«Ο κυνισμός της επιστήμης.»

Η επιστήμη δεν έχει αισθήματα.

Δεν αγαπά, δεν μισεί, δεν λυπάται. Μετρά. Παρατηρεί. Αμφισβητεί. Επαληθεύει. Και, όταν τα δεδομένα την υποχρεώνουν, διορθώνει ακόμη και εκείνο που χθες θεωρούσε βέβαιο.

Από αυτή την άποψη έχει κάτι που μοιάζει με κυνισμό.

Μπροστά σε έναν άρρωστο, η επιστήμη δεν μπορεί να αρκεστεί στην ελπίδα. Θέλει διάγνωση. Μπροστά στον πόνο δεν συγκινείται από την επιθυμία να είναι καλά ο άνθρωπος· ζητά να μάθει γιατί πονά. Και όταν μια θεραπεία δεν λειτουργεί, δεν την κρατά ζωντανή επειδή κάποιος την αγαπά. Την εγκαταλείπει.

Αυτό δεν είναι απανθρωπιά. Είναι η σκληρότητα της πραγματικότητας απέναντι στην αυταπάτη.

Ο πραγματικός κυνισμός αρχίζει αλλού: όταν η επιστημονική γνώση αποσπάται από την ευθύνη και γίνεται εργαλείο εξουσίας, κέρδους ή χειραγώγησης. Όταν η ασθένεια μετατρέπεται σε αγορά, ο φόβος σε πελατεία και η ελπίδα σε προϊόν. Τότε δεν είναι η επιστήμη που γίνεται κυνική· είναι ο άνθρωπος που χρησιμοποιεί την επιστήμη χωρίς τα όρια που του επιβάλλει η ηθική.

Η επιστήμη μπορεί να πει: «Δεν γνωρίζω».

Η αγορά δυσκολεύεται να το πει.

Η απάτη δεν το λέει ποτέ.

Κι ίσως εδώ βρίσκεται η πιο παράξενη αντίφαση: η επιστήμη είναι σκληρή ακριβώς επειδή αρνείται να μας χαρίσει ένα ψέμα.

Δεν υπόσχεται ότι όλα θα πάνε καλά.

Υπόσχεται μόνο ότι θα προσπαθήσει να μάθει τι πραγματικά συμβαίνει.

Και μερικές φορές η πιο ανθρώπινη πράξη δεν είναι να δώσεις στον άνθρωπο αυτό που θέλει να ακούσει.

Είναι να του πεις την αλήθεια, ακόμη κι όταν δεν τον παρηγορεί.

Οι έμποροι "Ελπίδας".

Όταν η υγεία αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα, η αρρώστια παύει να είναι μόνο ανθρώπινη δοκιμασία και γίνεται αγορά.

Και όπου υπάρχει αγορά, εμφανίζεται πάντοτε κάποιος πρόθυμος να πουλήσει αυτό που ο άλλος περισσότερο φοβάται ότι θα χάσει: την υγεία του, τη ζωή του, την ελπίδα του.

Εκεί ανθίζουν οι κομπογιαννίτες. Όχι επειδή η κοινωνία στερείται επιστήμης, αλλά επειδή η ανάγκη συχνά ζητά μια εύκολη απάντηση εκεί όπου η πραγματικότητα προσφέρει μόνο αβεβαιότητα. Ο φόβος δεν διαβάζει επιστημονικές δημοσιεύσεις. Η απόγνωση δεν ζητά στατιστική σημαντικότητα. Θέλει κάποιον να της πει πως υπάρχει λύση.

Και τότε η ελπίδα γίνεται προϊόν.

Ο ένας πουλάει θαύματα, ο άλλος «μυστικές» θεραπείες, ο τρίτος μια υπόσχεση χωρίς αποδείξεις. Δεν χρειάζεται να θεραπεύσει την ασθένεια· αρκεί να θεραπεύσει, για λίγο, τον φόβο του ανθρώπου απέναντί του.

Η πραγματική ιατρική όμως αρχίζει συχνά από μια δυσάρεστη λέξη: δεν γνωρίζουμε. Και συνεχίζεται με μια ακόμη πιο δύσκολη: δεν μπορούμε.

Αυτό είναι το σημείο όπου η επιστήμη διαχωρίζεται από την αγυρτεία. Η επιστήμη δεν εμπορεύεται τη βεβαιότητα. Μετρά την αβεβαιότητα, αναγνωρίζει τα όριά της και δεν μετατρέπει την ανάγκη του ασθενούς σε άδεια για να του πουλήσει ένα θαύμα.

Γιατί ο άνθρωπος που φοβάται δεν χρειάζεται κάποιον να του πουλήσει ελπίδα. Χρειάζεται κάποιον που να μην εκμεταλλευτεί τον φόβο του.

Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος.

Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος: Γιατί η ανάθεση της δημοκρατίας σε εργολάβους μάς στερεί την ελευθερία μας;

Στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση, η λέξη «ιδιωτικοποίηση» παρουσιάζεται συχνά ως η απόλυτη πανάκεια. Μας υπόσχονται ότι οι ιδιωτικές εταιρείες, οι ΜΚΟ και τα μεγάλα φιλανθρωπικά ιδρύματα μπορούν να διαχειριστούν τα πάντα -από τα σχολεία και τα νοσοκομεία μέχρι τις φυλακές και την εθνική άμυνα- πιο γρήγορα, πιο φθηνά και πιο αποτελεσματικά από το «δυσκίνητο» δημόσιο.

Είναι όμως έτσι; Στο ανατρεπτικό βιβλίο της The "Privatized State" («Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος», του εκδοτικού οίκου Princeton University Press), η πολιτική φιλόσοφος Chiara Cordelli καταρρίπτει αυτόν τον μύθο. Το επιχείρημά της δεν είναι απλώς οικονομικό, αλλά βαθιά ηθικό και πολιτικό: Ένα κράτος που βασίζεται σε εκτεταμένες ιδιωτικοποιήσεις χάνει τη δημοκρατική του νομιμότητα και παύει να είναι κράτος δικαίου.

📚Η επιστροφή στη «Φυσική Κατάσταση».

Η Cordelli χρησιμοποιεί ένα κλασικό εργαλείο της πολιτικής φιλοσοφίας, τη «φυσική κατάσταση» (state of nature) των Τζον Λοκ και Ιμμάνουελ Καντ. Πρόκειται για την προ-πολιτική συνθήκη, την εποχή πριν τη δημιουργία οργανωμένου κράτους, όπου δεν υπήρχαν κοινοί νόμοι και οι άνθρωποι εξαρτιόνταν από τη δύναμη ή την καλή θέληση των ισχυρών.

Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ακραία ιδιωτικοποίηση αποτελεί μια επικίνδυνη οπισθοδρόμηση σε αυτή ακριβώς τη συνθήκη, αναπαράγοντας τρία βασικά ελαττώματα:

📈Προσωρινή Δικαιοσύνη: Οι κανόνες και τα δικαιώματα παύουν να είναι σταθερά. Εφαρμόζονται άνισα και αποσπασματικά, ανάλογα με τα συμφέροντα του εκάστοτε ιδιώτη παρόχου.

📈Έκδηλη Εξάρτηση: Οι πολίτες χάνουν την αυτονομία τους. Για να έχουν πρόσβαση σε βασικά αγαθά, καταλήγουν να εξαρτώνται δομικά από την αυθαίρετη βούληση, το κέρδος ή την εταιρική φιλανθρωπία ιδιωτικών οντοτήτων.

📈Έλλειψη Ελευθερίας: Η δημοκρατική εξουσία των πολιτών αντικαθίσταται από την ιδιωτική διακριτική ευχέρεια. Οι πολίτες μετατρέπονται από κυρίαρχα μέλη μιας κοινωνίας σε απλούς «πελάτες».

📚Ποια καθήκοντα δεν πρέπει να πουληθούν ΠΟΤΕ;

Το κριτήριο για το τι πρέπει να παραμένει δημόσιο δεν είναι το αν μια υπηρεσία παράγει έλλειμμα ή πλεόνασμα, αλλά το αν περιλαμβάνει τη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών. Η Cordelli ορίζει μια σειρά από καθήκοντα ως «εγγενώς και αποκλειστικά δημόσια», τα οποία δεν πρέπει να μεταβιβάζονται ποτέ σε ιδιώτες:

✒️Ποινική Δικαιοσύνη και Σωφρονιστικό Σύστημα: Η στέρηση της ελευθερίας ενός ανθρώπου (φυλάκιση) μπορεί να νομιμοποιηθεί μόνο όταν ασκείται από δημόσιους λειτουργούς που δεσμεύονται από το Σύνταγμα, και όχι από ιδιωτικές εταιρείες φύλαξης που κερδοσκοπούν ανάλογα με τον αριθμό των κρατουμένων.

✒️Εθνική Άμυνα και Στρατός: Η χρήση θανατηφόρας βίας είναι η πιο ακραία κρατική λειτουργία. Η ανάθεση στρατιωτικών καθηκόντων σε ιδιωτικούς στρατούς (μισθοφόρους) ή εταιρείες ασφαλείας αφαιρεί κάθε δημοκρατική λογοδοσία από το πεδίο της μάχης.

✒️Κοινωνική Πρόνοια: Η αξιολόγηση και η διανομή επιδομάτων ή κοινωνικής βοήθειας πρέπει να γίνεται με βάση την ισότητα. Όταν αυτή η λειτουργία περνά σε ιδιώτες υπαλλήλους, η δικαιοσύνη μετατρέπεται σε πελατιακή σχέση.

📚Η παγίδα της «Φιλανθρωπίας» στην Υγεία και την Παιδεία.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της ανάλυσης της Cordelli αφορά την Παιδεία και την Υγεία, και συγκεκριμένα τον ρόλο της ιδιωτικής φιλανθρωπίας (philanthropy).

Ακόμη και όταν μεγάλα ιδρύματα ή εκατομμυριούχοι δωρητές χρηματοδοτούν σχολεία και νοσοκομεία με τις καλύτερες προθέσεις, το δημοκρατικό έλλειμμα παραμένει. Η πρόσβαση στην υγεία και τη μόρφωση παύει να είναι κατοχυρωμένο δικαίωμα και μετατρέπεται σε «προνομιακό δώρο». Επιπλέον, οι πλούσιοι δωρητές επιβάλλουν τη δική τους «μονομερή βούληση»: αποφασίζουν αυτοί -και όχι η κοινωνία μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες- ποια πανεπιστημιακά τμήματα θα αναπτυχθούν, ποιες ασθένειες θα ερευνηθούν και ποιες περιοχές θα ευεργετηθούν, εντείνοντας τις γεωγραφικές και κοινωνικές ανισότητες.

📚Αποδομώντας τον μύθο της «Αποτελεσματικότητας».

Πώς απαντά όμως η συγγραφέας στο ισχυρότερο επιχείρημα των υποστηρικτών των ιδιωτικοποιήσεων, αυτό της «αποτελεσματικότητας»;

✒️Πρώτον, προτάσσει ένα ηθικό ανάχωμα: Η αποτελεσματικότητα δεν μπορεί να νομιμοποιήσει την απώλεια της ελευθερίας. Όπως δεν θα δεχόμασταν ποτέ να αναθέσουμε την έκδοση δικαστικών αποφάσεων σε μια ιδιωτική εταιρεία επειδή «βγάζει αποφάσεις πιο γρήγορα», έτσι δεν πρέπει να ξεπουλάμε την κοινωνική πρόνοια ή την ασφάλεια με μόνο κριτήριο το κόστος.

✒️Δεύτερον, αποδεικνύει ότι η αποτελεσματικότητα αυτή είναι συχνά μια ψευδαίσθηση. Οι ιδιωτικές εταιρείες, κυνηγώντας το κέρδος, συχνά υποβαθμίζουν την ποιότητα των υπηρεσιών (μειώνοντας προσωπικό ή μέτρα ασφαλείας). Παράλληλα, το κράτος αναγκάζεται να δημιουργήσει τεράστιους, δαπανηρούς μηχανισμούς εποπτείας και ελέγχου για να παρακολουθεί τους εργολάβους, γεγονός που εξανεμίζει τα όποια οικονομικά οφέλη.

📚Ο δρόμος προς την ανάκτηση της Δημοκρατίας.

Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην κριτική, αλλά προτείνει συγκεκριμένες συνταγματικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις για την έξοδο από την κρίση:

✒️Συνταγματικό «Δόγμα της Μη Μεταβίβασης»: Ρητή απαγόρευση στο Σύνταγμα της εκχώρησης κρατικής εξουσιοδότησης σε ιδιώτες. Αν μια απόφαση επηρεάζει θεμελιώδη δικαιώματα, πρέπει να λαμβάνεται αποκλειστικά από δημόσιο υπάλληλο.

✒️Εκδημοκρατισμός του Δημοσίου: Δημιουργία μιας πιο ανοιχτής, συμμετοχικής και διαφανούς δημόσιας διοίκησης, ώστε οι πολίτες να μην αισθάνονται την ανάγκη να καταφύγουν σε ιδιώτες.

✒️Υπαγωγή των Ιδιωτών στο Δημόσιο Δίκαιο: Όσοι ιδιωτικοί φορείς ή ΜΚΟ διαχειρίζονται ήδη δημόσιο χρήμα ή κοινωνικά αγαθά, πρέπει να υπόκεινται στους ίδιους αυστηρούς κανόνες διαφάνειας, λογοδοσίας και ελέγχου (π.χ. υποχρεωτική πρόσβαση στα έγγραφά τους) που ισχύουν και για το κράτος.

✒️Έλεγχος και Φορολόγηση της Φιλανθρωπίας: Περιορισμός των προκλητικών φοροαπαλλαγών των μεγάλων ιδρυμάτων και ένταξη των δωρεών τους σε έναν κεντρικό, δημοκρατικά εγκεκριμένο σχεδιασμό της κοινωνίας.

📚Συμπέρασμα.

Το "The Privatized State" μας υπενθυμίζει κάτι που τείνουμε να ξεχάσουμε στην εποχή του άκρατου μάνατζμεντ: το κράτος δεν είναι επιχείρηση. 

Σκοπός του δεν είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους ή η μείωση του κόστους με κάθε θυσία, αλλά η διασφάλιση της δικαιοσύνης, της ισότητας και της ελευθερίας των πολιτών του. Όταν παραχωρούμε αυτές τις λειτουργίες στην αγορά, δεν αγοράζουμε καλύτερες υπηρεσίες· πουλάμε την ίδια μας τη δημοκρατία.

Ο ιδιώτης.

Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν μέσα τους περισσότερη ιστορία απ’ όση αντέχει η καθημερινή τους χρήση. Μία από αυτές είναι η λέξη "ιδιώτης".

Η λέξη κουβαλάει μια συναρπαστική ιστορική και ετυμολογική διαδρομή που συνδέει την Αρχαία Ελλάδα με τη σύγχρονη αγγλική λέξη idiot (ηλίθιος) και την νεοελληνική της χρήση ως το απόλυτο σύμβολο του νεοφιλελευθερισμού. 

Σήμερα ακούγεται σχεδόν αθώα. Ο ιδιώτης είναι ο άνθρωπος του ιδιωτικού χώρου, της προσωπικής υπόθεσης, του «δικού μου». Το σπίτι μου, η δουλειά μου, η περιουσία μου, η ζωή μου.

Κι όμως, η λέξη έρχεται από πολύ παλιά και κρύβει μέσα της μια ολόκληρη αντίληψη για τον άνθρωπο.

Στην αρχαία Ελλάδα ο ἰδιώτης ήταν ο άνθρωπος του ἰδίου· εκείνος που ανήκει στον εαυτό του. Ο ιδιώτης πολίτης, σε αντίθεση με εκείνον που συμμετείχε σε δημόσιο αξίωμα ή διέθετε κάποια ειδική τέχνη ή γνώση. Και σε μια κοινωνία όπου ο πολίτης δεν νοούνταν αποκομμένος από τα κοινά, η ιδιώτευση μπορούσε να αποκτήσει μια παράξενη ηθική σκιά. Η λέξη ταξίδεψε στους αιώνες. Πέρασε στα λατινικά, στις ευρωπαϊκές γλώσσες και έφτασε στα αγγλικά ως "idiot". Η σημασία της μετακινήθηκε: από τον ιδιώτη και τον μη ειδικό, στον αδαή και τελικά στον ανόητο.

Μια λέξη άλλαξε σημασία.

Ή μήπως άλλαξε ο κόσμος που την προφέρει;

Γιατί το πρόβλημα αρχίζει όταν το «δικό μου» δεν σημαίνει πλέον την προσωπική σφαίρα, αλλά γίνεται το όριο της συνείδησης.

Το δικό μου σπίτι.

Το δικό μου εισόδημα.

Το δικό μου παιδί.

Το δικό μου πρόβλημα.

Και ύστερα:

Δεν με αφορά.

Εκεί ίσως αρχίζει η πραγματική ιδιώτευση.

Όχι όταν ο άνθρωπος προστατεύει την ιδιωτική του ζωή, αλλά όταν η ιδιωτική του ζωή γίνεται το μοναδικό μέτρο του κόσμου.

Η ιδιωτικότητα είναι ελευθερία. Η ιδιωτικοποίηση της συνείδησης είναι παραίτηση.

Δεν χρειάζεται να μισείς την κοινωνία για να απομακρυνθείς από αυτήν. Αρκεί να συνηθίσεις να κοιτάς αλλού όταν η αδικία συμβαίνει δίπλα σου.

Δεν χρειάζεται να υπερασπιστείς το άδικο. Αρκεί να πεις: «Αρκεί να μην αφορά εμένα».

Κάπως έτσι το «δικό μου» μεγαλώνει. Καταλαμβάνει το βλέμμα, ύστερα τη σκέψη και τελικά ολόκληρο τον κόσμο.

Και τότε ο άνθρωπος μπορεί να έχει τα πάντα για τον εαυτό του και τίποτε για τους άλλους.

Ίσως αυτή να είναι η σύγχρονη ιδιωτεία: όχι η άγνοια, αλλά η εγκατάλειψη του κοινού κόσμου.

Γιατί πολίτης δεν είναι εκείνος που ζει μαζί με τους άλλους. Είναι εκείνος που καταλαβαίνει πως ό,τι συμβαίνει στους άλλους, αργά ή γρήγορα, αφορά και τον ίδιο.

Και ίσως γι’ αυτό η παλιά λέξη εξακολουθεί να μας κοιτάζει.

Όχι σαν βρισιά.

Σαν καθρέφτης.

Πόσο ιδιώτης μπορεί να γίνει ένας άνθρωπος πριν πάψει να είναι πολίτης;

Η γεύση της υπερβολής.

 

Η υπερβολή αρχίζει εκεί όπου το «αρκετό» παύει να είναι απάντηση.

Δεν είναι πάντοτε η ποσότητα που περισσεύει. Είναι η επιθυμία που αρνείται να σταματήσει. Εκείνο το αδιόρατο σημείο όπου δεν θέλεις πια κάτι επειδή το χρειάζεσαι, αλλά επειδή φοβάσαι τη στιγμή που θα πάψεις να το θέλεις.

Ο άνθρωπος δεν δυσκολεύεται μόνο να αποκτήσει. Δυσκολεύεται περισσότερο να αρκεστεί.

Ίσως επειδή το όριο μοιάζει με μικρό θάνατο. Κάθε «ως εδώ» κλείνει μια δυνατότητα, ενώ η υπερβολή αφήνει την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει πάντοτε λίγο ακόμη. Λίγη ακόμη ηδονή, λίγη ακόμη ζωή, λίγη ακόμη νύχτα πριν ξημερώσει.

Κι έτσι η επιθυμία μετακινεί συνεχώς τον ορίζοντα.

Αυτό που χθες ήταν αρκετό, σήμερα μοιάζει λίγο. Αυτό που κάποτε ήταν πολυτέλεια γίνεται ανάγκη. Και αυτό που ήταν ανάγκη, όταν το συνηθίσει κανείς, γίνεται δικαίωμα.

Η υπερβολή δεν είναι λοιπόν η απέναντι πλευρά της στέρησης. Είναι η άλλη όψη της αδυναμίας να δεχτούμε το πεπερασμένο.

Γιατί κάθε απόλαυση έχει μέσα της ένα τέλος. Και ίσως αυτό ακριβώς να είναι που δεν αντέχουμε.

Θέλουμε να παρατείνουμε τη στιγμή, να γεμίσουμε το ποτήρι πριν αδειάσει, να ανάψουμε το επόμενο τσιγάρο πριν τελειώσει το προηγούμενο, να κρατήσουμε τον έρωτα λίγο ακόμη αφού έχει ήδη ειπωθεί ό,τι μπορούσε να ειπωθεί.

Μα κάποια στιγμή η απόλαυση αλλάζει πλευρά.

Δεν γευόμαστε πλέον αυτό που επιθυμούμε· γευόμαστε την αδυναμία μας να το αποχωριστούμε.

Και τότε η υπερβολή αποκτά την παράξενη γεύση της: στην αρχή μοιάζει με ελευθερία, στο τέλος αποκαλύπτεται ως εξάρτηση.

Ίσως η σοφία να μην βρίσκεται στην άρνηση της απόλαυσης, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζεις τη στιγμή που πρέπει να σταματήσεις.

Γιατί το όριο δεν είναι πάντοτε εχθρός της ζωής.

Μερικές φορές είναι αυτό που της επιτρέπει να έχει γεύση.

Η ζωή που χάνουμε λόγω των επιλογών μας...

 

Υπάρχουν επιλογές που δεν μοιάζουν με επιλογές.

Ένα τσιγάρο ανάμεσα στον καφέ και στη βιασύνη. Ένα ακόμη στο αυτοκίνητο. Ένα μετά το φαγητό. Ένα για την ένταση, ένα για την πλήξη, ένα χωρίς κανέναν λόγο. Κάποια στιγμή δεν καπνίζει κανείς επειδή το αποφάσισε. Καπνίζει επειδή κάποτε το αποφάσισε και ύστερα ξέχασε ότι ήταν επιλογή.

Ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα.

Δεν χάνουμε τη ζωή μας μόνο με τις μεγάλες αποφάσεις. Τη χάνουμε και με τις μικρές επαναλήψεις που παύουν να μας φαίνονται αποφάσεις. Το τσιγάρο είναι μια παράξενη συμφωνία με τον χρόνο: του δίνεις λίγο από το σώμα σου για να αγοράσεις λίγα λεπτά ηρεμίας. Και επειδή η πληρωμή δεν γίνεται αμέσως, ξεχνάς το κόστος.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι το τσιγάρο μπορεί να μικρύνει τη ζωή. Είναι ότι μπορεί να αρχίσει να αποφασίζει πώς θα τη ζήσεις.

Πόσες στιγμές θα περάσουν περιμένοντας το επόμενο διάλειμμα; Πόσες διαδρομές θα συνδεθούν με την ανάγκη για ένα τσιγάρο; Πόσες φορές θα πεις «αργότερα» σε κάτι που θα μπορούσες να κάνεις τώρα;

Και τότε η απώλεια δεν μετριέται μόνο σε χρόνια.

Μετριέται σε ανάσες. Σε αντοχή. Σε πρωινά. Σε σκάλες που κάποτε ανέβαινες χωρίς να το σκέφτεσαι. Σε ταξίδια που θα μπορούσαν να έχουν γίνει αλλιώς. Σε μια θάλασσα που θα μπορούσες να κολυμπήσεις λίγο περισσότερο. Σε μια ζωή που δεν χάθηκε ξαφνικά, αλλά παραχωρήθηκε λίγο λίγο.

Καμία επιλογή δεν είναι αθώα όταν επαναλαμβάνεται αρκετά.

Κι όμως, το πιο σκληρό δεν είναι ότι κάποτε επιλέξαμε λάθος. Είναι ότι συχνά συνεχίζουμε να πληρώνουμε μια παλιά επιλογή σαν να είμαστε ακόμη υποχρεωμένοι να την υπερασπιζόμαστε.

Ίσως η ελευθερία να αρχίζει ακριβώς εκεί:

τη στιγμή που αναγνωρίζεις πως αυτό που κάνεις κάθε μέρα δεν είναι μοίρα.

Είναι επιλογή.

Και κάθε επιλογή αφήνει πίσω της μια άλλη ζωή -εκείνη που δεν έζησες.

Η ζωή που χάνουμε στους δρόμους...

 

Βρέχει. Και ξαφνικά η πόλη σταματά. Αυτοκίνητα κολλημένα το ένα πίσω από το άλλο, φώτα αναμμένα μέσα στη μέρα, υαλοκαθαριστήρες που πηγαινοέρχονται μηχανικά. Μερικά μέτρα μπροστά, μερικά μέτρα πίσω. Κι ανάμεσα σε αυτά, μια ώρα που δεν επιστρέφει.

Το παράξενο δεν είναι η βροχή. Η βροχή είναι φυσική.

Το παράξενο είναι πως χρειάζεται μια βροχή για να καταλάβουμε πόσο εύθραυστη είναι η καθημερινότητά μας.

Καθόμαστε μέσα στα αυτοκίνητα και περιμένουμε. Για έναν δρόμο που θα ανοίξει, ένα φανάρι που θα αλλάξει, μια ουρά που θα κινηθεί. Κι όσο περιμένουμε, η ζωή συνεχίζεται χωρίς εμάς.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μποτιλιάρισμα: όχι τα αυτοκίνητα, αλλά οι ζωές που στοιβάζονται η μία πίσω από την άλλη, περιμένοντας να περάσει κάτι.

«Όταν φτάσω…»

Όταν τελειώσω τη δουλειά.

Όταν έχω περισσότερο χρόνο.

Όταν λυθεί αυτό.

Όταν η ζωή γίνει λίγο πιο εύκολη.

Μόνο που η ζωή δεν περιμένει να ξεμπλοκάρει ο δρόμος.

Κάθε λεπτό που περνά μέσα σε μια ακινητοποιημένη πόλη είναι ένα μικρό μάθημα για τον χρόνο: δεν χάνεται επειδή σταμάτησε ο κόσμος. Χάνεται επειδή εμείς πιστεύουμε πως θα μας περιμένει.

Κι ύστερα η βροχή κοπάζει.

Τα αυτοκίνητα κινούνται ξανά.

Η πόλη ξεμπλοκάρει.

Μόνο που κανένας δρόμος δεν οδηγεί πίσω στα λεπτά που χάθηκαν.

Ίσως τελικά να μη φοβόμαστε τόσο το μποτιλιάρισμα όσο αυτό που αποκαλύπτει: πως μπορεί να περάσει ολόκληρη η ζωή μας περιμένοντας να ανοίξει ο δρόμος.

Το χρέος της ζωής...

 

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή δεν ρωτά τι θέλουμε. Ζητά τι οφείλουμε.

Το χρέος της ζωής δεν είναι να προλάβουμε τα πάντα, ούτε να δικαιώσουμε όλες τις επιθυμίες μας. Είναι να αναγνωρίσουμε εκείνη τη στιγμή που κάτι περνά από μπροστά μας και μας καλεί να πάρουμε θέση. Να αφήσουμε για λίγο στην άκρη την ασφάλεια, την αναβολή, ακόμη και τον εαυτό μας.

Γιατί η ζωή δεν κρίνεται μόνο από όσα επιλέξαμε. Κρίνεται και από όσα, όταν ήρθε η ώρα τους, δεν τολμήσαμε να επιλέξουμε.

Υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να ζήσουν. Μα η κατάλληλη στιγμή σπάνια εμφανίζεται με την ευγένεια μιας πρόσκλησης. Έρχεται συχνά άβολη, απροειδοποίητη, μέσα σε μια δύσκολη απόφαση. Και τότε η ερώτηση δεν είναι «τι με συμφέρει;» αλλά «τι δεν μπορώ να αρνηθώ χωρίς να προδώσω αυτό που είμαι;».

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό χρέος: όχι να ζήσουμε μια ζωή χωρίς απώλειες, αλλά να μη χάσουμε τον εαυτό μας προσπαθώντας να τις αποφύγουμε.

Γιατί στο τέλος δεν μας βαραίνουν τόσο όσα κάναμε όσο εκείνες οι στιγμές που γνωρίζαμε πως έπρεπε να πράξουμε -και διαλέξαμε να περιμένουμε.

Η ζωή δεν ζητά να της επιστρέψουμε όσα μας έδωσε.

Ζητά μόνο να μην της χρωστάμε τη ζωή που φοβηθήκαμε να ζήσουμε.

Το χρέος της στιγμής και η δικαίωση της επιλογής.

 

Υπάρχουν ώρες και στιγμές που δεν χωρούν στο πρόγραμμά μας. Το τηλέφωνο χτυπά ενώ τρώμε με τους ανθρώπους μας. Μια πόρτα κλείνει ενώ ετοιμαζόμασταν να φύγουμε. Κάποιος ζητά βοήθεια όταν εμείς έχουμε ήδη αποφασίσει πως σήμερα δεν θα ασχοληθούμε με τίποτα.

Τότε δεν υπάρχει χρόνος για το «αργότερα». Σηκώνεσαι και πηγαίνεις.

Αυτό είναι το χρέος της στιγμής: όχι μια μεγάλη αρχή γραμμένη κάπου, αλλά μια μικρή πράξη που πρέπει να γίνει τώρα, επειδή αν γίνει αύριο μπορεί να μην έχει πια νόημα.

Το δύσκολο είναι ότι κάθε τέτοια απόφαση αφήνει κάτι πίσω. Ένα δείπνο που συνεχίζεται χωρίς εσένα. Ένα παιδί που θα περιμένει λίγο ακόμη. Ένα ταξίδι που διακόπτεται. Μια προσωπική ανάγκη που μπαίνει στην άκρη.

Κανείς δεν σου εγγυάται ότι η επιλογή θα δικαιωθεί.

Μπορεί να πας και να μην αλλάξει τίποτα. Μπορεί να κάνεις το σωστό και να χάσεις παρ’ όλα αυτά. Μπορεί χρόνια αργότερα να αναρωτηθείς αν υπήρχε άλλος δρόμος.

Η δικαίωση, λοιπόν, δεν είναι η ευτυχής κατάληξη. Είναι να μπορείς να επιστρέψεις νοερά σε εκείνη τη συγκεκριμένη ώρα και να μη ντρέπεσαι για την απόφασή σου.

Να ξέρεις ότι, όταν ήρθε η στιγμή να διαλέξεις ανάμεσα στην ευκολία και στην ανάγκη, δεν προσποιήθηκες πως δεν άκουσες.

Γιατί ορισμένες ευκαιρίες χάνονται αν περιμένεις. Ορισμένοι άνθρωποι χάνονται αν αργήσεις.

Και κάποιες φορές, το μόνο που μένει από μια ολόκληρη ζωή είναι μία τέτοια στιγμή: το τηλέφωνο χτύπησε, σηκώθηκες και πήγες.

Η στιγμή που πρέπει να τρέξεις.

Στη ζωή του γιατρού και ειδικά του χειρουργού δεν υπάρχει κατάλληλη και ακατάλληλη στιγμή. Υπάρχει η στιγμή που χτυπά το τηλέφωνο.

Και τότε μπορεί να βρίσκεσαι στο τραπέζι με τους ανθρώπους σου, σε μια γιορτή, σε ένα ταξίδι, σε ένα δείπνο, σε μια αγκαλιά. Μπορεί να έχεις μόλις αφήσει πίσω σου μια δύσκολη μέρα και να έχεις αποφασίσει, για λίγες ώρες, να μην είσαι χειρουργός.

Όμως ο ασθενής δεν γνωρίζει την προσωπική σου ζωή.

Κι αν η κατάσταση απαιτεί την παρουσία σου, σηκώνεσαι και φεύγεις.

Δεν υπάρχει χρόνος για εξηγήσεις. Δεν υπάρχει «αύριο». Δεν υπάρχει «θα δούμε». Υπάρχει ένας άνθρωπος που σε χρειάζεται τώρα.

Αυτό είναι ίσως το παράδοξο της χειρουργικής: ο χειρουργός έχει προσωπική ζωή, αλλά η χειρουργική δεν έχει προσωπικό χρόνο.

Κάποιες φορές πρέπει να διακόψεις ό,τι αγαπάς για να προστατεύσεις κάποιον που δεν γνωρίζεις.

Να αφήσεις το τραπέζι, το ποτήρι, το κρεβάτι, τη γιορτή, τη θάλασσα, τη σιωπή.

Και να τρέξεις.

Όχι επειδή είσαι ήρωας.

Αλλά επειδή κάποιος άλλος δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει.

Η καταλληλότητα.

 

Η καταλληλότητα είναι μια παράξενη λέξη.

Σαν να υπάρχει για κάθε πράγμα η σωστή θέση, για κάθε άνθρωπο ο σωστός άνθρωπος, για κάθε επιθυμία η σωστή στιγμή.

Κι όμως, η ζωή σπάνια λειτουργεί τόσο τακτοποιημένα.

Το κατάλληλο δεν είναι πάντοτε αυτό που ταιριάζει με τις συνθήκες. Μερικές φορές είναι αυτό που τις ανατρέπει. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ακατάλληλος για την ησυχία σου και απολύτως κατάλληλος για την αλήθεια σου. Μια απόφαση μπορεί να είναι δύσκολη, άβολη, ακόμη και επώδυνη, αλλά να είναι η μόνη που δεν σε μικραίνει.

Ίσως λοιπόν η καταλληλότητα να μην είναι ζήτημα συγχρονισμού.

Να είναι ζήτημα αναγνώρισης.

Να μπορείς, όταν κάτι σταθεί μπροστά σου, να καταλάβεις αν ήρθε για να γεμίσει ένα κενό ή για να ανοίξει μια πόρτα.

Γιατί το πιο επικίνδυνο λάθος δεν είναι να επιλέξεις κάτι ακατάλληλο.

Είναι να περάσεις δίπλα από το κατάλληλο επειδή δεν έμοιαζε καθόλου με αυτό που περίμενες.

Η κατάλληλη στιγμή την πιο ακατάλληλη ώρα.

Υπάρχουν στιγμές που φτάνουν ακριβώς όταν πρέπει, αλλά σε βρίσκουν ακριβώς όταν δεν μπορείς να τις ζήσεις.

Ένας άνθρωπος εμφανίζεται όταν η καρδιά έχει μόλις κλείσει τις πόρτες της. Μια ευκαιρία έρχεται όταν όλα μοιάζουν τακτοποιημένα. Μια αλήθεια φωτίζει το δωμάτιο όταν έχουμε ήδη συνηθίσει το σκοτάδι.

Κι έτσι το σωστό μοιάζει λάθος.

Όχι επειδή δεν ήταν αυτό που χρειαζόμασταν, αλλά επειδή έφτασε πριν προλάβουμε να γίνουμε εκείνοι που θα μπορούσαν να το κρατήσουν.

Ίσως η ζωή να μη μας δίνει πάντοτε λάθος πράγματα στη λάθος στιγμή. Ίσως κάποιες φορές να μας δίνει το σωστό πράγμα στην πιο ακατάλληλη ώρα, για να δοκιμάσει όχι την τύχη μας, αλλά το θάρρος μας.

Γιατί υπάρχουν ευκαιρίες που χάνονται όχι επειδή δεν ήταν για μας.

Χάνονται επειδή, όταν ήρθαν, εμείς είχαμε ακόμη ανάγκη από την παλιά μας ζωή.

Ακατάλληλα αναγνώσματα.

 

Υπάρχουν βιβλία που έρχονται στη ζωή μας σε λάθος ηλικία, σε λάθος δωμάτιο, σε λάθος στιγμή. Κι όμως, ίσως ακριβώς γι’ αυτό μένουν.

Τα διαβάζεις νέος και νομίζεις πως καταλαβαίνεις. Τα ξαναδιαβάζεις χρόνια αργότερα και ανακαλύπτεις πως τότε δεν διάβαζες το βιβλίο· διάβαζες τον εαυτό που ήθελες να είσαι.

Ένα βιβλίο μπορεί να είναι ακατάλληλο επειδή σου δίνει μια σκέψη πριν αποκτήσεις τα εργαλεία για να την αντέξεις. Μια εικόνα πριν γνωρίσεις την απώλεια. Έναν έρωτα πριν μάθεις τη μοναξιά. Μια αμφιβολία πριν καταλάβεις πόσο ακριβή είναι η βεβαιότητα.

Κάποια αναγνώσματα δεν τελειώνουν στην τελευταία σελίδα. Συνεχίζουν υπόγεια, μέσα στις αποφάσεις, στις σχέσεις, ακόμη και στα λάθη μας.

Και ίσως αυτό να είναι το παράξενο με τα βιβλία:

τα πιο ακατάλληλα δεν είναι εκείνα που διαβάσαμε όταν δεν έπρεπε·

είναι εκείνα που μας έμαθαν να μην αντέχουμε πια την παλιά μας ζωή.

Ακατάλληλες ζαριές.

 

Υπάρχουν ζαριές που δεν είναι κακές. Είναι απλώς ακατάλληλες.

Πέφτουν τη στιγμή που δεν πρέπει, πάνω σε τραπέζια που δεν έπρεπε να έχουμε καθίσει, για παιχνίδια που δεν γνωρίζαμε ότι παίζουμε. Κι ύστερα κοιτάμε τους αριθμούς σαν να μας χρωστούν εξηγήσεις.

Μα το ζάρι δεν ξέρει από δικαιοσύνη. Δεν γνωρίζει τις προθέσεις μας, τις θυσίες μας, τα σχέδιά μας. Κυλάει, χτυπάει στην άκρη του τραπεζιού και σταματά εκεί όπου δεν το περιμέναμε.

Κάποτε η ακατάλληλη ζαριά είναι μια απώλεια.

Κάποτε ένας έρωτας.

Κάποτε μια απόφαση που δεν μπορούμε να πάρουμε πίσω.

Και τότε καταλαβαίνουμε πως το τυχαίο δεν είναι το αντίθετο της επιλογής.

Είναι ο χώρος που αφήνει η ζωή ανάμεσα σε δύο επιλογές μας.

Γιατί μπορεί να ρίχνουμε τα ζάρια για να δοκιμάσουμε την τύχη μας· στο τέλος, όμως, είναι η ζαριά που δοκιμάζει εμάς.

Ακατάλληλες εικόνες.

Υπάρχουν εικόνες που δεν είναι ακατάλληλες επειδή δείχνουν κάτι απαγορευμένο. Είναι ακατάλληλες επειδή δείχνουν κάτι που θα προτιμούσαμε να μη βλέπουμε.

Ένα βλέμμα που κράτησε λίγο περισσότερο.

Ένα σώμα που πλησίασε χωρίς άδεια στη μνήμη.

Ένα δωμάτιο μετά την αναχώρηση κάποιου.

Ένα χαμόγελο που αποκαλύπτει περισσότερα απ’ όσα είχε σκοπό να πει.

Η εικόνα έχει μια σκληρότητα που δεν έχει η μνήμη: δεν μας επιτρέπει να αλλάξουμε την εκδοχή της. Μένει εκεί, ακίνητη, ενώ εμείς αλλάζουμε κάθε φορά που την κοιτάμε.

Ίσως γι’ αυτό κάποιες εικόνες θεωρούνται ακατάλληλες. Όχι επειδή προσβάλλουν τα μάτια, αλλά επειδή διαταράσσουν την τάξη με την οποία είχαμε τακτοποιήσει μέσα μας την πραγματικότητα.

Και υπάρχουν εικόνες που δεν χρειάζεται καν να είναι γυμνές για να είναι επικίνδυνες. Αρκεί να δείχνουν καθαρά αυτό που προσπαθούσαμε χρόνια να μη δούμε.

Ακατάλληλες στιγμές.

 

Υπάρχουν στιγμές που έρχονται στη ζωή μας χωρίς να ρωτήσουν αν είμαστε έτοιμοι.

Ένας άνθρωπος εμφανίζεται όταν η καρδιά έχει ακόμη ανοιχτούς λογαριασμούς. Μια αλήθεια αποκαλύπτεται όταν έχουμε ήδη βολευτεί στο ψέμα. Μια ευκαιρία στέκεται μπροστά μας όταν έχουμε μάθει να φοβόμαστε το κόστος της. Ένα φιλί έρχεται τη στιγμή που έχουμε ορκιστεί πως δεν θα ξαναερωτευτούμε.

Τις λέμε ακατάλληλες στιγμές.

Ίσως όμως να είναι απλώς στιγμές που δεν ταιριάζουν με τη ζωή που είχαμε σχεδιάσει.

Γιατί η ζωή δεν έχει ιδιαίτερο σεβασμό στα σχέδιά μας. Έχει τη συνήθεια να ανοίγει πόρτες όταν έχουμε μόλις κλειδώσει, να φέρνει ανθρώπους όταν έχουμε πείσει τον εαυτό μας πως δεν τους χρειαζόμαστε, να μας ζητά αποφάσεις όταν θα προτιμούσαμε άλλη μια αναβολή.

Κι έτσι περνούν από μπροστά μας πράγματα που μπορεί να ήταν η αρχή μιας άλλης ζωής.

Τα απορρίπτουμε ως «λάθος στιγμή».

Μόνο που μερικές φορές η στιγμή δεν ήταν ακατάλληλη.

Ακατάλληλοι ήμασταν εμείς για τη ζωή που εκείνη η στιγμή μας ζητούσε.

Ακατάλληλη λήψη.

 

Η ακατάλληλη λήψη δεν είναι πάντοτε εκείνη που δείχνει κάτι απαγορευμένο. Μερικές φορές είναι εκείνη που δείχνει κάτι αληθινό τη λάθος στιγμή.

Ένα βλέμμα που έπρεπε να μείνει κρυφό.

Ένα φιλί πριν γίνει ανάμνηση.

Ένα πρόσωπο τη στιγμή που πέφτει η άμυνα.

Μια ζωή χωρίς το φίλτρο που την κάνει εύπεπτη.

Η φωτογραφία έχει αυτή την επικίνδυνη ιδιότητα: σταματά τον χρόνο ακριβώς όταν ο χρόνος δεν πρέπει να σταματήσει. Κι έτσι μια λήψη μπορεί να είναι τεχνικά άψογη και ανθρώπινα ακατάλληλη.

Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πάντα τι επιτρέπεται να φωτογραφίσεις. Είναι τι δικαιούσαι να κρατήσεις από έναν άνθρωπο τη στιγμή που εκείνος δεν προλαβαίνει να κρυφτεί.

Ακατάλληλη ώρα.

 

Υπάρχουν ώρες που δεν είναι λάθος επειδή ήρθαν νωρίς ή αργά. Είναι λάθος επειδή μας βρίσκουν αλλιώς απ’ ό,τι θα έπρεπε.

Ο έρωτας μπορεί να έρθει όταν η καρδιά έχει μάθει να προστατεύεται. Η αλήθεια όταν έχουμε ήδη χτίσει τη ζωή πάνω στο ψέμα. Η ευκαιρία όταν δεν έχουμε πια το θάρρος να τη διακινδυνεύσουμε. Ένας άνθρωπος μπορεί να εμφανιστεί ακριβώς τη στιγμή που τον χρειαζόμαστε και ακριβώς τη στιγμή που δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε.

Κι ίσως αυτό να είναι το πιο σκληρό με τον χρόνο: δεν ενδιαφέρεται για την ετοιμότητά μας.

Μας φέρνει μπροστά σε πράγματα που θα μπορούσαν να μας αλλάξουν, αλλά δεν μας ρωτά αν είμαστε έτοιμοι να αλλάξουμε.

Γι’ αυτό υπάρχουν συναντήσεις που μοιάζουν χαμένες και όμως μένουν μέσα μας για χρόνια. Όχι επειδή δεν ήταν σωστές, αλλά επειδή συνέβησαν σε ακατάλληλη ώρα.

Και κάποτε καταλαβαίνουμε πως η ακατάλληλη ώρα δεν ήταν πάντοτε εκείνη που ήρθε κάτι.

Ήταν εκείνη που εμείς δεν τολμήσαμε να γίνουμε αυτό που απαιτούσε η στιγμή.

Η πιο μεγάλη ώρα...

 

Υπάρχουν ώρες που περνούν και ώρες που μας περνούν από μέσα.

Η πιο μεγάλη ώρα δεν έχει δείκτες. Δεν έρχεται όταν το ρολόι συμφωνήσει μαζί μας, αλλά όταν η ζωή απαιτεί μια απάντηση που δεν μπορεί πια να αναβληθεί. Εκείνη τη στιγμή τελειώνουν οι δικαιολογίες, οι πρόβες, οι ασφαλείς αποστάσεις. Μένει μόνο αυτό που πραγματικά είμαστε.

Είναι η ώρα της απόφασης, αλλά και της αποκάλυψης. Γιατί κάθε δύσκολη απόφαση δεν αλλάζει μόνο το μέλλον· αποκαλύπτει το παρόν. Δείχνει ποιον αγαπάμε, τι φοβόμαστε, πόσο αντέχουμε να χάσουμε και μέχρι πού είμαστε διατεθειμένοι να προδώσουμε τον εαυτό μας για να μη χάσουμε κάτι άλλο.

Κάποτε περιμένουμε χρόνια αυτή την ώρα χωρίς να το ξέρουμε. Νομίζουμε πως περιμένουμε έναν άνθρωπο, μια ευκαιρία, μια απάντηση. Στην πραγματικότητα περιμένουμε τη στιγμή που δεν θα μπορούμε πια να κρυφτούμε πίσω από το «αργότερα».

Και τότε καταλαβαίνουμε κάτι παράξενο:

η πιο μεγάλη ώρα δεν είναι εκείνη που αλλάζει τη ζωή μας.

Είναι εκείνη που μας αναγκάζει να παραδεχτούμε πως η ζωή μας είχε ήδη αλλάξει.

Πάντα είναι η ώρα της γνώσης.

Πάντα είναι η ώρα της γνώσης.

Όχι επειδή πάντα μαθαίνουμε κάτι, αλλά επειδή κάθε στιγμή μάς αποκαλύπτει κάτι που μέχρι τότε δεν μπορούσαμε να δούμε.

Μέχρι τότε συλλέγουμε απαντήσεις. Νομίζουμε πως γνωρίζουμε επειδή μπορούμε να ονομάσουμε τα πράγματα. Μα το όνομα δεν είναι η αλήθεια· είναι μόνο η σκιά της πάνω στη γλώσσα.

Ύστερα έρχεται η στιγμή που κάτι μέσα μας ραγίζει και, από τη ρωγμή, περνάει η πραγματικότητα.

Τότε η γνώση δεν προσθέτει. Αφαιρεί.

Αφαιρεί βεβαιότητες, άλλοθι, αυταπάτες. Αφαιρεί εκείνον τον άνθρωπο που νομίζαμε πως είμαστε και αφήνει απέναντί μας έναν άγνωστο που μας μοιάζει επικίνδυνα.

Υπάρχει γνώση που αποκτάται με τη σκέψη και γνώση που πληρώνεται με τη ζωή.

Η πρώτη μας δίνει λέξεις.

Η δεύτερη μας παίρνει την αθωότητα.

Μπορεί να ξέρουμε τι είναι ο έρωτας χωρίς να έχουμε αγαπήσει. Τι είναι η απώλεια χωρίς να έχουμε χάσει. Τι είναι ο φόβος χωρίς να έχουμε σταθεί απέναντι σε κάτι που δεν υποχωρεί μπροστά στη λογική μας.

Γιατί η ζωή δεν επιβεβαιώνει πάντοτε τη γνώση. Συχνά την καταστρέφει για να τη χτίσει από την αρχή.

Κάθε άνθρωπος που περνά από τη ζωή μας αφήνει μια γνώση. Κάθε λάθος διορθώνει μια ψευδαίσθηση. Κάθε έρωτας μετακινεί τα σύνορα του εαυτού. Κάθε απώλεια αφαιρεί από τον κόσμο κάτι που θεωρούσαμε αυτονόητο- και μαζί του ένα κομμάτι από εκείνον που ήμασταν.

Έτσι μαθαίνουμε πως όσο περισσότερα γνωρίζουμε, τόσο λιγότερο δικαιούμαστε να είμαστε βέβαιοι.

Ίσως η αληθινή γνώση να αρχίζει ακριβώς εκεί όπου τελειώνει η ανάγκη να έχουμε δίκιο.

Το μυαλό θέλει να κατακτήσει τον κόσμο με έννοιες. Η ζωή όμως δεν παραδίδεται. Μόνο αποκαλύπτεται — αποσπασματικά, αργά, και συνήθως αφού έχει ήδη αφήσει πάνω μας το σημάδι της.

Γι’ αυτό δεν υπάρχει τελική γνώση. Υπάρχει μόνο η διαρκής αναθεώρηση εκείνου που νομίζαμε πως ξέραμε.

Πάντα είναι η ώρα της γνώσης.

Την ώρα που περιμένουμε.

Την ώρα που αγαπάμε.

Την ώρα που χάνουμε.

Την ώρα που επιλέγουμε.

Την ώρα που φοβόμαστε.

Την ώρα που σωπαίνουμε.

Την ώρα που δουλεύουμε.

Την ώρα που διασκεδάζουμε.

Την ώρα που δεν τίποτα δεν ελπίζουμε.

Ακόμη και την ώρα που νομίζουμε πως δεν μαθαίνουμε τίποτα.

Γιατί η ζωή δεν μας ρωτά αν είμαστε έτοιμοι να γνωρίσουμε.

Μας αποκαλύπτει.

Και η πιο σκληρή γνώση δεν είναι αυτή που μας λέει κάτι καινούργιο.

Είναι αυτή που μας στερεί για πάντα το δικαίωμα να προσποιούμαστε πως δεν ξέραμε.