«Η Πόλη των Γυναικών.»

«Η Πόλη των Γυναικών» (1980): Το Σουρεαλιστικό Ξύπνημα του Φεντερίκο Φελίνι.

Το 1980, ο Φεντερίκο Φελίνι παρέδωσε στο σινεμά μία από τις πιο παρεξηγημένες, αλλά ταυτόχρονα πιο συναρπαστικές και βαθιά ψυχαναλυτικές ταινίες της ύστερης καριέρας του: την «Πόλη των Γυναικών» (La città delle donne). Με οδηγό το αιώνιο alter ego του, τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι, ο Ιταλός μαέστρος στήνει ένα παραληρηματικό, γκροτέσκο πανηγύρι, το οποίο δεν αποτελεί μια ταινία για τον φεμινισμό, αλλά μια ταινία για το πώς ο άνδρας της εποχής εισπράττει, φοβάται και φαντασιώνεται τη γυναικεία χειραφέτηση.

📽Η Πλοκή: Ένα Φροϊδικό Ταξίδι στο Υποσυνείδητο.

Η ιστορία ξεκινά με μια κλασική φελινική αφετηρία. Ο μεσήλικας Σνάπορατς (Μαστρογιάνι), ένας τυπικός Ιταλός εραστής της παλιάς σχολής, μισοκοιμάται στο κουπέ ενός τρένου. Γοητευμένος από μια μυστηριώδη συνταξιδιώτισσα, την ακολουθεί όταν εκείνη κατεβαίνει σε έναν ερημικό σταθμό μέσα στο δάσος.

Αυτή η καταδίωξη του πόθου τον οδηγεί στο ξενοδοχείο Grand Hotel Miramare, το οποίο φιλοξενεί ένα μαζικό, ριζοσπαστικό φεμινιστικό συνέδριο. Παγιδευμένος σε έναν λαβύρινθο από φωνές, διεκδικήσεις και συνθήματα, ο Σνάπορατς νιώθει τις ανδρικές του βεβαιότητες να κλονίζονται. Στην προσπάθειά του να δραπετεύσει, καταφεύγει στην high-tech έπαυλη του Δρ. Ξαβέριους, ενός υπερ-φαλλοκράτη που γιορτάζει την 10.000ή του κατάκτηση. Όταν όμως η έπαυλη δέχεται επίθεση, ο Σνάπορατς οδηγείται σε μια σουρεαλιστική δίκη-αρένα, όπου όλες οι γυναίκες της ζωής του τον καταδικάζουν. Το όνειρο κορυφώνεται με μια πτώση από ένα αερόστατο, πριν η αφύπνιση στο τρένο τον επαναφέρει στην πραγματικότητα- έναν κόσμο που όμως έχει αλλάξει οριστικά.

📽Οι Συμβολισμοί: Η Κατάρρευση των Ανδρικών Μύθων.

Ο Φελίνι χρησιμοποιεί το ονειρικό στοιχείο για να χαρτογραφήσει τον ανδρικό ψυχισμό απέναντι στο φεμινιστικό κίνημα των '70s και '80s. Οι συμβολισμοί της ταινίας είναι καταιγιστικοί:

🎬Η Δυαδικότητα του Ανδρισμού: Από τη μία πλευρά, ο Σνάπορατς συμβολίζει τον «μέσο» άνδρα. Δεν είναι κακόβουλος, αλλά είναι ανίκανος να δει τη γυναίκα πέρα από τους ρόλους που της έχει φορτώσει (μητέρα, σύζυγος, αντικείμενο πόθου). Από την άλλη, ο Δρ. Ξαβέριους είναι η καρικατούρα της τοξικής πατριαρχίας, που αρχειοθετεί τις γυναίκες σαν τρόπαια για να κρύψει την υπαρξιακή του ανασφάλεια.

🎬Το Ξενοδοχείο ως Ψυχισμός: Οι χαοτικοί διάδρομοι και τα ατελείωτα δωμάτια του ξενοδοχείου συμβολίζουν το μπερδεμένο υποσυνείδητο του ήρωα. Οι γυναίκες του συνεδρίου δεν είναι πραγματικές φιγούρες, αλλά οι διογκωμένοι, σχεδόν εφιαλτικοί φόβοι του ίδιου του Σνάπορατς απέναντι στη γυναικεία απελευθέρωση.

🎬Η Μήτρα και η Ιδανική Γυναίκα: Το τρένο που μπαίνει στο σκοτεινό τούνελ στην αρχή και στο τέλος λειτουργεί ως το απόλυτο σύμβολο της επιστροφής στη μήτρα και στο άγνωστο. Παράλληλα, το αερόστατο-γυναίκα με το οποίο προσπαθεί να δραπετεύσει δείχνει την ανάγκη του άνδρα να καταφεύγει στον «μύθο της Ιδανικής Θεάς». Όταν αυτό πυροβολείται, ο άνδρας αναγκάζεται να προσγειωθεί στην πραγματικότητα.

📽Γιατί Αξίζει να την Δεί Κάνεις Σήμερα;

Η «Πόλη των Γυναικών» είναι μια εντυπωσιακή οπτική υπερπαραγωγή των θρυλικών στούντιο της Τσινετσιτά (Cinecittà). Όταν κυκλοφόρησε το 1980, η Ιταλία βρισκόταν ακόμη σε μια μεταβατική, έντονα πολιτικοποιημένη περίοδο, έχοντας πρόσφατα νομιμοποιήσει το διαζύγιο (1974) και την άμβλωση (1978). Μέσα σε αυτό το κλίμα, οι συντηρητικοί κύκλοι αντέδρασαν έντονα για την «προκλητική» σεξουαλικότητα της ταινίας. Η ταινία είναι γεμάτη με έντονο ερωτισμό, γυμνό και γκροτέσκο σεξουαλικά υπονοούμενα. Οι παραδοσιακοί και θρησκευτικοί κύκλοι τη θεώρησαν χυδαία, προκλητική και προσβολή προς τα χρηστά ήθη. Το εντυπωσιακό με την «Πόλη των Γυναικών» είναι ότι ο Φελίνι βρέθηκε ανάμεσα σε δύο πυρά. Απ' την μια οι συντηρητικοί κύκλοι της εποχής τον κατηγόρησαν για ανηθικότητα, επειδή έφερε στο προσκήνιο τη σεξουαλική απελευθέρωση και έδειξε την ανδρική κυριαρχία να καταρρέει, κι από την άλλη οι φεμινίστριες τον κατηγόρησαν για μισογυνισμό, επειδή μετέτρεψε τις διεκδικήσεις τους σε μια «καρικατούρα» και έναν ανδρικό εφιάλτη. Στην πραγματικότητα ο Φελίνι δεν κρίνει τις γυναίκες, αλλά στήνει έναν καθρέφτη μπροστά στον ίδιο του τον εαυτό και στο φύλο του. Το φινάλε, με τον Μαστρογιάνι να φοράει ξανά τα γυαλιά του στο σκοτεινό τούνελ, είναι μια παραδοχή: ο κόσμος της ανδρικής απόλυτης κυριαρχίας έχει τελειώσει και οι άνδρες καλούνται πλέον να συνυπάρξουν με τη Γυναίκα ως ισότιμη οντότητα, αφήνοντας πίσω τους μύθους και τις ψευδαισθήσεις τους.

Απολογία προς τις γυναίκες...

Απολογία προς τις γυναίκες...

Μια απολογία όχι μόνο των ανδρών, αλλά μιας ολόκληρης κοινωνίας που επί αιώνες μιλούσε για τις γυναίκες χωρίς να τις ακούει.

Τους ζητήσαμε να είναι όμορφες, αλλά όχι προκλητικές· έξυπνες, αλλά όχι ενοχλητικές· δυνατές, αλλά όχι απειλητικές· ελεύθερες, αλλά όχι τόσο ώστε να μπορούν να φύγουν. Τους μάθαμε από νωρίς πως η αξία τους περνά από το βλέμμα των άλλων και ύστερα ονομάσαμε «θηλυκότητα» την προσαρμογή τους.

Το κάναμε οικογένεια, σχολείο, νόμο, θρησκεία, εργασία, διαφήμιση, τηλεόραση, καθημερινή κουβέντα. Άλλοτε με απαγορεύσεις, άλλοτε με «συμβουλές». Και όταν μια γυναίκα αρνήθηκε τον ρόλο που της αναθέσαμε, δεν αμφισβητήσαμε τον ρόλο. Αμφισβητήσαμε εκείνη: δύσκολη, ψυχρή, εγωίστρια, υπερβολική.

Έτσι λειτουργεί η εξουσία όταν θέλει να διαρκέσει: κάνει τον καταπιεσμένο να αισθάνεται ένοχος επειδή δεν υπακούει.

Γι’ αυτό η απολογία είναι συλλογική. Ανήκει στους άνδρες που απαίτησαν, στις γυναίκες που αναγκάστηκαν να συμβιβαστούν, στους γονείς που μεγάλωσαν γιους και κόρες με διαφορετικούς κανόνες, στους θεσμούς που νομιμοποίησαν την ανισότητα και σε όλους εκείνους που είδαν και προτίμησαν τη σιωπή.

Γιατί το λάθος δεν ήταν ότι οι γυναίκες δεν κατάφεραν να χωρέσουν στον κόσμο μας.

Ήταν που φτιάξαμε έναν κόσμο στον οποίο έπρεπε να χωρέσουν.

Και η πιο ειλικρινής απολογία δεν είναι να τους ζητήσουμε να μας συγχωρήσουν.

Είναι να σταματήσουμε να τους ζητάμε να απολογούνται.

Η ομορφιά της αξιοπρέπειας.

Υπάρχει μια ομορφιά που δεν κοιτάζεται στον καθρέφτη.

Δεν βρίσκεται στο πρόσωπο, στο σώμα, στο φόρεμα, ούτε στην ηλικία που γράφει η ταυτότητα. Βρίσκεται στον τρόπο που μια γυναίκα στέκεται απέναντι στη ζωή όταν η ζωή δεν της χαρίζεται.

Η αξιοπρέπεια είναι ίσως η πιο αθόρυβη μορφή γυναικείας ομορφιάς. Δεν κάνει θόρυβο. Δεν ζητά επιβεβαίωση. Δεν παρακαλεί να αγαπηθεί. Ξέρει να αγαπά χωρίς να γονατίζει και να φεύγει χωρίς να εκδικείται.

Μια γυναίκα γίνεται πραγματικά όμορφη όταν δεν χρειάζεται να υποδυθεί κάτι για να κρατήσει κάποιον κοντά της. Όταν μπορεί να πει «όχι» χωρίς ενοχή και «ναι» χωρίς φόβο. Όταν δεν ανταλλάσσει την ελευθερία της με την ασφάλεια μιας σχέσης, ούτε την αυτοεκτίμησή της με λίγη προσοχή.

Υπάρχει μια ιδιαίτερη δύναμη στη γυναίκα που δεν προσπαθεί να αποδείξει τη δύναμή της. Δεν υψώνει τη φωνή για να ακουστεί. Δεν ταπεινώνει για να επιβληθεί. Μπορεί να είναι τρυφερή χωρίς να είναι αδύναμη και αποφασιστική χωρίς να γίνει σκληρή.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πιο ερωτική πλευρά της αξιοπρέπειας.

Στην στάση μιας γυναίκας που ξέρει ποια είναι και, γι’ αυτό ακριβώς, δεν χρειάζεται να σε πείσει.

Η ομορφιά κάποτε φεύγει από το πρόσωπο. Η αξιοπρέπεια, όμως, όταν έχει ριζώσει μέσα στον άνθρωπο, δεν γερνά.

Και τότε μια γυναίκα δεν είναι απλώς όμορφη.

Είναι από εκείνες τις γυναίκες που, ακόμη κι όταν φύγουν, αφήνουν πίσω τους την αίσθηση ότι ο κόσμος θα μπορούσε να είναι λίγο καλύτερος αν είχε περισσότερες σαν κι εκείνη.

Οι όμορφοι άνθρωποι έχουν αξιοπρέπεια.

Υπάρχουν άνθρωποι που είναι όμορφοι χωρίς να το ξέρουν. Όχι επειδή έχουν το σωστό πρόσωπο, το σωστό σώμα ή εκείνη την ευκολία που τραβάει τα βλέμματα. Είναι όμορφοι επειδή δεν χρειάζεται να μικρύνουν κανέναν για να φανούν μεγαλύτεροι.

Η αξιοπρέπεια έχει μια παράξενη ομορφιά. Δεν ζητά επιβεβαίωση, δεν διαφημίζεται, δεν φωτογραφίζεται. Φαίνεται στον τρόπο που κάποιος μιλά στον αδύναμο, στον τρόπο που φεύγει χωρίς να ταπεινώνει, στον τρόπο που κρατά τον λόγο του όταν κανείς δεν τον ελέγχει.

Οι πραγματικά όμορφοι άνθρωποι δεν είναι πάντοτε οι εντυπωσιακοί. Είναι εκείνοι που αφήνουν πίσω τους κάτι περισσότερο από την εικόνα τους: λίγη περισσότερη ανθρωπιά.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο δύσκολη μορφή ομορφιάς: να περνά ο χρόνος από πάνω σου και να μη σε κάνει χειρότερο άνθρωπο.

Η μπριγκάντα.

Μπριγκάντα: μια μικρή, οργανωμένη ομάδα ανθρώπων που αποφασίζει να κάνει κάτι μαζί. Όχι μια φιλανθρωπική επιτροπή. Όχι ένα ίδρυμα. Όχι ένας ευεργέτης που μοιράζει από ψηλά ό,τι περισσεύει. Μια ομάδα που συγκροτείται μπροστά σε μια ανάγκη και δρα συλλογικά.

Ένας γιατρός, ένας νοσηλευτής, ένας εργάτης, μια δασκάλα, ένας φοιτητής, ένας συνταξιούχος. Άνθρωποι διαφορετικοί μεταξύ τους, που ενώνουν χρόνο, γνώση, χρήματα ή απλώς τα χέρια τους για να σταθούν δίπλα σε κάποιον που έμεινε μόνος.

Αυτή είναι η μπριγκάντα της αλληλεγγύης.

Η λέξη "μπριγκάντα" έχει μια μακρά και ενδιαφέρουσα ετυμολογική διαδρομή. Προέρχεται από το ιταλικό brigata, που σήμαινε ομάδα, παρέα ή στρατιωτική μονάδα, και συνδέεται με το γαλλικό brigade, πριν η λέξη διαδοθεί σε άλλες γλώσσες. Η βαθύτερη ρίζα της ανάγεται στο μεσαιωνικό λατινικό briga, λέξη κελτικής προέλευσης, που συνδεόταν με τη δύναμη, την ισχύ, αλλά και τη φιλονικία, τη μάχη και τη διαμάχη. Από εκεί προέκυψε το λατινικό brigare, με σημασίες όπως «αγωνίζομαι», «πολεμώ» και «φιλονικώ». Στα παλαιά ιταλικά εμφανίζεται το brigante, αρχικά με τη σημασία του στρατιώτη ή του μέλους μιας ένοπλης ομάδας. Επειδή τέτοιες ομάδες μπορούσαν να δρουν άτακτα και να συνδέονται με λεηλασίες, η λέξη πέρασε στα γαλλικά και τα αγγλικά ως brigand, αποκτώντας σταδιακά τη σημασία του ληστή ή του κακοποιού. Παράλληλα, το ιταλικό brigata διατήρησε την αρχική ιδέα του οργανωμένου συνόλου ανθρώπων: μιας ομάδας, μιας παρέας, ενός σώματος που δρα μαζί. Έτσι, μέσα στην ίδια λέξη συναντώνται η ομάδα, η δύναμη, ο αγώνας, η σύγκρουση και τελικά η παρανομία. Μια λέξη που ξεκίνησε από την ιδέα των ανθρώπων που ενώνονται και δρουν μαζί κατέληξε, μέσα από τις ιστορικές συνθήκες, να σημαίνει και εκείνον που βρίσκεται έξω από την αποδεκτή τάξη.

Ίσως αυτή να είναι και η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της: οι λέξεις αλλάζουν σημασία ανάλογα με την ιστορία των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν.

Η λέξη κουβαλά ιστορικά την ιδέα μιας ομάδας που συγκροτείται και δρα μαζί. Εδώ όμως αποκτά άλλο περιεχόμενο: δεν είναι συμμορία που αρπάζει, αλλά συλλογικότητα που μοιράζεται. Και έχει συγκεκριμένο πρόσωπο.

Είναι η γυναίκα που δουλεύει δύο δουλειές και, παρ’ όλα αυτά, μαγειρεύει για τον άνεργο της διπλανής πόρτας. Ο γιατρός που εξετάζει χωρίς να ρωτήσει πρώτα αν υπάρχει πορτοφόλι. Ο εργαζόμενος που κρατά ένα μέρος από το μεροκάματό του για έναν συνάδελφο που έμεινε χωρίς δουλειά.

Δεν είναι απαραίτητα άνθρωποι που έχουν πολλά.

Συχνά είναι άνθρωποι που γνωρίζουν από πρώτο χέρι τι σημαίνει να μην έχεις.

Γι’ αυτό η μπριγκάντα κινείται οριζόντια. Δεν κατεβαίνει από τον πλούσιο προς τον φτωχό. Πηγαίνει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Από τον έναν εργαζόμενο στον άλλον. Από εκείνον που έχει λίγο σε εκείνον που δεν έχει τίποτα.

Εδώ βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στη φιλανθρωπία και την αλληλεγγύη.

Η φιλανθρωπία μπορεί να ανακουφίσει τη συνέπεια. Η αλληλεγγύη αναζητά την αιτία. Δεν ρωτά μόνο «τι μπορούμε να του δώσουμε;». Ρωτά: «Γιατί χρειάζεται να του το δώσουμε εμείς;»

Γιατί όταν ο άρρωστος δεν μπορεί να θεραπευτεί επειδή δεν έχει χρήματα, όταν η στέγη γίνεται επένδυση και όχι δικαίωμα, όταν η εργασία μετατρέπεται σε κόστος και ο εργαζόμενος σε αριθμό, η ανάγκη παύει να είναι ατομική υπόθεση. Γίνεται κοινωνικό ζήτημα.

Η μπριγκάντα δεν έρχεται να εξαγνίσει αυτή την πραγματικότητα με μια δωρεά. Δεν ζητά από τον φτωχό ευγνωμοσύνη ούτε από τον πλούσιο καλοσύνη.

Αρνείται να θεωρήσει φυσιολογική την ανισότητα.

Αυτό είναι το πολιτικό της περιεχόμενο.

Δεν υποκαθιστά την πολιτεία. Η ίδια η ύπαρξή της, όμως, θέτει ένα δύσκολο ερώτημα: γιατί άνθρωποι πρέπει να οργανώνονται μεταξύ τους για να εξασφαλίσουν όσα θα έπρεπε να είναι αυτονόητα;

Η μπριγκάντα δεν είναι απλώς μια ομάδα ανθρώπων που βοηθούν.

Είναι μια μικρή κοινωνία μέσα στην κοινωνία. Μια συλλογική άρνηση της λογικής που θέλει τον καθένα μόνο του απέναντι στην ανάγκη.

Και έχει ένα πρόσωπο.

Είναι ο άνθρωπος που, ενώ δεν έχει αρκετά για τον εαυτό του, αρνείται να αφήσει τον διπλανό του να πεινάσει.

Και από αυτόν τον άνθρωπο αρχίζει η πολιτική.

Κρυφές συγκρούσεις.

 

Οι πιο σημαντικές συγκρούσεις δεν γίνονται πάντοτε εκεί όπου ακούγονται οι φωνές. Δεν έχουν πάντα διαδηλώσεις, συνθήματα ή στρατούς. Συχνά διεξάγονται αθόρυβα, μέσα σε γραφεία, συμβούλια, επιτροπές, συμβάσεις και αποφάσεις που παρουσιάζονται ως τεχνικές, ουδέτερες και αναπόφευκτες.

Είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε αυτό που συμφέρει τους λίγους και σε αυτό που χρειάζεται η κοινωνία.

Πολιτική και οικονομική εξουσία δεν είναι κατ’ ανάγκη αντίπαλες. Το αντίθετο. Συχνά συναντώνται στο ίδιο τραπέζι, με διαφορετικά ονόματα και κοινά συμφέροντα. Η μία διαθέτει την εξουσία της απόφασης· η άλλη την ισχύ του χρήματος. Ανάμεσά τους βρίσκεται ένας χώρος που ονομάζεται «δημόσιο συμφέρον» και, πολλές φορές, μένει χωρίς πραγματικό εκπρόσωπο.

Το κοινό καλό έχει ένα παράξενο μειονέκτημα: δεν έχει ταμείο, λόμπι, μετόχους ή δικηγόρους. Δεν μπορεί να αγοράσει διαφήμιση ούτε να απαιτήσει απόδοση επένδυσης. Είναι απλώς το δικαίωμα μιας κοινωνίας να αποφασίζει για τον χώρο όπου ζει, για το περιβάλλον που κληρονομεί, για την υγεία, την παιδεία, την εργασία και τον χρόνο της.

Ίσως πουθενά αυτή η σύγκρουση να μην είναι πιο ευαίσθητη από την υγεία.

Γιατί εδώ πίσω από κάθε οικονομική απόφαση υπάρχει ένας άνθρωπος που περιμένει να θεραπευτεί.

Ένα φάρμακο δεν είναι ένα οποιοδήποτε προϊόν. Έχει τιμή, παραγωγό, πατέντα, αγορά και μετόχους, αλλά έχει επίσης έναν ασθενή που το χρειάζεται. Η έρευνα χρειάζεται επενδύσεις, οι νέες θεραπείες χρειάζονται πόρους και η φαρμακευτική καινοτομία χρειάζεται οικονομικά κίνητρα. Ταυτόχρονα, όμως, ένα σύστημα υγείας οφείλει να εξασφαλίζει ότι η θεραπεία δεν θα καθορίζεται αποκλειστικά από την αγοραστική δύναμη.

Εκεί αρχίζει η δύσκολη ισορροπία.

Ποια έρευνα χρηματοδοτείται; Ποια θεραπεία αποκτά προτεραιότητα; Ποιο φάρμακο αποζημιώνεται; Ποιο εισέρχεται στα νοσοκομεία; Πόσο κοστίζει; Ποιος διαπραγματεύεται την τιμή και με ποιους όρους;

Και, τελικά, ποιος αποφασίζει;

Η σύγκρουση δεν βρίσκεται μόνο στην τιμή ενός φαρμάκου. Βρίσκεται ολόκληρη στην αλυσίδα που συνδέει την επιστήμη με την αγορά και την αγορά με την πολιτική απόφαση.

Η λέξη «καινοτομία» είναι χαρακτηριστική. Σημαίνει νέα θεραπεία, νέα τεχνολογία, νέα δυνατότητα ζωής. Αλλά η κοινωνία δικαιούται να θέσει μια δεύτερη ερώτηση: Πόσο κοστίζει η καινοτομία και ποιος μπορεί να την αγοράσει;

Το ίδιο συμβαίνει και μέσα στο νοσοκομείο. Οι πόροι είναι περιορισμένοι. Προσωπικό, εξοπλισμός, φάρμακα, πρόληψη, χειρουργεία, νέες τεχνολογίες και θεραπείες διεκδικούν μέρος του ίδιου δημόσιου προϋπολογισμού.

Κάθε επιλογή έχει κόστος.

Και κάθε κόστος έχει κάποιον που το πληρώνει.

Γι’ αυτό η πολιτική της υγείας δεν είναι ποτέ μόνο επιστημονική. Είναι και οικονομική. Και επειδή είναι οικονομική, είναι αναπόφευκτα πολιτική.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η πολιτική σύγκρουση παρουσιάζεται ως καθαρά τεχνική υπόθεση.

Όταν η τιμή ενός φαρμάκου εμφανίζεται σαν φυσικό δεδομένο.

Όταν η αγορά παρουσιάζεται σαν ουδέτερος μηχανισμός.

Όταν η δημόσια δαπάνη αντιμετωπίζεται μόνο ως κόστος και όχι ως κοινωνική επένδυση.

Όταν ο ασθενής μετατρέπεται από άνθρωπο σε «καταναλωτή υπηρεσιών υγείας».

Τότε η γλώσσα αρχίζει να κάνει τη δουλειά της εξουσίας.

Η «περικοπή» γίνεται εξορθολογισμός.

Η «αγορά» γίνεται ελευθερία.

Η «επένδυση» γίνεται ανάπτυξη.

Η «καινοτομία» γίνεται προϊόν.

Και ο άνθρωπος, σχεδόν ανεπαίσθητα, γίνεται αριθμός σε έναν ισολογισμό.

Δεν σημαίνει ότι κάθε επένδυση υπηρετεί ιδιωτικά συμφέροντα εις βάρος της κοινωνίας ούτε ότι κάθε δημόσια απόφαση είναι προϊόν διαπλοκής. Ακριβώς όμως γι’ αυτό χρειάζεται διαφάνεια.

Γιατί δεν χρειάζεται να υπάρχει κάποια μυστική συνωμοσία για να υπάρξει σύγκρουση συμφερόντων.

Αρκεί να υπάρχουν διαφορετικοί άνθρωποι γύρω από το ίδιο τραπέζι με διαφορετικούς στόχους.

Ο ένας εκπροσωπεί τον ασθενή.

Ο άλλος το δημόσιο ταμείο.

Ο τρίτος τη φαρμακευτική εταιρεία.

Ο τέταρτος την πολιτική εξουσία.

Και όλοι μπορούν να μιλούν για το ίδιο πράγμα:

το καλό της υγείας.

Το ερώτημα είναι ποιανού καλό εννοούν.

Γιατί οι πιο αποτελεσματικές συγκρούσεις είναι εκείνες που δεν αναγνωρίζονται ως συγκρούσεις. Δεν χρειάζεται το ιδιωτικό συμφέρον να νικήσει φανερά το δημόσιο.

Αρκεί να καταφέρει να εμφανιστεί ως δημόσιο.

Τότε η σύγκρουση έχει ήδη κρυφτεί.

Και όταν η σύγκρουση κρύβεται πίσω από λέξεις όπως ανάπτυξη, μεταρρύθμιση, αξιοποίηση, ανταγωνιστικότητα, επένδυση και εκσυγχρονισμός, δεν χρειάζεται πλέον κανείς να υπερασπιστεί ανοιχτά το ιδιωτικό συμφέρον.

Το έχει ήδη βαφτίσει κοινό καλό.

Και τότε η πιο δύσκολη ερώτηση δεν είναι ποιος κερδίζει.

Είναι ποιος πληρώνει όταν όλοι μιλούν στο όνομα της κοινωνίας.

Ο μεταβαλλόμενος χάρτης της επιστήμης.

 

Η επιστήμη δεν είναι ένας χάρτης που συμπληρώνεται μέχρι να τελειώσει. Είναι ένας χάρτης που αλλάζει κάθε φορά που ανακαλύπτουμε πως εκεί όπου βλέπαμε σύνορο υπήρχε ένας δρόμος.

Κάθε νέα γνώση δεν προσθέτει απλώς μια πληροφορία στο παλιό οικοδόμημα. Μερικές φορές μετακινεί τους τοίχους του. Ανατρέπει βεβαιότητες, αλλάζει ερωτήματα, ακυρώνει θεωρίες που κάποτε έμοιαζαν αδιαμφισβήτητες. Το άγνωστο δεν μικραίνει πάντοτε όσο μεγαλώνει η γνώση· συχνά απλώς αποκτά πιο καθαρό περίγραμμα.

Ο χάρτης της επιστήμης μεταβάλλεται επειδή μεταβάλλεται και ο άνθρωπος που τον σχεδιάζει. Οι ανάγκες του, οι φόβοι του, οι τεχνολογίες του, ακόμη και οι οικονομικές και κοινωνικές δομές μέσα στις οποίες παράγεται η γνώση, επηρεάζουν τα ερωτήματα που θεωρεί σημαντικά.

Κι έτσι η επιστήμη προχωρά όχι μόνο από τις απαντήσεις, αλλά κυρίως από τις ερωτήσεις που τολμά να θέσει.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη επιστημονική αλήθεια να μην βρίσκεται σε όσα γνωρίζουμε, αλλά στην επίγνωση ότι ο χάρτης δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Γιατί κάθε φορά που η επιστήμη χαράζει μια νέα γραμμή, ανακαλύπτει πως πίσω της αρχίζει μια άλλη άγνωστη χώρα.

«Ο κυνισμός της επιστήμης.»

Η επιστήμη δεν έχει αισθήματα.

Δεν αγαπά, δεν μισεί, δεν λυπάται. Μετρά. Παρατηρεί. Αμφισβητεί. Επαληθεύει. Και, όταν τα δεδομένα την υποχρεώνουν, διορθώνει ακόμη και εκείνο που χθες θεωρούσε βέβαιο.

Από αυτή την άποψη έχει κάτι που μοιάζει με κυνισμό.

Μπροστά σε έναν άρρωστο, η επιστήμη δεν μπορεί να αρκεστεί στην ελπίδα. Θέλει διάγνωση. Μπροστά στον πόνο δεν συγκινείται από την επιθυμία να είναι καλά ο άνθρωπος· ζητά να μάθει γιατί πονά. Και όταν μια θεραπεία δεν λειτουργεί, δεν την κρατά ζωντανή επειδή κάποιος την αγαπά. Την εγκαταλείπει.

Αυτό δεν είναι απανθρωπιά. Είναι η σκληρότητα της πραγματικότητας απέναντι στην αυταπάτη.

Ο πραγματικός κυνισμός αρχίζει αλλού: όταν η επιστημονική γνώση αποσπάται από την ευθύνη και γίνεται εργαλείο εξουσίας, κέρδους ή χειραγώγησης. Όταν η ασθένεια μετατρέπεται σε αγορά, ο φόβος σε πελατεία και η ελπίδα σε προϊόν. Τότε δεν είναι η επιστήμη που γίνεται κυνική· είναι ο άνθρωπος που χρησιμοποιεί την επιστήμη χωρίς τα όρια που του επιβάλλει η ηθική.

Η επιστήμη μπορεί να πει: «Δεν γνωρίζω».

Η αγορά δυσκολεύεται να το πει.

Η απάτη δεν το λέει ποτέ.

Κι ίσως εδώ βρίσκεται η πιο παράξενη αντίφαση: η επιστήμη είναι σκληρή ακριβώς επειδή αρνείται να μας χαρίσει ένα ψέμα.

Δεν υπόσχεται ότι όλα θα πάνε καλά.

Υπόσχεται μόνο ότι θα προσπαθήσει να μάθει τι πραγματικά συμβαίνει.

Και μερικές φορές η πιο ανθρώπινη πράξη δεν είναι να δώσεις στον άνθρωπο αυτό που θέλει να ακούσει.

Είναι να του πεις την αλήθεια, ακόμη κι όταν δεν τον παρηγορεί.

Οι έμποροι "Ελπίδας".

Όταν η υγεία αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα, η αρρώστια παύει να είναι μόνο ανθρώπινη δοκιμασία και γίνεται αγορά.

Και όπου υπάρχει αγορά, εμφανίζεται πάντοτε κάποιος πρόθυμος να πουλήσει αυτό που ο άλλος περισσότερο φοβάται ότι θα χάσει: την υγεία του, τη ζωή του, την ελπίδα του.

Εκεί ανθίζουν οι κομπογιαννίτες. Όχι επειδή η κοινωνία στερείται επιστήμης, αλλά επειδή η ανάγκη συχνά ζητά μια εύκολη απάντηση εκεί όπου η πραγματικότητα προσφέρει μόνο αβεβαιότητα. Ο φόβος δεν διαβάζει επιστημονικές δημοσιεύσεις. Η απόγνωση δεν ζητά στατιστική σημαντικότητα. Θέλει κάποιον να της πει πως υπάρχει λύση.

Και τότε η ελπίδα γίνεται προϊόν.

Ο ένας πουλάει θαύματα, ο άλλος «μυστικές» θεραπείες, ο τρίτος μια υπόσχεση χωρίς αποδείξεις. Δεν χρειάζεται να θεραπεύσει την ασθένεια· αρκεί να θεραπεύσει, για λίγο, τον φόβο του ανθρώπου απέναντί του.

Η πραγματική ιατρική όμως αρχίζει συχνά από μια δυσάρεστη λέξη: δεν γνωρίζουμε. Και συνεχίζεται με μια ακόμη πιο δύσκολη: δεν μπορούμε.

Αυτό είναι το σημείο όπου η επιστήμη διαχωρίζεται από την αγυρτεία. Η επιστήμη δεν εμπορεύεται τη βεβαιότητα. Μετρά την αβεβαιότητα, αναγνωρίζει τα όριά της και δεν μετατρέπει την ανάγκη του ασθενούς σε άδεια για να του πουλήσει ένα θαύμα.

Γιατί ο άνθρωπος που φοβάται δεν χρειάζεται κάποιον να του πουλήσει ελπίδα. Χρειάζεται κάποιον που να μην εκμεταλλευτεί τον φόβο του.

Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος.

Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος: Γιατί η ανάθεση της δημοκρατίας σε εργολάβους μάς στερεί την ελευθερία μας;

Στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση, η λέξη «ιδιωτικοποίηση» παρουσιάζεται συχνά ως η απόλυτη πανάκεια. Μας υπόσχονται ότι οι ιδιωτικές εταιρείες, οι ΜΚΟ και τα μεγάλα φιλανθρωπικά ιδρύματα μπορούν να διαχειριστούν τα πάντα -από τα σχολεία και τα νοσοκομεία μέχρι τις φυλακές και την εθνική άμυνα- πιο γρήγορα, πιο φθηνά και πιο αποτελεσματικά από το «δυσκίνητο» δημόσιο.

Είναι όμως έτσι; Στο ανατρεπτικό βιβλίο της The "Privatized State" («Το Ιδιωτικοποιημένο Κράτος», του εκδοτικού οίκου Princeton University Press), η πολιτική φιλόσοφος Chiara Cordelli καταρρίπτει αυτόν τον μύθο. Το επιχείρημά της δεν είναι απλώς οικονομικό, αλλά βαθιά ηθικό και πολιτικό: Ένα κράτος που βασίζεται σε εκτεταμένες ιδιωτικοποιήσεις χάνει τη δημοκρατική του νομιμότητα και παύει να είναι κράτος δικαίου.

📚Η επιστροφή στη «Φυσική Κατάσταση».

Η Cordelli χρησιμοποιεί ένα κλασικό εργαλείο της πολιτικής φιλοσοφίας, τη «φυσική κατάσταση» (state of nature) των Τζον Λοκ και Ιμμάνουελ Καντ. Πρόκειται για την προ-πολιτική συνθήκη, την εποχή πριν τη δημιουργία οργανωμένου κράτους, όπου δεν υπήρχαν κοινοί νόμοι και οι άνθρωποι εξαρτιόνταν από τη δύναμη ή την καλή θέληση των ισχυρών.

Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ακραία ιδιωτικοποίηση αποτελεί μια επικίνδυνη οπισθοδρόμηση σε αυτή ακριβώς τη συνθήκη, αναπαράγοντας τρία βασικά ελαττώματα:

📈Προσωρινή Δικαιοσύνη: Οι κανόνες και τα δικαιώματα παύουν να είναι σταθερά. Εφαρμόζονται άνισα και αποσπασματικά, ανάλογα με τα συμφέροντα του εκάστοτε ιδιώτη παρόχου.

📈Έκδηλη Εξάρτηση: Οι πολίτες χάνουν την αυτονομία τους. Για να έχουν πρόσβαση σε βασικά αγαθά, καταλήγουν να εξαρτώνται δομικά από την αυθαίρετη βούληση, το κέρδος ή την εταιρική φιλανθρωπία ιδιωτικών οντοτήτων.

📈Έλλειψη Ελευθερίας: Η δημοκρατική εξουσία των πολιτών αντικαθίσταται από την ιδιωτική διακριτική ευχέρεια. Οι πολίτες μετατρέπονται από κυρίαρχα μέλη μιας κοινωνίας σε απλούς «πελάτες».

📚Ποια καθήκοντα δεν πρέπει να πουληθούν ΠΟΤΕ;

Το κριτήριο για το τι πρέπει να παραμένει δημόσιο δεν είναι το αν μια υπηρεσία παράγει έλλειμμα ή πλεόνασμα, αλλά το αν περιλαμβάνει τη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν τη ζωή και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών. Η Cordelli ορίζει μια σειρά από καθήκοντα ως «εγγενώς και αποκλειστικά δημόσια», τα οποία δεν πρέπει να μεταβιβάζονται ποτέ σε ιδιώτες:

✒️Ποινική Δικαιοσύνη και Σωφρονιστικό Σύστημα: Η στέρηση της ελευθερίας ενός ανθρώπου (φυλάκιση) μπορεί να νομιμοποιηθεί μόνο όταν ασκείται από δημόσιους λειτουργούς που δεσμεύονται από το Σύνταγμα, και όχι από ιδιωτικές εταιρείες φύλαξης που κερδοσκοπούν ανάλογα με τον αριθμό των κρατουμένων.

✒️Εθνική Άμυνα και Στρατός: Η χρήση θανατηφόρας βίας είναι η πιο ακραία κρατική λειτουργία. Η ανάθεση στρατιωτικών καθηκόντων σε ιδιωτικούς στρατούς (μισθοφόρους) ή εταιρείες ασφαλείας αφαιρεί κάθε δημοκρατική λογοδοσία από το πεδίο της μάχης.

✒️Κοινωνική Πρόνοια: Η αξιολόγηση και η διανομή επιδομάτων ή κοινωνικής βοήθειας πρέπει να γίνεται με βάση την ισότητα. Όταν αυτή η λειτουργία περνά σε ιδιώτες υπαλλήλους, η δικαιοσύνη μετατρέπεται σε πελατιακή σχέση.

📚Η παγίδα της «Φιλανθρωπίας» στην Υγεία και την Παιδεία.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες πτυχές της ανάλυσης της Cordelli αφορά την Παιδεία και την Υγεία, και συγκεκριμένα τον ρόλο της ιδιωτικής φιλανθρωπίας (philanthropy).

Ακόμη και όταν μεγάλα ιδρύματα ή εκατομμυριούχοι δωρητές χρηματοδοτούν σχολεία και νοσοκομεία με τις καλύτερες προθέσεις, το δημοκρατικό έλλειμμα παραμένει. Η πρόσβαση στην υγεία και τη μόρφωση παύει να είναι κατοχυρωμένο δικαίωμα και μετατρέπεται σε «προνομιακό δώρο». Επιπλέον, οι πλούσιοι δωρητές επιβάλλουν τη δική τους «μονομερή βούληση»: αποφασίζουν αυτοί -και όχι η κοινωνία μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες- ποια πανεπιστημιακά τμήματα θα αναπτυχθούν, ποιες ασθένειες θα ερευνηθούν και ποιες περιοχές θα ευεργετηθούν, εντείνοντας τις γεωγραφικές και κοινωνικές ανισότητες.

📚Αποδομώντας τον μύθο της «Αποτελεσματικότητας».

Πώς απαντά όμως η συγγραφέας στο ισχυρότερο επιχείρημα των υποστηρικτών των ιδιωτικοποιήσεων, αυτό της «αποτελεσματικότητας»;

✒️Πρώτον, προτάσσει ένα ηθικό ανάχωμα: Η αποτελεσματικότητα δεν μπορεί να νομιμοποιήσει την απώλεια της ελευθερίας. Όπως δεν θα δεχόμασταν ποτέ να αναθέσουμε την έκδοση δικαστικών αποφάσεων σε μια ιδιωτική εταιρεία επειδή «βγάζει αποφάσεις πιο γρήγορα», έτσι δεν πρέπει να ξεπουλάμε την κοινωνική πρόνοια ή την ασφάλεια με μόνο κριτήριο το κόστος.

✒️Δεύτερον, αποδεικνύει ότι η αποτελεσματικότητα αυτή είναι συχνά μια ψευδαίσθηση. Οι ιδιωτικές εταιρείες, κυνηγώντας το κέρδος, συχνά υποβαθμίζουν την ποιότητα των υπηρεσιών (μειώνοντας προσωπικό ή μέτρα ασφαλείας). Παράλληλα, το κράτος αναγκάζεται να δημιουργήσει τεράστιους, δαπανηρούς μηχανισμούς εποπτείας και ελέγχου για να παρακολουθεί τους εργολάβους, γεγονός που εξανεμίζει τα όποια οικονομικά οφέλη.

📚Ο δρόμος προς την ανάκτηση της Δημοκρατίας.

Το βιβλίο δεν περιορίζεται στην κριτική, αλλά προτείνει συγκεκριμένες συνταγματικές και θεσμικές μεταρρυθμίσεις για την έξοδο από την κρίση:

✒️Συνταγματικό «Δόγμα της Μη Μεταβίβασης»: Ρητή απαγόρευση στο Σύνταγμα της εκχώρησης κρατικής εξουσιοδότησης σε ιδιώτες. Αν μια απόφαση επηρεάζει θεμελιώδη δικαιώματα, πρέπει να λαμβάνεται αποκλειστικά από δημόσιο υπάλληλο.

✒️Εκδημοκρατισμός του Δημοσίου: Δημιουργία μιας πιο ανοιχτής, συμμετοχικής και διαφανούς δημόσιας διοίκησης, ώστε οι πολίτες να μην αισθάνονται την ανάγκη να καταφύγουν σε ιδιώτες.

✒️Υπαγωγή των Ιδιωτών στο Δημόσιο Δίκαιο: Όσοι ιδιωτικοί φορείς ή ΜΚΟ διαχειρίζονται ήδη δημόσιο χρήμα ή κοινωνικά αγαθά, πρέπει να υπόκεινται στους ίδιους αυστηρούς κανόνες διαφάνειας, λογοδοσίας και ελέγχου (π.χ. υποχρεωτική πρόσβαση στα έγγραφά τους) που ισχύουν και για το κράτος.

✒️Έλεγχος και Φορολόγηση της Φιλανθρωπίας: Περιορισμός των προκλητικών φοροαπαλλαγών των μεγάλων ιδρυμάτων και ένταξη των δωρεών τους σε έναν κεντρικό, δημοκρατικά εγκεκριμένο σχεδιασμό της κοινωνίας.

📚Συμπέρασμα.

Το "The Privatized State" μας υπενθυμίζει κάτι που τείνουμε να ξεχάσουμε στην εποχή του άκρατου μάνατζμεντ: το κράτος δεν είναι επιχείρηση. 

Σκοπός του δεν είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους ή η μείωση του κόστους με κάθε θυσία, αλλά η διασφάλιση της δικαιοσύνης, της ισότητας και της ελευθερίας των πολιτών του. Όταν παραχωρούμε αυτές τις λειτουργίες στην αγορά, δεν αγοράζουμε καλύτερες υπηρεσίες· πουλάμε την ίδια μας τη δημοκρατία.

Ο ιδιώτης.

Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν μέσα τους περισσότερη ιστορία απ’ όση αντέχει η καθημερινή τους χρήση. Μία από αυτές είναι η λέξη "ιδιώτης".

Η λέξη κουβαλάει μια συναρπαστική ιστορική και ετυμολογική διαδρομή που συνδέει την Αρχαία Ελλάδα με τη σύγχρονη αγγλική λέξη idiot (ηλίθιος) και την νεοελληνική της χρήση ως το απόλυτο σύμβολο του νεοφιλελευθερισμού. 

Σήμερα ακούγεται σχεδόν αθώα. Ο ιδιώτης είναι ο άνθρωπος του ιδιωτικού χώρου, της προσωπικής υπόθεσης, του «δικού μου». Το σπίτι μου, η δουλειά μου, η περιουσία μου, η ζωή μου.

Κι όμως, η λέξη έρχεται από πολύ παλιά και κρύβει μέσα της μια ολόκληρη αντίληψη για τον άνθρωπο.

Στην αρχαία Ελλάδα ο ἰδιώτης ήταν ο άνθρωπος του ἰδίου· εκείνος που ανήκει στον εαυτό του. Ο ιδιώτης πολίτης, σε αντίθεση με εκείνον που συμμετείχε σε δημόσιο αξίωμα ή διέθετε κάποια ειδική τέχνη ή γνώση. Και σε μια κοινωνία όπου ο πολίτης δεν νοούνταν αποκομμένος από τα κοινά, η ιδιώτευση μπορούσε να αποκτήσει μια παράξενη ηθική σκιά. Η λέξη ταξίδεψε στους αιώνες. Πέρασε στα λατινικά, στις ευρωπαϊκές γλώσσες και έφτασε στα αγγλικά ως "idiot". Η σημασία της μετακινήθηκε: από τον ιδιώτη και τον μη ειδικό, στον αδαή και τελικά στον ανόητο.

Μια λέξη άλλαξε σημασία.

Ή μήπως άλλαξε ο κόσμος που την προφέρει;

Γιατί το πρόβλημα αρχίζει όταν το «δικό μου» δεν σημαίνει πλέον την προσωπική σφαίρα, αλλά γίνεται το όριο της συνείδησης.

Το δικό μου σπίτι.

Το δικό μου εισόδημα.

Το δικό μου παιδί.

Το δικό μου πρόβλημα.

Και ύστερα:

Δεν με αφορά.

Εκεί ίσως αρχίζει η πραγματική ιδιώτευση.

Όχι όταν ο άνθρωπος προστατεύει την ιδιωτική του ζωή, αλλά όταν η ιδιωτική του ζωή γίνεται το μοναδικό μέτρο του κόσμου.

Η ιδιωτικότητα είναι ελευθερία. Η ιδιωτικοποίηση της συνείδησης είναι παραίτηση.

Δεν χρειάζεται να μισείς την κοινωνία για να απομακρυνθείς από αυτήν. Αρκεί να συνηθίσεις να κοιτάς αλλού όταν η αδικία συμβαίνει δίπλα σου.

Δεν χρειάζεται να υπερασπιστείς το άδικο. Αρκεί να πεις: «Αρκεί να μην αφορά εμένα».

Κάπως έτσι το «δικό μου» μεγαλώνει. Καταλαμβάνει το βλέμμα, ύστερα τη σκέψη και τελικά ολόκληρο τον κόσμο.

Και τότε ο άνθρωπος μπορεί να έχει τα πάντα για τον εαυτό του και τίποτε για τους άλλους.

Ίσως αυτή να είναι η σύγχρονη ιδιωτεία: όχι η άγνοια, αλλά η εγκατάλειψη του κοινού κόσμου.

Γιατί πολίτης δεν είναι εκείνος που ζει μαζί με τους άλλους. Είναι εκείνος που καταλαβαίνει πως ό,τι συμβαίνει στους άλλους, αργά ή γρήγορα, αφορά και τον ίδιο.

Και ίσως γι’ αυτό η παλιά λέξη εξακολουθεί να μας κοιτάζει.

Όχι σαν βρισιά.

Σαν καθρέφτης.

Πόσο ιδιώτης μπορεί να γίνει ένας άνθρωπος πριν πάψει να είναι πολίτης;

Η γεύση της υπερβολής.

 

Η υπερβολή αρχίζει εκεί όπου το «αρκετό» παύει να είναι απάντηση.

Δεν είναι πάντοτε η ποσότητα που περισσεύει. Είναι η επιθυμία που αρνείται να σταματήσει. Εκείνο το αδιόρατο σημείο όπου δεν θέλεις πια κάτι επειδή το χρειάζεσαι, αλλά επειδή φοβάσαι τη στιγμή που θα πάψεις να το θέλεις.

Ο άνθρωπος δεν δυσκολεύεται μόνο να αποκτήσει. Δυσκολεύεται περισσότερο να αρκεστεί.

Ίσως επειδή το όριο μοιάζει με μικρό θάνατο. Κάθε «ως εδώ» κλείνει μια δυνατότητα, ενώ η υπερβολή αφήνει την ψευδαίσθηση ότι υπάρχει πάντοτε λίγο ακόμη. Λίγη ακόμη ηδονή, λίγη ακόμη ζωή, λίγη ακόμη νύχτα πριν ξημερώσει.

Κι έτσι η επιθυμία μετακινεί συνεχώς τον ορίζοντα.

Αυτό που χθες ήταν αρκετό, σήμερα μοιάζει λίγο. Αυτό που κάποτε ήταν πολυτέλεια γίνεται ανάγκη. Και αυτό που ήταν ανάγκη, όταν το συνηθίσει κανείς, γίνεται δικαίωμα.

Η υπερβολή δεν είναι λοιπόν η απέναντι πλευρά της στέρησης. Είναι η άλλη όψη της αδυναμίας να δεχτούμε το πεπερασμένο.

Γιατί κάθε απόλαυση έχει μέσα της ένα τέλος. Και ίσως αυτό ακριβώς να είναι που δεν αντέχουμε.

Θέλουμε να παρατείνουμε τη στιγμή, να γεμίσουμε το ποτήρι πριν αδειάσει, να ανάψουμε το επόμενο τσιγάρο πριν τελειώσει το προηγούμενο, να κρατήσουμε τον έρωτα λίγο ακόμη αφού έχει ήδη ειπωθεί ό,τι μπορούσε να ειπωθεί.

Μα κάποια στιγμή η απόλαυση αλλάζει πλευρά.

Δεν γευόμαστε πλέον αυτό που επιθυμούμε· γευόμαστε την αδυναμία μας να το αποχωριστούμε.

Και τότε η υπερβολή αποκτά την παράξενη γεύση της: στην αρχή μοιάζει με ελευθερία, στο τέλος αποκαλύπτεται ως εξάρτηση.

Ίσως η σοφία να μην βρίσκεται στην άρνηση της απόλαυσης, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζεις τη στιγμή που πρέπει να σταματήσεις.

Γιατί το όριο δεν είναι πάντοτε εχθρός της ζωής.

Μερικές φορές είναι αυτό που της επιτρέπει να έχει γεύση.

Η ζωή που χάνουμε λόγω των επιλογών μας...

 

Υπάρχουν επιλογές που δεν μοιάζουν με επιλογές.

Ένα τσιγάρο ανάμεσα στον καφέ και στη βιασύνη. Ένα ακόμη στο αυτοκίνητο. Ένα μετά το φαγητό. Ένα για την ένταση, ένα για την πλήξη, ένα χωρίς κανέναν λόγο. Κάποια στιγμή δεν καπνίζει κανείς επειδή το αποφάσισε. Καπνίζει επειδή κάποτε το αποφάσισε και ύστερα ξέχασε ότι ήταν επιλογή.

Ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη παγίδα.

Δεν χάνουμε τη ζωή μας μόνο με τις μεγάλες αποφάσεις. Τη χάνουμε και με τις μικρές επαναλήψεις που παύουν να μας φαίνονται αποφάσεις. Το τσιγάρο είναι μια παράξενη συμφωνία με τον χρόνο: του δίνεις λίγο από το σώμα σου για να αγοράσεις λίγα λεπτά ηρεμίας. Και επειδή η πληρωμή δεν γίνεται αμέσως, ξεχνάς το κόστος.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι το τσιγάρο μπορεί να μικρύνει τη ζωή. Είναι ότι μπορεί να αρχίσει να αποφασίζει πώς θα τη ζήσεις.

Πόσες στιγμές θα περάσουν περιμένοντας το επόμενο διάλειμμα; Πόσες διαδρομές θα συνδεθούν με την ανάγκη για ένα τσιγάρο; Πόσες φορές θα πεις «αργότερα» σε κάτι που θα μπορούσες να κάνεις τώρα;

Και τότε η απώλεια δεν μετριέται μόνο σε χρόνια.

Μετριέται σε ανάσες. Σε αντοχή. Σε πρωινά. Σε σκάλες που κάποτε ανέβαινες χωρίς να το σκέφτεσαι. Σε ταξίδια που θα μπορούσαν να έχουν γίνει αλλιώς. Σε μια θάλασσα που θα μπορούσες να κολυμπήσεις λίγο περισσότερο. Σε μια ζωή που δεν χάθηκε ξαφνικά, αλλά παραχωρήθηκε λίγο λίγο.

Καμία επιλογή δεν είναι αθώα όταν επαναλαμβάνεται αρκετά.

Κι όμως, το πιο σκληρό δεν είναι ότι κάποτε επιλέξαμε λάθος. Είναι ότι συχνά συνεχίζουμε να πληρώνουμε μια παλιά επιλογή σαν να είμαστε ακόμη υποχρεωμένοι να την υπερασπιζόμαστε.

Ίσως η ελευθερία να αρχίζει ακριβώς εκεί:

τη στιγμή που αναγνωρίζεις πως αυτό που κάνεις κάθε μέρα δεν είναι μοίρα.

Είναι επιλογή.

Και κάθε επιλογή αφήνει πίσω της μια άλλη ζωή -εκείνη που δεν έζησες.

Η ζωή που χάνουμε στους δρόμους...

 

Βρέχει. Και ξαφνικά η πόλη σταματά. Αυτοκίνητα κολλημένα το ένα πίσω από το άλλο, φώτα αναμμένα μέσα στη μέρα, υαλοκαθαριστήρες που πηγαινοέρχονται μηχανικά. Μερικά μέτρα μπροστά, μερικά μέτρα πίσω. Κι ανάμεσα σε αυτά, μια ώρα που δεν επιστρέφει.

Το παράξενο δεν είναι η βροχή. Η βροχή είναι φυσική.

Το παράξενο είναι πως χρειάζεται μια βροχή για να καταλάβουμε πόσο εύθραυστη είναι η καθημερινότητά μας.

Καθόμαστε μέσα στα αυτοκίνητα και περιμένουμε. Για έναν δρόμο που θα ανοίξει, ένα φανάρι που θα αλλάξει, μια ουρά που θα κινηθεί. Κι όσο περιμένουμε, η ζωή συνεχίζεται χωρίς εμάς.

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό μποτιλιάρισμα: όχι τα αυτοκίνητα, αλλά οι ζωές που στοιβάζονται η μία πίσω από την άλλη, περιμένοντας να περάσει κάτι.

«Όταν φτάσω…»

Όταν τελειώσω τη δουλειά.

Όταν έχω περισσότερο χρόνο.

Όταν λυθεί αυτό.

Όταν η ζωή γίνει λίγο πιο εύκολη.

Μόνο που η ζωή δεν περιμένει να ξεμπλοκάρει ο δρόμος.

Κάθε λεπτό που περνά μέσα σε μια ακινητοποιημένη πόλη είναι ένα μικρό μάθημα για τον χρόνο: δεν χάνεται επειδή σταμάτησε ο κόσμος. Χάνεται επειδή εμείς πιστεύουμε πως θα μας περιμένει.

Κι ύστερα η βροχή κοπάζει.

Τα αυτοκίνητα κινούνται ξανά.

Η πόλη ξεμπλοκάρει.

Μόνο που κανένας δρόμος δεν οδηγεί πίσω στα λεπτά που χάθηκαν.

Ίσως τελικά να μη φοβόμαστε τόσο το μποτιλιάρισμα όσο αυτό που αποκαλύπτει: πως μπορεί να περάσει ολόκληρη η ζωή μας περιμένοντας να ανοίξει ο δρόμος.

Το χρέος της ζωής...

 

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή δεν ρωτά τι θέλουμε. Ζητά τι οφείλουμε.

Το χρέος της ζωής δεν είναι να προλάβουμε τα πάντα, ούτε να δικαιώσουμε όλες τις επιθυμίες μας. Είναι να αναγνωρίσουμε εκείνη τη στιγμή που κάτι περνά από μπροστά μας και μας καλεί να πάρουμε θέση. Να αφήσουμε για λίγο στην άκρη την ασφάλεια, την αναβολή, ακόμη και τον εαυτό μας.

Γιατί η ζωή δεν κρίνεται μόνο από όσα επιλέξαμε. Κρίνεται και από όσα, όταν ήρθε η ώρα τους, δεν τολμήσαμε να επιλέξουμε.

Υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να ζήσουν. Μα η κατάλληλη στιγμή σπάνια εμφανίζεται με την ευγένεια μιας πρόσκλησης. Έρχεται συχνά άβολη, απροειδοποίητη, μέσα σε μια δύσκολη απόφαση. Και τότε η ερώτηση δεν είναι «τι με συμφέρει;» αλλά «τι δεν μπορώ να αρνηθώ χωρίς να προδώσω αυτό που είμαι;».

Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό χρέος: όχι να ζήσουμε μια ζωή χωρίς απώλειες, αλλά να μη χάσουμε τον εαυτό μας προσπαθώντας να τις αποφύγουμε.

Γιατί στο τέλος δεν μας βαραίνουν τόσο όσα κάναμε όσο εκείνες οι στιγμές που γνωρίζαμε πως έπρεπε να πράξουμε -και διαλέξαμε να περιμένουμε.

Η ζωή δεν ζητά να της επιστρέψουμε όσα μας έδωσε.

Ζητά μόνο να μην της χρωστάμε τη ζωή που φοβηθήκαμε να ζήσουμε.

Το χρέος της στιγμής και η δικαίωση της επιλογής.

 

Υπάρχουν ώρες και στιγμές που δεν χωρούν στο πρόγραμμά μας. Το τηλέφωνο χτυπά ενώ τρώμε με τους ανθρώπους μας. Μια πόρτα κλείνει ενώ ετοιμαζόμασταν να φύγουμε. Κάποιος ζητά βοήθεια όταν εμείς έχουμε ήδη αποφασίσει πως σήμερα δεν θα ασχοληθούμε με τίποτα.

Τότε δεν υπάρχει χρόνος για το «αργότερα». Σηκώνεσαι και πηγαίνεις.

Αυτό είναι το χρέος της στιγμής: όχι μια μεγάλη αρχή γραμμένη κάπου, αλλά μια μικρή πράξη που πρέπει να γίνει τώρα, επειδή αν γίνει αύριο μπορεί να μην έχει πια νόημα.

Το δύσκολο είναι ότι κάθε τέτοια απόφαση αφήνει κάτι πίσω. Ένα δείπνο που συνεχίζεται χωρίς εσένα. Ένα παιδί που θα περιμένει λίγο ακόμη. Ένα ταξίδι που διακόπτεται. Μια προσωπική ανάγκη που μπαίνει στην άκρη.

Κανείς δεν σου εγγυάται ότι η επιλογή θα δικαιωθεί.

Μπορεί να πας και να μην αλλάξει τίποτα. Μπορεί να κάνεις το σωστό και να χάσεις παρ’ όλα αυτά. Μπορεί χρόνια αργότερα να αναρωτηθείς αν υπήρχε άλλος δρόμος.

Η δικαίωση, λοιπόν, δεν είναι η ευτυχής κατάληξη. Είναι να μπορείς να επιστρέψεις νοερά σε εκείνη τη συγκεκριμένη ώρα και να μη ντρέπεσαι για την απόφασή σου.

Να ξέρεις ότι, όταν ήρθε η στιγμή να διαλέξεις ανάμεσα στην ευκολία και στην ανάγκη, δεν προσποιήθηκες πως δεν άκουσες.

Γιατί ορισμένες ευκαιρίες χάνονται αν περιμένεις. Ορισμένοι άνθρωποι χάνονται αν αργήσεις.

Και κάποιες φορές, το μόνο που μένει από μια ολόκληρη ζωή είναι μία τέτοια στιγμή: το τηλέφωνο χτύπησε, σηκώθηκες και πήγες.

Η στιγμή που πρέπει να τρέξεις.

Στη ζωή του γιατρού και ειδικά του χειρουργού δεν υπάρχει κατάλληλη και ακατάλληλη στιγμή. Υπάρχει η στιγμή που χτυπά το τηλέφωνο.

Και τότε μπορεί να βρίσκεσαι στο τραπέζι με τους ανθρώπους σου, σε μια γιορτή, σε ένα ταξίδι, σε ένα δείπνο, σε μια αγκαλιά. Μπορεί να έχεις μόλις αφήσει πίσω σου μια δύσκολη μέρα και να έχεις αποφασίσει, για λίγες ώρες, να μην είσαι χειρουργός.

Όμως ο ασθενής δεν γνωρίζει την προσωπική σου ζωή.

Κι αν η κατάσταση απαιτεί την παρουσία σου, σηκώνεσαι και φεύγεις.

Δεν υπάρχει χρόνος για εξηγήσεις. Δεν υπάρχει «αύριο». Δεν υπάρχει «θα δούμε». Υπάρχει ένας άνθρωπος που σε χρειάζεται τώρα.

Αυτό είναι ίσως το παράδοξο της χειρουργικής: ο χειρουργός έχει προσωπική ζωή, αλλά η χειρουργική δεν έχει προσωπικό χρόνο.

Κάποιες φορές πρέπει να διακόψεις ό,τι αγαπάς για να προστατεύσεις κάποιον που δεν γνωρίζεις.

Να αφήσεις το τραπέζι, το ποτήρι, το κρεβάτι, τη γιορτή, τη θάλασσα, τη σιωπή.

Και να τρέξεις.

Όχι επειδή είσαι ήρωας.

Αλλά επειδή κάποιος άλλος δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει.

Η καταλληλότητα.

 

Η καταλληλότητα είναι μια παράξενη λέξη.

Σαν να υπάρχει για κάθε πράγμα η σωστή θέση, για κάθε άνθρωπο ο σωστός άνθρωπος, για κάθε επιθυμία η σωστή στιγμή.

Κι όμως, η ζωή σπάνια λειτουργεί τόσο τακτοποιημένα.

Το κατάλληλο δεν είναι πάντοτε αυτό που ταιριάζει με τις συνθήκες. Μερικές φορές είναι αυτό που τις ανατρέπει. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι ακατάλληλος για την ησυχία σου και απολύτως κατάλληλος για την αλήθεια σου. Μια απόφαση μπορεί να είναι δύσκολη, άβολη, ακόμη και επώδυνη, αλλά να είναι η μόνη που δεν σε μικραίνει.

Ίσως λοιπόν η καταλληλότητα να μην είναι ζήτημα συγχρονισμού.

Να είναι ζήτημα αναγνώρισης.

Να μπορείς, όταν κάτι σταθεί μπροστά σου, να καταλάβεις αν ήρθε για να γεμίσει ένα κενό ή για να ανοίξει μια πόρτα.

Γιατί το πιο επικίνδυνο λάθος δεν είναι να επιλέξεις κάτι ακατάλληλο.

Είναι να περάσεις δίπλα από το κατάλληλο επειδή δεν έμοιαζε καθόλου με αυτό που περίμενες.

Η κατάλληλη στιγμή την πιο ακατάλληλη ώρα.

Υπάρχουν στιγμές που φτάνουν ακριβώς όταν πρέπει, αλλά σε βρίσκουν ακριβώς όταν δεν μπορείς να τις ζήσεις.

Ένας άνθρωπος εμφανίζεται όταν η καρδιά έχει μόλις κλείσει τις πόρτες της. Μια ευκαιρία έρχεται όταν όλα μοιάζουν τακτοποιημένα. Μια αλήθεια φωτίζει το δωμάτιο όταν έχουμε ήδη συνηθίσει το σκοτάδι.

Κι έτσι το σωστό μοιάζει λάθος.

Όχι επειδή δεν ήταν αυτό που χρειαζόμασταν, αλλά επειδή έφτασε πριν προλάβουμε να γίνουμε εκείνοι που θα μπορούσαν να το κρατήσουν.

Ίσως η ζωή να μη μας δίνει πάντοτε λάθος πράγματα στη λάθος στιγμή. Ίσως κάποιες φορές να μας δίνει το σωστό πράγμα στην πιο ακατάλληλη ώρα, για να δοκιμάσει όχι την τύχη μας, αλλά το θάρρος μας.

Γιατί υπάρχουν ευκαιρίες που χάνονται όχι επειδή δεν ήταν για μας.

Χάνονται επειδή, όταν ήρθαν, εμείς είχαμε ακόμη ανάγκη από την παλιά μας ζωή.

Ακατάλληλα αναγνώσματα.

 

Υπάρχουν βιβλία που έρχονται στη ζωή μας σε λάθος ηλικία, σε λάθος δωμάτιο, σε λάθος στιγμή. Κι όμως, ίσως ακριβώς γι’ αυτό μένουν.

Τα διαβάζεις νέος και νομίζεις πως καταλαβαίνεις. Τα ξαναδιαβάζεις χρόνια αργότερα και ανακαλύπτεις πως τότε δεν διάβαζες το βιβλίο· διάβαζες τον εαυτό που ήθελες να είσαι.

Ένα βιβλίο μπορεί να είναι ακατάλληλο επειδή σου δίνει μια σκέψη πριν αποκτήσεις τα εργαλεία για να την αντέξεις. Μια εικόνα πριν γνωρίσεις την απώλεια. Έναν έρωτα πριν μάθεις τη μοναξιά. Μια αμφιβολία πριν καταλάβεις πόσο ακριβή είναι η βεβαιότητα.

Κάποια αναγνώσματα δεν τελειώνουν στην τελευταία σελίδα. Συνεχίζουν υπόγεια, μέσα στις αποφάσεις, στις σχέσεις, ακόμη και στα λάθη μας.

Και ίσως αυτό να είναι το παράξενο με τα βιβλία:

τα πιο ακατάλληλα δεν είναι εκείνα που διαβάσαμε όταν δεν έπρεπε·

είναι εκείνα που μας έμαθαν να μην αντέχουμε πια την παλιά μας ζωή.