«Οδυσσέας»: Το αριστούργημα που σόκαρε τον Κόσμο και άλλαξε τη Λογοτεχνία.
Όταν ο Ιρλανδός συγγραφέας Τζέιμς Τζόις (James Joyce) εξέδωσε ολοκληρωμένο τον «Οδυσσέα» (Ulysses) το 1922 στο Παρίσι, δεν παρέδωσε απλώς ένα ακόμα μυθιστόρημα. Παρέδωσε το πιο εμβληματικό, ριζοσπαστικό και επιδραστικό έργο του λογοτεχνικού μοντερνισμού. Ένα βιβλίο που αντιμετώπισε την απόλυτη απαγόρευση, κατηγορήθηκε ως πορνογράφημα, δίχασε την πνευματική ελίτ, αλλά τελικά αναγνωρίστηκε ως ένας ανεπανάληπτος θρίαμβος της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
📚Η πλοκή: 18 ώρες στους δρόμους του Δουβλίνου.
Παρά το τεράστιο μέγεθος του βιβλίου, η εξωτερική δράση είναι παραπλανητικά απλή. Ολόκληρο το έργο εξιστορεί τις περιπλανήσεις, τις σκέψεις και τις συναντήσεις των ηρώων του στο Δουβλίνο, μέσα σε 18 μόλις ώρες: από τις 8:00 το πρωί της 16ης Ιουνίου 1904 έως τις πρώτες πρωινές ώρες της επόμενης ημέρας.
Το βιβλίο χωρίζεται σε 3 μέρη και εξελίσσεται μέσα από 18 κεφάλαια.
📖Μέρος 1ο –Τηλεμάχεια (Κεφάλαια 1-3):
Παρακολουθούμε το πρωινό του Στήβεν Ντένταλους, ενός νεαρού, ιδεαλιστή δασκάλου και επίδοξου ποιητή. Ο Στήβεν υποφέρει από ενοχές για τον πρόσφατο θάνατο της μητέρας του και νιώθει αποξενωμένος από το περιβάλλον του.
🖍08:00 – Κεφάλαιο 1 (Τηλέμαχος): Στον παραθαλάσσιο πύργο Μαρτέλο, ο φοιτητής ιατρικής Μπακ Μάλιγκαν ξυρίζεται και κοροϊδεύει τον Στήβεν Ντένταλους για τις ενοχές του (ο Στήβεν αρνήθηκε να προσευχηθεί στο προσκέφαλο της ετοιμοθάνατης μητέρας του). Ένας Άγγλος φιλοξενούμενος, ο Χέινς, συμπληρώνει την παρέα. Ο Στήβεν νιώθει ξένος στο ίδιο του το σπίτι και φεύγοντας παραδίδει το κλειδί, αποφασίζοντας να μην επιστρέψει το βράδυ.
🖍09:00 – Κεφάλαιο 2 (Νέστωρ): Ο Στήβεν παραδίδει μάθημα ιστορίας σε μια τάξη γεμάτη εύπορα αγόρια. Μετά το μάθημα, εισπράττει τον μισθό του από τον συντηρητικό, αντισημίτη διευθυντή του σχολείου, κ. Ντίζι, ο οποίος του ζητά να πάει μια επιστολή για την αφθώδη νόσο των βοοειδών σε μια εφημερίδα.
🖍10:00 – Κεφάλαιο 3 (Πρωτεύς): Ο Στήβεν περπατά μόνος στην παραλία Σάντιμουντ. Παραδίδεται σε έναν βαθύ, φιλοσοφικό εσωτερικό μονόλογο για τη φύση της πραγματικότητας, τη θνητότητα και την αποτυχία του ως ποιητής στο Παρίσι, ενώ σκαλίζει κάποιους στίχους σε ένα σκισμένο χαρτί.
📖Μέρος 2ο –Οδύσσεια (Κεφάλαια 4-15):
Στο προσκήνιο περνά ο κεντρικός ήρωας, ο Λεοπόλδος Μπλουμ, ένας 38χρονος μεσίτης διαφημίσεων εβραϊκής καταγωγής. Ο Μπλουμ περιπλανιέται στην πόλη, πηγαίνει σε μια κηδεία, σε γραφεία εφημερίδων, σε παμπ και βιβλιοθήκες. Καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας, βασανίζεται από τη γνώση ότι η σύζυγός του, η Μόλι, έχει ερωτικό ραντεβού στο σπίτι τους με τον εραστή της.
🖍08:00 – Κεφάλαιο 4 (Καλυψώ): Η εισαγωγή του Λεοπόλδου Μπλουμ. Στο σπίτι του (7 Eccles Street), ετοιμάζει το πρωινό, ταΐζει τη γάτα του και πηγαίνει στο χασάπικο να αγοράσει νεφρό αρνιού. Επιστρέφοντας, φέρνει το πρωινό στο κρεβάτι της συζύγου του, Μόλι, η οποία έχει λάβει ένα γράμμα από τον εραστή της, τον Μπλέιζες Μπόιλαν. Ο Μπλουμ πηγαίνει στην εξωτερική τουαλέτα, διαβάζοντας ένα περιοδικό.
🖍10:00 – Κεφάλαιο 5 (Λωτοφάγοι): Ο Μπλουμ περπατά προς το ταχυδρομείο. Παίρνει μια κρυφή, ερωτική επιστολή από μια γυναίκα με το ψευδώνυμο Μάρθα, με την οποία αλληλογραφεί πλατωνικά. Μπαίνει σε μια καθολική εκκλησία, αγοράζει ένα σαπούνι με άρωμα λεμονιού από το φαρμακείο (το οποίο θα κουβαλάει όλη μέρα) και κατευθύνεται προς τα δημόσια λουτρά για να πλυθεί.
🖍11:00 – Κεφάλαιο 6 (Άδης): Ο Μπλουμ μπαίνει σε μια νεκροφόρα άμαξα μαζί με άλλους τρεις άνδρες (ανάμεσά τους και ο πατέρας του Στήβεν, Σάιμον Ντένταλους) για να πάνε στην κηδεία του γνωστού τους, Πάντι Ντίγκναμ. Καθώς διασχίζουν το Δουβλίνο, ο Μπλουμ σκέφτεται τον θάνατο, την αυτοκτονία του δικού του πατέρα και τον χαμένο του γιο, Ρούντι.
🖍12:00 – Κεφάλαιο 7 (Αίολος): Στα γραφεία της εφημερίδας Freeman's Journal, ο Μπλουμ προσπαθεί να κλείσει μια διαφήμιση, αλλά ο διευθυντής τον αποπαίρνει. Ο Στήβεν φτάνει στο ίδιο σημείο για να παραδώσει την επιστολή του κ. Ντίζι. Οι δύο άνδρες βρίσκονται στον ίδιο χώρο, αλλά δεν γνωρίζονται ακόμα.
🖍13:00 – Κεφάλαιο 8 (Λαιστρυγόνες): Η ώρα της πείνας. Ο Μπλουμ περπατά στο κέντρο, βλέπει παντού διαφημίσεις και ανθρώπους να καταναλώνουν φαγητό σαν θηρία. Μπαίνει σε μια παμπ, τρώει ένα σάντουιτς με τυρί γκοργκοντζόλα και ένα ποτήρι κρασί. Στον δρόμο, βλέπει από μακριά τον εραστή της γυναίκας του, τον Μπόιλαν, και πανικόβλητος κρύβεται στο Εθνικό Μουσείο.
🖍14:00 – Κεφάλαιο 9 (Σκύλλα και Χάρυβδη): Στην Εθνική Βιβλιοθήκη, ο Στήβεν αναπτύσσει μια περίπλοκη, ψυχαναλυτική θεωρία για τον Σαίξπηρ και τον Άμλετ, υποστηρίζοντας ότι ο Σαίξπηρ ταυτίζεται με τον φάντασμα του πατέρα και όχι με τον πρίγκιπα. Ο Μπλουμ μπαίνει στη βιβλιοθήκη αναζητώντας ένα αντίγραφο διαφήμισης και προσπερνά τον Στήβεν.
🖍15:00 – Κεφάλαιο 10 (Συμπληγάδες Πέτρες): Αυτό το κεφάλαιο αποτελείται από 19 μικρές, εμβόλιμες σκηνές που συμβαίνουν ταυτόχρονα σε όλο το Δουβλίνο. Παρακολουθούμε δευτερεύοντες χαρακτήρες (τις πεινασμένες αδελφές του Στήβεν, τον Μπόιλαν που αγοράζει καλάθι με φρούτα για τη Μόλι), ενώ η άμαξα του Αντιβασιλέα διασχίζει την πόλη.
🖍16:00 – Κεφάλαιο 11 (Σειρήνες): Στο μπαρ του ξενοδοχείου Ormond, δύο όμορφες σερβιτόρες (οι Σειρήνες) φλερτάρουν με τους πελάτες. Ο Μπόιλαν ξεκινά για το σπίτι της Μόλι (η ώρα της μοιχείας). Ο Μπλουμ κάθεται στο εστιατόριο του ξενοδοχείου, ακούει τους θαμώνες να τραγουδούν όπερα και γράφει απάντηση στη Μάρθα, ενώ νιώθει τον πόνο της προδοσίας.
🖍17:00 – Κεφάλαιο 12 (Κύκλωπας): Σε μια παμπ, ένας φανατικός, αντισημίτης Ιρλανδός εθνικιστής (ο «Πολίτης» / Κύκλωπας) επιτίθεται φραστικά στον Μπλουμ λόγω της εβραϊκής του καταγωγής. Ο Μπλουμ αμύνεται υποστηρίζοντας την αγάπη και την ανεκτικότητα. Όταν ο Μπλουμ φεύγει, ο Πολίτης του πετάει ένα άδειο κουτί μπισκότων.
🖍20:00 – Κεφάλαιο 13 (Ναυσικά): Ο Μπλουμ ξεκουράζεται στην παραλία Σάντιμουντ. Μια νεαρή κοπέλα, η Γκέρτυ ΜακΝτάουελ, κάθεται κοντά και, καθώς πέφτει το βράδυ και σκάνε πυροτεχνήματα, του δείχνει εσκεμμένα τα πόδια της. Ο Μπλουμ αυτοϊκανοποιείται κρυφά και στη συνέχεια συνειδητοποιεί ότι η κοπέλα είναι κουτσή.
🖍22:00 – Κεφάλαιο 14 (Βόδια του Ήλιου): Ο Μπλουμ επισκέπτεται το μαιευτήριο. Εκεί, μια παρέα φοιτητών ιατρικής (μαζί με τον Στήβεν) πίνουν και κάνουν χυδαία αστεία για τη γέννηση και το σεξ. Το ύφος του κεφαλαίου είναι μια ιστορική παρωδία της αγγλικής γλώσσας, ξεκινώντας από τα λατινικά προ-αγγλικά και καταλήγοντας στην σύγχρονη αργκό του δρόμου.
🖍00:00 – Κεφάλαιο 15 (Κίρκη): Η κορύφωση του βιβλίου (γράφτηκε ως θεατρικό εξπρεσιονιστικό έργο). Ο Μπλουμ ακολουθεί τον μεθυσμένο Στήβεν στο «Nighttown» (τη συνοικία με τους οίκους ανοχής). Μέσα στο πορνείο, οι χαρακτήρες βιώνουν μαζικές ψευδαισθήσεις: ο Μπλουμ μεταμορφώνεται σε γυναίκα, μετά σε Βασιλιά του Δουβλίνου και δικάζεται, ενώ ο Στήβεν βλέπει το φάντασμα της μητέρας του και σπάει έναν λαμπτήρα με το μπαστούνι του. Στον δρόμο, ο Στήβεν τσακώνεται με στρατιώτες και πέφτει κάτω· ο Μπλουμ τον προστατεύει και βλέπει ένα όραμα του πεθαμένου του γιου, Ρούντι, στην ηλικία που θα ήταν σήμερα.
📖Μέρος 3ο –Νόστος (Κεφάλαια 16-18):
Ο Μπλουμ οδηγεί τον Στήβεν στο σπίτι του, όπου μοιράζονται ένα ζεστό κακάο και μια βαθιά συζήτηση. Ο Στήβεν αποχωρεί μες στη νύχτα και ο Μπλουμ πέφτει για ύπνο δίπλα στη σύζυγό του.
🖍01:00 – Κεφάλαιο 16 (Εύμαιος): Ο Μπλουμ οδηγεί τον εξαντλημένο Στήβεν σε ένα καταφύγιο αμαξάδων για να φάνε. Εκεί συνομιλούν με έναν μεθυσμένο ναύτη που λέει απίθανες ιστορίες. Το ύφος εδώ είναι σκόπιμα κουρασμένο και γεμάτο κλισέ, αντικατοπτρίζοντας την εξάντληση των δύο ανδρών.
🖍02:00 – Κεφάλαιο 17 (Ιθάκη): Οι δύο άνδρες φτάνουν στο σπίτι του Μπλουμ. Επειδή έχει ξεχάσει το κλειδί του, ο Μπλουμ πηδάει τον φράχτη και τους βάζει μέσα. Κάθονται και πίνουν κακάο. Το κεφάλαιο είναι γραμμένο με τη μορφή θρησκευτικής ή επιστημονικής κατήχησης (309 ερωταπαντήσεις). Ο Στήβεν αρνείται την πρόταση να μείνει εκεί και αποχωρεί. Ο Μπλουμ πέφτει στο κρεβάτι δίπλα στη Μόλι, παρατηρώντας τα σημάδια της παρουσίας του Μπόιλαν, και της ζητάει να του φέρει πρωινό στο κρεβάτι την επόμενη μέρα.
🖍Κεφάλαιο 18 (Πηνελόπη): Ο περίφημος εσωτερικός μονόλογος της Μόλι. Ξαπλωμένη ξύπνια, το μυαλό της τρέχει χωρίς σταματημό (μόλις 8 τεράστιες προτάσεις χωρίς σημεία στίξης). Το βιβλίο κλείνει με τον τεράστιο, ασύντακτο εσωτερικό μονόλογο της. Καθώς ξαπλώνει στο κρεβάτι, η Μόλι σκέφτεται τους εραστές της, τον γάμο της, τον Μπλουμ και τις αναμνήσεις τους, καταλήγοντας στην ανάμνηση της ημέρας που δέχτηκε να τον παντρευτεί, με τη διάσημη επαναλαμβανόμενη λέξη: «...και ναι είπα ναι θα θέλω Ναι».
📚Ο καταλυτικός συμβολισμός με την "Οδύσσεια" του Ομήρου.
Ο Τζόις χρησιμοποίησε το ομηρικό έπος ως δομικό σκελετό, μετατρέποντας τους αρχαίους μύθους σε πεζές, καθημερινές καταστάσεις του 20ού αιώνα. Κάθε κεφάλαιο αντιστοιχεί σε ένα ομηρικό επεισόδιο, ενώ οι τρεις κεντρικοί χαρακτήρες φέρουν βαθιούς συμβολισμούς:
✒️Λεοπόλδος Μπλουμ (Οδυσσέας): Ο μοντέρνος, γήινος ήρωας. Δεν πολεμά με σπαθί, αλλά αντιμετωπίζει τη ζωή με υπομονή, χιούμορ και βαθιά ανθρωπιά.
✒️Στήβεν Ντένταλους (Τηλέμαχος): Ο πνευματικός γιος. Ένας νεαρός σε «αναζήτηση πατέρα», καθώς ο βιολογικός του πατέρας είναι ένας ανεύθυνος αλκοολικός.
✒️Μόλι Μπλουμ (Πηνελόπη): Η γήινη γυναίκα. Σε αντίθεση με την πιστή Πηνελόπη, η Μόλι απατά τον σύζυγό της, αλλά στο τέλος αναγνωρίζει την δική της συναισθηματική «Ιθάκη».
📚Η ψυχολογική σχέση Πατέρα και Γιου.
Η σχέση Μπλουμ και Στήβεν αποτελεί τον συναισθηματικό πυρήνα του έργου. Ο Μπλουμ έχασε τον νεογέννητο γιο του, τον Ρούντι, έντεκα χρόνια πριν, και κουβαλά ένα τεράστιο κενό. Όταν βλέπει τον Στήβεν ανυπεράσπιστο στον οίκο ανοχής, ξυπνά μέσα του η πατρική στοργή και βλέπει στο πρόσωπό του το όραμα του χαμένου του παιδιού. Ο Στήβεν έχει βιολογικό πατέρα, τον Σάιμον Ντένταλους, αλλά τον απορρίπτει. Ο Σάιμον είναι ένας αλκοολικός, ανεύθυνος και σαρκαστικός άνδρας που δεν μπορεί να καταλάβει τις καλλιτεχνικές και φιλοσοφικές ανησυχίες του γιου του. Ο Στήβεν νιώθει πνευματικά ορφανός και αναζητά μια φιγούρα που θα του προσφέρει τη σταθερότητα και την καθοδήγηση που του λείπει.
Η πρώτη ουσιαστική επαφή των δύο γίνεται στο Nighttown. Ο Μπλουμ, βλέποντας τον Στήβεν μεθυσμένο και ευάλωτο, αναλαμβάνει τον ρόλο του προστάτη. Όταν ο Στήβεν λιποθυμά μετά τον καυγά με τους στρατιώτες, ο Μπλουμ στέκεται από πάνω του σαν φύλακας άγγελος. Σε εκείνη την ακριβώς τη στιγμή, ο Μπλουμ βλέπει ένα παραισθησιογόνο όραμα του πεθαμένου του γιου, Ρούντι, στην ηλικία που θα ήταν τώρα (περίπου στην ηλικία του Στήβεν). Στο μυαλό του Μπλουμ, ο Στήβεν γίνεται η ενσάρκωση του χαμένου του παιδιού.
Όταν επιστρέφουν στο σπίτι του Μπλουμ, οι δύο άνδρες κάθονται στην κουζίνα και μοιράζονται ένα ζεστό κακάο. Αυτή η σκηνή είναι εξαιρετικά συμβολική: είναι μια «κοινωνία» (communion) μεταξύ δύο μοναχικών ψυχών. Συζητούν για τη γλώσσα (τα ιρλανδικά, τα εβραϊκά), την επιστήμη και τη φιλοσοφία. Παρά τις τεράστιες διαφορές τους (ο Μπλουμ είναι πρακτικός, μεσήλικας και προσγειωμένος, ενώ ο Στήβεν είναι νεαρός, αλαζόνας και αφηρημένος διανοούμενος), βρίσκουν μια στιγμή απόλυτης ανθρώπινης επαφής. Ο Μπλουμ προτείνει στον Στήβεν να μείνει στο σπίτι του, ελπίζοντας ίσως ότι θα γίνει ο πνευματικός του γιος και δάσκαλος για τη Μόλι. Όμως, ο Στήβεν αρνείται ευγενικά και φεύγει μέσα στο σκοτάδι. Πρέπει να βρει τον δρόμο του μόνος του. Δεν μπορεί να αντικαταστήσει έναν πατέρα με έναν άλλον· πρέπει να γίνει ο ίδιος «πατέρας του εαυτού του» μέσα από την τέχνη του.
Αν και ο Στήβεν τελικά φεύγει, η σύντομη επαφή τους λειτουργεί θεραπευτικά. Ο Τζόις αποδεικνύει έτσι ότι η πνευματική συγγένεια δεν βασίζεται στο αίμα, αλλά στην ικανότητα των ανθρώπων να δείχνουν ενσυναίσθηση.
📚Οι γυναίκες του έργου: πέρα από τα ταμπού της εποχής.
Οι γυναίκες στον «Οδυσσέα» είναι οι κινητήριες δυνάμεις της πλοκής. Ο Τζόις δεν εξιδανικεύει τις γυναίκες, ούτε τις παρουσιάζει μονοδιάστατα. Τις προσεγγίζει με απόλυτο ρεαλισμό, δίνοντάς τους φωνή, επιθυμίες, σεξουαλικότητα και ανεξαρτησία, κάτι εξαιρετικά πρωτοποριακό για τη λογοτεχνία των αρχών του 20ού αιώνα.
✒️Μαίρη Ντένταλους: Η νεκρή μητέρα του Στήβεν, που εμφανίζεται ως φάντασμα και αντιπροσωπεύει την Αντίκλεια (τη μητέρα του Οδυσσέα που συναντά στον Άδη), αλλά και την ίδια την Ιρλανδία και την Καθολική Εκκλησία που καταπιέζουν πνευματικά τον Στήβεν. Η Μαίρη πέθανε από καρκίνο και ο Στήβεν στοιχειώνεται από τρομερές ενοχές επειδή αρνήθηκε να προσευχηθεί γι' αυτήν στο νεκροκρέβατό της, επιλέγοντας την πνευματική του ελευθερία. Στο 15ο κεφάλαιο (στο πορνείο), το φάντασμά της εμφανίζεται στον Στήβεν σαν σάπιο πτώμα, οδηγώντας τον σε μια κρίση πανικού όπου σπάει το φωτιστικό με το μπαστούνι του, προσπαθώντας να καταστρέψει τις ενοχές του.
✒️Γκέρτυ ΜακΝτάουελ: Μια νεαρή κοπέλα στην παραλία που σαγηνεύει τον Μπλουμ μέσα από τις ρομαντικές φαντασιώσεις της, αποκαλύπτοντας τη μοναξιά της σύγχρονης ζωής. Αντιπροσωπεύει τη Ναυσικά, τη νεαρή πριγκίπισσα που βρήκε και φρόντισε τον ναυαγό Οδυσσέα. Η Γκέρτυ είναι μια κοπέλα που έχει αναθρέψει τις φαντασιώσεις της μέσα από φτηνά ρομαντικά περιοδικά της εποχής. Καθώς κοιτάζει τον Μπλουμ από μακριά, αρχίζει να φαντάζεται ότι είναι ένας μυστηριώδης, μελαγχολικός εραστής και του επιδεικνύει εσκεμμένα τα πόδια της, προκαλώντας τον σεξουαλικά. Η σκηνή αποκαλύπτει τη μοναξιά και την ανάγκη για επιβεβαίωση που νιώθουν και οι δύο, ενώ η αποκάλυψη στο τέλος ότι η Γκέρτυ είναι κουτσή προσθέτει μια νότα μελαγχολίας και ρεαλισμού.
✒️Μάρθα Κλίφορντ: Η γυναίκα με την οποία ο Μπλουμ διατηρεί μια κρυφή, πλατωνική αλληλογραφία υπό το ψευδώνυμο "Henry Flower". Αντιπροσωπεύει τις Σειρήνες της καθημερινότητάς του – έναν πειρασμό που τον αποσπά από τα προβλήματα του γάμου του.
✒️Μπέλα Κοέν: Η σκληρή ιδιοκτήτρια του οίκου ανοχής (Κεφάλαιο 15). Αντιπροσωπεύει τη μάγισσα Κίρκη. Στις παραισθήσεις του Μπλουμ, η Μπέλα μεταμορφώνεται σε άνδρα ("Bello") και κυριαρχεί σαδιστικά πάνω του, φέρνοντας στην επιφάνεια τις πιο κρυφές μαζοχιστικές του τάσεις.
✒️Μόλι Μπλουμ: είναι αναμφίβολα μία από τις πιο συναρπαστικές και επαναστατικές γυναικείες φιγούρες στην παγκόσμια λογοτεχνία. Αν και βρίσκεται σωματικά στο παρασκήνιο κατά το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας (ξαπλωμένη στο κρεβάτι της στο σπίτι της οδού Eccles 7), η παρουσία της κυριαρχεί στις σκέψεις του συζύγου της, Λεοπόλδου. Είναι μια 33χρονη τραγουδίστρια της όπερας, γεννημένη στο Γιβραλτάρ, κόρη ενός Ιρλανδού αξιωματικού και μιας γυναίκας εβραϊκής καταγωγής. Είναι μια γυναίκα με έντονο ταμπεραμέντο, αισθησιακή, πανέξυπνη, πρακτική και απόλυτα ειλικρινής με τον εαυτό της. Η απόλυτη πρωταγωνίστρια του βιβλίου. Το βιβλίο κλείνει με το περίφημο 18ο κεφάλαιο («Πηνελόπη»), το οποίο αποτελείται από 24.000 λέξεις σε 8 τεράστιες παραγράφους, χωρίς κανένα σημείο στίξης. Είναι το «ρεύμα της συνείδησής» της, ένας χείμαρρος σκέψεων για τη ζωή, τους εραστές και τον γάμο της. Η Μόλι σκέφτεται αφιλτράριστα τα πάντα: την έμμηνο ρύση της, τη σωματική της έλξη για τον εραστή της (τον Μπλέιζες Μπόιλαν) με τον οποίο έκανε έρωτα το απόγευμα, τις οικονομικές τους δυσκολίες, τις άλλες γυναίκες, αλλά και τις παλιές της αναμνήσεις. Συγκρίνοντας τον εραστή της με τον Μπλουμ, επιλέγει τον σύζυγό της για την τρυφερότητά του. Το έργο κλείνει με μια λυρική ανάμνηση της πρότασης γάμου τους και το θρυλικό, καταφατικό «...και ναι είπα ναι θα θέλω Ναι».
Αν και ομηρικά αντιστοιχεί στην Πηνελόπη, ο Τζόις κάνει μια τεράστια ανατροπή. Η Πηνελόπη περίμενε πιστά 20 χρόνια, ενώ η Μόλι απατά τον Μπλουμ. Ωστόσο, η προδοσία της δεν πηγάζει από κακία, αλλά από τη μοναξιά και τη συναισθηματική αποξένωση που υπάρχει στον γάμο τους μετά τον θάνατο του βρεφικού τους γιου, Ρούντι, 11 χρόνια πριν (έκτοτε, οι δυο τους δεν έχουν ολοκληρωμένες σεξουαλικές σχέσεις). Παρά την απιστία της, καθώς ο μονόλογός της εξελίσσεται, η Μόλι συγκρίνει τον χυδαίο και εγωιστή Μπόιλαν με τον Μπλουμ. Συνειδητοποιεί ότι ο Μπλουμ είναι ο μόνος άνδρας που την κατάλαβε πραγματικά, που έχει τρυφερότητα, ευγένεια και σέβεται τη γυναικεία της φύση.
Το βιβλίο κλείνει με μια από τις πιο λυρικές και συγκινητικές αναμνήσεις της Μόλι: τη μέρα που ο Μπλουμ της έκανε πρόταση γάμου στο Howth Head του Δουβλίνου, ανάμεσα στα λουλούδια. Θυμάται πώς τον κοίταξε, πώς ένιωσε την καρδιά του να χτυπάει σαν τρελή και πώς αποφάσισε να του δοθεί.
Οι τελευταίες φράσεις του βιβλίου είναι ένας θρίαμβος της κατάφασης:
«...και μετά του ζήτησα με τα μάτια να μου ξαναζητήσει ναι και τότε με ρώτησε θα ήθελα ναι να πω ναι ρόδο μου του βουνού και πρώτα του έπλεξα τα χέρια μου γύρω του ναι και τον τράβηξα κάτω πάνω μου για να νιώσει το στήθος μου όλο άρωμα ναι και η καρδιά του χτυπούσε σαν τρελή και ναι είπα ναι θα θέλω Ναι.»
Με αυτό το τελικό «Ναι», η Μόλι μετατρέπεται από μια άπιστη σύζυγο στην ίδια την ενσάρκωση της ζωής, της αγάπης και της αποδοχής της ανθρώπινης μοίρας.
📚Η θυελλώδης υποδοχή και η ιστορική δίκη της Λογοκρισίας.
Λόγω των τολμηρών σεξουαλικών αναφορών και της πρωτοποριακής του γλώσσας, ο «Οδυσσέας» αντιμετώπισε άγρια λογοκρισία. Πριν ακόμα εκδοθεί ολοκληρωμένο, το βιβλίο δημοσιευόταν σε συνέχειες στο αμερικανικό περιοδικό "The Little Review". Η δημοσίευση του 13ου κεφαλαίου («Ναυσικά»), το οποίο περιγράφει τη σκηνή του αυνανισμού του Μπλουμ στην παραλία, οδήγησε σε δικαστική δίωξη των εκδοτριών του περιοδικού στη Νέα Υόρκη για «κυκλοφορία άσεμνου υλικού». Το περιοδικό αναγκάστηκε να σταματήσει τη δημοσίευση. Καθώς καμία εκδοτική εταιρεία σε ΗΠΑ και Βρετανία δεν ρίσκαρε να το τυπώσει, η Σύλβια Μπιτς, ιδιοκτήτρια του διάσημου παρισινού βιβλιοπωλείου "Shakespeare and Company", ανέλαβε να το εκδώσει στο Παρίσι το 1922.
Για πάνω από μία δεκαετία, το βιβλίο ήταν παράνομο στις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρετανία, με τις τελωνειακές αρχές να κατάσχουν και να καίνε τα λαθραία αντίτυπα που έφταναν από το Παρίσι. Το μεγάλο σημείο καμπής ήρθε το 1933. Ο εκδοτικός οίκος Random House προκάλεσε σκόπιμα τη κατάσχεση ενός αντίτυπου στο τελωνείο για να οδηγήσει την υπόθεση εκ νέου στα δικαστήρια.
Η μεγάλη ανατροπή έγινε στις 6 Δεκεμβρίου 1933, στην ιστορική δίκη «Ηνωμένες Πολιτείες εναντίον Ενός Βιβλίου με τον Τίτλο Οδυσσέας». Η απόφαση του προοδευτικού δικαστή Τζον Μ. Γούλσι (John M. Woolsey) άλλαξε για πάντα τα νομικά δεδομένα της λογοτεχνίας. Ο Γούλσι δικαίωσε τον Τζόις, τονίζοντας:
«Στον "Οδυσσέα", παρά την ασυνήθιστη ειλικρίνειά του, δεν ανιχνεύω πουθενά το πονηρό βλέμμα του αισθησιακού. Διάβασα το βιβλίο με βάση αυτό το κριτήριο και διαπίστωσα ότι πρόκειται για μια ειλικρινή και σοβαρή προσπάθεια να επινοηθεί μια νέα λογοτεχνική μέθοδος για την παρατήρηση και την περιγραφή της ανθρωπότητας. [...] Επομένως, το συμπέρασμά μου είναι ότι δεν περιέχει "βρωμιά χάριν της βρωμιάς" (no dirt for dirt's sake).»
Στην ίδια απόφαση, ο δικαστής διατύπωσε την περίφημη φράση ότι το βιβλίο σε πολλά σημεία λειτουργεί μάλλον ως «εμετικό» (προκαλεί ρεαλιστική ναυτία) παρά ως «αφροδισιακό», ξεκαθαρίζοντας ότι η πρόθεση του συγγραφέα ήταν να αποδώσει ειλικρινά την ανθρώπινη ψυχολογία και όχι να προκαλέσει σεξουαλική διέγερση.
«Είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι, εξαιτίας ορισμένων σκηνών του, ο "Οδυσσέας" είναι ένα μάλλον βαρύ ποτό για να ζητήσεις από κάποιον ευαίσθητο αλλά φυσιολογικό άνθρωπο να το καταναλώσει. Όμως, η ώριμη σκέψη μου, μετά από μακρύ προβληματισμό, είναι ότι, ενώ σε πολλά σημεία η επίδραση του "Οδυσσέα" στον αναγνώστη είναι αναμφίβολα κάπως εμετική (emetic), πουθενά δεν τείνει να είναι αφροδισιακή (aphrodisiac).»
«Η μέθοδος του Τζόις είναι επιστημονική. Επιχειρεί να σχεδιάσει μια κινούμενη εικόνα της ανθρώπινης συνείδησης, όπως αυτή λειτουργεί μέσα στο χρόνο. [...] Αν ο Τζόις επιχειρούσε να λογοκρίνει τις σκέψεις των χαρακτήρων του, δεν θα παρουσίαζε μια αληθινή εικόνα. Μια τέτοια προσπάθεια θα ήταν ψυχολογικά ελαττωματική.»
Κατέληξε ότι το έργο αποτελεί ένα «πολύ ισχυρό σχόλιο για την εσωτερική ζωή των ανδρών και των γυναικών» και επέτρεψε επίσημα την κυκλοφορία του.
«Η ανάγνωση του "Οδυσσέα" στο σύνολό του -καθώς έτσι πρέπει να διαβάζεται ένα βιβλίο υπό αυτή τη δοκιμασία- δεν τείνει να διεγείρει τις σεξουαλικές ορμές ή τις λάγνες σκέψεις. Το τελικό του αποτέλεσμα είναι απλώς ένα κάπως τραγικό και πολύ ισχυρό σχόλιο για την εσωτερική ζωή των ανδρών και των γυναικών. [...] Ο "Οδυσσέας" μπορεί, επομένως, να εισαχθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες.»
Η απόφαση αυτή θεωρήθηκε τόσο μνημειώδης για τα δικαιώματα της λογοτεχνίας, που ο εκδότης Μπένετ Σερφ της Random House συμπεριέλαβε ολόκληρο το κείμενο του δικαστή Γούλσι ως πρόλογο σε κάθε αμερικανική έκδοση του «Οδυσσέα» για δεκαετίες, καθιστώντας τη μία από τις πιο πολυδιαβασμένες δικαστικές αποφάσεις στον κόσμο.
📚Ένας ζωντανός μύθος.
Παρά τις αρχικές αντιδράσεις (με τη Βιρτζίνια Γουλφ να το χαρακτηρίζει αρχικά «χυδαίο» και τον D.H. Lawrence «κουραστικό»), ο «Οδυσσέας» θριάμβευσε. Σήμερα, η 16η Ιουνίου γιορτάζεται παγκοσμίως ως «Bloomsday» (Ημέρα του Μπλουμ) προς τιμήν του βιβλίου. Ο Τζέιμς Τζόις κατάφερε να αποδείξει κάτι συγκλονιστικό: ότι η καθημερινή επιβίωση και οι εσωτερικές σκέψεις του κάθε απλού ανθρώπου αποτελούν ένα σύγχρονο, ηρωικό έπος.
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ειρωνεία στη σύγχρονη αποτίμηση του βιβλίου: ενώ λατρεύεται παγκοσμίως, μετατρέπεται σε εθνική γιορτή (Bloomsday) και φιγουράρει στην κορυφή των λιστών με τα καλύτερα βιβλία όλων των εποχών, παραμένει ένα από τα λιγότερο διαβασμένα (ολόκληρα) βιβλία. Η σύγχρονη κριτική αναγνωρίζει ότι ο Οδυσσέας απαιτεί από τον αναγνώστη μια «συνεργασία»· δεν είναι ένα βιβλίο για παθητική κατανάλωση, αλλά ένας γρίφος που συνεχίζει να παράγει νέες ερμηνείες και να προκαλεί τη διάνοιά μας. Συνοψίζοντας, η σύγχρονη αποτίμηση βλέπει στον Οδυσσέα έναν καθρέφτη του μοντέρνου ψυχισμού. Έναν αιώνα μετά, το συμπέρασμα του Τ.Σ. Έλιοτ για το βιβλίο του Τζόις παραμένει πιο επίκαιρο από ποτέ: «Είναι ένα βιβλίο στο οποίο όλοι μας χρωστάμε και από το οποίο κανείς μας δεν μπορεί να ξεφύγει».
