Η παραμονή του Δεκαπενταύγουστου και τα παραδοσιακά πανηγύρια.

Η παραμονή του Δεκαπενταύγουστου έχει μια ξεχωριστή θέση στο ελληνικό καλοκαίρι. Είναι η νύχτα που το χωριό ετοιμάζεται να υποδεχθεί τη μεγάλη γιορτή της Παναγίας· μια νύχτα όπου η πίστη, η μνήμη και η παράδοση συναντιούνται κάτω από τον αυγουστιάτικο ουρανό.

Από νωρίς, οι καμπάνες καλούν τους ανθρώπους στον Εσπερινό. Στις αυλές ανάβουν τα πρώτα φώτα, οι γυναίκες ετοιμάζουν τα φαγητά, οι πλατείες καθαρίζονται και τα τραπέζια στρώνονται. Στα ξωκλήσια και στα μοναστήρια συγκεντρώνονται προσκυνητές, άλλοι για το τάμα τους, άλλοι για μια προσευχή και άλλοι για να ξαναβρούν, έστω για λίγο, τον τόπο από τον οποίο κάποτε έφυγαν.

Και ύστερα, σχεδόν χωρίς να το καταλάβεις, η κατάνυξη γίνεται χαρά.

Η πλατεία γεμίζει κόσμο. Το κλαρίνο, το βιολί, το λαούτο ή η λύρα παίρνουν τη θέση τους και το πανηγύρι αρχίζει. Οι άνθρωποι κάθονται ο ένας δίπλα στον άλλον, τα ποτήρια σηκώνονται, τα φαγητά περνούν από τραπέζι σε τραπέζι και ο χορός ανοίγει έναν κύκλο όπου χωρούν όλοι. Ο Δεκαπενταύγουστος είναι άλλωστε γνωστός ως το «Πάσχα του καλοκαιριού», ακριβώς γιατί συνδυάζει το θρησκευτικό συναίσθημα με τη συλλογική χαρά.

Μα το πανηγύρι δεν είναι μόνο μουσική και χορός. Είναι ένας τρόπος να ξανασμίξει η κοινότητα. Είναι ο ξενιτεμένος που επιστρέφει στο χωριό, ο γείτονας που ανοίγει το σπίτι του, ο παππούς που θυμάται τα παλιά, τα παιδιά που τρέχουν στην πλατεία και οι νέοι που χορεύουν τον ίδιο σκοπό που χόρευαν κάποτε οι παππούδες τους.

Γι' αυτό και η παραμονή του Δεκαπενταύγουστου μοιάζει με μια γέφυρα ανάμεσα σε δύο κόσμους: από τη μια η σιωπή της εκκλησίας, το κερί και η προσευχή· από την άλλη το τραγούδι, ο χορός και το κρασί. Η θλίψη της Κοίμησης μεταμορφώνεται σε ελπίδα και η μνήμη γίνεται γιορτή.

Κι όταν η νύχτα προχωρήσει και το φεγγάρι ανέβει πάνω από τα βουνά, το πανηγύρι μοιάζει να μην ανήκει πια μόνο στους ανθρώπους. Ανήκει στον τόπο.

Γιατί εκεί, στην πλατεία ενός μικρού χωριού, κάτω από τα αστέρια του Αυγούστου, η Ελλάδα θυμάται τον εαυτό της.

Και χορεύει.

Η ζαρκάδα -η ήσυχη χάρη του δάσους.

Η ζαρκάδα, το θηλυκό του ζαρκαδιού, είναι ένα από τα πιο διακριτικά και κομψά πλάσματα των ελληνικών δασών. Μικρόσωμη, λεπτοκαμωμένη και αθόρυβη, κινείται ανάμεσα στα δέντρα σαν να γνωρίζει πως η ομορφιά δεν χρειάζεται θόρυβο για να υπάρξει.

Έχει λεπτά, μακριά πόδια, καστανέρυθο τρίχωμα που το καλοκαίρι γίνεται πιο ζωηρό και τον χειμώνα σκουραίνει, μεγάλα σκοτεινά μάτια και μεγάλα, ευκίνητα αυτιά. Το σώμα της είναι ελαφρύ και ευέλικτο, φτιαγμένο για γρήγορες κινήσεις και απότομες φυγές. Σε αντίθεση με το αρσενικό, η ζαρκάδα δεν έχει κέρατα. Αυτή η έλλειψη, όμως, δεν της στερεί τίποτε από τη δύναμη και την επιβλητικότητά της.

Τρέφεται κυρίως με φύλλα, τρυφερούς βλαστούς, χόρτα, αγριόχορτα, καρπούς και διάφορους καρπούς του δάσους. Είναι περισσότερο δραστήρια στις ήσυχες ώρες της αυγής και του δειλινού, όταν το φως χαμηλώνει και το δάσος επιστρέφει στη φυσική του σιωπή.

Η ζαρκάδα είναι επίσης μητέρα. Την άνοιξη και στις αρχές του καλοκαιριού γεννά συνήθως ένα ή δύο μικρά, τα ζαρκαδάκια. Τα μικρά, με τις χαρακτηριστικές λευκές κηλίδες στο τρίχωμά τους, παραμένουν κρυμμένα στη βλάστηση τις πρώτες ημέρες της ζωής τους. Η μητέρα απομακρύνεται συχνά για να αναζητήσει τροφή, επιστρέφοντας όμως για να τα θηλάσει. Είναι μια από τις πιο συγκινητικές μορφές της μητρικής φροντίδας στη φύση: όχι θορυβώδης, αλλά απόλυτα παρούσα.

Η ζαρκάδα δεν κατακτά το δάσος· ανήκει σε αυτό. Δεν αφήνει πίσω της παρά ελάχιστα ίχνη. Ένα θρόισμα στα φύλλα, μια στιγμιαία κίνηση ανάμεσα στις φτέρες, δυο μάτια που σε κοιτούν για μια στιγμή και ύστερα χάνονται. Ίσως γι’ αυτό η παρουσία της μοιάζει περισσότερο με ψίθυρο παρά με εμφάνιση.

Και όταν τη συναντήσει κανείς σε ένα ξέφωτο, για μια στιγμή καταλαβαίνει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντοτε το μεγαλείο για να μας συγκινήσει. Μερικές φορές αρκεί ένα λεπτό σώμα, ένα βλέμμα γεμάτο επιφυλακτικότητα και η σιωπηλή κίνηση μιας ζαρκάδας μέσα στο δάσος. Η ζαρκάδα είναι η τρυφερότητα του δάσους που έμαθε να επιβιώνει χωρίς να χάσει τη χάρη της.

Άι Βλάσης.

 

Στον Άι-Βλάση το βουνό μοιάζει να προσεύχεται μαζί με τους ανθρώπους. Το μικρό ξωκλήσι, ανάμεσα στα δέντρα και στις ξερολιθιές, κρατά ακόμη ζωντανή μια παλιά σχέση του ανθρώπου με τον Άγιο Βλάσιο, τον επίσκοπο Σεβαστείας και προστάτη, στη λαϊκή παράδοση, των κτηνοτρόφων και των ζώων.

Η γιορτή του, στις 11 Φεβρουαρίου, είχε ιδιαίτερη σημασία για τους ανθρώπους της υπαίθρου. Οι κτηνοτρόφοι έφερναν στον άγιο τα ζώα τους, ζητώντας την προστασία του από τις αρρώστιες και τις συμφορές. Το κοπάδι ήταν η ζωή τους· γι’ αυτό και η ευλογία των ζώων ήταν μια προσευχή για ολόκληρο το σπίτι.

Σε πολλά μέρη προσφέρονταν άρτος και αρτοκλασίες, άναβαν κεριά και γίνονταν παρακλήσεις. Η λαϊκή ευσέβεια έπλεκε γύρω από τον Άι-Βλάση έναν ολόκληρο κόσμο συμβολισμών: το ζώο, το κοπάδι, τον βοσκό, τη γη και τον άγιο που στεκόταν σαν φύλακας πάνω από όλα αυτά.

Και ίσως γι’ αυτό ο Άι-Βλάσης ταιριάζει τόσο πολύ στο βουνό.

Γιατί εδώ η πίστη δεν ήταν ποτέ μακριά από τη ζωή. Ήταν μέσα στο στάβλο, στο μαντρί, στο κουδούνισμα των προβάτων, στο χνώτο των ζώων μια παγωμένη αυγή. Ήταν στο χέρι του βοσκού που έκανε τον σταυρό του πριν ανοίξει την πόρτα του κοπαδιού.

Σήμερα μπορεί να έχουν αλλάξει πολλά. Μα όταν η καμπάνα του μικρού ναού χτυπήσει μέσα στην ορεινή σιωπή, μοιάζει να ξυπνά ένας παλιός κόσμος.

Ένας κόσμος όπου ο άνθρωπος ζητούσε από τον άγιο όχι πλούτη, αλλά προστασία.

Να είναι γερά τα ζώα.

Να βγει ο χειμώνας.

Να γυρίσει το κοπάδι ασφαλές.

Να καρπίσει η γη.

Να υπάρχει αύριο.

Κι έτσι ο Άι-Βλάσης μένει ακόμη εκεί, ανάμεσα στον άνθρωπο και στο βουνό, σαν μια παλιά ευχή που δεν έσβησε.

Μια ευχή για ό,τι ζει.

Ο Τσαλαπετεινός.

Ο τσαλαπετεινός (Upupa epops) είναι ένα από εκείνα τα πουλιά που δύσκολα περνούν απαρατήρητα. Το χαρακτηριστικό λοφίο του, το μακρύ ράμφος και το κυματιστό πέταγμά του τον κάνουν να ξεχωρίζει μέσα στην ελληνική ύπαιθρο. Δεν είναι τυχαίο πως ο λαός τού έδωσε πολλά ονόματα: πάπουζας, αγριοπετεινός, αγριοκοκοράκι, φραγκοκόκορας. Κάθε όνομα μοιάζει να κρύβει μια διαφορετική ματιά πάνω στο ίδιο πλάσμα.

Ακόμη παλαιότερα, οι Έλληνες τον γνώριζαν ως έποψ. Το όνομα αυτό τον συνδέει με έναν κόσμο όπου η φύση δεν ήταν απλώς τοπίο, αλλά μέρος μιας μεγάλης αφήγησης. Τα πουλιά, τα δέντρα, τα βουνά και οι πηγές είχαν φωνή, παρουσία και συμβολισμό. 

Πάνω στη μορφή του έχει αποτυπωθεί ένας από τους πιο σκοτεινούς και συγκλονιστικούς μύθους της αρχαίας ελληνικής παράδοσης.

Ο Τηρέας, βασιλιάς της Θράκης, παντρεύτηκε την Πρόκνη, κόρη του βασιλιά της Αθήνας, και απέκτησαν έναν γιο, τον Ίτυ. Όταν όμως ο Τηρέας ερωτεύτηκε τη Φιλομήλα, αδελφή της Πρόκνης, διέπραξε εναντίον της μια φρικτή πράξη και, για να την εμποδίσει να μιλήσει, της έκοψε τη γλώσσα. Η Φιλομήλα, όμως, βρήκε έναν άλλο τρόπο να μιλήσει: ύφανε την αλήθεια σε ένα πέπλο και το έστειλε στην αδελφή της.

Ακολούθησε η εκδίκηση. Οι δύο αδελφές σκότωσαν τον μικρό Ίτυ και τον έδωσαν στον ίδιο τον πατέρα του να τον φάει, χωρίς εκείνος να γνωρίζει τι έτρωγε. Όταν η φρίκη αποκαλύφθηκε, ο Τηρέας τις καταδίωξε με το τσεκούρι του. Τότε οι θεοί παρενέβησαν και σταμάτησαν την αλυσίδα της βίας μεταμορφώνοντάς τους σε πουλιά.

Ο Τηρέας έγινε έποψ, ο τσαλαπετεινός. Το εντυπωσιακό λοφίο του ερμηνεύτηκε ως ανάμνηση του βασιλικού στέμματος ή του πολεμικού κράνους του. Η Πρόκνη έγινε αηδόνι, συνδεδεμένη με τον αέναο θρήνο για το παιδί της, ενώ η Φιλομήλα συνδέθηκε με το χελιδόνι, το πουλί που δεν μπορεί να αρθρώσει ανθρώπινη φωνή -μια ποιητική ανάμνηση της κομμένης γλώσσας της.

Έτσι, ο τσαλαπετεινός κουβαλά πάνω του μια παράδοξη αντίθεση: ένα πανέμορφο πλάσμα γεννημένο μέσα από μια ιστορία βίας, προδοσίας, απώλειας και εκδίκησης. Η φύση γίνεται εδώ καταφύγιο της μνήμης. Αυτό που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ξεχάσει, ο μύθος το μεταμορφώνει σε εικόνα.

Αιώνες αργότερα, ο έποψ εμφανίζεται και στους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη. Εκεί ο μεταμορφωμένος Τηρέας είναι ο βασιλιάς των πουλιών και υποδέχεται τον Πεισθέταιρο και τον Ευελπίδη. Από τον κόσμο του μύθου περνά στον κόσμο της κωμωδίας και γίνεται μέρος της προσπάθειας να οικοδομηθεί η Νεφελοκοκκυγία, η φανταστική πολιτεία ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και των θεών.

Κι έτσι ο έποψ ταξιδεύει μέσα στους αιώνες: από την τραγωδία στην κωμωδία, από τον μύθο στη φύση, από τις αρχαίες αφηγήσεις στα σημερινά χωράφια. Κάθε φορά που ανοίγει το χαρακτηριστικό του λοφίο, μοιάζει σαν να σηκώνεται για λίγο η αυλαία της αρχαίας Ελλάδας.

Ο τσαλαπετεινός δεν γνωρίζει τίποτε από όλα αυτά. Πετά, αναζητά την τροφή του, φωλιάζει και συνεχίζει τον κύκλο της ζωής. Κι όμως, ο άνθρωπος τον κοίταξε και πάνω στη μορφή του είδε έναν βασιλιά, μια τραγωδία, μια μεταμόρφωση.

Ο τσαλαπετεινός πέρασε έτσι από την αρχαιότητα στη νεότερη παράδοση, διατηρώντας σχεδόν αναλλοίωτη τη μορφή και την ιδιαιτερότητά του.

Ίσως γι’ αυτό η παρουσία του έχει κάτι το παράξενα οικείο. Εμφανίζεται στην άκρη ενός χωραφιού, ανάμεσα στα χόρτα και στις πέτρες, ψάχνοντας με το ράμφος του την τροφή του. Δεν χρειάζεται μεγάλες κινήσεις για να επιβληθεί στο τοπίο. Αρκεί το λοφίο του, που ανοίγει ξαφνικά σαν μικρή βεντάλια, για να θυμίσει πως η φύση δεν επαναλαμβάνεται ποτέ απόλυτα.

Ο τσαλαπετεινός είναι και ένα μάθημα για την ίδια την ομορφιά. Δεν είναι η συμμετρία ή η τελειότητα που τον κάνει ξεχωριστό, αλλά ακριβώς η ιδιομορφία του. Η φύση δεν δημιουργεί μόνο τα εντυπωσιακά και τα μεγαλοπρεπή· δημιουργεί και τα παράξενα, τα διαφορετικά, τα απρόβλεπτα. Κι εκεί βρίσκεται συχνά η μεγαλύτερη γοητεία της.

Ίσως, λοιπόν, όταν ακούμε το κάλεσμά του και τον βλέπουμε να διασχίζει τον καλοκαιρινό ουρανό, να αξίζει να σταθούμε για λίγο. Γιατί ο έποψ δεν είναι μόνο ένα πουλί που επέζησε μέσα στους αιώνες. Είναι μια μικρή ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στη φύση που γνώριζαν οι αρχαίοι και στη φύση που έχουμε ακόμη την τύχη να συναντούμε σήμερα.

Το Μέγα Ρέμα.

Στην αγκαλιά των βουνών της Κλεπάς, ανάμεσα στους τρεις Μαχαλάδες της, κυλά το Μέγα Ρέμα, δροσερό και ακούραστο. Το νερό κατεβαίνει ανάμεσα στις πέτρες, κάτω από τη σκιά των δέντρων, σαν ασημένια κλωστή που ενώνει το βουνό με την κοιλάδα που κάποτε έρρεε ο Φίδαρης- Εύηνος και τώρα βρίσκεται η Ευηνόλιμνη.

Το καλοκαίρι γίνεται καταφύγιο δροσιάς και ησυχίας. Κι ο ήχος του νερού θυμίζει πως η φύση έχει τον δικό της χρόνο: κυλά, επιμένει και βρίσκει πάντα τον δρόμο της.

Μέσα στο Ρέμα.

Μέσα στο ρέμα, εκεί όπου το νερό χαράζει τον δρόμο του ανάμεσα στις πέτρες, ο κόσμος μοιάζει να επιστρέφει στις πρώτες του ρίζες. Το δάσος σκύβει πάνω από το νερό, η σκιά δροσίζει το καλοκαίρι και κάθε μικρός ήχος γίνεται ψίθυρος της φύσης.

Μην φοβάσαι να σε παρασύρει το ρεύμα. Άφησέ το να πάρει μαζί του ό,τι βάρυνε μέσα σου, ό,τι δεν χρειάζεσαι πια. Γιατί κάποιες φορές η λύτρωση δεν βρίσκεται στην αντίσταση, αλλά στο να εμπιστεύεσαι τη διαδρομή· να αφήνεσαι στο νερό και να θυμάσαι πως δεν σε παρασύρει πάντα για να χαθείς -μπορεί να σε οδηγεί εκεί όπου πρέπει να φτάσεις.

Η παλιά βρύση στα Κωνσταντάμπελα.

Στα Κωνσταντάμπελα η παλιά βρύση δεν είναι απλώς μια πέτρινη κατασκευή. Είναι ένα μικρό μνημείο της καθημερινής ζωής. Εκεί όπου κάποτε οι άνθρωποι σταματούσαν για να ξεδιψάσουν, να γεμίσουν τη στάμνα ή το παγούρι τους, να ανταλλάξουν δυο κουβέντες και να πάρουν μια ανάσα από τον δρόμο.

Το νερό κυλούσε αδιάκοπα, σαν να μην γνώριζε τίποτε από τη βιασύνη των ανθρώπων. Περνούσαν γενιές, άλλαζαν οι δρόμοι και οι συνήθειες, μα η βρύση έμενε εκεί, κρατώντας στη μνήμη της τα βήματα όσων στάθηκαν μπροστά της.

Σήμερα μπορεί να μοιάζει σιωπηλή. Μα αν σκύψεις λίγο και την ακούσεις, ίσως καταλάβεις πως το νερό της δεν ξεδιψά μόνο το σώμα. Ξυπνά τη μνήμη ενός τόπου που έμαθε να ζει με το λίγο, να τιμά το νερό και να μην προσπερνά τις μικρές πηγές της ζωής.

Ο καφές στα βουνά.

Υπάρχουν καφέδες που τους πίνεις για να ξυπνήσεις και υπάρχουν καφέδες που τους πίνεις για να θυμηθείς. Ο καφές στα βουνά ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.

Εκεί, πάνω από τα χωριά, δίπλα σε μια πέτρινη βρύση ή κάτω από τη σκιά ενός έλατου, ο καφές αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι απλώς το πρώτο ρόφημα της ημέρας. Είναι μια μικρή τελετουργία συμφιλίωσης με τον χρόνο. Το νερό βράζει αργά, το άρωμα απλώνεται στον καθαρό αέρα και ο άνθρωπος, για λίγο, παύει να βιάζεται.

Γύρω του το βουνό δεν χρειάζεται να μιλήσει. Μιλούν οι κορυφές, τα πουλιά, ο άνεμος που περνά από τα κλαδιά, το μακρινό κουδούνισμα ενός κοπαδιού. Και μέσα σε αυτή τη σιωπή, ακόμη και μια απλή γουλιά καφέ γίνεται εμπειρία.

Ίσως τελικά δεν είναι ο καφές που έχει καλύτερη γεύση στο βουνό. Είναι ο άνθρωπος που έχει διαφορετική γεύση ζωής. Πιο αργή, πιο καθαρή, πιο ουσιαστική. Εκεί θυμάται πως η ευτυχία δεν χρειάζεται πολλά: ένα ζεστό φλιτζάνι, έναν καθαρό ορίζοντα και κάποιον άνθρωπο απέναντί του για να μοιραστεί τη σιωπή.

Γιατί στα βουνά ο καφές δεν σε ξυπνά μόνο από τον ύπνο. Σε ξυπνά από τη λήθη της καθημερινότητας. Και για όσο κρατάει η τελευταία γουλιά, θυμάσαι πως η ζωή δεν είναι μόνο όσα προλαβαίνουμε να κάνουμε, αλλά και όσα προλαβαίνουμε να αισθανθούμε.

Κρεμμυδοντολμάδες- η γεύση της μνήμης.

 

Υπάρχουν φαγητά που δεν χορταίνουν μόνο την πείνα· χορταίνουν και τη μνήμη. Οι κρεμμυδοντολμάδες ανήκουν σε αυτά. Ένα απλό κρεμμύδι, χωρισμένο προσεκτικά σε φύλλα, γίνεται μικρό σκεύος που κρατά μέσα του ρύζι, μυρωδικά, κιμά, αρώματα και, κυρίως, την υπομονή μιας άλλης εποχής.

Η παλιά νοικοκυρά δεν μετρούσε πάντα τις ποσότητες. Μετρούσε με το μάτι, με το χέρι, με την πείρα. Έβραζε τα κρεμμύδια, ξεχώριζε τα φύλλα ένα ένα και τα γέμιζε χωρίς βιασύνη. Κάθε δίπλωμα του κρεμμυδοντολμά ήταν και μια μικρή χειρονομία φροντίδας. Στην κατσαρόλα, οι ντολμάδες μαγειρεύονταν αργά, ώσπου το κρεμμύδι να γλυκάνει και να αγκαλιάσει τη γέμιση.

Ίσως αυτή να είναι και η βαθύτερη σοφία της παραδοσιακής κουζίνας: τίποτα δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακό για να είναι σπουδαίο. Το ταπεινό κρεμμύδι, που δακρύζει όταν το κόβουμε, μπορεί με τη φωτιά και τον χρόνο να μεταμορφωθεί σε γλύκισμα της γης.

Οι κρεμμυδοντολμάδες έχουν μέσα τους κάτι από τα παλιά σπίτια, τα κυριακάτικα τραπέζια, τις αυλές και τις κουζίνες όπου η μυρωδιά του φαγητού προλάβαινε τους ανθρώπους πριν ακόμη καθίσουν στο τραπέζι.

Και όταν τους δοκιμάζεις, δεν γεύεσαι μόνο ρύζι, κρεμμύδι και μυρωδικά. Γεύεσαι έναν τρόπο ζωής που ήξερε να κάνει πολλά με λίγα και να μετατρέπει την ανάγκη σε δημιουργία.

Γιατί η παράδοση δεν είναι μόνο όσα μας άφησαν οι παλιοί. Είναι και η μνήμη που καταφέρνει να ταξιδεύει από κατσαρόλα σε κατσαρόλα, από σπίτι σε σπίτι, από γενιά σε γενιά. Και οι κρεμμυδοντολμάδες είναι ένας τέτοιος μικρός, νόστιμος φορέας μνήμης.

Το μπρούτζινο γουδί.

 

Στην άκρη της κουζίνας του χωριού, ανάμεσα σε αντικείμενα που ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει, στέκει το μπρούτζινο γουδί με το γουδοχέρι του. Βαρύ, λιτό, σημαδεμένο από τα χρόνια, μοιάζει περισσότερο με μικρό οικογενειακό κειμήλιο παρά με σκεύος καθημερινής χρήσης.

Κάποτε, ο ήχος του γουδοχεριού ήταν ένας γνώριμος ρυθμός του σπιτιού. Κάθε χτύπημα έσπαζε τους σπόρους, τα μπαχαρικά, τα αρωματικά βότανα, το σκόρδο· μα μαζί τους έσπαγε και η σιωπή της κουζίνας. Η γεύση δεν ερχόταν έτοιμη. Χτιζόταν αργά, με το χέρι, την υπομονή και τον ρυθμό.

Το μπρούτζο κρατούσε πάνω του τη ζεστασιά των χεριών και τη μνήμη αμέτρητων παρασκευών. Το γουδοχέρι, φθαρμένο από τη χρήση, μαρτυρούσε πως η καθημερινότητα κάποτε απαιτούσε συμμετοχή. Δεν υπήρχαν κουμπιά, μηχανές και έτοιμες σκόνες. Υπήρχε ο άνθρωπος απέναντι στο υλικό και ο χρόνος που χρειαζόταν για να μεταμορφωθεί.

Ίσως γι’ αυτό το παλιό γουδί συγκινεί ακόμη. Δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο μιας άλλης εποχής. Είναι μια μικρή υπενθύμιση πως τα πιο ουσιαστικά πράγματα στη ζωή χρειάζονται κάποτε κόπο, ρυθμό και υπομονή. Και πως μέσα σε έναν κόσμο που βιάζεται να τα κάνει όλα γρήγορα, αξίζει να θυμόμαστε τον παλιό ρυθμό του γουδοχεριού: χτύπημα με το χτύπημα, λίγο λίγο, μέχρι η ύλη να γίνει γεύση και η πράξη να γίνει μνήμη.

Η ντάλια.

Η ντάλια (Dahlia) μοιάζει να έχει φτιαχτεί για το ελληνικό καλοκαίρι. Ήρθε από το μακρινό Μεξικό, μα βρήκε στους ελληνικούς κήπους έναν τόπο που της ταιριάζει: άπλετο φως, ζεστό χώμα και εκείνη τη σκληρή, επίμονη ομορφιά των φυτών που ξέρουν να ανθίζουν κάτω από τον ήλιο.

Από το καλοκαίρι ως το φθινόπωρο, τα άνθη της ξεδιπλώνονται σε μια ατέλειωτη ποικιλία σχημάτων και χρωμάτων. Κόκκινες, λευκές, κίτρινες, πορφυρές, δίχρωμες· κάθε ντάλια μοιάζει σαν ένας μικρός κόσμος που δημιουργήθηκε για να θυμίζει πως η φύση δεν επαναλαμβάνεται ποτέ ακριβώς.

Κι όμως, η πραγματική της δύναμη βρίσκεται εκεί που δεν φαίνεται. Κάτω από το χώμα κρύβεται ο κόνδυλός της. Εκεί περιμένει τον κατάλληλο καιρό, υπομονετικά, για να ξαναβγεί στο φως. Η ντάλια μας θυμίζει έτσι κάτι βαθύτερο: η ζωή δεν χάνεται επειδή για λίγο δεν τη βλέπουμε. Μερικές φορές αποσύρεται, συγκεντρώνεται στη σιωπή και περιμένει.

Στους ελληνικούς κήπους η παρουσία της γίνεται ένας διάλογος ανάμεσα σε δύο πατρίδες. Το φυτό που ταξίδεψε από την άλλη πλευρά του ωκεανού ρίζωσε σε μια γη διαφορετική, χωρίς να χάσει την ταυτότητά του. Και αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο όμορφα μαθήματα της φύσης: μπορείς να ταξιδεύεις μακριά, να αλλάζεις τόπο, να ριζώνεις αλλού και παρ’ όλα αυτά να παραμένεις αυτό που είσαι.

Η ντάλια δεν ζητά πολλά. Λίγο χώμα, φως, νερό και φροντίδα. Σε αντάλλαγμα προσφέρει αφθονία. Σαν να μας λέει πως η ομορφιά δεν είναι πάντα αποτέλεσμα πολυτέλειας· συχνά γεννιέται από τα απλά πράγματα που κάποιος φροντίζει με συνέπεια.

Και όταν, προς το τέλος του φθινοπώρου, τα άνθη της αρχίζουν να μαραίνονται, δεν τελειώνουν όλα. Κάτι μένει κρυμμένο στη γη. Ένας μικρός θησαυρός ζωής περιμένει την επόμενη άνοιξη.

Γιατί η ντάλια δεν μας μαθαίνει μόνο πώς να ανθίζουμε. Μας μαθαίνει και πώς να περιμένουμε μέχρι να έρθει ξανά η ώρα μας.

Η κίσσα.

Η κίσσα (Garrulus glandarius) είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και ευφυή πουλιά του δάσους. Ανήκει στην οικογένεια των Κορακιδών (Corvidae), μια οικογένεια που περιλαμβάνει μερικά από τα πιο έξυπνα πτηνά του κόσμου. Η μνήμη της είναι εξαιρετική, μπορεί να επιλύει προβλήματα και να χρησιμοποιεί αντικείμενα ως απλά εργαλεία. Η συμπεριφορά της μαρτυρά μια αξιοθαύμαστη ικανότητα μάθησης και προσαρμογής.

Είναι, όμως, και ο μεγάλος «μίμος» του δάσους. Μπορεί να αναπαράγει ήχους που ακούει γύρω της, από το κάλεσμα άλλων πουλιών μέχρι ήχους ζώων. Η μιμητική αυτή ικανότητα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη και ως τέχνασμα: η κίσσα είναι δυνατόν να μιμηθεί τις φωνές αρπακτικών, προκαλώντας αναστάτωση σε άλλα πουλιά και εκμεταλλευόμενη τη σύγχυση για να πλησιάσει τροφή. Η φωνή της, επομένως, δεν είναι απλώς επικοινωνία· μπορεί να γίνει και εργαλείο.

Ανάμεσα στις παράξενες συνήθειές της βρίσκεται και το λεγόμενο «μυρμήγκιασμα». Η κίσσα μπορεί να κάθεται πάνω σε μυρμηγκοφωλιές, επιτρέποντας στα μυρμήγκια να κινηθούν ανάμεσα στα φτερά της, ή να τα πιάνει με το ράμφος και να τα τρίβει πάνω στο σώμα της. Οι ουσίες που εκκρίνουν ορισμένα μυρμήγκια, μεταξύ των οποίων και μυρμηκικό οξύ, φαίνεται ότι μπορούν να βοηθούν στην απομάκρυνση παρασίτων από το φτέρωμα. Ακόμη μία μικρή πράξη αυτοφροντίδας, μέσα στη μεγάλη σοφία της φύσης.

Μα ίσως ο πιο εντυπωσιακός της ρόλος είναι εκείνος του φύλακα. Η κίσσα είναι εξαιρετικά επιφυλακτική. Μόλις αντιληφθεί άνθρωπο ή αρπακτικό, υψώνει μια δυνατή, βραχνή και διαπεραστική κραυγή. Ο συναγερμός της δεν αφορά μόνο την ίδια. Η φωνή της μπορεί να προειδοποιήσει και άλλα πουλιά και ζώα ότι κάτι επικίνδυνο πλησιάζει. Έτσι, μέσα στο δάσος, η κίσσα γίνεται ένας μικρός φρουρός που βλέπει πρώτος και φωνάζει πρώτος.

Δεν είναι λοιπόν παράξενο που η αρχαιότητα της απέδωσε έναν τόσο ιδιαίτερο συμβολισμό. Η φωνή της, η μίμηση και η παρατηρητικότητά της συνδέθηκαν με ιστορίες πολυλογίας, προειδοποίησης, ακόμη και σωτηρίας.

Στον μύθο των Πιερίδων, που παραδίδει ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις, ο Πίερος, βασιλιάς της Ημαθίας, είχε εννέα κόρες, τις Πιερίδες. Περήφανες για τις φωνές τους, προκάλεσαν τις εννέα Μούσες σε μουσικό αγώνα στον Ελικώνα. Οι Πιερίδες τραγούδησαν για τους Γίγαντες και υποτίμησαν τους θεούς του Ολύμπου. Οι Μούσες όμως τις νίκησαν. Όταν οι Πιερίδες, αντί να δεχθούν την ήττα τους, άρχισαν να διαμαρτύρονται και να φωνάζουν, οι Μούσες τις τιμώρησαν μεταμορφώνοντάς τες σε πουλιά. Έτσι διατήρησαν τη φλυαρία τους, αλλά έχασαν την ανθρώπινη αρμονία του τραγουδιού.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος μύθος, διασωσμένος από τον Παυσανία, όπου η ίδια ικανότητα της κίσσας γίνεται αιτία σωτηρίας.

Ο Ηρακλής είχε ερωτευτεί κρυφά τη Φιαλώ, κόρη του Αρκάδα ήρωα Αλκιμέδοντα. Όταν η Φιαλώ γέννησε ένα παιδί από τον Ηρακλή, ο πατέρας της εξοργίστηκε. Πήρε τη Φιαλώ και το νεογέννητο αγόρι, τα μετέφερε σε ένα βουνό της Αρκαδίας, τα έδεσε σε ένα δέντρο και τα εγκατέλειψε, αφήνοντάς τα να πεθάνουν από την πείνα ή να γίνουν βορά των θηρίων.

Το παιδί άρχισε να κλαίει. Μια κίσσα που πετούσε εκεί κοντά άκουσε το κλάμα και το μιμήθηκε πιστά. Ο Ηρακλής, περνώντας από την περιοχή, άκουσε τις κραυγές και νόμισε ότι ένα παιδί κινδύνευε. Ακολούθησε τον ήχο και βρήκε τη Φιαλώ και το βρέφος δεμένους στο δέντρο. Τους ελευθέρωσε και τους έσωσε. Το παιδί ονομάστηκε Αιχμαγόρας.

Έτσι, μέσα στους αρχαίους μύθους, η ίδια φωνή αποκτά δύο αντίθετες όψεις. Στις Πιερίδες, η ακατάσχετη φλυαρία οδηγεί στην τιμωρία. Στην ιστορία του Αιχμαγόρα, η μίμηση της φωνής γίνεται δρόμος προς τη σωτηρία.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο όμορφη αντίφαση της κίσσας. Είναι ένα πουλί που μιλά πολύ, αλλά δεν μιλά χωρίς λόγο. Παρατηρεί, θυμάται, μιμείται, προειδοποιεί. Η κραυγή της μπορεί να τρομάξει, να ξεγελάσει, να ειδοποιήσει ή να σώσει.

Μέσα στο δάσος, λοιπόν, η κίσσα δεν είναι απλώς ένα ακόμη πουλί. Είναι ο παρατηρητής των φυλλωσιών, ο μίμος των ήχων, ο φύλακας του κινδύνου και, στους αρχαίους μύθους, ένας απρόσμενος αγγελιοφόρος.

Κι αν κάποτε ακούσουμε την απότομη κραυγή της να σκίζει τη σιωπή του βουνού, ίσως αξίζει να σταθούμε για λίγο και να ακούσουμε. Γιατί η φύση έχει τη δική της γλώσσα. Και η κίσσα, με τη φωνή της, μας θυμίζει πως όποιος ξέρει να ακούει, μπορεί μέσα στον θόρυβο να αναγνωρίσει ένα μήνυμα.

Η δαμασκηνιά.

Η δαμασκηνιά είναι ένα δέντρο ταπεινό, μα γεμάτο μνήμη. Στέκει στις αυλές και στους κήπους, ανάμεσα σε άλλα δέντρα, χωρίς να ζητά την προσοχή. Κι όμως, όταν έρθει η ώρα της, γεμίζει τα κλαδιά της με καρπούς, σαν να θέλει να ανταποδώσει σιωπηλά όσα πήρε από τη γη.

Ο καρπός της είναι ένα μικρό μάθημα ωρίμανσης. Στην αρχή σκληρός και άγουρος, περιμένει τον χρόνο, τον ήλιο και τη βροχή για να γίνει γλυκός. Έτσι συμβαίνει και με τον άνθρωπο. Δεν ωριμάζουμε επειδή περνούν τα χρόνια, αλλά επειδή αφήνουμε τον χρόνο να μας δουλέψει.

Κάτω από τη δαμασκηνιά, το καλοκαίρι μοιάζει πιο απλό. Ένα ώριμο δαμάσκηνο στο χέρι, λίγη σκιά και η μυρωδιά της γης αρκούν για να θυμηθούμε πως η ευτυχία δεν βρίσκεται πάντα στα μεγάλα πράγματα. Μερικές φορές κρέμεται αθόρυβα από ένα κλαδί και περιμένει απλώς να την αναγνωρίσουμε.

Το λάλημα της πέρδικας.

Το λάλημα της πέρδικας δεν είναι απλώς ένας ήχος του βουνού· είναι η ίδια η φωνή της άγριας ελευθερίας. Αντηχεί στις πλαγιές, περνά μέσα από τα πουρνάρια και τις πέτρες και επιστρέφει από τις απέναντι ρεματιές, σαν ένας διάλογος που μόνο η φύση γνωρίζει να κάνει.

Το ακούμε συνήθως πριν τη δούμε. Κι ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο. Η πέρδικα δεν χρειάζεται να εμφανιστεί για να μας θυμίσει την παρουσία της. Αρκεί η φωνή της. Ένα κάλεσμα σύντομο, καθαρό, αρχέγονο, που μοιάζει να έρχεται από έναν κόσμο όπου ο άνθρωπος δεν έχει ακόμη βάλει φράχτες.

Μέσα στη σιωπή του βουνού, το λάλημα της πέρδικας γίνεται μέτρο της ζωής. Μας θυμίζει πως η φύση δεν χρειάζεται να φωνάζει δυνατά για να ακουστεί. Μερικές φορές, μια μικρή φωνή ανάμεσα στις πέτρες- ένα κακάρισμα μιας πέρδικας- αρκεί για να γεμίσει ολόκληρο τον ορίζοντα.

Η μικρή καμπάνα.

 

Υπάρχουν ήχοι που δεν φτιάχτηκαν για να γεμίσουν τη σιωπή, αλλά για να την ξυπνήσουν. Ένας από αυτούς είναι ο ήχος της καμπάνας των ξωκλησιών.

Δεν χρειάζεται να είναι μεγάλη η καμπάνα για να ακουστεί η φωνή της. Μια μικρή καμπάνα στην αυλή σε ένα ξωκλήσι- κρεμασμένη σ' ένα πλατάνι- αρκεί για να διασχίσει τη σιωπή και να θυμίσει στον άνθρωπο πως υπάρχει χρόνος για να σταθεί, να ακούσει και να κοιτάξει μέσα του.

Ο ήχος της δεν είναι απλώς ένα κάλεσμα για προσευχή. Είναι ένας μικρός σταθμός μέσα στην ημέρα. Σαν να χωρίζει για λίγο τον θόρυβο από τη σιωπή, τη βιασύνη από την περισυλλογή, το εφήμερο από το ουσιαστικό.

Χτυπά και ο ήχος της ταξιδεύει πάνω από τις στέγες, τα δέντρα και τις πλαγιές. Δεν γνωρίζει σύνορα. Φτάνει παντού χωρίς να ζητά τίποτε. Κι όταν σβήνει, αφήνει πίσω του κάτι παράξενο: όχι περισσότερη φασαρία, αλλά περισσότερη σιωπή.

Ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη δύναμη μιας μικρής καμπάνας. Δεν μας καλεί μόνο να πάμε κάπου. Μας καλεί να επιστρέψουμε για λίγο στον εαυτό μας.

Και μέσα στον μεγάλο θόρυβο του κόσμου, ένας μικρός μεταλλικός ήχος μπορεί ακόμη να μας θυμίσει πως η ψυχή έχει τη δική της ώρα. Η καμπάνα χτυπά. Και μαζί της χτυπά, για μια στιγμή, η πόρτα της εσωτερικής μας σιωπής.

Για αυτό ορειβάτες, πεζοπόροι και περιηγητές όταν συναντήσουν κάπου ένα ξωκλήσι το πρώτο και το τελευταίο- καθώς φεύγουν- πράγμα που θα κάνουν είναι να χτυπήσουν την καμπάνα του.

Ο Αϊ-Λιάς, ο Οδυσσέας και το Κουπί που έγινε Ρίζα.

Υπάρχουν αντικείμενα που μοιάζουν ασήμαντα μέχρι τη στιγμή που ένας μύθος τα αναγνωρίζει. Ένα από αυτά είναι το κουπί.

Στην ελληνική φαντασία ένα κομμάτι ξύλο μπορεί να ταξιδέψει περισσότερο από έναν άνθρωπο. Μπορεί να διασχίσει θάλασσες, να ανέβει βουνά, να αλλάξει θρησκείες και να επιβιώσει χιλιάδες χρόνια, ώσπου κανείς πια να μην θυμάται ποιος το κράτησε πρώτος.

Στην Οδύσσεια το κρατά ο Οδυσσέας.

Στη λαϊκή παράδοση το κρατά ο Προφήτης Ηλίας.

Και ανάμεσά τους βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα μοτίβα της ελληνικής μυθολογικής σκέψης: το κουπί που εγκαταλείπει τη θάλασσα και καρφώνεται στη γη.

Στη Ραψωδία "λ" της Οδύσσειας, τη «Νέκυια», ο Οδυσσέας λαμβάνει από τον μάντη Τειρεσία μια παράδοξη εντολή. Για να εξαλείψει την οργή του Ποσειδώνα, δεν αρκεί να φτάσει στην Ιθάκη και να εξοντώσει τους μνηστήρες. Πρέπει να ξεκινήσει ένα νέο, επίγειο ταξίδι:

«...παίρνοντας στο χέρι σου κουπί καλάρμοστο, να πας, ώσπου να φτάσεις σε ανθρώπους που δεν γνωρίζουν θάλασσα...»

Το «σημάδι» που θα φανερώσει το τέλος της πορείας του είναι η απόλυτη άγνοια των στεριανών: ένας περαστικός θα μπερδέψει το κουπί του με «λιχνιστήρι» (αθηρηλοιγόν), το αγροτικό εργαλείο του αλωνίσματος (λυχνίσματος). Εκεί, στην καρδιά της ηπειρωτικής χώρας, ο Οδυσσέας πρέπει να καρφώσει το κουπί στο χώμα και να προσφέρει θυσία στον θεό της θάλασσας. Το καρφωμένο κουπί σηματοδοτεί το τέλος της περιπλάνησης και τη νίκη της στεριάς πάνω στο υγρό στοιχείο που τον βασάνισε.

Η εικόνα είναι σχεδόν παράλογη και γι’ αυτό βαθιά ποιητική. Ο άνθρωπος της θάλασσας πρέπει να ταξιδέψει τόσο μακριά από τη θάλασσα, ώστε το εργαλείο που τον όριζε να χάσει ακόμη και το όνομά του.

Το κουπί παύει να είναι κουπί.

Και τότε η περιπλάνηση τελειώνει.

Αιώνες αργότερα, στην ελληνική λαϊκή παράδοση, συναντούμε έναν άλλο άνθρωπο που κουβαλά ένα κουπί μακριά από τη θάλασσα: τον Προφήτη Ηλία.

Στη λαϊκή φαντασία, ο προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης μεταμορφώνεται σε έναν κουρασμένο ναύτη. Έχοντας υποφέρει τα πάνδεινα στις θάλασσες, αποφασίζει να βρει έναν τόπο όπου το νερό δεν θα μπορεί πια να τον απειλήσει. Παίρνει ένα κουπί και ανεβαίνει στο βουνό. Ρωτά τους ανθρώπους που συναντά αν γνωρίζουν τι κρατά. Όσο εκείνοι αναγνωρίζουν το ναυτικό εργαλείο, συνεχίζει την ανάβαση. Κάποτε φτάνει σε έναν τόπο όπου ένας άνθρωπος δεν βλέπει πια κουπί αλλά ένα απλό ξύλο, ένα εργαλείο της γης, ένα φτυάρι.

Εκεί σταματά. Και εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, καρφώνει το κουπί στο χώμα.

Ο Οδυσσέας και ο Αϊ-Λιάς δεν είναι, φυσικά, το ίδιο πρόσωπο ούτε διαθέτουμε ιστορική απόδειξη ότι η λαϊκή παράδοση για τον Προφήτη Ηλία δημιουργήθηκε ως συνειδητή αντιγραφή της Οδύσσειας. Όμως η ομοιότητα είναι τόσο γοητευτική, ώστε μοιάζει σαν ένας αρχαίος μύθος να ξαναβρήκε, ύστερα από αιώνες, μια νέα μορφή.

Ίσως όχι επειδή κάποιος θυμόταν τον Όμηρο. Ίσως επειδή οι άνθρωποι θυμούνται τους μύθους χωρίς να θυμούνται ότι τους θυμούνται.

Το ίδιο αρχέτυπο μπορεί να επιστρέψει με άλλο όνομα. Ο Οδυσσέας αφήνει τη θάλασσα για να συμφιλιωθεί με τον Ποσειδώνα. Ο Αϊ-Λιάς αφήνει τη θάλασσα για να βρει την κορυφή.

Και οι δύο καρφώνουν το κουπί στη γη.

Και η θάλασσα μένει πίσω.

Μόνο που η θάλασσα δεν είναι απλώς νερό.

Είναι η περιπλάνηση.

Είναι το άγνωστο.

Είναι η ξενιτιά.

Είναι η ζωή που δεν υπακούει σε δρόμους και σύνορα.

Η στεριά, αντίθετα, είναι η επιθυμία για ρίζωμα.

Το λιχνιστήρι που αναγνωρίζεται αντί για το κουπί, είναι ίσως η πιο παράξενη στιγμή του μύθου. Ένα αντικείμενο αλλάζει σημασία επειδή αλλάζει ο κόσμος γύρω του. Το ίδιο ξύλο μπορεί να είναι κουπί στη θάλασσα και λιχνιστήρι στη γη. Το κουπί και το λιχνιστήρι έχουν σχεδόν το ίδιο σχήμα, αλλά υπηρετούν δύο εκ διαμέτρου αντίθετους κόσμους. Το κουπί δαμάζει το νερό, συμβολίζει την κίνηση, το ρίσκο, την ξενιτιά και το απρόβλεπτο της ναυτικής ζωής. Το λιχνιστήρι δαμάζει τον άνεμο πάνω στη γη, συμβολίζει τη σταθερότητα, την αγροτική παραγωγή, την εστία και την ασφάλεια. Η παρανόηση του εργαλείου είναι η στιγμή όπου η «θαλασσινή» ταυτότητα σβήνει, δίνοντας τη θέση της στην απόλυτη λήθη της θάλασσας.

Άρα ίσως δεν αλλάζουν τα πράγματα· αλλάζουν τα βλέμματα που τα κοιτούν.

Και αυτό είναι ένα από τα μυστικά των μύθων.

Ο Οδυσσέας χρειάζεται να φτάσει σε έναν τόπο όπου κανείς δεν γνωρίζει τη θάλασσα, για να μπορέσει να τελειώσει την περιπλάνησή του.

Ο Προφήτης Ηλίας, στη λαϊκή φαντασία, χρειάζεται να φτάσει τόσο ψηλά ώστε η θάλασσα να γίνει ανάμνηση.

Και γι’ αυτό ίσως τα ξωκλήσια του Αϊ-Λιά βρίσκονται στις κορυφές των βουνών.

Σαν να θέλησε ο λαός να τοποθετήσει τον άγιο εκεί όπου ο κόσμος αλλάζει.

Εκεί όπου το δάσος τελειώνει.

Εκεί όπου αρχίζουν τα σύννεφα.

Εκεί όπου η θάλασσα, ακόμη κι αν φαίνεται μακριά, μοιάζει ξαφνικά με μια γαλάζια ανάμνηση.

Στην κορυφή, το καρφωμένο κουπί γίνεται μνημείο.

Δεν οδηγεί πια.

Δεν ταξιδεύει.

Δεν κινεί τίποτε.

Ριζώνει.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη μοίρα κάθε περιπλανώμενου ανθρώπου: να κουβαλήσει για χρόνια το εργαλείο της φυγής του, ώσπου κάποτε να το καρφώσει στη γη και να αποφασίσει ότι εδώ τελειώνει η θάλασσα.

Ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη.

Ο Αϊ-Λιάς ανεβαίνει στο βουνό.

Ο ένας βρίσκει την πατρίδα.

Ο άλλος τον ουρανό.

Και οι δύο, όμως, αφήνουν πίσω τους το ίδιο παράξενο αντικείμενο:

ένα κουπί καρφωμένο στη γη.

Ίσως επειδή κάθε άνθρωπος, πριν βρει τον τόπο όπου θα ριζώσει, πρέπει πρώτα να κουβαλήσει για λίγο μαζί του τη θάλασσα που εγκατέλειψε.

Ο θρύλος του «καρφωμένου κουπιού» ξεπερνά τα όρια της απλής λογοτεχνικής επιβίωσης. Αντανακλά μια πανανθρώπινη αλήθεια: την ανάγκη του ανθρώπου -είτε είναι ομηρικός ήρωας είτε χριστιανός άγιος- να βρει το δικό του «λιμάνι» στη στεριά, να αποτάξει τα βάσανα του παρελθόντος και να ριζώσει σε έναν τόπο γαλήνης.

Ο Οδυσσέας και ο Προφήτης Ηλίας, κουβαλώντας το ίδιο ξύλο στον ώμο, περπατούν στα ίδια μονοπάτια της ελληνικής χερσονήσου. Μας υπενθυμίζουν ότι, παρά την αλλαγή των θρησκειών και το πέρασμα των χιλιετιών, οι αγωνίες του ανθρώπου απέναντι στη μοίρα, τη φύση και τον επαναπατρισμό παραμένουν συγκλονιστικά ίδιες.

Χάραμα.

Το χάραμα στο βουνό δεν είναι απλώς η αρχή μιας ημέρας. Είναι μια υπενθύμιση πως η ζωή ξέρει να ξαναρχίζει, αθόρυβα και χωρίς να ζητά την άδειά μας.

Το πρώτο φως γλιστρά στις κορυφές, φωτίζει τα έλατα και διαλύει σιγά-σιγά την ομίχλη. Εκεί, μακριά από τον θόρυβο του κόσμου, καταλαβαίνεις πως η φύση δεν βιάζεται. Περιμένει.

Ίσως αυτό να είναι και το μάθημα του βουνού: δεν χρειάζεται κάθε αρχή να είναι θορυβώδης. Μερικές από τις σημαντικότερες αλλαγές έρχονται σαν το φως του χαράματος -αργά, σιωπηλά και αναπόφευκτα.

Και όταν ο ήλιος ανέβει πάνω από τις κορυφές, δεν έχει αλλάξει μόνο το τοπίο. Έχει αλλάξει λίγο και ο άνθρωπος που το κοιτάζει.

Η ισορροπία της φύσης.

 

Στο ελατοδάσος η φύση δεν βιάζεται.

Κάθε δέντρο, κάθε σκιά, κάθε σταγόνα φωτός μοιάζει να γνωρίζει τη θέση της μέσα σε μια αόρατη αρμονία.

Το καλοκαίρι, ο ήλιος ζεσταίνει τις κορυφές, ενώ η σκιά κρατά δροσερό το χώμα. Τα έλατα υψώνονται προς το φως, τα πουλιά βρίσκουν καταφύγιο στα κλαδιά, τα έντομα μεταφέρουν τη ζωή από άνθος σε άνθος και οι ρίζες κρατούν βαθιά τη γη. Τίποτε δεν περισσεύει. Τίποτε δεν υπάρχει μόνο του.

Η φύση δεν είναι μια συλλογή πραγμάτων. Είναι ένας κύκλος.

Το φως γίνεται ζωή, η ζωή γίνεται τροφή, η τροφή γίνεται γη και η γη ξαναγεννά τη ζωή.

Κι ανάμεσα στους κορμούς, μέσα στη δροσιά και στη σιωπή, καταλαβαίνεις πως η πραγματική ομορφιά δεν βρίσκεται στην υπερβολή, αλλά στην ισορροπία.

Ίσως αυτό είναι το μεγάλο μάθημα του δάσους:

να παίρνεις χωρίς να εξαντλείς,

να μεγαλώνεις χωρίς να καταστρέφεις,

να υπάρχεις χωρίς να στερείς από τους άλλους το δικαίωμα να υπάρχουν.

Γιατί όταν ένα κομμάτι της φύσης χαθεί, δεν χάνεται μόνο ένα δέντρο. Διαταράσσεται μια ολόκληρη αρμονία.

Και τότε το δάσος σιωπά.

Όχι επειδή δεν έχει τίποτε να πει,

αλλά επειδή εμείς ξεχάσαμε να ακούμε.

Εκεί που το καλοκαίρι πρασινίζει.

 

Στο ελατοδάσος το καλοκαίρι έχει άλλη φωνή.

Δεν έρχεται με τον θόρυβο των ακτών και τη λάμψη της θάλασσας. Έρχεται αθόρυβα, σκαρφαλώνει στις πλαγιές και φωλιάζει ανάμεσα στα έλατα, εκεί όπου ο ήλιος δυσκολεύεται να περάσει.

Κάτω από τις φυλλωσιές, ο αέρας είναι δροσερός και μυρίζει ρετσίνι. Οι σκιές των δέντρων απλώνονται στο χώμα σαν πράσινες λίμνες και μέσα τους περπατούν μικρές ηλιαχτίδες.

Το δάσος αναπνέει.

Με κάθε φύσημα του ανέμου οι κορυφές των ελάτων κυματίζουν, σαν μια απέραντη πράσινη θάλασσα που δεν έχει κύματα, μόνο ψιθύρους.

Κάπου μακριά ακούγεται ένα πουλί.

Ύστερα πάλι σιωπή.

Και μέσα σε αυτή τη σιωπή ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από θαυμασμό. Γιατί μπροστά στα αιώνια δέντρα καταλαβαίνει πόσο σύντομη είναι η δική του διαδρομή και πόσο γενναιόδωρη μπορεί να γίνει η φύση όταν την αφήνουμε να υπάρχει.

Το απόγευμα, όταν ο ήλιος χαμηλώνει, οι κορμοί φωτίζονται στις άκρες τους και το δάσος παίρνει μια παράξενη, σχεδόν ονειρική όψη.

Σαν να κρατά για λίγο ακόμη το καλοκαίρι μέσα στις βελόνες του.

Κι εσύ φεύγεις αργά, παίρνοντας μαζί σου τη μυρωδιά του ρετσινιού, τη δροσιά της σκιάς και εκείνη τη βαθιά αίσθηση πως υπάρχουν ακόμη τόποι όπου η φύση δεν χρειάζεται τίποτε από εμάς.

Μόνο να την αφήσουμε να αναπνέει.

Η βουνίσια ρίγανη.

Στις πλαγιές του βουνού, εκεί όπου η πέτρα συναντά τον ήλιο και το χώμα λιγοστεύει, φυτρώνει η βουνίσια ρίγανη. Μικρή, ταπεινή, σχεδόν ασήμαντη στην όψη, κι όμως γεμάτη από ένα άρωμα που μπορεί να χωρέσει μέσα του ολόκληρο το καλοκαίρι.

Δεν χρειάζεται πλούσια γη για να μεγαλώσει. Μαθαίνει να ζει με το λίγο, να αντέχει την ξηρασία, τον άνεμο και τον δυνατό ήλιο. Σαν τους ανθρώπους που έμαθαν να στέκονται όρθιοι χωρίς να τους χαριστεί τίποτα.

Όταν την τρίψεις ανάμεσα στα δάχτυλα, απελευθερώνει το άρωμά της. Είναι σαν να ανοίγει ξαφνικά μια παλιά πόρτα: και πίσω της βρίσκονται βουνά, πέτρινα μονοπάτια, καλοκαιρινά τραπέζια και μνήμες από χέρια που τη μάζευαν προσεκτικά.

Η βουνίσια ρίγανη μας θυμίζει πως η αξία δεν βρίσκεται πάντα στο μέγεθος. Μερικές φορές βρίσκεται στην αντοχή, στη σιωπηλή επιμονή και στο άρωμα που αφήνουμε πίσω μας.

Γιατί υπάρχουν φυτά που μεγαλώνουν μέσα στη γη· κι υπάρχουν άλλα που, μεγαλώνοντας πάνω στην πέτρα, μας μαθαίνουν πώς να ανθίζουμε κι εμείς.