Ο Σιδερένιος Μάρτυρας.

Ο Πύργος του Άιφελ δεν χτίστηκε για να γίνει αθάνατος. Χτίστηκε για μια έκθεση, για μια επέτειο, για μια στιγμή. Οι άνθρωποι τον προόριζαν να ζήσει είκοσι χρόνια και ύστερα να διαλυθεί σε σωρούς από σίδερο. Κανείς δεν φανταζόταν πως το προσωρινό θα νικούσε το μόνιμο και πως ένα κατασκεύασμα από πριτσίνια θα γινόταν η ψυχή μιας πόλης. 

Ένα βράδυ, καθώς ο άνεμος περνούσε μέσα από το μεταλλικό πλέγμα του, ο Πύργος άκουσε το Παρίσι να κοιμάται. Τα φώτα των καφέ έσβηναν ένα ένα, τα τελευταία βήματα αντηχούσαν στις όχθες του Σηκουάνα και μόνο εκείνος έμενε ξύπνιος.

«Πόσο παράξενοι είναι οι άνθρωποι», σκέφτηκε.

Τον είχαν υβρίσει όταν γεννήθηκε. Τον είπαν τέρας, σκελετό, προσβολή για την ομορφιά της πόλης. Κι όμως τώρα ανέβαιναν επάνω του για να κοιτάξουν τον κόσμο από ψηλά. 

Ο Πύργος γέλασε με τον μεταλλικό του τρόπο.

Οι άνθρωποι κάνουν συχνά αυτό το λάθος. Φοβούνται το καινούργιο μέχρι να το συνηθίσουν. Ύστερα το αγαπούν τόσο πολύ ώστε να μην μπορούν να φανταστούν τη ζωή χωρίς αυτό.

Κοίταξε τα ζευγάρια που περπατούσαν κάτω από τα πόδια του. Άλλα κρατιούνταν από το χέρι, άλλα μάλωναν, άλλα έδιναν όρκους αιώνιας αγάπης.

Ο Πύργος ήξερε καλύτερα.

Εκείνος είχε δει γενιές να περνούν σαν σύννεφα. Είχε ακούσει υποσχέσεις που κράτησαν μια εβδομάδα και σιωπές που άντεξαν μια ζωή. Είχε δει αυτοκρατορίες να πέφτουν, πολέμους να αρχίζουν και να τελειώνουν, μόδες να γεννιούνται και να πεθαίνουν.

Μόνο ο χρόνος παρέμενε πιστός.

Και τότε κατάλαβε κάτι που ούτε οι τουρίστες ούτε οι ερωτευμένοι αντιλαμβάνονταν.

Δεν ήταν εκείνος το αξιοθέατο.

Αξιοθέατο ήταν οι άνθρωποι.

Εκείνοι ανέβαιναν κάθε μέρα τα σκαλιά του νομίζοντας πως παρατηρούν το Παρίσι. Στην πραγματικότητα, το Παρίσι τούς παρατηρούσε μέσα από τα μάτια του Πύργου.

Και καθώς η νύχτα προχωρούσε, ο Σιδερένιος Μάρτυρας χαμογέλασε ξανά.

Γιατί γνώριζε ένα μυστικό που μόνο τα πολύ παλιά πράγματα γνωρίζουν:

δεν είναι η ομορφιά που νικά τον χρόνο·

είναι ο χρόνος που χαρίζει την ομορφία.

Μονμάρτη.

 

Η Μονμάρτη δεν είναι σημείο στον χάρτη· είναι μια μικρή απόκλιση της πραγματικότητας, σαν η πόλη να ξέχασε για λίγο να είναι γεωμετρία και έγινε μνήμη.

Ανεβαίνεις προς αυτήν όπως ανεβαίνει κανείς μέσα του όταν θέλει να θυμηθεί κάτι που δεν έζησε ποτέ. Τα σκαλοπάτια δεν τελειώνουν· απλώς αλλάζουν μορφή. Άλλοτε πέτρα, άλλοτε ανάσα, άλλοτε η αίσθηση πως κάθε βήμα σε απομακρύνει από το τώρα και σε φέρνει πιο κοντά σε μια παλιά, μποέμικη εκδοχή του χρόνου.

Οι δρόμοι στενεύουν όχι από αρχιτεκτονική, αλλά από πρόθεση. Σαν να αποφάσισε η πόλη να μιλήσει ψιθυριστά εδώ. Στα παράθυρα κρέμονται λουλούδια που δεν ξέρουν αν είναι διακόσμηση ή αντίσταση στη φθορά. Στα καφέ, οι λέξεις πέφτουν πάνω στο ξύλο των τραπεζιών και μένουν εκεί, σαν σημάδια από άλλες συζητήσεις που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.

Στην πλατεία ντε Τερτρ, οι ζωγράφοι δεν πουλούν εικόνες· πουλούν εκδοχές του βλέμματος. Ο καθένας ζωγραφίζει όχι αυτό που βλέπει, αλλά αυτό που φοβάται πως θα χαθεί αν δεν το σταματήσει στο χαρτί. Και οι περαστικοί γίνονται προσωρινά πορτρέτα πριν ξαναγίνουν ανώνυμοι.

Πιο πάνω, η Σακρ-Κερ δεν μοιάζει με ναό αλλά με λευκή παύση μέσα στον θόρυβο της πόλης. Σαν να έχει τοποθετηθεί εκεί για να υπενθυμίζει ότι η σιωπή μπορεί να πάρει αρχιτεκτονική μορφή. Από το προαύλιο, το Παρίσι απλώνεται σαν υπόσχεση που δεν χρειάζεται πια να τηρηθεί για να παραμείνει αληθινή.

Και όταν πέσει το φως, η Μονμάρτη αλλάζει νόμο. Οι σκιές δεν ακολουθούν τα αντικείμενα· τα προπορεύονται. Οι δρόμοι γεμίζουν με μια ήρεμη μελαγχολία, όχι θλίψη αλλά επίγνωση: πως όλα όσα ζουν εδώ έχουν ήδη περάσει από τη μνήμη πριν τα συναντήσεις.

Κάπου ανάμεσα σε ένα ποτήρι κρασί, ένα ημιτελές σκίτσο και μια μουσική που ακούγεται από μακριά, η Μονμάρτη αποκαλύπτει το μυστικό της: δεν είναι τόπος για να φτάσεις, αλλά για να καθυστερήσεις. 

Και μέσα σε αυτή την καθυστέρηση, ο χρόνος παύει να είναι ευθεία και γίνεται κύκλος που δεν βιάζεται να κλείσει. Κι έτσι μένει: ένας λόφος που δεν ανεβαίνεται για να δεις την πόλη, αλλά για να σε δει εκείνη αλλιώς.

Le Mur des Je t’aime.

Ο «Τοίχος της Αγάπης» -ή στα γαλλικά Le Mur des Je t’aime -είναι ένα από τα πιο ποιητικά σημεία του Παρισιού, κρυμμένο στη Μονμάρτη, στο μικρό πάρκο Square Jehan-Rictus, στην πλατεία Abbesses. Δεν είναι απλώς ένας τοίχος. Είναι μια πρόταση που έχει πολλαπλασιαστεί 311 φορές.

Δημιουργήθηκε το 2000 από τον Frédéric Baron και τη γραφίστρια–καλλιγράφο Claire Kito, ως μια προσπάθεια να χαρτογραφηθεί η φράση «σ’ αγαπώ» σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Σήμερα, πάνω σε περίπου 40 τ.μ. μπλε εμαγιέ λάβας, εμφανίζονται 311 “Je t’aime” σε περίπου 250 γλώσσες - από τις πιο γνωστές έως σπάνιες και σχεδόν ξεχασμένες διαλέκτους. 

Η εικόνα του τοίχου δεν είναι τυχαία: τα κόκκινα στίγματα που τον διασχίζουν μοιάζουν με θραύσματα καρδιάς. Σύμφωνα με τους δημιουργούς του, συμβολίζουν μια ανθρωπότητα που είναι σπασμένη, αλλά επιχειρεί να ξαναενωθεί μέσα από μια λέξη κοινή σε όλους - την αγάπη. 

Με τον καιρό έγινε κάτι περισσότερο από έργο τέχνης. Ένα σημείο συνάντησης για ζευγάρια, ταξιδιώτες, μοναχικούς περιπατητές· ένα είδος μικρού κοσμικού ημερολογίου όπου η ίδια φράση επαναλαμβάνεται σε διαφορετικές γλώσσες σαν να αλλάζει μόνο ο ήχος, όχι το νόημα.

Κι όμως, το πιο παράξενο είναι αυτό: όσο πιο πολύ επαναλαμβάνεται το «σ’ αγαπώ», τόσο λιγότερο μοιάζει προσωπικό -και τόσο πιο πολύ γίνεται παγκόσμιο.

«Σαίξπηρ: Η επινόηση του ανθρώπινου.»

Πόσο συχνά συναντάμε ένα βιβλίο που δεν αναλύει απλώς τη λογοτεχνία, αλλά ισχυρίζεται ότι επαναπροσδιόρισε την ίδια την ανθρώπινη φύση;

Το μνημειώδες έργο του κορυφαίου Αμερικανού κριτικού Χάρολντ Μπλουμ (Harold Bloom), «Σαίξπηρ: Η επινόηση του ανθρώπινου», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Gutenberg, δεν είναι μια απλή φιλολογική μελέτη. Είναι μια παθιασμένη, προκλητική και βαθιά απολαυστική βουτιά στο σύμπαν του μεγαλύτερου δραματουργού όλων των εποχών.

Η ριζοσπαστική θέση: Πώς ο Σαίξπηρ μας έπλασε.

Η κεντρική ιδέα του Μπλουμ είναι σοκαριστικά απλή αλλά και μεγαλειώδης: Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ επινόησε την ανθρώπινη προσωπικότητα όπως τη γνωρίζουμε σήμερα. Πριν από τον Σαίξπηρ, οι χαρακτήρες στη λογοτεχνία (ακόμα και στην αρχαία ελληνική τραγωδία) ήταν στατικοί. Ο Οιδίποδας ή ο Αχιλλέας κινούνταν βάσει της μοίρας, των θεών ή των παθών τους, χωρίς πραγματική εσωτερική εξέλιξη. Ο Σαίξπηρ, όμως, εισάγει κάτι επαναστατικό: την αυτοακρόαση. Οι ήρωές του (με κορυφαίους τον Άμλετ και τον Φάλσταφ) ακούν τον εαυτό τους να μιλάει, στοχάζονται, αλλάζουν γνώμη και αποκτούν ψυχολογικό βάθος. Με απλά λόγια, ο Μπλουμ υποστηρίζει ότι δεν διαμορφώνουμε εμείς την άποψή μας για τον Σαίξπηρ, αλλά ο Σαίξπηρ διαμόρφωσε τον τρόπο που σκεφτόμαστε, αγαπάμε, ζηλεύουμε και κατανοούμε τον εαυτό μας.

Μια ξενάγηση σε 38 έργα και 1.000 σελίδες.

Το βιβλίο ξεπερνά τις 990 σελίδες, αλλά μην αφήσετε τον όγκο του να σας τρομάξει. Είναι δομημένο με απόλυτη λειτουργικότητα. Μετά από μια εισαγωγή που θέτει τις βάσεις της θεωρίας του, ο Μπλουμ αφιερώνει ένα ξεχωριστό κεφάλαιο για καθένα από τα 38 θεατρικά έργα του Σαίξπηρ, από τα πρώιμα νεανικά έργα μέχρι τα μεγάλα αριστουργήματα και τα τελευταία του ρομάντζα.

Ο Μπλουμ γράφει ως «πιστός» της αισθητικής αξίας. Απορρίπτει τις σύγχρονες πολιτικές, κοινωνιολογικές ή ιδεολογικές αναγνώσεις (αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε υποτιμητικά «Σχολή της Μνησικακίας») και επικεντρώνεται αποκλειστικά στο κείμενο, στη γλώσσα και στην ψυχολογία των ηρώων. Η αγάπη του για τον Φάλσταφ (ως σύμβολο της ελευθερίας και της ζωής) και τον Άμλετ (ως το απόλυτο όριο της ανθρώπινης διάνοιας) είναι μεταδοτική.

Η ελληνική έκδοση: Ένας πραγματικός άθλος.

Δεν γίνεται να μιλήσουμε για αυτό το βιβλίο χωρίς να αποδώσουμε τα εύσημα στις "Εκδόσεις Gutenberg". Η μεταφορά ενός τόσο πυκνού και απαιτητικού έργου στα ελληνικά αποτελεί μεταφραστικό και εκδοτικό άθλο. Η μετάφραση των Άρη Μπερλή, Θέμελη Γλυνάτση και Ήρκου Ρ. Αποστολίδη είναι υποδειγματική, ενώ η λεπτομερής επιμέλεια και τα σχόλια του Ήρκου Αποστολίδη προσφέρουν στον Έλληνα αναγνώστη τα απαραίτητα εργαλεία για να μην χαθεί στο βάθος των νοημάτων. 

Το «Σαίξπηρ: Η επινόηση του ανθρώπινου» δεν είναι ένα βιβλίο που θα διαβάσετε μονορούφι στην παραλία. Είναι ένα βιβλίο-σύντροφος. Είναι ο ιδανικός οδηγός για να τον έχετε δίπλα σας κάθε φορά που διαβάζετε ένα έργο του Σαίξπηρ ή πριν πάτε να δείτε μια θεατρική παράσταση. Ακόμα κι αν διαφωνήσετε με τον απόλυτο, σχεδόν «ειδωλολατρικό» τρόπο που ο Μπλουμ αντιμετωπίζει τον Σαίξπηρ, είναι αδύνατον να μην παρασυρθείτε από το πάθος, την οξυδέρκεια και τη μοναδική του γραφή.

Ο Σαίξπηρ στο Παρίσι.

 

Αν ο Σαίξπηρ περπατούσε σήμερα στο Παρίσι, ίσως να απορούσε λιγότερο με τα μνημεία και περισσότερο με τους ανθρώπους. Θα αναγνώριζε αμέσως τους εραστές στις όχθες του Σηκουάνα, τους φιλόδοξους που ανεβαίνουν τα σκαλιά των θεάτρων, τους μοναχικούς που διαβάζουν σε κάποιο παγκάκι. Οι ήρωές του βρίσκονται ακόμη εδώ, μόνο που άλλαξαν ρούχα και γλώσσα.

Στο Παρίσι, η πόλη μοιάζει να έχει καταλάβει ένα από τα μεγάλα μυστικά του Σαίξπηρ: ότι η ζωή είναι ταυτόχρονα τραγωδία και κωμωδία. Κάτω από την ίδια γέφυρα μπορεί να γεννηθεί ένας έρωτας και να τελειώσει ένας άλλος. Στο ίδιο καφέ μπορεί κάποιος να γράφει το αριστούργημά του και κάποιος άλλος την παραίτησή του από τα όνειρά του.

Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο του συνεχίζει να ζει έντονα στη γαλλική πρωτεύουσα, στα θέατρα, στα πανεπιστήμια και στα βιβλιοπωλεία της πόλης. Η παρουσία του παραμένει ζωντανή αιώνες μετά τον θάνατό του. 

Ίσως λοιπόν ο Σαίξπηρ στο Παρίσι να μην έγραφε μια νέα τραγωδία ούτε μια νέα κωμωδία. Ίσως να καθόταν σιωπηλός σε ένα τραπεζάκι δίπλα στον Σηκουάνα και να χαμογελούσε. Γιατί θα έβλεπε πως, παρά τους αιώνες, οι άνθρωποι εξακολουθούν να κάνουν τα ίδια λάθη, να κυνηγούν τα ίδια όνειρα και να προφέρουν με διαφορετικές λέξεις τις ίδιες παλιές αλήθειες.

Και τότε θα καταλάβαινε πως η αθανασία ενός συγγραφέα δεν βρίσκεται στα βιβλία του, αλλά στο γεγονός ότι ο κόσμος συνεχίζει να παίζει το έργο του χωρίς να το γνωρίζει.

Η Μπλούζα.

 

Η μπλούζα είναι ίσως το πιο ταπεινό από τα ενδύματα. Δεν έχει τη μεγαλοπρέπεια ενός μανδύα ούτε την επισημότητα ενός κοστουμιού. Κι όμως, βρίσκεται πιο κοντά στο σώμα από πολλά άλλα ρούχα, σαν μια δεύτερη επιδερμίδα που κουβαλά τις κινήσεις, τις συνήθειες και τις μικρές ιστορίες της καθημερινότητας.

Μια παλιά μπλούζα δεν είναι ποτέ απλώς ύφασμα. Είναι οι βόλτες που έκανε, οι συζητήσεις που άκουσε, οι λεκέδες που απέκτησε και οι εποχές που πέρασαν πάνω της. Φυλάσσει μνήμες χωρίς να το γνωρίζει, όπως ένα βιβλίο που δεν έγραψε ποτέ τις σελίδες του αλλά κράτησε το άρωμα όσων το διάβασαν.

Ίσως γι’ αυτό δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε ορισμένες μπλούζες. Όχι επειδή έχουν αξία, αλλά επειδή κάποτε απέκτησαν ιστορία. Και η ιστορία, όσο ταπεινή κι αν είναι, έχει πάντα μεγαλύτερη αντοχή από το ύφασμα που τη φιλοξενεί.

Στο τέλος, η μπλούζα φθείρεται, ξεθωριάζει και χάνεται. Μα για λίγο είχε το προνόμιο να ακολουθήσει έναν άνθρωπο στο ταξίδι του μέσα στον χρόνο. Και αυτό είναι ίσως η πιο ευγενής μορφή αθανασίας που μπορεί να γνωρίσει ένα κομμάτι ύφασμα.

Τα λουκέτα...

Οι άνθρωποι πιστεύουν πως μπορούν με ένα λουκέτο να κλειδώσουν μια καρδιά. Μα οι καρδιές δεν είναι πόρτες ούτε τα αισθήματα δωμάτια. Το λουκέτο μπορεί να φυλακίσει ένα συρτάρι, ένα σεντούκι, μια πύλη· όχι όμως την επιθυμία, τη μνήμη ή τη νοσταλγία. Αυτά βρίσκουν πάντα μια χαραμάδα να περάσουν.

Κι έτσι, συχνά, εκείνος που βάζει το λουκέτο δεν φυλακίζει την καρδιά του άλλου· φυλακίζει μόνο την ψευδαίσθηση πως τίποτε δεν θα αλλάξει. Μα οι καρδιές ανήκουν στον χρόνο, κι ο χρόνος δεν γνώρισε ποτέ κλειδαριά.

Ίσως γι’ αυτό τα λουκέτα των ερωτευμένων πάνω στις γέφυρες να είναι τόσο συγκινητικά. Όχι επειδή κατορθώνουν να δέσουν δύο ψυχές για πάντα, αλλά επειδή μαρτυρούν την πανάρχαια ανθρώπινη επιθυμία να αντισταθεί κανείς στη ροή. Να χαράξει δύο ονόματα πάνω σε μέταλλο και να ψιθυρίσει στον χρόνο: «Ως εδώ».

Ο χρόνος, βέβαια, δεν απαντά. Δεν χρειάζεται. Αρκεί η σκουριά που σιγά σιγά ανθίζει πάνω στο σίδερο, το ποτάμι που συνεχίζει να κυλά κάτω από τη γέφυρα, οι εποχές που αλλάζουν χωρίς να ζητούν άδεια από κανέναν. Το λουκέτο μένει εκεί σαν μικρό μνημείο μιας υπόσχεσης, ενώ το νερό από κάτω του θυμίζει ότι τίποτε δεν μένει το ίδιο.

Κι όμως, δεν υπάρχει ειρωνεία σε αυτό. Η αξία του λουκέτου δεν βρίσκεται στην αιωνιότητα που υπόσχεται, αλλά στην στιγμή που το χέρι το κλείνει. Στην ανθρώπινη ανάγκη να πει «μείνε», γνωρίζοντας κατά βάθος πως όλα κάποτε φεύγουν. Όπως οι πόλεις, οι αυτοκρατορίες, τα βιβλία και οι αναμνήσεις.

Ίσως, τελικά, η καρδιά να μην ζητά να κλειδωθεί. Ίσως να ζητά το αντίθετο: να παραμείνει ανοιχτή, ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι θα πληγωθεί, ότι θα χάσει, ότι θα ξεχαστεί. Γιατί η μεγαλύτερη νίκη της δεν είναι η ασφάλεια, αλλά η τόλμη.

Και όταν κάποτε πέσει η τελευταία σκουριά από το τελευταίο λουκέτο, όταν τα ονόματα σβηστούν και οι γέφυρες γκρεμιστούν, δεν θα έχει σημασία πόσο γερά ήταν τα κλειδιά. Θα έχει σημασία μόνο ότι για μια σύντομη στιγμή μέσα στην απεραντοσύνη του χρόνου, δύο άνθρωποι πίστεψαν πως μπορούσαν να σταματήσουν το ποτάμι. Και αυτή η όμορφη αυταπάτη ήταν, ίσως, η πιο ανθρώπινη αλήθεια τους.

Μουσείο Ορσέ: εκεί που ο "χρόνος" ...εκτίθεται.