Το συντριβάνι του μικρού γουρουνιού.

Το άγαλμα Fontana del Porcellino (Το συντριβάνι του μικρού γουρουνιού) βρίσκεται τοποθετημένο στην πλατεία Piazza del Mercato Nuovo της Φλωρεντίας, ακριβώς στην άκρη της ιστορικής στεγασμένης αγοράς που είναι διάσημη για τα δερμάτινα είδη της. Αν και το όνομά του, "Porcellino", σημαίνει «γουρουνάκι», στην πραγματικότητα απεικονίζει έναν αγριόχοιρο. Όσοι επισκέπτονται το συντριβάνι αυτό ακολουθούν μια διάσημη παράδοση καλής τύχης: τρίβουν τη μουσούδα του κάπρου με το χέρι τους (για αυτό και το ρύγχος του είναι τόσο λαμπερό και χρυσό από τη φθορά). Σύμφωνα με τον μύθο, αυτό το απλό άγγιγμα εξασφαλίζει ότι θα επιστρέψουν ξανά στη Φλωρεντία. Πολλοί τοποθετούν ένα νόμισμα στο ανοιχτό του στόμα κάνοντας μια ευχή. Αν το νόμισμα γλιστρήσει και πέσει μέσα από τη μεταλλική σχάρα της βάσης, η ευχή τους θα πραγματοποιηθεί.

Όλα ξεκίνησαν από ένα αρχαίο ελληνικό μαρμάρινο άγαλμα αγριόχοιρου της Ελληνιστικής περιόδου. Οι Ρωμαίοι δημιούργησαν ένα μαρμάρινο αντίγραφό του, το οποίο ανακαλύφθηκε στη Ρώμη γύρω στο 1556. Το 1560, ο Πάπας Πίος Δ' έκανε δώρο αυτό το ρωμαϊκό εύρημα στον Κόσιμο τον Α' των Μεδίκων. Το αρχικό εκείνο μάρμαρο βρίσκεται σήμερα στην παγκοσμίου φήμης Πινακοθήκη Ουφίτσι (Galleria degli Uffizi) στη Φλωρεντία.

Το 1612, ο Κόσιμο ο Β' των Μεδίκων αποφάσισε να φτιάξει ένα χάλκινο αντίγραφο του μαρμάρου για να διακοσμήσει το Παλάτσο Πίτι (Palazzo Pitti). Ανέθεσε το έργο στον κορυφαίο γλύπτη του Μπαρόκ, Pietro Tacca.

Ο Tacca ξεπέρασε το αρχικό μοντέλο, αποδίδοντας τις τρίχες και το δέρμα του ζώου με απίστευτο ρεαλισμό. Ο Tacca σχεδίασε επίσης μια εντυπωσιακή χάλκινη βάση που αναπαριστά ένα βαλτώδες περιβάλλον (το φυσικό καταφύγιο του κάπρου). Αν κοιτάξει κάνεις προσεκτικά τη βάση, είναι γεμάτη με ανάγλυφα φυτά και μικρά ζώα των βάλτων, όπως χελώνες, βατράχια, φίδια, σαλιγκάρια και καβούρια.

Στη συνέχεια, ο Φερδινάνδος Β' των Μεδίκων αποφάσισε να μετατρέψει το άγαλμα σε λειτουργικό συντριβάνι. Το 1640, τοποθετήθηκε στη στοά της αγοράς Mercato Nuovo. Σκοπός του δεν ήταν μόνο η διακόσμηση, αλλά και η πρακτική παροχή νερού στους εμπόρους μεταξιού και πολυτελών υφασμάτων της αγοράς.

Όταν ο διάσημος παραμυθάς Χανς Κρίστιαν Άντερσεν (Hans Christian Andersen) επισκέφθηκε τη Φλωρεντία το 1841 κατά τη διάρκεια ενός μεγάλου ταξιδιού του στην Ευρώπη το άγαλμα του κάπρου τού έκανε τόσο μεγάλη εντύπωση που εμπνεύστηκε και έγραψε το παραμύθι «Το Χάλκινο Γουρούνι» (Den metallene Griis/The Bronze Hog), το οποίο εκδόθηκε το 1842. Η ιστορία είναι συγκινητική, γεμάτη από τη χαρακτηριστική μελαγχολία και τη φαντασία του Άντερσεν. Κεντρικός ήρωας είναι ένα φτωχό, πεινασμένο αγόρι που ζει στους δρόμους της Φλωρεντίας. Μια κρύα νύχτα, το αγόρι βρίσκει καταφύγιο στην αγορά Mercato Nuovo και κοιμάται πάνω στην πλάτη του χάλκινου κάπρου. Τα μεσάνυχτα, το άγαλμα ζωντανεύει! Το αγόρι κρατιέται από το σβέρκο του και ο χάλκινος κάπρος αρχίζει καλπάζει στους δρόμους της Φλωρεντίας. Το γουρουνάκι πηγαίνει το παιδί μέσα στην Πινακοθήκη Ουφίτσι (Uffizi) και στο Παλάτσο Πίτι (Palazzo Pitti). Οι πίνακες και τα αγάλματα ζωντανεύουν μπροστά στα μάτια τους, εισάγοντας το φτωχό αγόρι στον κόσμο της τέχνης και της ομορφιάς.

Σήμερα το αυθεντικό μπρούντζινο άγαλμα του Pietro Tacca φυλάσσεται στο Μουσείο Stefano Bardini της Φλωρεντίας, καθώς αποσύρθηκε το 1998 για να προστατευθεί,  λόγω της τεράστιας φθοράς από τα εκατομμύρια χέρια τουριστών που άγγιζαν τη μουσούδα του. Αυτό που αγγίζουν σήμερα οι ταξιδιώτες στην αγορά είναι μια σύγχρονη, απόλυτα πιστή αναπαραγωγή του.

Σε μια πόλη όπου η Αναγέννηση κυριαρχεί σε κάθε γωνιά, το Porcellino μάς υπενθυμίζει κάτι βαθύτερο. Το αγριογούρουνο δεν επιλέχθηκε τυχαία. Στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ο Καλυδώνιος Κάπρος και ο Ερυμάνθιος Κάπρος ήταν πλάσματα άγρια, σύμβολα της αδάμαστης φύσης και της δύναμης, που μόνο ημίθεοι και σπουδαίοι ήρωες μπορούσαν να αντιμετωπίσουν.

Όταν η αρχαία γλυπτική παγίδευσε αυτή την άγρια ορμή στο μάρμαρο και, αιώνες μετά, η μπαρόκ δεξιοτεχνία του Pietro Tacca τη μετέτρεψε σε χαλκό, το άγριο θηρίο εξημερώθηκε από την τέχνη. Έγινε μέρος της καθημερινότητας της Φλωρεντίας, ένας προστάτης των εμπόρων και ένας "σταθμός" καλής τύχης για τους οδοιπόρους του κόσμου.

Φλωρεντία: Galleria degli Uffizi, εκεί που η αιωνιότητα έχει πρόσωπο.

 

Η Αρπαγή των Σαβίνων.

Η πλατεία Piazza della Signoria μοιάζει να ονειρεύεται τον εαυτό της.

Το άγαλμα της Σαβίνας παρθένας υψώνει ένα χέρι προς τον ουρανό, όχι για να ζητήσει βοήθεια, αλλά για να αγγίξει μια στιγμή που ήδη χάνεται. Πίσω του, ο πέτρινος πύργος του Palazzo Vecchio κρατά το μεγάλο ρολόι σαν ένα άγρυπνο μάτι. Οι δείκτες γυρίζουν αργά, με την αδιαφορία των άστρων.

Οι άνθρωποι περνούν από κάτω πιστεύοντας πως διασχίζουν μια πλατεία. Ίσως όμως διασχίζουν έναν λαβύρινθο χρόνου. Διασχίζοντας τις αψίδες της Loggia dei Lanzi οι σκιές τους εμφανίζονται και χάνονται πάνω στις ίδιες πλάκες, όπως οι σελίδες ενός βιβλίου που γράφεται και σβήνεται ταυτόχρονα.

Κάθε πόλη κρύβει στον πυρήνα της μια λησμονημένη αρπαγή. Όχι πάντοτε ανθρώπων· συχνά χρόνων, ονομάτων και πεπρωμένων. Εδώ στην Piazza della Signoria, το γλυπτό αναπαριστά την «Αρπαγή των Σαβίνων Γυναικών». Ένας νεαρός Ρωμαίος σηκώνει ψηλά με τη βία μια Σαβίνα γυναίκα που προσπαθεί να ξεφύγει. Στα πόδια τους, ένας ηλικιωμένος Σαβίνος άνδρας (ο πατέρας της) είναι πεσμένος στο έδαφος νικημένος. 

Το χέρι του αγάλματος δείχνει τον ουρανό. Το ρολόι δείχνει το τέλος. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο άνθρωπος: ένα πλάσμα που κοιτάζει ψηλά ενώ τον τραβάει αόρατα η φθορά.

Και όμως, η ομορφιά αυτού του τόπου γεννιέται ακριβώς από αυτή τη διαμάχη. Η πέτρα γνωρίζει πως θα νικηθεί από τον χρόνο. Ο χρόνος γνωρίζει πως δεν μπορεί να νικήσει τη μνήμη.

Το ρολόι του Palazzo Vecchio γυρνάει.

Στο τέλος ο χρόνος όλους θα μας αρπάξει.

Μα για μια στιγμή, κάτω από αυτόν τον γαλανό ουρανό της Φλωρεντίας, η ψυχή υψώνει κι εκείνη το χέρι της και προσποιείται πως αγγίζει την αιωνιότητα.

ΥΓ) Η Αρπαγή των Σαβίνων: η ίδρυση της Ρώμης το 753 π.Χ. από τον Ρωμύλο συνοδεύτηκε από ένα σοβαρό πρόβλημα επιβίωσης. Η νέα πόλη ήταν γεμάτη άνδρες, τυχοδιώκτες και φυγάδες, αλλά στερούνταν γυναικών. Όταν οι γειτονικοί λαοί αρνήθηκαν να δώσουν τις κόρες τους σε γάμο στους Ρωμαίους, ο Ρωμύλος κατέστρωσε ένα δόλιο σχέδιο. Διοργάνωσε μια μεγαλειώδη γιορτή προς τιμήν του θεού Ποσειδώνα και προσκάλεσε τους γειτονικούς Σαβίνους. Στο απόγειο της γιορτής, με ένα προκαθορισμένο σύνθημα, οι Ρωμαίοι επιτέθηκαν και άρπαξαν τις νεαρές Σαβίνες, τρέποντας τους άνδρες τους σε φυγή. Ο πόλεμος που ακολούθησε ήταν αναπόφευκτος. Οι Σαβίνοι επέστρεψαν με στρατό για να πάρουν πίσω τις γυναίκες τους και οι δύο πλευρές συγκρούστηκαν σε μια μάχη μέχρι εσχάτων. Η ανατροπή, όμως, ήρθε από το πιο αναπάντεχο σημείο. Οι ίδιες οι Σαβίνες γυναίκες, έχοντας ήδη αποκτήσει δεσμούς και παιδιά με τους Ρωμαίους, μπήκαν θαρραλέα ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα. Με δάκρυα στα μάτια, ικέτεψαν τους πατέρες και τους νέους τους συζύγους να σταματήσουν το μακελειό. Η παρέμβασή τους άλλαξε την ιστορία. Αντί για σφαγή, οι δύο λαοί υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης, ενώθηκαν σε ένα ενιαίο κράτος και έθεσαν τα θεμέλια για τη δημιουργία της πανίσχυρης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ο μύθος αυτός, πέρα από τη σκοτεινή του πλευρά, έμεινε στην ιστορία ως ένα διαχρονικό σύμβολο συμφιλίωσης και ενότητας, εμπνέοντας μερικά από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας τέχνης.

Ίριδα η Φλωρεντινή.

 

Όταν σκεφτόμαστε τη Φλωρεντία, το μυαλό μας πηγαίνει αυτόματα στην Αναγέννηση, τον Μικελάντζελο, τον Μποτιτσέλι και τον επιβλητικό Καθεδρικό Ναό Santa Maria del Fiore. Υπάρχει όμως ένα ζωντανό σύμβολο που συνοδεύει την πρωτεύουσα της Τοσκάνης εδώ και αιώνες, κρυμμένο στις πλαγιές των λόφων της και στα οικόσημα των ευγενών της: η Ίριδα η Φλωρεντινή (Iris florentina).

Αν και πολλοί πιστεύουν ότι το διάσημο έμβλημα της πόλης είναι ένας κρίνος, η πραγματικότητα κρύβει μια γοητευτική βοτανική παρεξήγηση.

Το επίσημο σύμβολο της Φλωρεντίας ονομάζεται στα ιταλικά Giglio. Η λέξη μεταφράζεται ως «κρίνος», όμως το σχήμα του εμβλήματος προέρχεται ξεκάθαρα από την άγρια λευκή ίριδα που φύτρωνε σε αφθονία γύρω από τα τείχη της πόλης και στην κοιλάδα του ποταμού Άρνου κατά τον 11ο αιώνα.

Οι Φλωρεντινοί αγάπησαν τόσο πολύ αυτό το κομψό λουλούδι, που το 1251 το αποτύπωσαν επίσημα στη σημαία τους. Αρχικά, το σύμβολο ήταν μια λευκή ίριδα σε κόκκινο φόντο. Μετά την τελική επικράτηση των Γουέλφων (στην σύγκρουση μεταξύ Γουέλφων και Γιβελλίνων), τα χρώματα αντιστράφηκαν: το έμβλημα έγινε κόκκινη ίριδα σε λευκό φόντο, το οποίο παραμένει μέχρι και σήμερα το επίσημο οικόσημο της πόλης.

Η σχέση της Ίριδας με τη Φλωρεντία δεν ήταν μόνο οπτική, αλλά και βαθιά πρακτική. Οι μοναχοί της πόλης, ιδιαίτερα εκείνοι του ιστορικού φαρμακείου Officina Profumo-Farmaceutica di Santa Maria Novella (που λειτουργεί από το 1221), ανακάλυψαν τις θαυματουργές ιδιότητες της ρίζας του φυτού. Όταν η ρίζα αποξηρανθεί για 2-3 χρόνια, αναπτύσσει ένα έντονο, γλυκό άρωμα που θυμίζει βιολέτα. Χρησιμοποιείται ως σταθεροποιητής στα ακριβά αρώματα.

Ο περίφημος "Κήπος της Ίριδας" (Giardino dell'Iris). Βρίσκεται κοντά στην πανοραμική Piazzale Michelangelo και είναι ένας κήπος αφιερωμένος αποκλειστικά σε αυτό το φυτό.

Κάθε Μάιο, ο κήπος γεμίζει με χιλιάδες ποικιλίες ίριδας από όλο τον κόσμο, με την αυθεντική, λευκή Iris florentina να κλέβει πάντα την παράσταση, θυμίζοντας στους επισκέπτες το ένδοξο παρελθόν της πόλης.

Η Φλωρεντία διάλεξε για έμβλημά της ένα άνθος που μοιάζει με φλόγα από λευκό μάρμαρο. Και το άνθος, με τη σειρά του, κράτησε στο όνομά του την πόλη, ώστε κανείς να μην μπορεί να πει αν η ίριδα γεννήθηκε από τη Φλωρεντία ή αν η Φλωρεντία ήταν πάντοτε ένα άνθος που ονειρευόταν να γίνει πόλη.