορίες. Μια βραδιά η φωνή του θα κουβαλά κόπωση, άλλη φορά λαχτάρα, κάποτε θυμό, κάποτε νοσταλγία. Η αναπνοή θα σταθεί αλλού, οι παύσεις θα μεγαλώσουν ή θα μικρύνουν, μια λέξη θα ειπωθεί πιο βαριά, μια άλλη σχεδόν ψιθυριστά. Εκεί ακριβώς γεννιέται η μοναδικότητα της ερμηνείας: όχι στη σωστή εκτέλεση, αλλά στην ανθρώπινη μεταβολή.

Η φωνή είναι ο πιο ειλικρινής καθρέφτης της στιγμής.

Δεν κρύβει εύκολα τη νύχτα που προηγήθηκε, τον έρωτα που χάθηκε, τη χαρά που ξέσπασε πριν από λίγο στα παρασκήνια ή την αμηχανία ενός ανθρώπου που στέκεται απέναντι σε ένα κοινό το οποίο άλλοτε τον αγκαλιάζει κι άλλοτε τον εξετάζει σιωπηλά.

Και το κοινό όμως αλλάζει το τραγούδι.

Ένα τραγούδι που ακούγεται σε μια μικρή ταβέρνα αποκτά άλλη θερμοκρασία από το ίδιο τραγούδι μέσα σε ένα στάδιο. Στον μικρό χώρο, η φωνή μοιάζει να ακουμπά το δέρμα των ανθρώπων· στο στάδιο γίνεται σχεδόν τελετουργία. Το κοινό δεν είναι παθητικός δέκτης· είναι συμπαραγωγός της ερμηνείας. Ένα βλέμμα από το πρώτο τραπέζι, ένα αυθόρμητο χειροκρότημα, μια σιωπή γεμάτη συγκίνηση μπορούν να αλλάξουν τον ρυθμό και την ψυχή του τραγουδιστή.

Υπάρχει επίσης η συγκυρία -αυτή η αόρατη δύναμη που καθορίζει την ένταση των πραγμάτων. Ένα τραγούδι που λέγεται μετά από έναν χωρισμό δεν έχει το ίδιο βάρος με το ίδιο τραγούδι σε μια περίοδο ευτυχίας. Οι λέξεις παραμένουν ίδιες, αλλά αλλάζει το ειδικό τους βάρος μέσα στην ψυχή. Κάποτε ένας στίχος είναι ανάμνηση· άλλη φορά γίνεται εξομολόγηση.

Γι’ αυτό και τα μεγάλα τραγούδια αντέχουν στον χρόνο.

Δεν είναι στατικά έργα, αλλά ζωντανοί οργανισμοί που μεταμορφώνονται μαζί με εκείνον που τα τραγουδά και εκείνον που τα ακούει. Κάθε ερμηνεία είναι μια νέα συνάντηση ανάμεσα στη μουσική και στην ανθρώπινη κατάσταση της στιγμής.

Ίσως τελικά η τέχνη του τραγουδιού να βρίσκεται ακριβώς εκεί:

στο ότι δεν μπορεί να παγώσει οριστικά.

Το τραγούδι ζει μόνο όταν διακινδυνεύει να αλλάξει.

Κι ο τραγουδιστής, όσο καλός κι αν είναι, δεν ερμηνεύει μόνο νότες και λέξεις· ερμηνεύει τον εαυτό του εκείνη ακριβώς τη στιγμή της ζωής του.

Γι’ αυτό καμία εκτέλεση δεν είναι ίδια με την προηγούμενη.

Γιατί κανένας άνθρωπος δεν είναι ίδιος από στιγμή σε στιγμή.

Ένα τραγούδι με κάθε αφορμή...

Ο Ορέστης ήταν ένας άντρας που πίστευε ότι η λογική είναι σαν το φτηνό εσώρουχο: στενεύει εκεί που δεν πρέπει και σκίζεται με την πρώτη απρόσμενη κίνηση. Για τον λόγο αυτό, είχε αντικαταστήσει ολόκληρο το νευρικό του σύστημα με ένα φαντασιακό τζουκμπόξ.

Για τον Ορέστη, ο κόσμος δεν αποτελούνταν από άτομα υδρογόνου ή πολιτικές θεωρίες, αλλά από στίχους. Ένα τραγούδι για κάθε στιγμή, ένα τραγούδι με κάθε αφορμή.

Όταν το αφεντικό του, ο Τζόνις, ένας άνθρωπος με το συναισθηματικό εύρος μιας παγωμένης γαρίδας, του ανακοίνωσε την απόλυσή του, στο κεφάλι του Ορέστη δεν ήχησε η λέξη «ανεργία». Αντίθετα, οι συνάψεις του εγκεφάλου του άρχισαν να παίζουν ένα ξεκούρδιστο, φρενήρες μάμπο. Καθώς μάζευε τα πράγματά του σε μια χάρτινη κούτα, συνειδητοποίησε ότι η βροχή που έπεφτε έξω από το παράθυρο δεν ήταν απλώς νερό. Ήταν η προσπάθεια των σύννεφων να κάνουν οντισιόν για τη θέση του τυμπανιστή σε μια μπάντα που δεν θα μάθαινε ποτέ να κρατάει τον ρυθμό.

Βγήκε στον δρόμο. Η πόλη μύριζε υγρά πεζοδρόμια, καμένη βενζίνη και τη φτηνή κολόνια της αποτυχίας. Τότε τη είδε.

Ονομαζόταν Ευτέρπη και είχε μάτια που θύμιζαν το χρώμα που παίρνει το αψέντι όταν του ρίχνεις μια σταγόνα ειλικρίνειας. Φορούσε ένα κατακίτρινο αδιάβροχο και κρατούσε μια ομπρέλα που έμοιαζε με μεταλλαγμένο μανιτάρι. Η Ευτέρπη δεν περπατούσε· λικνιζόταν πάνω στα τακούνια της σαν να προσπαθούσε να αποδείξει στον νόμο της βαρύτητας ότι οι κανόνες του είναι απλώς μια κακόγουστη πρόταση.

«Ψάχνεις την αφορμή;» τον ρώτησε, χωρίς καν να τον κοιτάξει.

«Έχω την αφορμή», απάντησε ο Ορέστης, νιώθοντας έναν στίχο από παλιό αρχοντορεμπέτικο να γρατζουνάει το πίσω μέρος του λαιμού του σαν αδέσποτη γάτα. «Αυτό που μου λείπει είναι το κατάλληλο soundtrack».

Η Ευτέρπη χαμογέλασε, και το χαμόγελό της είχε την ισχύ να αναβάλλει μια μικρή οικονομική κρίση. Τον έπιασε από το χέρι και τον οδήγησε στο εσωτερικό ενός τραμ που δεν ήταν γραμμένο σε κανένα επίσημο δρομολόγιο της πόλης. Το εσωτερικό του μύριζε κανέλα, παλιά βιβλία και τη γλυκιά μελαγχολία των πραγμάτων που τελειώνουν πριν καν αρχίσουν.

Ο οδηγός του τραμ, ένας ηλικιωμένος άντρας με γένια από ασημόσκονη, δεν ζήτησε εισιτήριο.

«Εδώ πληρώνετε με μια διπλοπενιά», είπε και έκλεισε το μάτι.

Καθώς το τραμ γλιστρούσε πάνω στις ράγες, οι οποίες έλαμπαν κάτω από το φως των φαναριών σαν χορδές μιας γιγάντιας, ασφάλτινης κιθάρας, ο Ορέστης κατάλαβε. Η στενοχώρια δεν είναι μια μόνιμη κατάσταση· είναι απλώς ένα κακό intro σε ένα κομμάτι που πρόκειται να απογειωθεί.

Κοίταξε την Ευτέρπη. Εκείνη άνοιξε το στόμα της και άρχισε να σιγοτραγουδάει. Δεν ήταν μουσική για τα αυτιά. Ήταν μουσική για τα γόνατα, για το συκώτι, για τα εκατομμύρια κύτταρα που διψούσαν για λίγο παράλογο μέσα στην γκρίζα γραφειοκρατία της ύπαρξης. Το τραμ ανέβαζε ταχύτητα, αφήνοντας πίσω του το λιμάνι, τις δουλειές γραφείου και τους ανθρώπους που μετρούσαν τη ζωή τους με λεπτά αντί για ρεφρέν.

«Πού πάμε;» ρώτησε ο Ορέστης, καθώς το όχημα άρχιζε να απογειώνεται ελαφρά από το έδαφος, αψηφώντας τη γεωμετρία.

«Εκεί που κάθε στιγμή έχει το δικό της τραγούδι», ψιθύρισε η Ευτέρπη. «Και πίστεψέ με, ο κόσμος είναι γεμάτος αφορμές, αρκεί να έχεις το θράσος να τις τραγουδήσεις».

Η Σφίγγα και τα Απρόοπτα Τραγούδια της Ζωής.

Η Σφίγγα δεν στεκόταν μόνο έξω από τη Θήβα.

Στέκεται ακόμη στις διασταυρώσεις της ζωής μας· εκεί όπου όλα μοιάζουν να πηγαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο, μέχρι που ένα απρόοπτο έρχεται σαν αίνιγμα χωρίς προειδοποίηση.

Ένα τηλέφωνο μέσα στη νύχτα.

Μια απώλεια.

Ένας ξαφνικός έρωτας.

Μια αρρώστια.

Ένα παιδί που γεννιέται.

Ένα τρένο που χάνεται και μαζί του αλλάζει ολόκληρη η πορεία ενός ανθρώπου.

Η αρχαία Σφίγγα δεν καταβρόχθιζε όσους δεν ήξεραν τη σωστή λέξη. Καταβρόχθιζε όσους πίστευαν πως η ζωή είναι προβλέψιμη.

Γιατί το πραγματικό αίνιγμα δεν ήταν ποτέ «ποιο πλάσμα περπατά στα τέσσερα, στα δύο και στα τρία».

Το πραγματικό αίνιγμα ήταν άλλο:

«Τι θα κάνεις όταν ο κόσμος πάψει να υπακούει στο σχέδιό σου;»

Οι άνθρωποι χτίζουν προγράμματα σαν μικρές ιδιωτικές θρησκείες.

Καφέ στις οκτώ.

Δουλειά στις εννιά.

Έρωτας τα Σαββατοκύριακα.

Όνειρα “όταν βρεθεί χρόνος”.

Κι ύστερα εμφανίζεται η Σφίγγα των απρόοπτων.

Όχι πάντα τρομακτική. Μερικές φορές έρχεται ντυμένη με θαύμα.

Ένας άγνωστος σε μια στάση.

Ένα τραγούδι που ακούστηκε τυχαία.

Μια βροχή που σε ανάγκασε να μπεις σε ένα μικρό καφενείο όπου γνώρισες τον άνθρωπο που θα άλλαζε τη ζωή σου.

Τα απρόοπτα είναι η ποίηση του χάους.

Η απόδειξη πως η ζωή δεν είναι λογιστικό φύλλο αλλά μυθιστόρημα που γράφεται την ίδια στιγμή που διαβάζεται.

Η Σφίγγα αγαπά τους ανθρώπους που αντέχουν την αβεβαιότητα.

Εκείνους που μπορούν να καθίσουν απέναντι από το άγνωστο χωρίς να απαιτούν εξηγήσεις αμέσως.

Γιατί η ωριμότητα ίσως δεν είναι η ανάγκη να ελέγχεις τα πάντα, αλλά η ικανότητα να συνομιλείς με το απρόβλεπτο χωρίς να διαλύεσαι.

Στους αρχαίους μύθους, ο Οιδίποδας νίκησε τη Σφίγγα δίνοντας τη σωστή απάντηση.

Στη σύγχρονη ζωή όμως, κανείς δεν νικά πραγματικά τη Σφίγγα.

Απλώς μαθαίνει να ταξιδεύει μαζί της.

Και ίσως τελικά τα πιο σημαντικά πράγματα να γεννιούνται πάντα από ένα απρόοπτο: ο μεγάλος έρωτας,

η τέχνη,

η πίστη,

η συγχώρεση,

η αλλαγή.

Γιατί ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται μόνο από όσα σχεδίασε,

αλλά κυρίως από όσα δεν περίμενε ποτέ.

Υπάρχω.

Το βιβλίο «Στέλιος Καζαντζίδης: Δεν με σβήνει κανένας» του Κώστα Μπαλαχούτη αποτελεί μια εκτενή έρευνα, παρουσιάζοντας την προσωπικότητα και τη διαχρονική πορεία του σπουδαίου λαϊκού τραγουδιστή μέσα από ανέκδοτες συνεντεύξεις και μαρτυρίες. Μέσα από τα αποσπάσματα, αναδεικνύεται η ικανότητά του να ενσαρκώνει την ελληνική ψυχή, η αυθεντικότητα του χαρακτήρα του και η αιώνια επίδραση των τραγουδιών του. Θεωρείται ένα έργο ζωής και 20ετούς έρευνας για τον συγγραφέα, ο οποίος είχε ήδη καταπιαστεί με τον καλλιτέχνη στο παρελθόν. Ο Μπαλαχούτης συγκέντρωσε μεθοδικά ό,τι έχει γραφτεί ή ειπωθεί για τον Καζαντζίδη, παραδίδοντας την πιο ολοκληρωμένη βιογραφία του μέχρι σήμερα. Το βιβλίο αποφεύγει την απλή αγιογραφία. Βασίζεται σε πραγματικές συνεντεύξεις που έδωσε ο ίδιος ο βάρδος στον συγγραφέα, φωτίζοντας τόσο τα χαρίσματα όσο και τα παράπονά του. Ξεκαθαρίζει μύθους γύρω από τον Καζαντζίδη, όπως την οικονομική του κατάσταση, αποδεικνύοντας ότι δεν είχε ποτέ οικονομικό πρόβλημα, αλλά επέλεγε συνειδητά τον τρόπο ζωής του. 

Το βιβλίο περιέχει προσωπικές συνεντεύξεις που είχε παραχωρήσει ο ίδιος ο Καζαντζίδης στον συγγραφέα. Περιλαμβάνει συνομιλίες με σπουδαίους φίλους, στενούς συνεργάτες, κομβικούς δευτεραγωνιστές της εποχής, αλλά και σύγχρονους καλλιτέχνες. Η συμμετοχή προσωπικοτήτων όπως η Χάρις Αλεξίου (στον πρόλογο) και ο Γιώργος Λιάνης (σε παρουσιάσεις) δίνει επιπλέον εγκυρότητα και συγκινησιακή φόρτιση στο έργο.

Το βιβλίο εμπλουτίζουν συγκεντρωμένα γνήσια ντοκουμέντα και φωτογραφικό υλικό που αποτυπώνουν την εποχή του που έζησε ο μεγάλος λαϊκός μας βάρδος. 

Η λεπτομερής καταγραφή των ηχογραφήσεων (78, 45, 33 στροφές) αποτελεί από μόνη της ένα πολύτιμο εργαλείο για τους συλλέκτες και τους μελετητές της ελληνικής μουσικής. 

"Πώς εξηγείται το φαινόμενο «Καζαντζίδης»; Γιατί δεκαετίες μετά τη φυγή του ο ίδιος και τα τραγούδια που σφράγισε με την ψυχή και τη φωνή του, εξακολουθούν να έχουν καίρια θέση στην καθημερινότητά μας; Γιατί όλοι οι ομότεχνοί του, παλαιότεροι και νεότεροι, υποκλίνονται στο χάρισμά του; Πώς ερμηνεύονται οι αποχές του από τις ζωντανές εμφανίσεις και τη δισκογραφία στα καλύτερά του χρόνια; Γιατί συγκρούστηκε με δισκογραφικές εταιρείες και ιδιοκτήτες νυχτερινών κέντρων; Ποια ήταν τα δομικά στοιχεία του χαρακτήρα του, ποια τα παράπονα, οι σκέψεις και οι επιδιώξεις του; Όλα αυτά και άλλα πολλά περισσότερα, ιδιαίτερα και μοναδικά, βρίσκονται στην έκδοση αυτή, που για πρώτη φορά παρουσιάζει με αναλυτικό και έγκυρο τρόπο τη συνολική διαδρομή του Στέλιου Καζαντζίδη και τη δισκογραφία του. Το βιβλίο υπογράφει ένας άνθρωπος που τον γνώρισε και τον οποίο ο βάρδος τίμησε παραχωρώντας του συνεντεύξεις και προλογίζοντας πονήματά του. Ο Κώστας Μπαλαχούτης, πέρα από τις μαρτυρίες του ίδιου του Καζαντζίδη που συγκέντρωσε, συνομίλησε με σπουδαίους συνεργάτες και φίλους του, με κομβικούς δευτεραγωνιστές, καθώς και σύγχρονους καλλιτέχνες. Παράλληλα, εδώ και πολλά χρόνια, αποθησαύριζε μεθοδικά και ακάματα όλα όσα έχουν ειπωθεί και γραφεί για τον βάρδο, ώστε να δημιουργήσει αυτό το ολοκληρωμένο βιβλίο για την προσωπικότητα και το έργο του Στέλιου Καζαντζίδη. Όπως εύστοχα σημειώνει, μεταξύ άλλων, η Χάρις Αλεξίου, στον πρόλογο της παρούσας έκδοσης: «Ο Καζαντζίδης εισπνέει αέρα, καημό και συναισθήματα και εκπνέει τον απόλυτο στρογγυλό ήχο. Ρουφάει τη μιζέρια και δίνει πίσω το κάλλος του ήχου». Το βιβλίο περιλαμβάνει σπάνιο αρχειακό υλικό καθώς και την αναλυτική δισκογραφία του Στέλιου Καζαντζίδη στις 78, 45 και 33 στροφές καθώς και σε δίσκους ακτίνας." (Από την παρουσίαση του εκδότη.)

 

Ευτέρπη.

Η Ευτέρπη δεν γεννήθηκε όπως οι θνητοί. Δεν είχε παιδικά χρόνια, ούτε μνήμη πρώτης ανάσας. Ήταν μια νότα πριν τη μουσική, μια αναπνοή πριν τον ήχο.

Λένε πως όταν οι Τιτάνες έπεσαν και ο κόσμος ηρέμησε, οι 9 Μούσες γεννήθηκαν από τη Μνημοσύνη και τον Δία. Μα η Ευτέρπη ήταν η πρώτη που άκουσε τον κόσμο να “συντονίζεται”. Εκεί όπου οι άλλες Μούσες έβλεπαν μορφές και ιστορίες, εκείνη άκουγε ρωγμές φωτός να γίνονται ρυθμός. Το όνομά της συμβολικό από το «εὖ» και το «τέρπω»: αυτή που ευχαριστεί. Περιπλανιόταν στις πλαγιές του Ελικώνα κρατώντας έναν αυλό, όχι σαν όργανο αλλά σαν προέκταση της αναπνοής της. Όταν τον άγγιζε στα χείλη, δεν έπαιζε μουσική -άφηνε τη μουσική να θυμηθεί τον εαυτό της.

Κάποτε, ένας ποιητής την είδε χωρίς να την αναγνωρίσει. Τη ρώτησε ποια είναι η τέχνη της.

«Δεν έχω τέχνη», είπε. «Εγώ είμαι η στιγμή που ο κόσμος παύει να είναι θόρυβος και γίνεται αρμονία.»

Κι όταν εκείνος γύρισε να γράψει τη φράση, είχε ήδη γίνει τραγούδι στον αέρα.

Από τότε λένε πως η Ευτέρπη δεν διδάσκει τη μουσική στους ανθρώπους. Τη θυμίζει. Γιατί η μουσική, πριν γίνει ανθρώπινη, υπήρξε κάποτε σιωπή που αποφάσισε να ονειρευτεί ήχο.

«Μοντέρνοι Καιροί»: Όταν ο Σαρλό μας έμαθε να "Χαμογελάμε" μέσα στο Σκοτάδι.

Όταν ο Άνθρωπος έγινε Γρανάζι: Γιατί οι «Μοντέρνοι Καιροί» του Τσάρλι Τσάπλιν παραμένουν προφητικοί 90 χρόνια μετά. 

Από τα γρανάζια του εργοστασίου στο διαχρονικό "Smile": Το μουσικό και κοινωνικό έπος των «Μοντέρνων Καιρών».

Από τον βουβό κινηματογράφο στην ψηφιακή εποχή, το αριστούργημα του Τσάπλιν συνεχίζει να μας δείχνει τι σημαίνει να παραμένεις άνθρωπος μέσα σε ένα απρόσωπο σύστημα. Κυκλοφόρησε το 1936, εν μέσω της μεγάλης οικονομικής κρίσης, και αποτελεί την τελευταία βωβή ταινία του Τσάρλι Τσάπλιν, παραμένοντας μέχρι σήμερα μια διαχρονική και συγκλονιστική σάτιρα της βιομηχανικής κοινωνίας. 

Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τον εμβληματικό «Αλητάκο» (Σαρλό), έναν απλό και αδέξιο εργάτη εργοστασίου που προσπαθεί απεγνωσμένα να επιβιώσει στους εξαντλητικούς ρυθμούς της σύγχρονης παραγωγής, υπό το άγρυπνο βλέμμα ενός απρόσωπου Διευθυντή που απαιτεί διαρκώς μεγαλύτερη ταχύτητα. Όταν η επαναλαμβανόμενη κίνηση στη γραμμή συναρμολόγησης του προκαλεί νευρικό κλονισμό, ο Σαρλό χάνει τη δουλειά του και ξεκινά μια περιπέτεια επιβίωσης, κατά τη διάρκεια της οποίας συλλαμβάνεται κατά λάθος ως κομμουνιστής ηγέτης. Στο δρόμο γνωρίζει την «Αλανιάρα», μια ορφανή και επαναστατική κοπέλα, και μαζί ξεκινούν έναν κοινό αγώνα, αλλάζοντας συνεχώς δουλειές που καταλήγουν σε κωμικές καταστροφές. Αν και στο τέλος χάνουν ξανά τα πάντα, δεν χάνουν την ελπίδα τους και βαδίζουν μαζί στο ηλιοβασίλεμα, έτοιμοι να αντιμετωπίσουν το αύριο.

Η μουσική στην ταινία λειτουργεί ως ο βασικός αφηγητής, καθώς ο Τσάπλιν αρνήθηκε να παραδώσει τον χαρακτήρα του στον ομιλούντα κινηματογράφο, επιλέγοντας μια πλήρως συγχρονισμένη ορχηστρική επένδυση αντί για διαλόγους. Ο ίδιος συνέθεσε τις βασικές μελωδίες σιγομουρμουρίζοντας, αποδίδοντας τη φρενήρη κίνηση του εργοστασίου με σκληρούς βιομηχανικούς ήχους και χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα λαϊτμοτίβ για κάθε ήρωα, όπως την ανάλαφρη μελωδία πνευστών για την κοπέλα και τα σκοτεινά έγχορδα για τη φτώχεια. Από αυτή την ταινία γεννήθηκε το περίφημο γλυκόπικρο ρομαντικό τραγούδι που το 1954 πήρε στίχους και έγινε η παγκόσμια επιτυχία "Smile"- (Χαμογέλα). Η πιο ιστορική μουσική στιγμή έρχεται προς το τέλος, όταν ο Σαρλό αναγκάζεται να τραγουδήσει σε ένα εστιατόριο και, έχοντας χάσει τους στίχους, αυτοσχεδιάζει σε μια ακαταλαβίστικη γλώσσα (gibberish), αποδεικνύοντας περίτρανα ότι η παντομίμα και η μουσική αποτελούν μια παγκόσμια, καθολική γλώσσα.

Το κοινωνικό μήνυμα των «Μοντέρνων Καιρών» παραμένει ισχυρό, εστιάζοντας στην απανθρωποποίηση του εργάτη, ο οποίος μετατρέπεται σε απλό εξάρτημα της μηχανής, με πιο εμβληματική τη σκηνή όπου ο Σαρλό «καταπίνεται» κυριολεκτικά από τα γρανάζια. Γεννημένη μέσα από το Μεγάλο Κραχ του 1929, η ταινία ασκεί δριμεία κριτική στον καπιταλισμό, αναδεικνύοντας την ακραία φτώχεια, την ανεργία και τον τρόπο με τον οποίο το σύστημα αντιμετωπίζει τους απόρους ως εγκληματίες. Παρά τη σκληρότητα της πραγματικότητας, το κεντρικό μήνυμα είναι ο θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύματος, καθώς η αγάπη και η αλληλεγγύη των δύο πρωταγωνιστών καταφέρνουν να νικήσουν την παγωνιά των μηχανών, δείχνοντας ότι η αξιοπρέπεια κρύβεται στη συντροφικότητα.

Η υποδοχή της ταινίας το 1936 προκάλεσε έντονα συναισθήματα και σφοδρό πολιτικό διχασμό. Στις κινηματογραφικές αίθουσες το κοινό ξέσπασε σε χειροκροτήματα ακούγοντας για πρώτη φορά τη φωνή του Σαρλό στο τραγούδι, μετατρέποντας το φιλμ σε μία από τις μεγαλύτερες εισπρακτικές επιτυχίες της χρονιάς. Ωστόσο, στην Αμερική συντηρητικοί κύκλοι κατηγόρησαν τον Τσάπλιν για κομμουνιστική προπαγάνδα, κυρίως λόγω της σκηνής όπου κρατά κατά λάθος μια κόκκινη σημαία στο δρόμο. Την ίδια στιγμή, η ταινία απαγορεύτηκε ολοκληρωτικά στη Ναζιστική Γερμανία και τη Φασιστική Ιταλία, καθώς οι δικτάτορες θεώρησαν ότι το έργο υποκινεί σε εργατική εξέγερση. Οι «Μοντέρνοι Καιροί» παραμένουν ένα διαχρονικό μνημείο της έβδομης τέχνης που σφράγισε το τέλος του βωβού κινηματογράφου, αφήνοντας μια παρακαταθήκη γεμάτη ανθρωπιά.

ΥΓ) Το "Smile" είναι μία από τις πιο αναγνωρίσιμες και συγκινητικές μελωδίες στην ιστορία της παγκόσμιας μουσικής. Αν και σήμερα οι περισσότεροι το γνωρίζουν ως ένα αυτόνομο τραγούδι, η ιστορία του ξεκίνησε ως ένα ορχηστρικό θέμα που συνέθεσε ο ίδιος ο Τσάρλι Τσάπλιν για τους «Μοντέρνους Καιρούς».

Η προέλευση στους «Μοντέρνους Καιρούς»:

Στην ταινία του 1936, η μελωδία αυτή δεν είχε στίχους. Λειτουργούσε ως το "Love Theme" (Θέμα της Αγάπης) και ακουγόταν κυρίως στις σκηνές που ο Σαρλό και η ορφανή κοπέλα προσπαθούσαν να βρουν παρηγοριά ο ένας στον άλλον, μέσα στην άγρια καθημερινότητα. Η μελωδία ντύνει την εμβληματική τελική σκηνή της ταινίας. Η κοπέλα κλαίει απογοητευμένη, αλλά ο Σαρλό με μια κίνηση των χεριών του την κάνει να χαμογελάσει. Καθώς ξεκινούν να περπατούν μαζί στον δρόμο, η μουσική υψώνεται γεμάτη ελπίδα.

Πώς γεννήθηκε το τραγούδι το 1954:

Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά την ταινία, το 1954, οι στιχουργοί Τζον Τέρνερ (John Turner) και Τζέφρι Πάρσονς (Geoffrey Parsons) πήραν την ορχηστρική μελωδία του Τσάπλιν και της πρόσθεσαν στίχους, δίνοντάς της επίσημα τον τίτλο "Smile". Οι στίχοι αποτυπώνουν απόλυτα τη φιλοσοφία της ταινίας. Προτρέπουν τον ακροατή να χαμογελά ακόμα κι όταν η καρδιά του πονάει, γιατί το αύριο θα είναι καλύτερο αν συνεχίσει να προσπαθεί.

"Χαμογέλα, κι ας πονά η καρδιά σου,

Χαμογέλα, κι ας σπάει μέσα σου.

Όταν υπάρχουν σύννεφα στον ουρανό,

θα τα καταφέρεις.

Αν χαμογελάσεις μέσα από τον φόβο και τη λύπη σου,

Χαμογέλα και ίσως αύριο

να δεις τον ήλιο να λάμπει

για σένα.

Φώτισε το πρόσωπό σου με χαρά,

Κρύψε κάθε ίχνος θλίψης.

Ακόμα κι αν ένα δάκρυ είναι έτοιμο να κυλήσει,

εκείνη είναι η στιγμή που πρέπει να συνεχίσεις να προσπαθείς.

Χαμογέλα, τι κερδίζεις αν κλαις;

Θα δεις ότι η ζωή έχει ακόμα αξία,

αν απλώς...

χαμογελάσεις."

Η εμβληματική ερμηνεία του Nat King Cole:

Ο πρώτος που τραγούδησε το "Smile" με στίχους ήταν ο σπουδαίος τζαζ καλλιτέχνης Nat King Cole το 1954. Η βελούδινη φωνή του μετέτρεψε το κομμάτι σε τεράστια παγκόσμια επιτυχία, κάνοντάς το ένα διαχρονικό pop standard.

Η σχέση του Michael Jackson με το Κομμάτι:

Το "Smile" ήταν το αγαπημένο τραγούδι όλων των εποχών για τον Michael Jackson. Το διασκεύασε το 1995 για το άλμπουμ του "HIStory: Past, Present and Future, Book I." Η δική του εκτέλεση ήταν ένας φόρος τιμής στον Τσάπλιν, τον οποίο θαύμαζε βαθιά για την ικανότητά του να συγκινεί τα πλήθη χωρίς λόγια. Μάλιστα, το τραγούδι ακούστηκε στην κηδεία του Jackson το 2009, ερμηνευμένο ζωντανά από τον αδελφό του, Jermaine, προκαλώντας ρίγη συγκίνησης.

Άλλες Μεγάλες Διασκευές:

Το κομμάτι έχει ερμηνευτεί από δεκάδες θρύλους της μουσικής, όπως: Η Judy Garland (σε μια πολύ φορτισμένη συναισθηματικά εκτέλεση),  ο Frank Sinatra, η Barbra Streisand, ο Tony Bennett σε ντουέτο με τη Lady Gaga, κα.

Καψαλισμένες Καρδιές και Πατάτες.

Η Μορφούλα πήγε στην ταβέρνα για δουλειά και μέσα σε τρεις ώρες έγινε τραγουδίστρια, δύο πελάτες ερωτεύτηκαν, ένας χώρισε και κάηκαν τέσσερις κεφτέδες- χωρίς ανάληψη πολιτικής ευθύνης.

Ο Μήτσος ο ταβερνιάρης την κοίταξε από πάνω μέχρι κάτω.

— Τι ξέρεις να κάνεις;

— Λίγα πράγματα, απάντησε η Μορφούλα. Αλλά τα κάνω με συναίσθημα.

— Κακό ξεκίνημα. Πέρνα στην κουζίνα.

Την έβαλαν να καθαρίζει πατάτες. Όμως η Μορφούλα είχε ένα πρόβλημα: κάθε φορά που αγχωνόταν, τραγουδούσε.

Στην αρχή χαμηλόφωνα.

— «Πατάτα μου τηγανισμένη, 

στην καρδούλα μου,  καψαλισμένη…»

Ο Μανώλης ο λαντζέρης σταμάτησε.

— Συγγνώμη… αυτό ήταν τραγούδι ή απειλή;

Η Μορφούλα συνέχισε ατάραχη.

— «Κι αν με κοιτάξεις άλλη μία, 

θα την κάψω την πανσέτα από αμηχανία…»

Ο Θοδωρής ο ψήστης σταυροκοπήθηκε.

Ο ταβερνιάρης μπήκε μέσα ουρλιάζοντας:

— Γιατί δεν βγαίνουν οι παραγγελίες;

— Γιατί ακούμε, αφεντικό, είπε συγκινημένος ο λαντζέρης.

Το βράδυ ο Τζόνις, ο κανονικός τραγουδιστής της ταβέρνας, δεν ήρθε, -τον παράτησε η γυναίκα του για έναν απόστρατο της αεροπορίας, με ποδήλατο και συναισθηματική σταθερότητα.

— Δεν μπορώ να τραγουδήσω. Δεν θα έρθω. Με άφησε η γυναίκα μου.

Ο ταβερνιάρης αγρίεψε:

— Και τι θα κάνω τώρα εγώ, ρε Τζόνι;

— Αν θες, μπορώ να κλαίω από το τηλέφωνο.

Τότε από την κουζίνα ακούστηκε η φωνή της Μορφούλας:

— «Άμα σε άφησε βρε Τζόνι,

πιες ουζάκι, τίποτα μη σε λαβώνει…»

Σιωπή.

Ο ταβερνιάρης αργά γύρισε προς την κουζίνα.

— Εσύ το είπες αυτό;

— Ναι, αλλά συγγνώμη, κάηκε λίγο και το γιουβέτσι.

— Δεν με νοιάζει το γιουβέτσι. Πάρε το μικρόφωνο.

Και κάπως έτσι βγήκε στην πίστα με την ποδιά ακόμα πάνω της και μια πατάτα στην τσέπη.

Στην αρχή ντρεπόταν. Μετά είδε έναν ωραίο τύπο- αλλά πολύ μεγαλύτερό της στην ηλικία, στο πρώτο τραπέζι να την κοιτάει σαν τελευταίο κομμάτι μπακλαβά.

Και τότε λύθηκε:

— «Μη με κοιτάς έτσι γλυκά,

θα τα χάσω και θα ρίξω αλάτι στον χαλβά…»

Ο τύπος χτύπησε κατά λάθος το κεφάλι του στο τραπέζι από το γέλιο.

Μια κυρία φώναξε:

— Κορίτσι μου, τραγουδάς ή φλερτάρεις;

Η Μορφούλα σήκωσε το ποτήρι της.

— Και τα δύο. Εξαρτάται από το πόσο έχει πιει ο άλλος.

Μέχρι το τέλος της νύχτας:

ο λαντζέρης της είχε γράψει ποίημα,

ο ψήστης είχε βάλει άρωμα,

ένας πελάτης παράγγειλε τρίτη χωριάτικη «για να την ξανακούσει»,- κυριολεκτικά και μεταφορικά, 

και ο ταβερνιάρης είχε αλλάξει την ταμπέλα της επιχείρησης σε:

«Η Μορφούλα & Τα Συναισθηματικά Σουβλάκια!»

Από τότε δεν την ξανάβαλαν στην κουζίνα.

Όχι επειδή δεν μαγείρευε καλά- τουναντίον.

Αλλά επειδή κάθε φορά που τραγουδούσε, οι πελάτες ξέχναγαν να φάνε και ερωτεύονταν μεταξύ τους σε επικίνδυνο βαθμό.

Τελικά τι είναι Τέχνη?

Για τον Λέοντα Τολστόι, η τέχνη δεν είναι η αναζήτηση της ομορφιάς ή της τέρψης, αλλά ένα μέσο επικοινωνίας και ένωσης των ανθρώπων μέσω των συναισθημάτων. Στο εμβληματικό του έργο «Τι είναι τέχνη;», ορίζει τη δραστηριότητα αυτή ως τη συνειδητή μεταβίβαση ενός βιώματος από τον καλλιτέχνη στον αποδέκτη.  Η τέχνη «μολύνει» τον θεατή, τον αναγνώστη ή τον ακροατή με τα αισθήματα που ένιωσε ο δημιουργός. Αν ο αποδέκτης νιώσει την ίδια συγκίνηση και τελικά αισθανθεί πνευματική ένωση με τον καλλιτέχνη, τότε το έργο είναι επιτυχημένο. Αν ένα έργο δεν καταφέρει να ενώσει τον δημιουργό με τον αποδέκτη, τότε αποτυγχάνει στον θεμελιώδη σκοπό του. 

Η φύση της τέχνης υπήρξε ανέκαθεν ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα της φιλοσοφίας. Ενώ για αιώνες η αισθητική αναζητούσε την απάντηση στην έννοια της «ομορφιάς» ή της «υψηλής τεχνικής», ο Λέων Τολστόι προκάλεσε μια ρωγμή στο οικοδόμημα αυτό, ορίζοντας την τέχνη ως ένα καθαρά επικοινωνιακό εργαλείο. Στη βάση της συζήτησης για το αν η τέχνη διακρίνεται σε «λαϊκή» και «έντεχνη», η απάντηση κρύβεται σε έναν μόνο κοινό παρονομαστή: το συναίσθημα που δημιουργείται. Για τον Τολστόι, η τέχνη ξεκινά εκεί που ένας άνθρωπος, χρησιμοποιώντας εξωτερικά σημάδια-σήματα (ήχους, χρώματα, λέξεις), μεταδίδει σε άλλους ένα συναίσθημα που ο ίδιος βίωσε. Αυτή η «μόλυνση», όπως την αποκαλεί, είναι το μοναδικό κριτήριο γνησιότητας. Αν ο δέκτης συγκινηθεί, αν νιώσει την ψυχή του να δονείται στον ίδιο ρυθμό με εκείνη του δημιουργού, τότε η τέχνη έχει επιτελέσει τον σκοπό της. Σε αυτό το πλαίσιο, η διάκριση μεταξύ πχ. μιας συμφωνικής ορχήστρας και ενός ρεμπέτικου σχήματος καθίσταται τεχνητή και επουσιώδης.  Αν αφαιρέσουμε την ηθικολογία του Τολστόι και κρατήσουμε την λογική του, αυτό που μένει, είναι η ένταση της εμπειρίας: είτε πρόκειται για μια φούγκα του Μπαχ είτε για ένα βαρύ ζεϊμπέκικο, η τέχνη λειτουργεί όταν καταφέρει να «ξεκλειδώσει» κάτι στον δέκτη.

Η αντικειμενική ύπαρξη διαφορετικών ειδών -η μορφολογία της μουσικής, η τεχνοτροπία στη ζωγραφική, το μέτρο στην ποίηση- δεν αποτελεί κλίμακα αξιολόγησης, αλλά διαφορετικές «γλώσσες» που μιλούν στην ίδια ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση. Όπως ένα ρεμπέτικο τραγούδι μπορεί να μεταφέρει το βάρος της προσφυγιάς και της απώλειας με τρεις χορδές, έτσι και μια κλασική συμφωνία μπορεί να εκφράσει το δέος μπροστά στο θείο ή την ύπαρξη. Το μέγεθος της παραγωγής ή η πολυπλοκότητα της δομής δεν προσθέτουν «καλλιτεχνικότητα»· είναι απλώς τα μέσα.  

Η σύγχρονη προσέγγιση, που αρνείται τον διαχωρισμό σε «υψηλή» και «χαμηλή» τέχνη, δικαιώνει την ουσία της σκέψης του Τολστόι, παραμερίζοντας όμως τον δογματισμό του. Αν δεχτούμε ότι το συναίσθημα είναι ο απόλυτος κριτής, τότε η τέχνη απελευθερώνεται από τα δεσμά της ελίτ και επιστρέφει στον φυσικό της ιδιοκτήτη: τον άνθρωπο. Είτε πρόκειται για έναν πίνακα του Mark Rothko που προκαλεί δάκρυα με ένα απλό κόκκινο τετράγωνο, είτε για έναν λαϊκό στίχο σε τραγούδι που περιγράφει τον έρωτα, η αξία παραμένει η ίδια εφόσον επιτυγχάνεται η πνευματική ένωση.

Αν το μοναδικό κριτήριο είναι το συναίσθημα που δημιουργείται, τότε η τέχνη παύει να είναι αντικείμενο μελέτης σε βιβλιοθήκες και γίνεται μια ζωντανή εμπειρία που συμβαίνει στο «εδώ και τώρα».

Σε αυτή τη βάση, η διάκριση ειδών καταρρέει γιατί:

- Η συγκίνηση είναι δημοκρατική: Ένας πίνακας αφηρημένου εξπρεσιονισμού μπορεί να προκαλέσει την ίδια θρησκευτική ευλάβεια με μια βυζαντινή αγιογραφία ή ένα μοιρολόι. Το συναίσθημα δεν «κοιτάζει» την τεχνική δυσκολία.

- Η υποκειμενικότητα ως αλήθεια: Αν ένα έργο σε «δονεί», είναι έγκυρη τέχνη για σένα. Όπως υποστηρίζει η Αισθητική της Πρόσληψης, το έργο ολοκληρώνεται μόνο μέσα στο κεφάλι και την καρδιά του θεατή. Χωρίς το συναίσθημα του δέκτη, ο καμβάς είναι απλώς πανί και χρώμα.

- Η «Μόλυνση» στην πράξη: Εδώ ο Τολστόι είχε δίκιο. Η τέχνη είναι επιτυχημένη όταν καταργεί τη μοναξιά σου. Όταν ακούς έναν στίχο και νιώθεις ότι γράφτηκε για σένα, ο χρόνος και η απόσταση μεταξύ δημιουργού και δέκτη εκμηδενίζονται.

- Η Τέχνη ως Αυτόνομο Σύστημα: αντί για την ηθικολογική ιεράρχηση του Τολστόι, μπορούμε να δούμε την τέχνη μέσα από διαφορετικά πλαίσια:

1) Αντικειμενική Δομή: Μια συμφωνία και ένα ρεμπέτικο έχουν διαφορετική μορφολογία. Η πολυπλοκότητα της μίας και η λιτότητα του άλλου δεν είναι κριτήρια «ανωτερότητας», αλλά εργαλεία που εξυπηρετούν διαφορετικό σκοπό.

2) Πλαισίωση (Context): Η ζωγραφική ενός λαϊκού τεχνίτη (όπως ο Θεόφιλος) και ένας πίνακας του Αναγεννησιακού στυλ χρησιμοποιούν διαφορετικούς κώδικες για να μιλήσουν για την πραγματικότητα.

3) Κατάργηση της ιεράρχησης: Σήμερα, πολλοί θεωρητικοί υποστηρίζουν ότι η διάκριση «υψηλής» και «χαμηλής» τέχνης είναι κοινωνικό κατασκεύασμα και όχι καλλιτεχνικό. Η Ποπ Αρτ, για παράδειγμα, απέδειξε ότι ένα εμπορικό αντικείμενο μπορεί να γίνει αντικείμενο υψηλής αισθητικής ανάλυσης.

Η τέχνη τελικά είναι ένας τρόπος έκφρασης. Είναι η ανάγκη του ανθρώπου να δώσει μορφή σε ιδέες, συναισθήματα και εμπειρίες, χρησιμοποιώντας μέσα όπως η ζωγραφική, η μουσική, η λογοτεχνία, το θέατρο, ο χορός και πολλά άλλα. Δεν υπάρχει ένας μόνο ορισμός της τέχνης. Για κάποιους είναι δημιουργία ομορφιάς· για άλλους είναι επικοινωνία ή ακόμη και πρόκληση -κάτι που σε κάνει να σκεφτείς, να νιώσεις ή να δεις τον κόσμο διαφορετικά.

Με απλά λόγια, τέχνη είναι:

- ό,τι δημιουργείται με πρόθεση έκφρασης,

- ό,τι προκαλεί συναίσθημα ή σκέψη,

- ό,τι δίνει νόημα πέρα από την πρακτική χρήση.

Ένα τραγούδι, ένας πίνακας, ένα ποίημα ή ακόμα και μια απλή χειρονομία μπορούν να θεωρηθούν τέχνη, αν μεταφέρουν κάτι βαθύτερο.

Ο Πλάτωνας έβλεπε την τέχνη με καχυποψία. Πίστευε πως είναι «μίμηση» του κόσμου -ένα αντίγραφο της πραγματικότητας, άρα κάτι δύο φορές μακριά από την αλήθεια. Ένας ζωγράφος, για παράδειγμα, δεν δημιουργεί το ίδιο το πράγμα αλλά την εικόνα του. Γι’ αυτό φοβόταν πως η τέχνη μπορεί να παρασύρει τα συναισθήματα και να απομακρύνει τον άνθρωπο από τη γνώση.

Ο Αριστοτέλης αντίθετα έδωσε στην τέχνη πιο βαθύ και ανθρώπινο ρόλο. Στην τραγωδία έβλεπε μια μορφή «κάθαρσης»- μέσα από τον φόβο, τη λύπη ή τον οίκτο, ο άνθρωπος βιώνει μια εσωτερική κάθαρση. Η τέχνη δεν είναι απλώς αντίγραφο· είναι τρόπος κατανόησης της ζωής.

Ο Νίτσε έβλεπε την τέχνη ως δύναμη ζωής. Έγραφε πως «έχουμε την τέχνη για να μη μας σκοτώσει η αλήθεια». Για εκείνον, η τέχνη ήταν μια διονυσιακή έκρηξη -τρόπος να αντέχει ο άνθρωπος το χάος και τη φθορά.

Ο Τολστόι πίστευε πως τέχνη είναι η μετάδοση συναισθήματος από έναν άνθρωπο σε έναν άλλο. Αν ένα έργο σε κάνει να νιώσεις κάτι αληθινό, τότε πετυχαίνει τον σκοπό του.

Και ο Πικάσο είπε κάτι που έμεινε ιστορικό: «Η τέχνη είναι ένα ψέμα που μας βοηθά να δούμε την αλήθεια.»

Ίσως τελικά η τέχνη να είναι αυτό: η ανθρώπινη προσπάθεια να δοθεί μορφή σε κάτι που δύσκολα λέγεται αλλιώς.

Εν κατακλείδι, η τέχνη δεν είναι ένα στατικό αντικείμενο προς θαυμασμό, αλλά μια δυναμική εμπειρία. Είναι η στιγμή που η υποκειμενική αλήθεια του δημιουργού συναντά την υποκειμενική ευαισθησία του δέκτη. Όταν αυτό συμβαίνει, οι ταμπέλες καταρρέουν. Το συναίσθημα δεν γνωρίζει από είδη, τάξεις ή θεωρίες· γνωρίζει μόνο την αλήθεια της ανθρώπινης επαφής, καθιστώντας την τέχνη τη μόνη παγκόσμια γλώσσα που διαθέτουμε. 

Είναι τέχνη το σύγχρονο λαϊκό τραγούδι;

Όταν μιλάμε για τέχνη, οι περισσότεροι σκέφτονται κάτι «υψηλό»· έναν πίνακα σε μουσείο, μια συμφωνία, ένα ποίημα δύσκολο και σκοτεινό. Κι όμως, η τέχνη δεν γεννήθηκε μόνο για τις αίθουσες και τους ειδικούς. Γεννήθηκε πρώτα από την ανθρώπινη ανάγκη να εκφραστεί ο πόνος, ο έρωτας, η απώλεια, η χαρά και η μοναξιά. Από αυτή την ανάγκη γεννήθηκε και το λαϊκό τραγούδι.

Σήμερα πολλοί αμφισβητούν αν η σύγχρονη λαϊκή και ποπ μουσική -όπως τα τραγούδια που ερμηνεύει η Μορφούλα Ιακωβίδου, η Κατερίνα Λιόλιου και η Ιουλία Καλλιμάνη- μπορεί να θεωρηθεί τέχνη. Η αμφιβολία αυτή στηρίζεται συχνά στην εμπορικότητα, στην απλότητα των στίχων ή στη μαζική κατανάλωση. Όμως η τέχνη δεν μετριέται μόνο από την πολυπλοκότητα. Μετριέται και από την ικανότητά της να αγγίζει ανθρώπους.

Το λαϊκό τραγούδι λειτουργεί κυρίως μέσα από το άμεσο συναίσθημα. Δεν ζητά πάντα στοχασμό· ζητά συμμετοχή. Ο ακροατής δεν στέκεται απέναντί του όπως απέναντι σε έναν πίνακα· μπαίνει μέσα του. Το τραγουδά, το χορεύει, το ζει. Σε ένα νυχτερινό μαγαζί, σε ένα αυτοκίνητο τα ξημερώματα, σε ένα χωρισμό ή σε μια στιγμή μέθης, το τραγούδι γίνεται τρόπος εκτόνωσης και κοινής εμπειρίας.

Ίσως γι’ αυτό το λαϊκό τραγούδι έχει κάτι βαθιά συλλογικό. Οι άνθρωποι ενώνονται μέσα από κοινά λόγια και κοινά αισθήματα. Όπως στην αρχαία τραγωδία το κοινό βίωνε μαζί τον φόβο και τον οίκτο, έτσι και σήμερα ένα τραγούδι μπορεί να δημιουργήσει μια σύγχρονη μορφή κάθαρσης. Η μορφή άλλαξε· η ανάγκη παρέμεινε ίδια.

Βέβαια, υπάρχει και η κριτική. Ο κορυφαίος φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και μουσικολόγος, Theodor W. Adorno πίστευε ότι η μαζική κουλτούρα συχνά μετατρέπει την τέχνη σε προϊόν κατανάλωσης. Μέσα στη μουσική βιομηχανία, το τραγούδι κινδυνεύει να γίνει επανάληψη, εύκολη συγκίνηση ή εμπόρευμα. Αυτή η κριτική δεν είναι αβάσιμη. Πράγματι, πολλές φορές η αγορά καθορίζει το τι ακούμε, περισσότερο από την καλλιτεχνική αναζήτηση.

Ωστόσο, ακόμη και μέσα στην εμπορικότητα, παραμένει κάτι αληθινό: η ανθρώπινη ανάγκη να νιώσει, να ταυτιστεί και να μοιραστεί συναίσθημα. Αν ένα τραγούδι συνοδεύει στιγμές ζωής, αν εκφράζει αυτό που κάποιος δεν μπορεί να πει μόνος του, τότε αποκτά καλλιτεχνική δύναμη -έστω διαφορετική από εκείνη μιας συμφωνίας ή ενός φιλοσοφικού ποιήματος.

Η τέχνη, τελικά, δεν κατοικεί μόνο στα μουσεία και στα βιβλία. Κατοικεί και στις νύχτες των ανθρώπων, στις φωνές τους, στις υπερβολές τους, στις πληγές και στις επιθυμίες τους. Και ίσως εκεί, μέσα σε ένα λαϊκό τραγούδι που όλοι τραγουδούν μαζί, να κρύβεται μια από τις πιο παλιές μορφές τέχνης: η ανάγκη να μην αισθανόμαστε μόνοι.

ΥΓ) Έχω δει ανθρώπους να συγκινούνται βαθιά στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών ακούγοντας μια όπερα του Giuseppe Verdi. Μια σχεδόν τελετουργική συγκίνηση- πειθαρχημένη, σιωπηλή, καλλιεργημένη.

Όμως δεν έχω δει ποτέ εκείνο που έχω δει σε λαϊκά μαγαζιά όπως το Tokyo Theater Athens: άνθρωπους μισομεθυσμένους να σιγοτραγουδούν με δάκρυα στα μάτια, σαν να κρατιούνται από έναν στίχο για να μη καταρρεύσουν πλήρως.

Κι αυτό ίσως λέει κάτι σημαντικό για την τέχνη.

Υπάρχει τέχνη που την θαυμάζεις

κι υπάρχει τέχνη που κατοικεί μέσα στη ζωή σου.

Η πρώτη συχνά ζητά παιδεία, απόσταση και προσήλωση.

Η δεύτερη ζητά μόνο μια πληγή για να μπει μέσα σου.

Κανείς δεν βγαίνει από τον Βέρντι σπάζοντας ποτήρια από καημό.

Όμως χιλιάδες άνθρωποι έχουν γονατίσει σε ένα λαϊκό τραγούδι λες και βρίσκονται σε εξομολόγηση.

Ίσως λοιπόν η αξία της τέχνης να μη βρίσκεται μόνο στην αισθητική της ανωτερότητα, αλλά και στο πόσο βαθιά μπορεί να ενσωματωθεί στην καθημερινή ανθρώπινη εμπειρία.

Γιατί η μεγάλη τέχνη δεν είναι πάντα αυτή που υμνούν οι αίθουσες·

μερικές φορές είναι αυτή που επιβιώνει μέσα στις ραγισμένες φωνές των ανθρώπων, μετά τα μεσάνυχτα.