Η πραγματικότητα μοιάζει να είναι ένα πράγμα, επειδή όλοι στεκόμαστε απέναντί της σαν να κοιτάζουμε τον ίδιο κόσμο. Όμως, αρκεί να αλλάξει το βλέμμα για να αλλάξει και αυτό που βλέπουμε. Το ίδιο τοπίο μπορεί για κάποιον να είναι γαλήνη και για κάποιον άλλον μοναξιά. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να μοιάζει σε έναν άνθρωπο αδιάφορος και σε έναν άλλον πολύτιμος. Το ίδιο γεγονός μπορεί να είναι για τον έναν δικαιοσύνη και για τον άλλον αδικία.
Ίσως, λοιπόν, η πραγματικότητα να έχει μια όψη, αλλά αμέτρητες αναγνώσεις.
Δεν βλέπουμε ποτέ τα πράγματα εντελώς γυμνά από τον εαυτό μας. Ανάμεσα στα μάτια μας και στον κόσμο παρεμβάλλονται η μνήμη, η εμπειρία, ο φόβος, η επιθυμία, η γνώση, οι προσδοκίες μας. Βλέπουμε αυτό που υπάρχει, αλλά ταυτόχρονα βλέπουμε και αυτό που είμαστε. Το βλέμμα δεν είναι ένας διάφανος καθρέφτης· είναι ένας ερμηνευτής.
Γι' αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να κοιτάζουν την ίδια θάλασσα και να μη βλέπουν την ίδια θάλασσα. Ο ένας μπορεί να βλέπει έναν ορίζοντα ελευθερίας, ο άλλος ένα σύνορο. Για τον ναυτικό η θάλασσα είναι δρόμος· για τον ναυαγό, απειλή· για τον ποιητή, σύμβολο· για τον επιστήμονα, ένα σύνθετο φυσικό σύστημα. Η θάλασσα δεν άλλαξε. Άλλαξε ο άνθρωπος που την κοιτάζει.
Κάπου εδώ αρχίζει το δύσκολο ερώτημα: υπάρχει άραγε μια πραγματικότητα ανεξάρτητη από το βλέμμα μας ή μπορούμε να γνωρίσουμε μόνο την πραγματικότητα όπως εμφανίζεται μέσα από αυτό;
Δεν σημαίνει αυτό ότι όλα είναι σχετικά ή ότι η αλήθεια δεν υπάρχει. Ένα βουνό παραμένει βουνό ακόμη κι αν κάποιος το ονομάσει λόφο. Ένα γεγονός δεν παύει να έχει συμβεί επειδή κάποιος το ερμηνεύει διαφορετικά. Υπάρχει ένας κόσμος που αντιστέκεται στις επιθυμίες μας. Υπάρχει όμως και η εικόνα που σχηματίζουμε γι' αυτόν τον κόσμο. Και ανάμεσα στα δύο βρίσκεται ο άνθρωπος.
Ίσως η ωριμότητα να αρχίζει όταν καταλάβουμε αυτή τη διάκριση. Όταν πάψουμε να θεωρούμε την προσωπική μας οπτική ως την ίδια την πραγματικότητα. Όταν μπορέσουμε να πούμε: «Αυτό βλέπω εγώ» αντί για «Αυτό είναι».
Γιατί το βλέμμα μας είναι ταυτόχρονα παράθυρο και όριο. Μας επιτρέπει να συναντήσουμε τον κόσμο, αλλά δεν μας επιτρέπει να τον εξαντλήσουμε. Κάθε οπτική γωνία φωτίζει κάτι και αφήνει κάτι άλλο στη σκιά. Κάθε απάντηση δημιουργεί μια νέα ερώτηση. Κάθε βεβαιότητα έχει μια πλευρά που δεν βλέπουμε ακόμη.
Ίσως γι' αυτό η τέχνη είναι τόσο σημαντική. Δεν μας δείχνει απλώς έναν κόσμο· μας μαθαίνει να βλέπουμε τον κόσμο διαφορετικά. Ένας πίνακας, ένα ποίημα, μια μουσική σύνθεση μπορούν να μετακινήσουν το βλέμμα μας λίγα εκατοστά και ξαφνικά να αποκαλύψουν κάτι που βρισκόταν πάντοτε εκεί. Δεν άλλαξε το αντικείμενο. Άλλαξε η θέση του παρατηρητή.
Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της ανθρώπινης ύπαρξης: αναζητούμε την πραγματικότητα έξω από εμάς, ενώ ένα μέρος της διαμορφώνεται μέσα μας.
Δεν μπορούμε να απαλλαγούμε από το βλέμμα μας. Μπορούμε όμως να αποκτήσουμε επίγνωση του βλέμματος. Να το αμφισβητούμε, να το μετακινούμε, να το ανοίγουμε σε άλλες οπτικές. Να καταλαβαίνουμε πως η δική μας εικόνα του κόσμου δεν είναι ολόκληρος ο κόσμος.
Η πραγματικότητα, τελικά, ίσως να μοιάζει περισσότερο με έναν πολυεδρικό καθρέφτη. Κάθε άνθρωπος βλέπει μια διαφορετική πλευρά του και πιστεύει πως αυτή είναι το σύνολο. Μόνο όταν απομακρυνθεί λίγο από τον εαυτό του μπορεί να αντιληφθεί ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται απαραίτητα απέναντί του, αλλά και στις πλευρές που δεν έχει ακόμη κοιτάξει.
Γιατί η πραγματικότητα δεν αλλάζει κάθε φορά που αλλάζει το βλέμμα.
Αλλάζει η όψη της.
Και μαζί της, αλλάζουμε κι εμείς.
