Τώρα, τώρα…

Υπάρχουν τραγούδια που δεν γράφτηκαν απλώς για να ακουστούν. Γράφτηκαν για να θυμίζουν. Για να κρατούν ζωντανή μια μνήμη, να μεταφέρουν ένα μήνυμα από γενιά σε γενιά και να γίνονται, σε εποχές δύσκολες, κάτι περισσότερο από μουσική. Γίνονται στάση ζωής.

Ένα τέτοιο τραγούδι είναι το εμβληματικό «Τώρα, τώρα». Πρωτοκυκλοφόρησε το 1978, στον ομώνυμο πρώτο προσωπικό δίσκο του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, με ελληνικούς στίχους του Πάνου Φαλάρα και μουσική βασισμένη στο καταλανικό τραγούδι «L'Estaca» του Lluís Llach, που γράφτηκε το 1968, μέσα στη δικτατορία του Φράνκο. Ένα τραγούδι που γεννήθηκε ως σύμβολο αντίστασης απέναντι στην καταπίεση και ταξίδεψε πέρα από τα σύνορα της Καταλονίας, βρίσκοντας νέες φωνές και νέους αποδέκτες.

Η ιστορία του δεν είναι απλώς η ιστορία μιας μουσικής διασκευής. 

Είναι η ιστορία μιας ιδέας που δεν γνωρίζει σύνορα: ότι κανένα καθεστώς, καμία εξουσία και κανένας μηχανισμός καταστολής δεν μπορεί να φυλακίσει οριστικά την ανθρώπινη ανάγκη για ελευθερία.

Στην ελληνική του εκδοχή, το τραγούδι αποκτά μια ευρύτερη διάσταση. Δεν περιορίζεται στην καταγγελία μιας συγκεκριμένης δικτατορίας. Απευθύνεται στον άνθρωπο που βλέπει τον κόσμο να στραβώνει, που παρακολουθεί την αλήθεια να παραμορφώνεται, τη μνήμη να αλλοιώνεται, τις λέξεις να λογοκρίνονται και την αδικία να αποκτά πολλές φορές τη νομιμοποίηση της κανονικότητας.

«Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν, στο φως δεν βάζουν φωτιά».

Ίσως αυτή να είναι η πιο δυνατή εικόνα ολόκληρου του τραγουδιού. Η φωτιά μπορεί να καταστρέψει το χαρτί, όχι όμως την ιδέα που αποτυπώθηκε πάνω του. Μπορεί να εξαφανίσει ένα βιβλίο, μια εφημερίδα, ένα κείμενο, όχι όμως τη σκέψη που προκάλεσε. Η λογοκρισία μπορεί να επιβάλει σιωπή, αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί τη λήθη. Γιατί η αλήθεια δεν κατοικεί αποκλειστικά στις σελίδες. Κατοικεί στη μνήμη, στη συνείδηση, στην ανάγκη του ανθρώπου να αναζητά και να αμφισβητεί.

Και όταν οι αλήθειες θάβονται, όταν η δημόσια συζήτηση γεμίζει από βολικές εκδοχές της πραγματικότητας, όταν η προπαγάνδα διεκδικεί τη θέση της ενημέρωσης, τότε η ελευθερία της καρδιάς γίνεται η τελευταία γραμμή άμυνας. Όχι μια αφηρημένη συναισθηματική κατάσταση, αλλά η δυνατότητα να μη συμφιλιώνεσαι με το ψέμα, να μη συνηθίζεις την αδικία, να μη θεωρείς αναπόφευκτο ό,τι θα έπρεπε να αλλάξει.

Το τραγούδι, όμως, δεν μένει στην άρνηση. Δεν είναι ένας ύμνος στην οργή ούτε μια νοσταλγική αναφορά σε παλιούς αγώνες. Είναι μια διαρκής πρόσκληση για συμμετοχή. Το «θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή» δεν χρειάζεται να σημαίνει ηρωικές χειρονομίες ή μεγάλες διακηρύξεις. Μπορεί να σημαίνει την καθημερινή επιλογή να υπερασπίζεσαι την αλήθεια, να μη γυρίζεις το βλέμμα όταν κάποιος αδικείται, να μη σιωπάς όταν η σιωπή εξυπηρετεί εκείνους που έχουν ήδη τη δύναμη.

Γιατί οι δίσεκτοι καιροί δεν είναι μόνο εκείνοι που σημαδεύονται από πολέμους, δικτατορίες και μεγάλες κοινωνικές ανατροπές. Είναι και οι καιροί της αδιαφορίας, της παραίτησης, της συλλογικής κόπωσης. Είναι οι εποχές που ο άνθρωπος αρχίζει να πιστεύει ότι τίποτα δεν αλλάζει, ότι όλα έχουν ήδη αποφασιστεί και πως η δική του φωνή δεν έχει πλέον καμία σημασία.

Κι εκεί ακριβώς βρίσκεται η παγίδα. Η παραίτηση παρουσιάζεται ως ρεαλισμός, η αδιαφορία ως ωριμότητα και η προσαρμογή ως αναγκαία προϋπόθεση επιβίωσης. Έτσι, χωρίς να το αντιληφθούμε, συνηθίζουμε όσα κάποτε μας εξόργιζαν. Και το πιο επικίνδυνο δεν είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι που επιβάλλουν τη σιωπή, αλλά ότι κάποια στιγμή οι υπόλοιποι μαθαίνουν να τη θεωρούν φυσιολογική.

Το «Τώρα, τώρα» έρχεται να ανατρέψει ακριβώς αυτή την αναμονή. Δεν υπόσχεται ότι αύριο όλα θα είναι καλύτερα. Δεν ζητά να περιμένουμε τις κατάλληλες συνθήκες, τον κατάλληλο ηγέτη ή την κατάλληλη ιστορική συγκυρία. Μας θυμίζει ότι ο χρόνος δεν επιστρέφει και ότι η ζωή δεν μπορεί να αναβάλλεται επ' αόριστον μέχρι να γίνει ο κόσμος όπως θα θέλαμε.

Και υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην τελευταία του διάσταση: την ανάγκη να τραγουδάς στη ζωή, ακόμη κι όταν γύρω σου περισσεύει ο πόνος. Όχι για να τον ξεχάσεις, αλλά για να μη του παραδώσεις ολόκληρη την ύπαρξή σου. Γιατί η ελπίδα δεν είναι η βεβαιότητα της νίκης. Είναι η άρνηση να αποδεχτείς την ήττα ως φυσική κατάσταση.

Από την Καταλονία του Φράνκο μέχρι την Ελλάδα του 1978 και από εκεί μέχρι το σήμερα, το τραγούδι συνεχίζει το ταξίδι του. Οι εποχές αλλάζουν, οι εξουσίες μεταμορφώνονται, οι μηχανισμοί ελέγχου αποκτούν καινούργια πρόσωπα και η ιστορία βρίσκει διαρκώς νέους τρόπους να επαναλαμβάνει τα παλιά της λάθη. Όμως η ανάγκη για ελευθερία παραμένει.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό νόημα του «Τώρα, τώρα». Να μη χαρίζουμε τη ζωή μας στην αναμονή. Να μη συνηθίζουμε το σκοτάδι επειδή διαρκεί. Να μην παραχωρούμε τη συνείδησή μας για λίγη πρόσκαιρη ασφάλεια.

Γιατί το φως δεν χρειάζεται άδεια για να υπάρξει. Και η ελευθερία δεν είναι μια υπόσχεση που περιμένουμε να εκπληρωθεί κάποτε στο μέλλον.

Είναι μια θέση που επιλέγουμε να κρατάμε στο παρόν. Τώρα. Τώρα. Τώρα.

🎶 «Τώρα τώρα», Νατάσσα Μποφίλιου.

"Όπως και να 'ναι ο κόσμος,

Όσα κι αν έχει στραβά,

Έστω κι αν μείνω πια μόνος,

Πάντα θα φεύγω μπροστά.

Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν,

Στο φως δεν βάζουν φωτιά,

Όσες αλήθειες κι αν θάψουν,

Λεύτερη μένει η καρδιά.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή,

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή,

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι ο κόσμος,

Δε θα σταθώ πουθενά,

Δεν καρτεράει ο χρόνος,

Πίσω ποτέ δε γυρνά.

Όπως και να 'ναι ο κόσμος,

Θα τραγουδώ στη ζωή,

Για να μερέψει ο πόνος,

Πρέπει να κλείσει η πληγή.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι ο κόσμος,

Όσα κι αν έχει στραβά,

Έστω κι αν μείνω πια μόνος,

Πάντα θα φεύγω μπροστά.

Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν,

Στο φως δεν βάζουν φωτιά,

Όσες αλήθειες κι αν θάψουν,

Λεύτερη μένει η καρδιά.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.

Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,

Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.

Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,

Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή."

Ποιος θέλει ποιον;

Ποιος θέλει ποιον; Και, κυρίως, ποιος θέλει πραγματικά και ποιος απλώς θέλει να τον θέλουν;

Ένα ερώτημα που μοιάζει ερωτικό, αλλά ξεπερνά κατά πολύ τον έρωτα. Ποιος επιθυμεί και ποιος επιθυμείται; Ποιος κυνηγά και ποιος αποφεύγει; Ποιος έχει ανάγκη τον άλλον και ποιος έχει ανάγκη την επιβεβαίωση ότι μπορεί να τον αποκτήσει; Γιατί πολλές φορές δεν θέλουμε τον άνθρωπο. Θέλουμε αυτό που μας κάνει να αισθανόμαστε η επιθυμία του. Δεν αναζητούμε απαραίτητα την παρουσία του, αλλά την απόδειξη ότι εξακολουθούμε να προκαλούμε επιθυμία.

Κι έτσι αρχίζει ένα παράξενο παιχνίδι αμοιβαίων προσδοκιών, όπου ο καθένας περιμένει από τον άλλον να κάνει το πρώτο βήμα, να εκτεθεί, να διεκδικήσει. Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι «ποιος θέλει ποιον», αλλά: Ποιος τολμά να θέλει χωρίς να χρειάζεται πρώτα να βεβαιωθεί ότι τον θέλουν;

Μενού με νόημα...

Κάθε μενού είναι, με έναν παράξενο τρόπο, μια μικρή πρόταση ζωής. Δεν αποκαλύπτει μόνο τι μπορείς να παραγγείλεις, αλλά και τι θεωρείς σημαντικό να γευτείς. Άλλωστε, η ζωή μοιάζει με ένα μεγάλο εστιατόριο, όπου καθημερινά καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα σε γεύσεις, επιθυμίες, ανάγκες και ανθρώπους.

Στον κατάλογο της κοινωνίας μας, όμως, οι επιλογές είναι κάπως παράδοξες. Υπάρχει αφθονία από φιλοδοξία, ανταγωνισμό, ατομισμό και επίδειξη. Τα πιάτα της εξουσίας σερβίρονται συχνά με πολυτελή περιτύλιξη, ενώ η αδικία αποτελεί καθημερινό έδεσμα για πολλούς. Η υποκρισία προσφέρεται ως ορεκτικό και η αδιαφορία ως συνοδευτικό σχεδόν κάθε κοινωνικής συναναστροφής. Κι όμως, τα πιο σημαντικά συστατικά της ζωής δεν βρίσκονται στις ακριβές συνταγές. Η ανθρωπιά, η αλληλεγγύη, η αξιοπρέπεια, η ειλικρίνεια και η ενσυναίσθηση δεν χρειάζονται περίτεχνες παρουσιάσεις. Χρειάζονται ανθρώπους πρόθυμους να τις προσφέρουν. Η αγάπη δεν θέλει συντηρητικά, η φιλία δεν χρειάζεται τεχνητά αρώματα και ο έρωτας δεν αντέχει να σερβίρεται σε μερίδες ιδιοκτησίας.

Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να ξαναγράψουμε τον κατάλογο. Να αποσύρουμε τα πιάτα της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, να αφαιρέσουμε την αλαζονεία από τις συνταγές της εξουσίας και να σταματήσουμε να θεωρούμε πολυτέλεια όσα θα έπρεπε να αποτελούν αυτονόητα δικαιώματα. Να προσθέσουμε περισσότερη ελευθερία, λιγότερο φόβο, περισσότερη δικαιοσύνη και λιγότερη υποκρισία. Να μάθουμε να μοιραζόμαστε, γιατί το τραπέζι αποκτά πραγματικό νόημα όταν χωράει και τον διπλανό μας.

Και μια τελευταία παρατήρηση για τον κατάλογο: Δεν χρειάζεται να παραγγείλουμε τα πάντα. Αρκεί να επιλέξουμε εκείνα που κάνουν τη ζωή περισσότερο ανθρώπινη. Γιατί η μεγαλύτερη φτώχεια δεν είναι να μην έχεις τι να φας. Είναι να έχεις γεμάτο τραπέζι και να μην έχεις τίποτα να μοιραστείς.

Ο θνήσκων πολεμιστής και οι ζωντανοί θεατές του πολέμου...

Υπάρχει κάτι βαθιά αντιφατικό στην εικόνα ενός πολεμιστή που πεθαίνει. Το σώμα του έχει ήδη αρχίσει να παραδίδεται, η δύναμή του τον εγκαταλείπει, η ζωή απομακρύνεται, κι όμως γύρω του εξακολουθεί να υπάρχει ένας κόσμος που παρακολουθεί. Άλλοι θα τον ονομάσουν ήρωα, άλλοι θα τον τιμήσουν, άλλοι θα καταθέσουν στεφάνια στη μνήμη του. Ελάχιστοι, όμως, θα αναρωτηθούν αν ο θάνατός του ήταν πραγματικά αναπόφευκτος.

Ο «Θνήσκων Πολεμιστής» του Δημήτρη Καλαμάρα δεν είναι απλώς μια χάλκινη ανθρώπινη μορφή. Είναι μια στιγμή παγωμένη στον χρόνο. Μια στιγμή που η ανθρώπινη ζωή συναντά τη βία, την απώλεια και την ιστορική μνήμη. Κι ίσως, αν σταθεί κανείς λίγο περισσότερο μπροστά του, να ανακαλύψει ότι το σημαντικότερο στοιχείο του έργου δεν είναι ο πολεμιστής που πεθαίνει, αλλά οι ζωντανοί που συνεχίζουν να περνούν δίπλα του.

Καθημερινά, άνθρωποι διασχίζουν την αποβάθρα του μετρό. Βιάζονται να προλάβουν τον συρμό, κοιτούν τα κινητά τους, σκέφτονται τις υποχρεώσεις τους. Ο θνήσκων πολεμιστής παραμένει εκεί, ακίνητος, ενώ η ζωή κινείται γύρω του. Μια παράξενη συνύπαρξη ανάμεσα στην αιωνιότητα του θανάτου και στην καθημερινότητα των ζωντανών.

Και κάπου εκεί αρχίζει η πραγματική αντίφαση. Οι κοινωνίες έχουν αναπτύξει μια ιδιαίτερη τελετουργία γύρω από τον θάνατο στον πόλεμο. Κατασκευάζουν μνημεία, αποδίδουν τιμές, οργανώνουν επετείους, εκφωνούν λόγους για την ανδρεία και τη θυσία. Ο νεκρός γίνεται σύμβολο, η απώλεια αποκτά εθνικό περιεχόμενο και ο πόνος μετατρέπεται σε επίσημη μνήμη. Όμως, πίσω από τις μεγάλες λέξεις παραμένει ένας άνθρωπος που δεν θα επιστρέψει ποτέ στο σπίτι του.

Η εξιδανίκευση του πολεμικού θανάτου έχει και μια επικίνδυνη πλευρά. Μπορεί να μετατρέψει την ανθρώπινη απώλεια σε αναγκαίο τίμημα, να παρουσιάσει τον θάνατο ως αυτονόητη υποχρέωση και να απαλλάξει από τις ευθύνες τους εκείνους που αποφασίζουν για τις ζωές των άλλων. Οι πόλεμοι, άλλωστε, σπάνια αποφασίζονται από εκείνους που καλούνται να τους πολεμήσουν. Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε αίθουσες με χάρτες, συμφέροντα, αριθμούς και γεωπολιτικούς υπολογισμούς. Οι συνέπειές τους, όμως, καταλήγουν σε σώματα, σπίτια, οικογένειες και ολόκληρες κοινωνίες.

Και οι ζωντανοί θεατές; Ποιος είναι ο δικός τους ρόλος; Αρκεί να παρακολουθούν τις εξελίξεις από την ασφάλεια της καθημερινότητάς τους; Να ενημερώνονται για τον αριθμό των νεκρών, να σχολιάζουν τις πολεμικές επιχειρήσεις, να επιλέγουν πλευρά και να συνεχίζουν τη ζωή τους; Όταν ο θάνατος γίνεται καθημερινή είδηση, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσει σταδιακά την ανθρώπινη διάστασή του. Οι νεκροί μετατρέπονται σε στατιστικές, οι καταστροφές σε τηλεοπτικά πλάνα και ο πόλεμος σε ένα ακόμη θέαμα που καταναλώνεται ανάμεσα σε διαφημίσεις.

Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο ερώτημα που θέτει ο θνήσκων πολεμιστής να μην αφορά τους νεκρούς, αλλά εμάς που παραμένουμε ζωντανοί. Τη στάση μας απέναντι στη βία, την ανοχή μας απέναντι στην καταστροφή, την ευκολία με την οποία συνηθίζουμε το αδιανόητο.

Γιατί δεν υπάρχει μεγαλύτερη αντίφαση από το να υψώνουμε μνημεία στους νεκρούς του πολέμου και ταυτόχρονα να αποδεχόμαστε ως φυσιολογική την προετοιμασία του επόμενου.

Ο πραγματικός φόρος τιμής στους νεκρούς δεν είναι μόνο να θυμόμαστε πώς πέθαναν. Είναι να αναρωτιόμαστε γιατί χρειάστηκε να πεθάνουν. Να αμφισβητούμε εκείνους που μετατρέπουν τις ανθρώπινες ζωές σε αναλώσιμο υλικό της Ιστορίας. Να αρνούμαστε την εξοικείωση με τον θάνατο και την αισθητικοποίηση της καταστροφής.

Ο πολεμιστής του Καλαμάρα θα συνεχίσει να πεθαίνει συμβολικά, κάθε μέρα, στην αποβάθρα της Εθνικής Άμυνας. Οι συρμοί θα έρχονται και θα φεύγουν, οι άνθρωποι θα περνούν βιαστικοί και ο χρόνος θα συνεχίζει την αδιάφορη διαδρομή του.

Ίσως, όμως, κάποτε ένας από τους περαστικούς να σταθεί λίγο περισσότερο μπροστά του. Όχι για να θαυμάσει τον ηρωισμό του, αλλά για να αναρωτηθεί αν υπάρχει μεγαλύτερος ηρωισμός από το να αποτρέπεις έναν πόλεμο.

Γιατί ο πολιτισμός δεν αποδεικνύεται από τον τρόπο με τον οποίο τιμά τους νεκρούς του πολέμου, αλλά από όσα κάνει για να μην τους αποκτήσει.

Οι δύσκολες ζαριές στο τάβλι.

Το τάβλι είναι ένα μικρό εργαστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης. Ένα ξύλινο ταμπλό, τριάντα πούλια, δύο ζάρια και μια ατελείωτη διαπραγμάτευση ανάμεσα στην τύχη, τη στρατηγική και την ανθρώπινη ματαιοδοξία.

Υπάρχουν ζαριές που σε απογειώνουν και ζαριές που σε αφήνουν να κοιτάζεις το ταμπλό με την αμηχανία εκείνου που μόλις ανακάλυψε πως η ζωή δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τα σχέδιά του. Περιμένεις εξάρες και έρχονται άσσοι. Χρειάζεσαι ένα συγκεκριμένο άνοιγμα και τα ζάρια αποφασίζουν να σου υπενθυμίσουν ποιος έχει τον τελευταίο λόγο.

Κι όμως, στο τάβλι δεν αρκεί να έχεις καλά ζάρια. Χρειάζεται να ξέρεις τι να κάνεις και με τα κακά. Να διαβάζεις το παιχνίδι, να προβλέπεις τις κινήσεις του αντιπάλου, να προστατεύεις τα πούλια σου, να ξέρεις πότε θα ρισκάρεις και πότε θα υποχωρήσεις. Γιατί μια απερίσκεπτη κίνηση μπορεί να κοστίσει περισσότερο από δέκα άσχημες ζαριές.

Υπάρχει, βέβαια, και η άλλη πλευρά. Εκείνος που φέρνει συνεχώς εξάρες και θεωρεί ότι ανακάλυψε το μυστικό της στρατηγικής. Ξεχνά πως η τύχη είναι ένας εξαιρετικός συνοδοιπόρος, αλλά ένας εντελώς αναξιόπιστος σύμβουλος. Και πως το παιχνίδι δεν τελειώνει επειδή κάποιος χαμογέλασε νωρίτερα.

Ίσως γι' αυτό το τάβλι μοιάζει τόσο πολύ με τη ζωή. Δεν επιλέγουμε τις ζαριές μας, επιλέγουμε όμως τις κινήσεις μας. Κάποιες φορές πρέπει να ρισκάρουμε, άλλες να μαζευτούμε, να περιμένουμε, να αφήσουμε ένα πούλι εκτεθειμένο γνωρίζοντας το τίμημα.

Και υπάρχει μια μεγάλη αλήθεια που διδάσκεται πάνω στο ταμπλό: μην πανηγυρίζεις ποτέ πριν από την τελευταία ζαριά και μην εγκαταλείπεις ποτέ επειδή οι προηγούμενες ήταν δύσκολες.

Γιατί στο τάβλι, όπως και στη ζωή, δεν κερδίζει πάντοτε εκείνος που είχε τα καλύτερα ζάρια. Μερικές φορές κερδίζει εκείνος που ήξερε καλύτερα να παίζει με όσα του έτυχαν.

Ποιος δικαστής τελικά θα κρίνει τη στάση μας;

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή μάς φέρνει μπροστά σε ένα ιδιότυπο δικαστήριο. Δεν υπάρχουν έδρανα, εισαγγελείς και συνήγοροι υπεράσπισης. Δεν χρειάζονται μάρτυρες, γιατί οι πράξεις μας έχουν ήδη καταθέσει. Κι όμως, κάποια στιγμή καλούμαστε να απολογηθούμε. Όχι απαραίτητα για όσα κάναμε, αλλά κυρίως για όσα επιλέξαμε να μην κάνουμε.

Ποιος δικαστής, λοιπόν, θα κρίνει τελικά τη στάση μας; Η κοινωνία, που συχνά απονέμει εύκολα ετυμηγορίες χωρίς να γνωρίζει την ουσία; Η ιστορία, που καταγράφει τα γεγονότα αλλά δεν είναι πάντοτε δίκαιη με τους πρωταγωνιστές τους; Οι άνθρωποι που βρέθηκαν απέναντί μας ή εκείνοι που στάθηκαν δίπλα μας; Ή μήπως η συνείδησή μας, αυτός ο παράξενος εσωτερικός δικαστής που άλλοτε επιμένει να μας ανακρίνει και άλλοτε σπεύδει να μας αθωώσει;

Η συνείδηση, άλλωστε, δεν είναι πάντα ένας αυστηρός και αμερόληπτος κριτής. Μπορεί να γίνει ένας εξαιρετικός συνήγορος υπεράσπισης. Να μεταμφιέσει τον φόβο σε σύνεση, τη δειλία σε ρεαλισμό, την ιδιοτέλεια σε αναγκαιότητα και τη σιωπή σε δήθεν ουδετερότητα. Έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να κατασκευάζει άλλοθι, ιδιαίτερα όταν η αλήθεια γίνεται ενοχλητική.

Και κάπου εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αντίφαση της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Όλοι θέλουμε να πιστεύουμε ότι στεκόμαστε στη σωστή πλευρά, μέχρι τη στιγμή που η σωστή πλευρά απαιτεί κάποιο προσωπικό κόστος. Όσο οι αρχές μας δεν συγκρούονται με τα συμφέροντά μας, παραμένουμε συνεπείς και αμετακίνητοι. Όταν όμως χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην ασφάλεια και την αξιοπρέπεια, ανάμεσα στην προσωπική μας βολή και στο κοινό καλό, τότε αρχίζει η πραγματική εξέταση.

Γιατί η στάση μας δεν αποκαλύπτεται τόσο από όσα διακηρύσσουμε όσο από τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούμε όταν δοκιμάζονται οι διακηρύξεις μας. Από τη θέση που παίρνουμε απέναντι στην αδικία, από την ανοχή που επιδεικνύουμε στην αυθαιρεσία, από την ευκολία με την οποία συνηθίζουμε το απαράδεκτο. Και, κυρίως, από εκείνες τις στιγμές που γνωρίζουμε τι συμβαίνει, αλλά προτιμούμε να κοιτάξουμε αλλού.

Ίσως, τελικά, ο πιο αμείλικτος δικαστής να είναι ο χρόνος. Γιατί ο χρόνος αφαιρεί σταδιακά τα σκηνικά, τα προσωπεία και τις βολικές ερμηνείες. Απομακρύνει τον θόρυβο της επικαιρότητας και αφήνει πίσω του το πραγματικό αποτύπωμα των επιλογών μας. Δεν θυμάται πάντα τα μεγάλα λόγια, αλλά διατηρεί τις συνέπειες των πράξεων.

Υπάρχει, ωστόσο, και ένας δικαστής που συχνά ξεχνάμε: ο άνθρωπος που πλήρωσε το τίμημα της δικής μας στάσης. Εκείνος που αδικήθηκε ενώ εμείς σιωπούσαμε, εκείνος που χρειάστηκε συμπαράσταση ενώ εμείς υπολογίζαμε το κόστος, εκείνος που περίμενε μια στοιχειώδη πράξη αλληλεγγύης και εισέπραξε αδιαφορία. Γιατί οι επιλογές μας δεν παραμένουν κλεισμένες μέσα στην προσωπική μας συνείδηση. Παράγουν συνέπειες και διαμορφώνουν τις ζωές των άλλων.

Και ίσως αυτό να είναι το ουσιαστικότερο κριτήριο: όχι αν καταφέραμε να πείσουμε τους άλλους ότι είχαμε δίκιο, αλλά αν μπορέσαμε να σταθούμε με αξιοπρέπεια απέναντι στις συνέπειες των επιλογών μας.

Δεν είναι βέβαιο ότι η ιστορία θα μας δικαιώσει. Δεν είναι καν βέβαιο ότι οι άνθρωποι θα καταλάβουν ποτέ τα κίνητρά μας. Ούτε ότι η συνείδησή μας θα βρει τη δύναμη να μας πει όλη την αλήθεια.

Εκείνο που παραμένει, όμως, είναι η ίδια η στάση μας. Γιατί η ζωή δεν είναι μια ατελείωτη πρόβα στην οποία μπορούμε κάθε φορά να ζητάμε επανάληψη της σκηνής. Κάποια γεγονότα συμβαίνουν μία φορά και κάποιες ευκαιρίες χάνονται οριστικά.

Και όταν πέσει η αυλαία, ίσως να μην έχει τόση σημασία ποιος θα εκδώσει την τελική ετυμηγορία. Σημασία θα έχει αν, κοιτάζοντας πίσω, θα μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας χωρίς να χρειάζεται να κατασκευάσουμε άλλοθι.

Γιατί ο τελικός δικαστής της στάσης μας μπορεί να είναι ο χρόνος, η ιστορία ή η συνείδηση. Η απόφαση, όμως, έχει αρχίσει να γράφεται πολύ νωρίτερα: τη στιγμή που επιλέγουμε σε ποια πλευρά θα σταθούμε.

Η στατιστική της επιβίωσης: από το νερό στο πιάτο μας.

Υπάρχει μια παράξενη μαθηματική σχέση ανάμεσα σε εκείνα τα ψάρια που βρίσκονται έξω από το νερό και σε εκείνα που καταλήγουν στο τραπέζι μας. Αν το δούμε στατιστικά, πρόκειται συχνά για τα ίδια ψάρια, απλώς σε διαφορετικό στάδιο της διαδρομής τους. Η διαφορά βρίσκεται στην οπτική γωνία του παρατηρητή. Για το ψάρι, η έξοδος από το νερό είναι το τέλος του κόσμου του. Για τον άνθρωπο, μπορεί να είναι η αρχή ενός εξαιρετικού γεύματος.

Κάπως έτσι λειτουργεί και η ανθρώπινη κοινωνία. Η πραγματικότητα δεν έχει πάντα μία ανάγνωση. Εκεί όπου κάποιος βλέπει μια καταστροφή, κάποιος άλλος διακρίνει μια ευκαιρία. Εκεί όπου ένας χάνει την εργασία του, ένας άλλος μειώνει το κόστος παραγωγής. Εκεί όπου μια κοινότητα χάνει το φυσικό της περιβάλλον, κάποιος υπολογίζει την απόδοση μιας επένδυσης. Και εκεί όπου ένας λαός μετράει νεκρούς, κάποιοι άλλοι μετρούν κέρδη, γεωπολιτικά πλεονεκτήματα και μερίδια αγοράς.

Δεν είναι απαραίτητα η πραγματικότητα που αλλάζει. Είναι η θέση από την οποία την κοιτάζουμε και, κυρίως, το συμφέρον που καθορίζει την ερμηνεία της.

Οι στατιστικές έχουν άλλωστε μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να εξομαλύνουν τις αντιθέσεις. Μπορούν να μετατρέψουν την ανεργία σε ποσοστό, τη φτώχεια σε δείκτη, την περιβαλλοντική καταστροφή σε οικονομικό κόστος και τον ανθρώπινο πόνο σε αριθμητικό δεδομένο. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός, τόσο ευκολότερα χάνεται ο άνθρωπος πίσω από αυτόν. Η απόσταση ανάμεσα στον αριθμό και στην πραγματική ζωή γίνεται ένα εξαιρετικά βολικό καταφύγιο για όσους δεν επιθυμούν να αναλάβουν ευθύνη.

Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι τα ψάρια τρώγονται. Είναι ότι έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε αυτονόητο πως κάθε ζωντανό ον, κάθε φυσικός πόρος και κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα οφείλει να αξιολογείται με βάση τη χρησιμότητά του για εμάς. Η φύση αποκτά αξία όταν μπορεί να αξιοποιηθεί, η εργασία όταν μπορεί να αποδώσει, ο άνθρωπος όταν μπορεί να παράγει. Και όταν κάτι ή κάποιος παύει να είναι χρήσιμος, μετακινείται εύκολα από τη στήλη των ωφελειών στη στήλη των απωλειών.

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της στατιστικής: δεν μας λέει πάντοτε ποιος υποφέρει, αλλά μπορεί να μας αποκαλύψει ποιος ωφελείται από την οδύνη του άλλου.

Και υπάρχει μια ακόμη λεπτομέρεια που συνήθως παραλείπεται από τους υπολογισμούς. Τα ψάρια δεν συμμετέχουν στη σύνταξη των στατιστικών. Δεν ερωτώνται για τις προτιμήσεις τους, δεν αξιολογούν την ποιότητα της αγοράς και ασφαλώς δεν έχουν δικαίωμα ψήφου στο τραπέζι όπου αποφασίζεται η τύχη τους.

Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να αλλάξουμε λίγο τη θέση μας ως παρατηρητές. Να κοιτάξουμε όχι μόνο το γεμάτο τραπέζι, αλλά και το άδειο νερό. Να αναρωτηθούμε ποιος πληρώνει το τίμημα για την αφθονία κάποιου άλλου.

Γιατί οι αριθμοί μπορεί να βγαίνουν σωστοί, οι ισολογισμοί να ισοσκελίζονται και οι δείκτες να ευημερούν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ευημερεί και η ζωή.

Και αν κάποτε αποφασίσουμε να μετρήσουμε την πρόοδο όχι από το πόσα ψάρια φτάνουν στο τραπέζι μας, αλλά από το πόσα εξακολουθούν να κολυμπούν ελεύθερα, ίσως ανακαλύψουμε ότι η μεγαλύτερη επιτυχία ενός πολιτισμού δεν είναι να έχει γεμάτο το πιάτο του, αλλά να μη χρειάζεται να αδειάζει τον κόσμο για να το γεμίσει.

Πώς μας σερβίρονται οι εξελίξεις...

Οι εξελίξεις δεν φτάνουν ποτέ σε εμάς εντελώς γυμνές. Κάποιος φροντίζει να τις ντύσει, να τους δώσει τίτλο, να επιλέξει τη γωνία λήψης, να φωτίσει ορισμένες λεπτομέρειες και να αφήσει άλλες στο σκοτάδι. Πριν ακόμη σχηματίσουμε άποψη για ένα γεγονός, έχουμε ήδη δεχτεί την πρώτη του ερμηνεία.

Η ενημέρωση μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα καλοστημένο εστιατόριο. Τα γεγονότα είναι η πρώτη ύλη, τα μέσα ενημέρωσης οι μάγειρες και η εξουσία συχνά εκείνη που επιλέγει το μενού. Μας σερβίρουν πολέμους ως αναγκαίες επιχειρήσεις, κοινωνικές ανισότητες ως φυσικό αποτέλεσμα της οικονομίας, ακρίβεια ως διεθνή συγκυρία και πολιτικές αποφάσεις ως μονόδρομους. Κάθε πιάτο έχει τη δική του περιγραφή, αλλά σπάνια μας λένε ποιος επέλεξε τα υλικά, ποιος μαγείρεψε και κυρίως ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό.

Δεν είναι απαραίτητο να μας αποκρύψουν την αλήθεια. Αρκεί να μας προσφέρουν ένα μέρος της. Να απομονώσουν ένα γεγονός από το ιστορικό και κοινωνικό του περιβάλλον, να το επαναλάβουν αρκετές φορές, να το πλαισιώσουν με την κατάλληλη εικόνα και να το συνοδεύσουν με μια βολική ερμηνεία. Έτσι, η πληροφορία μετατρέπεται σε αφήγημα και το αφήγημα, με τη σειρά του, σε κοινή αντίληψη.

Κάπως έτσι, η είδηση παύει να είναι αφορμή για σκέψη και γίνεται προϊόν προς κατανάλωση. Έχει διάρκεια ζωής, εμπορική αξία, ανταγωνισμό και ημερομηνία λήξης. Σήμερα συγκλονιζόμαστε με μια τραγωδία, αύριο με ένα σκάνδαλο, μεθαύριο με έναν πόλεμο. Η προηγούμενη είδηση εξαφανίζεται κάτω από την επόμενη, χωρίς να προλάβουμε να αναρωτηθούμε ποιος λογοδότησε, τι άλλαξε και ποιος τελικά ωφελήθηκε.

Και το πιο ενδιαφέρον είναι ότι δεν χρειάζεται καν να μας επιβάλουν τι θα σκεφτούμε. Αρκεί να καθορίζουν τι θα συζητάμε, πόσο θα το συζητάμε και από ποια οπτική θα το κοιτάμε. Η χειραγώγηση δεν βρίσκεται πάντοτε στο ψέμα. Συχνά βρίσκεται στην επιλογή της ατζέντας, στη σιωπή, στην επανάληψη και στην επιδέξια διαχείριση της προσοχής μας.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι απλώς να ενημερωνόμαστε περισσότερο. Είναι να μάθουμε να διαβάζουμε πίσω από την ενημέρωση. Να αναζητούμε εκείνα που δεν χωρούν στα τηλεοπτικά παράθυρα, να αμφισβητούμε τις αυτονόητες ερμηνείες και να μην καταπίνουμε αμάσητο ό,τι μας προσφέρεται.

Γιατί, τελικά, το πιο επικίνδυνο δεν είναι να μας σερβίρουν μια κατασκευασμένη πραγματικότητα. Είναι να φτάσουμε στο σημείο να τη θεωρούμε δική μας.

Και τότε δεν χρειάζεται κανείς να μας κλείσει το στόμα. Έχουμε μάθει να μιλάμε με τις λέξεις που μας έδωσαν και να σκεφτόμαστε μέσα στα όρια που μας σχεδίασαν.

Η αδιαφορία για τα γεγονότα.

Υπάρχει μια παράξενη μορφή συνενοχής που δεν χρειάζεται ούτε συμμετοχή ούτε συμφωνία. Αρκεί η αδιαφορία.

Είναι εκείνη η σιωπηλή στάση απέναντι στα γεγονότα, όταν ο κόσμος γύρω αλλάζει, οι ισορροπίες ανατρέπονται, οι αδικίες πολλαπλασιάζονται και οι ανθρώπινες ζωές μετατρέπονται σε αριθμούς, αλλά η καθημερινότητα συνεχίζεται σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Οι ειδήσεις περνούν μπροστά από τα μάτια μας, οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη, οι πόλεμοι γίνονται τηλεοπτικό θέαμα, η φτώχεια στατιστική και η καταστροφή ένα ακόμη θέμα συζήτησης ανάμεσα στον καφέ και το βραδινό δελτίο.

Στην αρχή υπάρχει η έκπληξη, ύστερα η αγανάκτηση, μετά η συνήθεια. Και κάπου εκεί εγκαθίσταται η αδιαφορία. Όχι απαραίτητα επειδή πάψαμε να καταλαβαίνουμε, αλλά επειδή εκπαιδευτήκαμε να προσπερνάμε. Η συνεχής έκθεση στην τραγωδία δεν μας κάνει πάντοτε πιο ευαίσθητους. Μερικές φορές μας μετατρέπει σε θεατές που αλλάζουν κανάλι όταν η πραγματικότητα γίνεται υπερβολικά ενοχλητική.

Το παράδοξο είναι πως η αδιαφορία συχνά παρουσιάζεται ως ουδετερότητα. «Δεν ασχολούμαι με την πολιτική», «δεν μπορώ να αλλάξω τίποτα», «όλοι ίδιοι είναι». Μικρές φράσεις που λειτουργούν σαν άλλοθι, σαν προσωπικά καταφύγια απέναντι σε μια πραγματικότητα που απαιτεί θέση, κρίση και ευθύνη. Κι όμως, όταν η αδικία γίνεται κανονικότητα, η ουδετερότητα παύει να είναι ουδέτερη. Γίνεται ο χώρος μέσα στον οποίο η αδικία μπορεί να αναπαράγεται ανενόχλητη.

Βέβαια, κανείς δεν μπορεί να βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση συναγερμού. Η ανθρώπινη αντοχή έχει όρια και η απόσταση από τα γεγονότα δεν σημαίνει πάντοτε αδιαφορία. Υπάρχει όμως μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην αδυναμία να επέμβεις και στην απόφαση να μη βλέπεις. Ανάμεσα στην εξάντληση και στην παραίτηση.

Ίσως τελικά το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας να μην είναι ότι συμβαίνουν τόσα πολλά και τόσο άσχημα πράγματα, αλλά ότι συνηθίζουμε να τα θεωρούμε αναπόφευκτα. Ότι παρακολουθούμε την Ιστορία να γράφεται μπροστά μας και συμπεριφερόμαστε σαν να πρόκειται για μια παράσταση που δεν μας αφορά.

Και το πιο επικίνδυνο σε κάθε παράσταση δεν είναι μόνο εκείνοι που βρίσκονται στη σκηνή και σκηνοθετούν τα γεγονότα. Είναι και εκείνοι που, έχοντας συνηθίσει τον ρόλο του θεατή, ξεχνούν πως η αυλαία δεν πέφτει ποτέ πραγματικά. Γιατί, αργά ή γρήγορα, η σκηνή μεταφέρεται στην πλατεία. Και τότε κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι δεν γνώριζε.

Η αβάσταχτη θέση του παρατηρητή.

 

Ίσως ένα από τα δυσκολότερα πράγματα στη ζωή δεν είναι να βιώνεις τα γεγονότα, αλλά να παρακολουθείς την εξέλιξή τους γνωρίζοντας πως δεν μπορείς να παρέμβεις. Να βλέπεις τα πράγματα να συμβαίνουν, να αντιλαμβάνεσαι προς τα πού οδηγούνται, να διακρίνεις τις αιτίες πίσω από τις συνέπειες και, παρ’ όλα αυτά, να παραμένεις θεατής.

Είναι μια παράξενη μορφή αδυναμίας. Όχι εκείνη που γεννιέται από την άγνοια, αλλά εκείνη που προκύπτει ακριβώς επειδή καταλαβαίνεις. Γιατί όσο περισσότερο αντιλαμβάνεσαι όσα συμβαίνουν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να συμφιλιωθείς με την αδυναμία να τα αλλάξεις.

Κάποτε θα ήθελες να φωνάξεις, να προειδοποιήσεις, να ανατρέψεις την πορεία των πραγμάτων. Να σταματήσεις μια απόφαση πριν γίνει καταστροφική, να αποτρέψεις ένα λάθος πριν μετατραπεί σε μη αναστρέψιμη πραγματικότητα. Όμως ο κόσμος δεν λειτουργεί με βάση την ορθότητα των προβλέψεων ούτε αλλάζει επειδή κάποιος διέκρινε εγκαίρως το αδιέξοδο.

Και τότε ανακαλύπτεις το πιο επώδυνο παράδοξο: μπορεί να έχεις τη γνώση χωρίς τη δύναμη, τη συνείδηση χωρίς την επιρροή, τη διάθεση να αλλάξεις τα πράγματα χωρίς τη δυνατότητα να το κάνεις.

Η παρατήρηση, άλλωστε, δεν είναι πάντοτε ουδέτερη. Μερικές φορές γίνεται βάρος, σχεδόν συνενοχή, επειδή βλέπεις κάτι να εξελίσσεται και αισθάνεσαι πως η σιωπή σου σε τοποθετεί απέναντί του, ακόμη κι όταν δεν έχεις πραγματικά τη δυνατότητα να μιλήσεις ή να δράσεις.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη δοκιμασία δεν είναι να αποδεχτείς ότι δεν μπορείς να ελέγξεις τα γεγονότα. Είναι να μη χάσεις την ικανότητα να σκέφτεσαι, να κρίνεις και να αντιστέκεσαι εσωτερικά, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα δεν σου επιτρέπει να επέμβεις. Γιατί υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αδυναμία να αλλάξεις τον κόσμο και στην παραίτηση από την ανάγκη να αλλάξει. Και αυτή τη διαφορά αξίζει να τη διαφυλάξεις.

Άλλος ανάβει τη φωτιά, άλλος τρώει τα κάστανα...

Υπάρχει μια παλιά παροιμία που λέει πως κάποιος πρέπει να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά. Δεν μας λέει, όμως, ποιος άναψε τη φωτιά, ποιος ψήνει τα κάστανα, ποιος κινδυνεύει να καεί βγάζοντάς τα και, κυρίως, ποιος θα τα απολαύσει τελικά. Ίσως επειδή η παροιμία αφήνει έξω την πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: την κατανομή των ρόλων.

Στην πραγματική ζωή, άλλος ανάβει τη φωτιά, άλλος αναλαμβάνει να βγάλει τα κάστανα, άλλος καίει τα χέρια του και άλλος τα τρώει. Μια σχεδόν υποδειγματική συνεργασία, αν εξαιρέσει κανείς το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες δεν έχουν όλοι το ίδιο μερίδιο ούτε στην ευθύνη ούτε στην ανταμοιβή.

Εκείνος που ανάβει τη φωτιά συνήθως έχει ήδη φροντίσει να βρίσκεται σε ασφαλή απόσταση. Έχει σχέδιο, στρατηγική, συμφέροντα και, κυρίως, ανθρώπους που μπορούν να αναλάβουν τη δύσκολη δουλειά. Εκείνος που βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά αναλαμβάνει το ρίσκο, εκτίθεται, δικαιολογεί αποφάσεις που δεν πήρε και προσπαθεί να περιορίσει τις συνέπειες μιας κατάστασης που δεν δημιούργησε απαραίτητα ο ίδιος. Κι εκείνος που καίγεται είναι συχνά ο άνθρωπος που βρίσκεται στο τέλος της αλυσίδας, χωρίς τη δυνατότητα να επιλέξει αν θα συμμετάσχει.

Όσο για εκείνον που τρώει τα κάστανα, αυτός είναι ίσως ο πιο ενδιαφέρων χαρακτήρας της ιστορίας. Δεν χρειάζεται να λερώσει τα χέρια του, να αναλάβει ευθύνες ή να εκτεθεί σε κινδύνους. Αρκεί να γνωρίζει σε ποιον θα αναθέσει τη φωτιά και ποιον θα αφήσει να κάνει τη δύσκολη δουλειά. Είναι ο άνθρωπος που μετατρέπει τον κίνδυνο των άλλων σε δικό του όφελος.

Κάπως έτσι λειτουργεί πολλές φορές η πολιτική, η οικονομία, οι διεθνείς σχέσεις, η αγορά εργασίας, ακόμη και οι ανθρώπινες σχέσεις. Τα κέρδη ιδιωτικοποιούνται, οι ζημιές κοινωνικοποιούνται, οι ευθύνες μεταβιβάζονται προς τα κάτω και οι αποφάσεις λαμβάνονται πάντα κάπου ψηλότερα. Όταν κάτι πετυχαίνει, εμφανίζονται πολλοί πατέρες. Όταν αποτυγχάνει, το παιδί μένει ορφανό.

Και το πιο παράδοξο είναι πως εκείνοι που τρώνε τα κάστανα συχνά εμφανίζονται ως ευεργέτες εκείνων που τα έβγαλαν από τη φωτιά. Τους προσφέρουν ένα χειροκρότημα, μια υπόσχεση, έναν τίτλο ή μια θέση στην επόμενη φωτιά. Έτσι συντηρείται ένας ολόκληρος μηχανισμός εξάρτησης, όπου η εξάντληση βαφτίζεται καθήκον, η εκμετάλλευση συνεργασία και η υποταγή επαγγελματισμός.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά. Είναι γιατί εκείνος που ανάβει τη φωτιά δεν είναι υποχρεωμένος να αναλάβει και τις συνέπειες των πράξεών του. Και γιατί εκείνος που καίγεται δεν έχει ποτέ το δικαίωμα να καθίσει στο τραπέζι.

Γιατί η αδικία δεν βρίσκεται μόνο στο γεγονός ότι κάποιοι καίγονται για να φάνε κάποιοι άλλοι. Βρίσκεται κυρίως στο ότι αυτό παρουσιάζεται ως φυσιολογική τάξη πραγμάτων.

Και κάπως έτσι, η φωτιά συνεχίζει να καίει, τα κάστανα αλλάζουν χέρια και το τραπέζι παραμένει στρωμένο για τους ίδιους.

Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι ποιος βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά. Είναι ποιος έχει το μονοπώλιο της όρεξης.

Το θέατρο του παραλόγου.

Η Ανατολική Μεσόγειος μοιάζει με ένα τεράστιο οικόπεδο υπό διανομή. Οι ιδιοκτήτες δεν έχουν συμφωνήσει στα σύνορα, οι μεσίτες είναι οι κυβερνήσεις, οι επενδυτές αναζητούν την επόμενη μεγάλη ευκαιρία και οι ναύαρχοι περιπολούν για να διασφαλίσουν ότι κανείς δεν θα αμφισβητήσει τη μοιρασιά. Στο κέντρο αυτού του σκηνικού βρίσκεται ένα καλώδιο. Ένα ηλεκτρικό καλώδιο που φιλοδοξεί να ενώσει την Κρήτη με την Κύπρο και έχει καταφέρει να προκαλέσει περισσότερη πολιτική και στρατιωτική ένταση απ' όση θα περίμενε κανείς από μια υποδομή που, θεωρητικά τουλάχιστον, προορίζεται να μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια.

Η επανεκκίνηση των εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector (GSI), έφερε ξανά στην επιφάνεια την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση. Η ελληνική NAVTEX για τις έρευνες και η τουρκική αντι-NAVTEX δημιούργησαν ένα ακόμη επεισόδιο έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Μια "τεχνική" εργασία βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο μιας διαμάχης για θαλάσσιες ζώνες, κυριαρχικά δικαιώματα και γεωπολιτική επιρροή.

Αξίζει, όμως, να θυμόμαστε ότι μια NAVTEX δεν χαράζει σύνορα ούτε δημιουργεί δικαιώματα. Είναι ναυτική προειδοποίηση προς τα πλοία, με την οποία ανακοινώνονται δραστηριότητες σε συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές. Οι ανταγωνιστικές αναγγελίες της Ελλάδας και της Τουρκίας αποτελούν περισσότερο προβολή των εκατέρωθεν θέσεων παρά κάποια διαδικασία οριοθέτησης. Η πραγματική διαφορά βρίσκεται βαθύτερα, στον τρόπο με τον οποίο οι δύο χώρες αντιλαμβάνονται τα δικαιώματά τους στην περιοχή.

Εκεί συναντάμε την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Η πρώτη αφορά τα κυριαρχικά δικαιώματα ενός κράτους στην εκμετάλλευση των φυσικών πόρων μιας θαλάσσιας περιοχής, ενώ η δεύτερη αφορά τον βυθό και το υπέδαφος. Η Ελλάδα επικαλείται το Δίκαιο της Θάλασσας και την επήρεια των νησιών στη χάραξη των θαλάσσιων ζωνών. Η Τουρκία, που δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη σχετική Σύμβαση του ΟΗΕ, προβάλλει διαφορετικές ερμηνείες και διεκδικήσεις. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο, σύμφωνα με την ελληνική θέση, παραγνωρίζει την επήρεια των ελληνικών νησιών.

Οι γραμμές στους χάρτες, βέβαια, δεν είναι απλώς γραμμές. Κάτω από αυτές βρίσκονται κοιτάσματα φυσικού αερίου, θαλάσσιοι δρόμοι, εμπορικά περάσματα και υποδομές στρατηγικής σημασίας. Τα ενεργειακά αποθέματα του Ισραήλ, της Αιγύπτου και της Κύπρου έχουν μετατρέψει την Ανατολική Μεσόγειο σε περιοχή αυξημένου οικονομικού και γεωπολιτικού ενδιαφέροντος. Και όπου υπάρχει ενέργεια, υπάρχει και ανταγωνισμός για τον έλεγχο της παραγωγής, της μεταφοράς και της διανομής της.

Εδώ βρίσκεται ίσως το ουσιαστικότερο ζήτημα, που συχνά χάνεται πίσω από τις σημαίες και τις εθνικές διακηρύξεις. Η ενέργεια είναι δημόσιο αγαθό. Χωρίς αυτήν δεν λειτουργούν τα σπίτια, τα νοσοκομεία, οι μεταφορές, η βιομηχανία, η ίδια η κοινωνική και οικονομική ζωή. Κι όμως, ένα αγαθό τόσο θεμελιώδες για την επιβίωση και την ανάπτυξη των κοινωνιών έχει μετατραπεί σε ένα από τα μεγαλύτερα πεδία ιδιωτικής οικονομικής ισχύος.

Από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μέχρι την ηλεκτρική ενέργεια, η παραγωγή, η εμπορία, η μεταφορά και οι υποδομές τους βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο ιδιωτικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Η ενέργεια δεν αντιμετωπίζεται πλέον πρωτίστως ως κοινωνική ανάγκη, αλλά ως εμπόρευμα, ως επενδυτική ευκαιρία και ως πηγή κερδοφορίας. Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο εξαρτάται η κοινωνία από την ενέργεια, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η οικονομική και πολιτική ισχύς εκείνων που ελέγχουν τις πηγές και τις διαδρομές της.

Και αυτό δεν αφορά μόνο τα κοιτάσματα. Αφορά τους αγωγούς που μεταφέρουν το φυσικό αέριο, τα δίκτυα που διανέμουν το ηλεκτρικό ρεύμα, τις διασυνδέσεις που ενώνουν διαφορετικές αγορές. Ακόμη και ένα καλώδιο στον βυθό μπορεί να αποκτήσει τεράστια στρατηγική σημασία, όταν από τη λειτουργία του εξαρτώνται η ενεργειακή ασφάλεια μιας χώρας, η πρόσβαση σε μια αγορά και τα οικονομικά συμφέροντα όσων διαχειρίζονται την υποδομή.

Ο GSI, άλλωστε, δεν είναι αγωγός φυσικού αερίου, αλλά ηλεκτρικό καλώδιο υψηλής τάσης. Στόχος του είναι να συνδέσει την Κρήτη με την Κύπρο και, μέσω του ελληνικού ηλεκτρικού συστήματος, να ανοίξει τον δρόμο για τη σύνδεση της Κύπρου με την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η προβλεπόμενη επέκταση προς το Ισραήλ αποτελεί ένα ξεχωριστό μεν αλλά στρατηγικό σκέλος. Το έργο παρουσιάζεται ως σημαντικό βήμα για την ενεργειακή ασφάλεια και την άρση της ενεργειακής απομόνωσης της Κύπρου. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη. Το ερώτημα, όμως, είναι ποιος θα ελέγχει αυτή τη νέα υποδομή, ποιος θα καθορίζει τους όρους λειτουργίας της και ποιος θα καρπώνεται τα οικονομικά οφέλη.

Γιατί η διασύνδεση των ενεργειακών συστημάτων δεν σημαίνει κατ' ανάγκη και κοινωνικό έλεγχο της ενέργειας. Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι η ίδια αγορά αποκτά μεγαλύτερη έκταση και ότι οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτήν αποκτούν νέες δυνατότητες. Η ενέργεια ταξιδεύει ελεύθερα από τη μία χώρα στην άλλη, αλλά η πρόσβαση σε αυτήν εξακολουθεί να περνά μέσα από μηχανισμούς αγοράς, συμβάσεις και επιχειρηματικές αποφάσεις. Το αγαθό είναι δημόσιο ως προς την κοινωνική του σημασία, αλλά η διαχείρισή του γίνεται όλο και περισσότερο ιδιωτική υπόθεση.

Και κάπως έτσι το καλώδιο παύει να είναι απλώς ένα τεχνικό έργο. Γίνεται μέρος ενός ευρύτερου γεωπολιτικού σχεδιασμού. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν την επιρροή τους στην περιοχή και να ενισχύσουν τις συμμαχίες τους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά εναλλακτικές ενεργειακές διαδρομές και μεγαλύτερη αυτονομία, χωρίς πάντοτε να αμφισβητεί το οικονομικό μοντέλο που δημιουργεί τις εξαρτήσεις της. Το Ισραήλ επιδιώκει να αξιοποιήσει τα ενεργειακά του αποθέματα και να ενισχύσει τη στρατηγική του παρουσία. Η Ελλάδα φιλοδοξεί να γίνει ενεργειακός κόμβος, η Κύπρος να ξεφύγει από την ενεργειακή της απομόνωση, ενώ η Τουρκία δεν σκοπεύει να παρακολουθεί από την εξέδρα τη διανομή της περιφερειακής ισχύος.

Όλοι έχουν τους λόγους τους. Και, όπως συμβαίνει συνήθως, όλοι τους παρουσιάζουν ως υπεράσπιση του δημόσιου ή εθνικού συμφέροντος. Μόνο που πίσω από τις μεγάλες διακηρύξεις βρίσκονται και πολύ συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα. Κανείς δεν θέλει να χάσει το τραπέζι. Απλώς ο καθένας διεκδικεί μεγαλύτερο κομμάτι από την πίτα, ενώ οι λαοί καλούνται να πληρώσουν τον λογαριασμό.

Όσο για το ΝΑΤΟ, έχει μπροστά του μια σχεδόν σουρεαλιστική αντίφαση. Δύο μέλη του, η Ελλάδα και η Τουρκία, είναι σύμμαχοι όταν κοιτούν προς τα έξω, αλλά ανταγωνιστές όταν κοιτούν ο ένας τον άλλον. Η Συμμαχία δεν φιλοδοξεί να λύσει τις ιστορικές και νομικές διαφορές τους. Εκείνο που την ενδιαφέρει πρωτίστως είναι να μη μετατραπεί η αντιπαράθεση δύο συμμάχων σε ένοπλη σύγκρουση που θα διαταράξει τη συνοχή της. Έτσι, κάθε φορά που η ένταση ανεβαίνει, επιστρατεύεται η γνωστή συνταγή της αυτοσυγκράτησης. Το ΝΑΤΟ μπορεί να μην έχει απάντηση για το ποιος έχει δίκιο, έχει όμως πάντοτε μια έκκληση να μη χαλάσει η οικογενειακή φωτογραφία. Άλλωστε, οι συμμαχίες δεν καταργούν τα εθνικά συμφέροντα. Απλώς προσπαθούν να τα κρατούν σε ανεκτά όρια, ώστε οι σύμμαχοι να μη χρειαστεί να αντιμετωπίσουν ο ένας τον άλλον ως ...εχθρό. Παρόλο που στο παρελθόν το είδαμε να γίνεται...

Και κάπως έτσι αρχίζει το θέατρο του παραλόγου. 

Όλοι μιλούν για ειρήνη, αλλά όλοι εξοπλίζονται. Όλοι επικαλούνται το διεθνές δίκαιο, αλλά ο καθένας το ερμηνεύει όπως τον βολεύει. Όλοι διακηρύσσουν ότι προστατεύουν την ενεργειακή ασφάλεια, αλλά ελάχιστοι συζητούν ποιος ελέγχει πραγματικά την ενέργεια και προς όφελος ποιου λειτουργεί το σύστημα. Η ενέργεια παρουσιάζεται ως υπόθεση εθνικής επιβίωσης, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζεται ως πεδίο ιδιωτικής κερδοφορίας. Και οι κυβερνήσεις, που μιλούν στο όνομα των λαών τους, διαπραγματεύονται συχνά με όρους που καθορίζονται από επενδυτές, αγορές και στρατηγικές συμμαχίες.

Η είσοδος της γαλλικής Meridiam με ποσοστό 66% στην εταιρεία του έργου, με τον ΑΔΜΗΕ να διατηρεί το 34%, φέρνει αυτή την αντίφαση ακόμη πιο κοντά στην πραγματικότητα του ίδιου του καλωδίου. Μια υποδομή στρατηγικής σημασίας, που συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια δύο χωρών, περνά κατά πλειοψηφία στον έλεγχο ιδιωτικού επενδυτικού φορέα. Το ζήτημα δεν είναι αν οι ιδιωτικές επενδύσεις μπορούν να συμβάλουν στην κατασκευή μεγάλων έργων. Είναι ποιος αποφασίζει για τη λειτουργία τους, ποιος εγγυάται ότι υπηρετούν το κοινωνικό συμφέρον και ποιος αναλαμβάνει το κόστος όταν οι οικονομικοί υπολογισμοί αποδεικνύονται λανθασμένοι. Στον σύγχρονο καπιταλισμό, οι επενδύσεις είναι ιδιωτικές, οι υποδομές χαρακτηρίζονται εθνικής σημασίας και οι κίνδυνοι έχουν συχνά την τάση να κοινωνικοποιούνται. Τα κέρδη αναζητούν ιδιοκτήτη, αλλά οι ζημιές βρίσκουν πάντα έναν τρόπο να γίνουν υπόθεση όλων μας.

Και ενώ οι οικονομικοί και γεωπολιτικοί σχεδιασμοί προχωρούν, η θάλασσα εξακολουθεί να παραμένει πεδίο στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Το 2024, η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή είχε οδηγήσει στη διακοπή των ερευνών. Οι σημερινές εντάσεις υπενθυμίζουν ότι ο κίνδυνος ενός θερμού επεισοδίου δεν είναι ανύπαρκτος. Δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Σημαίνει, όμως, ότι μια λανθασμένη εκτίμηση, μια επίδειξη ισχύος ή ένας πολιτικός υπολογισμός μπορεί να μετατρέψει μια διαφωνία σε κρίση με απρόβλεπτες συνέπειες.

Τότε, βέβαια, οι επενδυτές θα συνεχίσουν να υπολογίζουν αποδόσεις, οι κυβερνήσεις θα κάνουν δηλώσεις και οι στρατηγοί θα καταρτίζουν σχέδια. Εκείνοι που θα βρεθούν στο μέτωπο, όμως, δεν θα είναι οι μέτοχοι, οι διευθυντές των εταιρειών ή οι άνθρωποι που αποφασίζουν για τις γεωπολιτικές ισορροπίες. Θα είναι απλοί άνθρωποι, που δεν έχουν κανέναν λόγο να σκοτωθούν για να προστατεύσουν μια επένδυση, ένα ενεργειακό σχέδιο ή έναν χάρτη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να παραιτηθεί από τα δικαιώματά της ή να εγκαταλείψει την υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου. Σημαίνει ότι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων δεν πρέπει να μετατρέπεται σε λατρεία των εξοπλισμών και ότι η διπλωματία δεν είναι δειλία. Η ειρήνη δεν είναι μειοδοσία. Είναι η δυνατότητα να υπερασπίζεσαι τα συμφέροντά σου χωρίς να μετατρέπεις τους ανθρώπους σε αναλώσιμα υλικά εθνικών και οικονομικών σχεδιασμών.

Οι λαοί της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Κύπρου δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν μεταξύ τους. Έχουν κοινές ανάγκες, κοινές αγωνίες και προβλήματα που δεν αναγνωρίζουν σύνορα. Η ακρίβεια της ενέργειας, η φτώχεια, η ανασφάλεια και η κοινωνική ανισότητα είναι πολύ πιο κοντά στην καθημερινότητά τους από τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες των κυβερνήσεων. Κι ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη αντίφαση: άνθρωποι που χρειάζονται το ίδιο αγαθό για να ζήσουν, καλούνται να ανταγωνιστούν μεταξύ τους για τον έλεγχο των πηγών και των δρόμων του.

Ας ποντιστούν, λοιπόν, τα καλώδια. Ας κυκλοφορήσει η ενέργεια, ας συνεργαστούν οι κοινωνίες και ας βρεθούν λύσεις με βάση το διεθνές δίκαιο. Αλλά ας μη χρειαστεί να ποντιστούν μαζί τους και οι ζωές ανθρώπων. Και, κυρίως, ας μην ξεχνάμε ότι η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα ακόμη εμπόρευμα. Είναι κοινωνικό αγαθό και ως τέτοιο θα έπρεπε να υπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων, όχι να καθορίζει τη ζωή τους ανάλογα με τις απαιτήσεις της αγοράς.

Γιατί οι πατρίδες δεν κινδυνεύουν μόνο όταν χάνουν εδάφη. Κινδυνεύουν και όταν οι άνθρωποί τους μαθαίνουν να σκοτώνουν ο ένας τον άλλον για να προστατεύσουν συμφέροντα που δεν τους ανήκουν. Και η ενέργεια, που θα έπρεπε να φωτίζει τα σπίτια και να κινεί τις κοινωνίες, δεν μπορεί να γίνεται άλλοθι για να σκοτεινιάζει το μέλλον τους.

Κι αν τελικά αυτό είναι το θέατρο του παραλόγου, τότε οι ρόλοι έχουν ήδη μοιραστεί: οι πολιτικοί γράφουν τα σενάρια, οι στρατηγοί σκηνοθετούν τις συγκρούσεις, οι επενδυτές υπολογίζουν τα κέρδη και οι λαοί καλούνται να παίξουν τον ρόλο των θυμάτων. Μόνο που στον πόλεμο δεν υπάρχει αυλαία για να πέσει και να επιστρέψουν όλοι στα σπίτια τους. Υπάρχουν σπίτια που δεν θα ξανανοίξουν, παιδιά που δεν θα μεγαλώσουν, άνθρωποι που θα γίνουν αριθμοί σε ανακοινώσεις απωλειών. Κι εκείνοι που χειροκροτούν από τα θεωρεία της εξουσίας και του χρήματος δεν θα χρειαστεί να αντικρίσουν ποτέ τη σκηνή από κοντά. Αρκετά με αυτό το θέατρο, λοιπόν. Δεν χρειαζόμαστε άλλους ήρωες, άλλα μνημεία και άλλες επετείους πολέμων. Χρειαζόμαστε ανθρώπους ζωντανούς, κοινωνίες ελεύθερες και μια ενέργεια που θα φωτίζει τη ζωή, όχι τις φλόγες ενός ακόμη πολέμου. Γιατί η μόνη παράσταση που αξίζει να συνεχιστεί είναι η ίδια η ζωή.

Το ελιξήριο.

Υπάρχουν φάρμακα που ανακουφίζουν το σώμα, λέξεις που παρηγορούν την ψυχή και μουσικές που ταξιδεύουν τη μνήμη. Υπάρχει όμως κι ένα ελιξήριο που δεν χρειάζεται συνταγή, δεν πωλείται στα φαρμακεία και δεν υπακούει σε δοσολογίες. Είναι το γέλιο.

Μια παράξενη αλχημεία που μετατρέπει για λίγο τη δυστυχία σε ελαφρότητα, την αμηχανία σε συνενοχή και το παράλογο της ύπαρξης σε αφορμή για γιορτή. Ένα αυθόρμητο ξέσπασμα που καταργεί τις αποστάσεις, απογυμνώνει τη σοβαροφάνεια και θυμίζει πως δεν γεννηθήκαμε για να περπατάμε διαρκώς με το βάρος του κόσμου στους ώμους.

Το γέλιο έχει κάτι επαναστατικό. Δεν αναγνωρίζει αξιώματα, δεν σέβεται ιδιαίτερα την εξουσία, δεν υποκλίνεται στην κοινωνική βιτρίνα. Μπορεί να γελοιοποιήσει έναν βασιλιά, να αποκαλύψει έναν αυτοκράτορα χωρίς ρούχα και να κάνει την ανθρώπινη ματαιοδοξία να μοιάζει με κακοστημένη θεατρική παράσταση.

Είναι η μικρή εξέγερση του ανθρώπου απέναντι σε όσα τον συνθλίβουν. Δεν εξαφανίζει τον πόνο, αλλά του αφαιρεί για λίγο την εξουσία. Δεν αλλάζει απαραίτητα τον κόσμο, αλλά αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί του.

Και ίσως αυτό να είναι το μυστικό του ελιξηρίου: να μπορούμε να γελάμε χωρίς να αγνοούμε τη δυστυχία, να σαρκάζουμε χωρίς να χάνουμε την ευαισθησία μας, να αντιμετωπίζουμε τη ζωή με σοβαρότητα, χωρίς να παίρνουμε τόσο σοβαρά τον εαυτό μας.

Γιατί ένας κόσμος που δεν γελά είναι ένας κόσμος που έχει αρχίσει να παίρνει τον εαυτό του υπερβολικά στα σοβαρά.

Και τότε τα πράγματα γίνονται πραγματικά επικίνδυνα.

Όταν η ψυχή δεν βρίσκει λέξεις, ανακαλύπτει τη δική της μελωδία.

Υπάρχουν στιγμές που ο κόσμος μέσα μας χάνει τον ρυθμό του. Οι σκέψεις γίνονται ένας αδιάκοπος θόρυβος, οι αναμνήσεις ανοίγουν παλιά παράθυρα και οι σιωπές αποκτούν το βάρος πραγμάτων που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Τότε, κάπου ανάμεσα στην εσωτερική αναστάτωση και στην ανάγκη για γαλήνη, εμφανίζεται η μουσική.

Υπάρχουν πόνοι που δεν βρίσκουν λέξεις, πληγές που δεν αφήνουν σημάδια στο σώμα και σιωπές που γίνονται τόσο βαριές, ώστε ακόμη και η σκέψη δυσκολεύεται να τις σηκώσει. Για όλα αυτά υπάρχει ένας παράξενος τρόπος επικοινωνίας, μια γλώσσα χωρίς αλφάβητο, μια αφή χωρίς χέρια. Η μουσική.

Μοιάζει με αόρατο νήμα που διασχίζει τον χρόνο και συνδέει όσα έχουμε ζήσει με όσα προσπαθούμε να ξεχάσουμε. Μια μελωδία μπορεί να ξεκλειδώσει δωμάτια της μνήμης που είχαν μείνει χρόνια σφραγισμένα. Να επιστρέψει ανθρώπους που έφυγαν, καλοκαίρια που τελείωσαν, έρωτες που δεν ολοκληρώθηκαν. Για λίγα λεπτά, το παρελθόν παύει να είναι ανάμνηση και γίνεται ξανά παρόν.

Η μουσική δεν θεραπεύει με τον τρόπο που θεραπεύει ένα φάρμακο. Δεν επιτίθεται στον πόνο, δεν τον εξουδετερώνει, δεν επιχειρεί να τον εξηγήσει. Κάθεται δίπλα του. Του κρατά συντροφιά. Κάποιες φορές τον μεταμορφώνει σε κάτι που μπορείς να αντέξεις. Ένα μπλουζ μπορεί να δώσει φωνή στη μοναξιά, μια συμφωνία να απλώσει φως μέσα στο σκοτάδι, ένα ροκ κομμάτι να γίνει η εξέγερση που δεν τολμήσαμε ποτέ να πραγματοποιήσουμε.

Δεν χτυπά την πόρτα. Γλιστρά από τις χαραμάδες της συνείδησης, διασχίζει τις αθέατες διαδρομές της μνήμης και φτάνει σε μέρη όπου η λογική δεν έχει πρόσβαση. Σαν υπόγειο ποτάμι που γνωρίζει καλύτερα από εμάς τη γεωγραφία της ψυχής.

Μια μελωδία μπορεί να γίνει κλειδί για δωμάτια που είχαμε ξεχάσει πως υπάρχουν. Να ανασύρει ένα πρόσωπο από τη στάχτη του χρόνου, να επιστρέψει ένα καλοκαίρι που δεν υπάρχει πια, να ξαναδώσει φωνή σε έναν έρωτα που έμεινε μετέωρος. Κι εκεί που νομίζαμε πως οι αναμνήσεις είχαν χάσει το χρώμα τους, μια κιθάρα αρκεί για να τις βάψει ξανά.

Άλλοτε η μουσική είναι μια θάλασσα όπου αφήνουμε να βυθιστούν οι φόβοι μας. Άλλοτε ένας άνεμος που παρασύρει τη σκόνη από τις σκέψεις μας. Μπορεί να γίνει κραυγή χωρίς φωνή, εξέγερση χωρίς οδοφράγματα, αγκαλιά χωρίς σώμα. Ένα μπλουζ μπορεί να μας συμφιλιώσει με τη μοναξιά, ένα ροκ κομμάτι να απελευθερώσει όσα καταπιέσαμε και μια αργή μελωδία να μας επιστρέψει στην ηρεμία μιας εσωτερικής πατρίδας.

Ίσως γι' αυτό η μουσική δεν έχει σύνορα. Δεν χρειάζεται μετάφραση, διαβατήριο ή κοινή γλώσσα. Διασχίζει πολιτισμούς, ηλικίες και εποχές, επειδή απευθύνεται σε κάτι βαθύτερο από τη σκέψη. Συναντά τον άνθρωπο πριν ακόμη εκείνος προλάβει να εξηγήσει τον εαυτό του.

Άλλωστε, η μουσική είναι μια μορφή επικοινωνίας που δεν απαιτεί την παρουσία της γλώσσας. Γι' αυτό μπορεί να φτάσει εκεί όπου οι λέξεις έχουν αποτύχει. Να ενώσει ανθρώπους που δεν μπορούν να συνεννοηθούν, να δώσει υπόσταση σε συναισθήματα που δεν γνωρίζουν το όνομά τους, να δημιουργήσει γέφυρες εκεί όπου η μνήμη, η ασθένεια ή η απομόνωση έχουν υψώσει τείχη.

Και το παράδοξο είναι πως δεν χρειάζεται να αλλάξει τίποτα στον κόσμο για να αλλάξει ο κόσμος μέσα μας. Η ίδια πραγματικότητα εξακολουθεί να βρίσκεται εκεί, οι δυσκολίες δεν εξαφανίζονται, οι απώλειες δεν επιστρέφουν. Κι όμως, ο εσωτερικός μας καιρός μεταβάλλεται. Τα σύννεφα μπορεί να παραμένουν, αλλά κάπου ανάμεσά τους βρίσκει χώρο μια αχτίδα φωτός.

Η μουσική δεν είναι η απόδραση από τη ζωή. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να κατοικείς μέσα της. Να αντέχεις τις αντιφάσεις της, να αποδέχεσαι τις ρωγμές της, να αναγνωρίζεις την ομορφιά ακόμη και στις ατέλειές της.

Γιατί, τελικά, ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη μόνο από απαντήσεις. Έχει ανάγκη από συγκινήσεις, από ρυθμό, από εκείνες τις μικρές δονήσεις που του θυμίζουν ότι κάτω από την καθημερινή φθορά εξακολουθεί να υπάρχει ένας ζωντανός κόσμος.

Και ίσως τελικά η μουσική να είναι η πιο ανθρώπινη μορφή θεραπείας, επειδή δεν απαιτεί να είμαστε δυνατοί, λογικοί ή αισιόδοξοι. Μας επιτρέπει να είμαστε ευάλωτοι, να θυμόμαστε, να πονάμε, να ονειρευόμαστε. Να αφήνουμε για λίγο την ψυχή μας να ταξιδεύει χωρίς προορισμό.

Γιατί υπάρχουν στιγμές που η ζωή δεν χρειάζεται άλλη μία εξήγηση. Χρειάζεται μόνο μια μελωδία.

Και τότε, χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα γύρω μας, κάτι μέσα μας αρχίζει ξανά να κινείται. Σαν μια ξεχασμένη χορδή που περίμενε χρόνια κάποιο χέρι για να δονηθεί.

Ίσως η μουσική να μην μπορεί να αλλάξει όσα μας συνέβησαν. Μπορεί όμως να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο συνεχίζουμε να υπάρχουμε μετά από αυτά.

Και ίσως η μεγαλύτερη θεραπεία της μουσικής να βρίσκεται ακριβώς εκεί: Δεν γιατρεύει τις ρωγμές μας. Μαθαίνει στο φως να περνά μέσα από αυτές.

Οι Ατσίδες με τα Μπλε.

The Blues Brothers: Η «Θεϊκή Αποστολή» που Άλλαξε την Ιστορία της Μουσικής Κωμωδίας.

Αν υπάρχει μία ταινία που κατάφερε να συνδυάσει το απόλυτο αυτοκινητιστικό χάος, το αναρχικό χιούμορ και μερικές από τις κορυφαίες μουσικές στιγμές του 20ού αιώνα, αυτή είναι αναμφίβολα το "The Blues Brothers" (ελληνικός τίτλος: «Οι Ατσίδες με τα Μπλε»). Κυκλοφόρησε το 1980 σε σκηνοθεσία του Τζον Λάντις και σήμερα, δεκαετίες μετά, παραμένει ένας αξεπέραστος cult ύμνος.

🎬 Η Προέλευση και η Πλοκή: Μια «Αποστολή από τον Θεό».

Οι χαρακτήρες του "Joliet" Jake και του Elwood Blues γεννήθηκαν αρχικά ως ένα εξαιρετικά δημοφιλές μουσικό σκετς στην τηλεοπτική εκπομπή "Saturday Night Live" από τους Τζον Μπελούσι και Νταν Ακρόιντ. Η τεράστια επιτυχία τους οδήγησε στη μεγάλη οθόνη με μια απλή αλλά ιδιοφυή πλοκή.

Όταν ο Τζέικ αποφυλακίζεται, ο αδελφός του ο Ελγουντ τον υποδέχεται με το «Μπλουζμομπίλ» (ένα παλιό περιπολικό Dodge Monaco). Οι δυο τους επισκέπτονται το καθολικό ορφανοτροφείο όπου μεγάλωσαν και μαθαίνουν ότι το ίδρυμα θα κλείσει αν δεν πληρωθούν 5.000 δολάρια για φόρους εντός 11 ημερών. Μετά από μια "εκρηκτική" πνευματική εμπειρία σε μια εκκλησία, ο Τζέικ δέχεται τη θεία επιφοίτηση: βρίσκονται σε «αποστολή από τον Θεό» να μαζέψουν τα χρήματα νόμιμα, επανενώνοντας την παλιά τους rhythm and blues μπάντα για μια μεγάλη συναυλία.

📽 Ένα Επικό Φινάλε και το Απόλυτο Χάος.

Στην πορεία τους, τα δύο αδέλφια προκαλούν βιβλικές καταστροφές. Καταδιώκονται ταυτόχρονα από την αστυνομία του Σικάγο, μια ομάδα Αμερικανών Νεοναζί, μια οργισμένη κάντρι μπάντα και μια μυστηριώδη γυναίκα που προσπαθεί διαρκώς να τους ανατινάξει.

Το τέλος της ταινίας έχει γράψει ιστορία για μία από τις πιο χαοτικές καταδιώξεις του σινεμά. Αφού δίνουν τη συναυλία και μαζεύουν τα χρήματα, ξεκινά ένα απίστευτο σαφάρι ταχύτητας προς το Δημαρχείο του Σικάγο. Φτάνοντας στον προορισμό τους, το Bluesmobile κυριολεκτικά αποσυντίθεται σε χίλια κομμάτια. Τα αδέλφια προλαβαίνουν να πληρώσουν τον φόρο (στον εισπράκτορα που υποδύεται ο Στίβεν Σπίλμπεργκ), σώζουν το ορφανοτροφείο και δευτερόλεπτα μετά συλλαμβάνονται από εκατοντάδες πάνοπλους αστυνομικούς. Η ταινία κλείνει εμβληματικά μέσα στη φυλακή, με όλη την μπάντα να ξεσηκώνει τους κρατούμενους παίζοντας το "Jailhouse Rock".

🎶 Το Soundtrack: Ένα Μνημείο για τη Soul και τα Blues.

Το soundtrack της ταινίας θεωρείται ένα από τα κορυφαία όλων των εποχών, επαναφέροντας στο προσκήνιο ιερά τέρατα της μουσικής:

•"Everybody Needs Somebody to Love" – Η εκρηκτική, χαρακτηριστική εμφάνιση των Blues Brothers στη μεγάλη συναυλία.

•"Think" – Η Aretha Franklin παραδίδει μαθήματα φωνητικής μέσα στο εστιατόριό της.

•"Shake a Tail Feather" – Ο Ray Charles ξεσηκώνει μια ολόκληρη γειτονιά στο κατάστημα μουσικών οργάνων του.

•"The Old Landmark" – Ο James Brown ως χαρισματικός ιερέας σε ένα συγκλονιστικό γκόσπελ κομμάτι.

•"Minnie the Moocher" – Ο θρυλικός Cab Calloway ξεσηκώνει το κοινό με το αξεπέραστο "Hi-De-Hi-De-Hi-De-Ho".

🕺 Μια Μπάντα από Αληθινούς Θρύλους & Ιστορικά Guests.

Οι Blues Brothers δεν πλαισιώθηκαν από απλούς ηθοποιούς, αλλά από μερικούς από τους πιο σεβαστούς session μουσικούς της Stax Records και της Motown:

•Steve "The Colonel" Cropper & Matt "Guitar" Murphy: Δύο από τους σπουδαιότερους κιθαρίστες των blues και της soul (ο Cropper είχε συνθέσει και το "Sitting on the Dock of the Bay").

•Donald "Duck" Dunn: Ο εμβληματικός μπασίστας που καθόρισε τον ήχο της soul τη δεκαετία του '60.

•Lou Marini, Alan Rubin, Tom Malone: Η εκπληκτική ομάδα των πνευστών, βετεράνοι της τζαζ και της SNL Band.

•Willie Hall & Murphy Dunne: Στα ντραμς και τα πλήκτρα αντίστοιχα, ολοκληρώνοντας τον εκρηκτικό ρυθμό.

Παράλληλα, η ταινία είναι γεμάτη από μοναδικά guests, όπως ο τεράστιος John Lee Hooker που παίζει ζωντανά το "Boom Boom" στον δρόμο, η Funk βασίλισσα Chaka Khan στη χορωδία της εκκλησίας, και ο κιθαρίστας των Eagles, Joe Walsh, ως χορευτής-κρατούμενος στο φινάλε.

🎶 Όταν η μουσική γίνεται τρόπος ζωής.

Με τα μαύρα κοστούμια, τα χαρακτηριστικά καπέλα fedora και τα μαύρα γυαλιά Ray-Ban, οι Blues Brothers δεν δημιούργησαν απλώς ένα κινηματογραφικό δίδυμο· διαμόρφωσαν μια ολόκληρη αισθητική και μουσική σχολή. Η ταινία του Τζον Λάντις δεν ήταν απλώς μια ξεκαρδιστική μουσική κωμωδία, αλλά ένας αυθεντικός φόρος τιμής στις βαθιές ρίζες της αμερικανικής μουσικής: τα blues, τη soul, το rhythm and blues και το gospel. Με τον Τζον Μπελούσι και τον Νταν Άικροϊντ να κινούνται ανάμεσα στο παράλογο, το χιούμορ και τη μουσική έκσταση, και με θρυλικούς μουσικούς να περνούν από την οθόνη, οι Blues Brothers κατάφεραν κάτι σπάνιο: να μετατρέψουν μια κινηματογραφική περιπέτεια σε μια μεγάλη γιορτή της μουσικής.

Γιατί υπάρχουν ταινίες που τις θυμάσαι για την ιστορία τους, άλλες για τους πρωταγωνιστές τους και κάποιες για τις εικόνες τους. Οι Blues Brothers ανήκουν σε μια ξεχωριστή κατηγορία: σε εκείνες που, ακόμη κι αν τις έχεις δει δεκάδες φορές, μόλις ακουστούν οι πρώτες νότες, θέλεις να σηκωθείς από την καρέκλα και να χορέψεις. Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο κατόρθωμά τους: να αποδείξουν πως η μουσική δεν χρειάζεται εξηγήσεις. Χρειάζεται μόνο ένταση, ψυχή και λίγο χώρο για χορό.

Η ποίηση στην ιατρική.

 

Η Ποίηση στο Χειρουργικό Τραπέζι: Όταν η Ιατρική Συναντά τη Λογοτεχνία.

Τι κοινό μπορεί να έχει η ακρίβεια ενός νευροχειρουργικού νυστεριού με την αρχιτεκτονική ενός ποιήματος; Εκ πρώτης όψεως, η Ιατρική και η Ποίηση μοιάζουν με δύο κόσμους παράλληλους: ο ένας βασίζεται στη σκληρή επιστημονική παρατήρηση και ο άλλος στο συναίσθημα. Κι όμως, μια μοναδική ανθολογία έρχεται να αποδείξει ότι αυτοί οι δύο κόσμοι όχι μόνο τέμνονται, αλλά μοιράζονται την ίδια βαθιά ανάγκη: να κατανοήσουν την ανθρώπινη ευαλωτότητα.

Ο λόγος για το βιβλίο «Poetry in Medicine: An Anthology of Poems About Doctors, Patients, Illness, and Healing». Πρόκειται για μια σπάνια λογοτεχνική συλλογή που συγκεντρώνει πάνω από 300 ποιήματα, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, με επίκεντρο τη νόσο, τη θεραπεία, τον πόνο και τη σχέση γιατρού-ασθενούς.

✒️ Ένας Νευροχειρουργός-Ποιητής στο Τιμόνι.

Πίσω από αυτή την ευρηματική έκδοση κρύβεται μια εξαιρετική προσωπικότητα: ο Dr. Michael Salcman. Γεννημένος το 1946 στην Τσεχοσλοβακία από γονείς που επέζησαν του Ολοκαυτώματος, ο Salcman διέγραψε μια λαμπρή καριέρα ως νευροχειρουργός στις ΗΠΑ, διατελώντας μάλιστα Πρόεδρος του Νευροχειρουργικού Τμήματος στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ.

Παράλληλα, όμως, υπηρέτησε με πάθος τις τέχνες ως βραβευμένος ποιητής και ιστορικός τέχνης. Όπως ο ίδιος σημειώνει, οι αρετές που απαιτεί ένα δύσκολο χειρουργείο -η απόλυτη συγκέντρωση, η ακρίβεια και η προσοχή στη λεπτομέρεια- είναι οι ίδιες που χρειάζονται για να γεννηθεί ένας σπουδαίος στίχος. Η κεντρική του φιλοσοφία για την ανθολογία συμπυκνώνεται σε μια αλήθεια: «Όλοι μας γεννιόμαστε ως εν δυνάμει ασθενείς».

✒️ Η Ανατομία της Ανθολογίας: 14 Θεματικές Ενότητες.

Αντί για μια απλή χρονολογική παράθεση, ο Salcman οργάνωσε το βιβλίο με βάση τα στάδια της ιατρικής εμπειρίας. Η ανθολογία χωρίζεται σε 14 σαφή κεφάλαια, χαρτογραφώντας την ανθρώπινη θνητότητα:

1.Ανατομία και Φυσιολογία: Η μηχανική και η σοφία του σώματος.

2.Μολύνσεις, Λοιμώξεις και Πυρετοί: Το βίωμα των επιδημιών.

3.Τύφλωση, Πόνος και Παθήσεις: Η διαχείριση του σωματικού πόνου.

4.Χάπια και Γιατροσόφια: Φάρμακα και θεραπευτικά μέσα.

5.Όγκοι και Τραύματα: Σοβαρές διαγνώσεις και ξαφνικά ατυχήματα.

6.Από την Παιδιατρική Πτέρυγα: Η ασθένεια μέσα από τα μάτια των παιδιών.

7.Διαγνωστικές Διαδικασίες και Χειρουργική: Η ατμόσφαιρα των χειρουργείων.

8.Γιατροί και Θεραπευτές: Το βάρος της ιατρικής ευθύνης.

9.Ασθενείς: Η απώλεια της αυτονομίας και η ευαλωτότητα του πάσχοντος.

10.Το Πληγωμένο Μυαλό: Ψυχική υγεία, κατάθλιψη και άνοια.

11.Θάνατος και Επιθανάτια Αγωνία: Η ποιητική διαχείριση του τέλους.

12.Οι Συγγενείς των Ασθενών: Η οπτική των φροντιστών και της οικογένειας.

13.Χώροι Θεραπείας: Το ψυχρό περιβάλλον των νοσοκομείων και των κλινικών.

14.Ανάρρωση και Αναζωογόνηση: Η επιστροφή στην υγεία και η ελπίδα της ίασης.

✒️ Από τον Σαίξπηρ στη Σίλβια Πλαθ και τον Καβάφη.

Στις σελίδες του βιβλίου συναντιούνται οι σπουδαιότερες φωνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Κλασικοί δημιουργοί όπως ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Οβίδιος και ο John Donne, συνυπάρχουν με μεγάλους εκπροσώπους του 20ού αιώνα, όπως ο Walt Whitman, ο W.H. Auden και η Emily Dickinson.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι «γιατροί-ποιητές», όπως ο William Carlos Williams, ο οποίος ήταν παιδίατρος και έγραφε στίχους στο πίσω μέρος των ιατρικών του συνταγών. Στο ποίημά του «Between Walls», παρατηρεί την γκρίζα, νεκρή αυλή ενός νοσοκομείου για να ανακαλύψει τη ζωή και την ελπίδα στη λάμψη των σπασμένων κομματιών μιας πράσινης μπουκάλας.

Από την άλλη, η Sylvia Plath στο ποίημα «The Surgeon at 2 a.m.» (γραμμένο μετά από δική της νοσηλεία) μπαίνει στο μυαλό ενός χειρουργού τη νύχτα. Τον παρουσιάζει σαν έναν «μάγο» ή «κυβερνήτη μιας ολόλευκης χώρας», ο οποίος αναγκάζεται να δει το ανθρώπινο σώμα αποστασιοποιημένα, σαν ένα αντικείμενο που πρέπει να επιδιορθωθεί, για να αντέξει το βάρος της ευθύνης.

Η ελληνική παρουσία στην ανθολογία εκπροσωπείται επάξια από τον Κωνσταντίνο Καβάφη. Με το ποίημα «Ο Δεμένος Ώμος» (1919), ο Καβάφης μετατρέπει την ιατρική φροντίδα (την επίδεση μιας πληγής) σε μια πράξη απόλυτης εγγύτητας και ενσυναίσθησης, όπου ο πόνος του άλλου γίνεται «δικό του αίμα»:

"Είπε που χτύπησε σε τοίχον ή που έπεσε.

Μα πιθανόν η αιτία να ’ταν άλλη

του πληγωμένου και δεμένου ώμου.

Με μια κομμάτι βίαιη κίνησιν,

απ’ ένα ράφι για να κατεβάσει κάτι

φωτογραφίες που ήθελε να δει από κοντά,

λύθηκεν ο επίδεσμος κι έτρεξε λίγο αίμα.

Ξανάδεσα τον ώμο, και στο δέσιμο

αργούσα κάπως· γιατί δεν πονούσε,

και μ’ άρεζε να βλέπω το αίμα. Πράγμα

του έρωτός μου το αίμα εκείνο ήταν.

Σαν έφυγε ηύρα στην καρέγλα εμπρός,

ένα κουρέλι ματωμένο, απ’ τα πανιά,

κουρέλι που έμοιαζε για τα σκουπίδια κατευθείαν·

και που στα χείλη μου το πήρα εγώ,

και που το φύλαξα ώρα πολλή-

το αίμα του έρωτος στα χείλη μου επάνω."

Η σχέση του Καβάφη με την ιατρική δεν ήταν τυχαία· το σπίτι του στην Αλεξάνδρεια έβλεπε ακριβώς το Ελληνικό Νοσοκομείο, οδηγώντας τον στη διάσημη φράση: «Πού θα μπορούσα να ζήσω καλύτερα; Από κάτω ο οίκος ανοχής ικανοποιεί τις ανάγκες της σάρκας... και εκεί είναι το νοσοκομείο όπου πεθαίνουμε».

✒️ Το Εξώφυλλο: Ένα Μάθημα Ιατρικής Ιστορίας.

Το βιβλίο δεν θα μπορούσε να έχει πιο ταιριαστό εξώφυλλο από τον εμβληματικό πίνακα «The Agnew Clinic» (1889) του Αμερικανού ρεαλιστή ζωγράφου Thomas Eakins.

Ο πίνακας απεικονίζει τον διάσημο χειρουργό Dr. David Hayes Agnew να διδάσκει στους φοιτητές του κατά τη διάρκεια μιας επέμβασης μερικής μαστεκτομής στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια. Το έργο αυτό είναι ιστορικής σημασίας, καθώς αποτυπώνει τη μεγάλη στροφή της επιστήμης προς την ασηψία: οι γιατροί δεν φορούν πλέον τα καθημερινά, μαύρα, λερωμένα σακάκια τους (δείγμα «εμπειρίας» παλαιότερα), αλλά καθαρές, λευκές ποδιές. Παράλληλα, ο πίνακας τιμά τη Mary V. Clymer, μια από τις πρώτες επαγγελματίες νοσοκόμες της σχολής, υπογραμμίζοντας τη σημασία της νοσηλευτικής φροντίδας.

✒️ Το «Poetry in Medicine» είναι κάτι παραπάνω από μια συλλογή στίχων· είναι ένας καθρέφτης της ανθρώπινης κατάστασης. Μας θυμίζει ότι την ώρα της ασθένειας, εκεί που η επιστήμη φτάνει στα όριά της, η τέχνη επιστρατεύεται για να δώσει νόημα, παρηγοριά και φωνή σε όσα μας τρομάζουν, αλλά και σε όσα μας θεραπεύουν.

Δύσκολες καταστάσεις.

Υπάρχουν δύσκολες καταστάσεις στην υγεία που δεν χωρούν εύκολα σε αριθμούς, διαγνώσεις και στατιστικές. Είναι εκείνες οι στιγμές που το σώμα παύει να υπακούει στις βεβαιότητές μας και μας υπενθυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία που θεωρούμε δεδομένη.

Η ασθένεια δεν δοκιμάζει μόνο τον οργανισμό. Δοκιμάζει την υπομονή, την αξιοπρέπεια, τις ανθρώπινες σχέσεις, την αντοχή εκείνου που νοσεί αλλά και εκείνων που στέκονται δίπλα του. Κάποιες φορές η μεγαλύτερη δυσκολία δεν είναι η ίδια η διάγνωση, αλλά η αναμονή, η αβεβαιότητα, η αδυναμία να γνωρίζεις τι ξημερώνει.

Και τότε η ιατρική συναντά τα όριά της. Όχι επειδή παύει να έχει επιστημονικά εργαλεία, αλλά επειδή συνειδητοποιεί πως απέναντί της δεν βρίσκεται απλώς μια πάθηση. Βρίσκεται ένας άνθρωπος με φόβους, επιθυμίες, μνήμες, εκκρεμότητες και μια ολόκληρη ζωή που δεν μπορεί να συμπυκνωθεί σε έναν ιατρικό φάκελο.

Η θεραπεία δεν είναι πάντοτε ίαση. Δεν είναι όλες οι μάχες κερδισμένες και δεν είναι κάθε ιατρική παρέμβαση σε θέση να ανατρέψει την πορεία των πραγμάτων. Υπάρχουν όμως στιγμές όπου η ανακούφιση, η συμπαράσταση, η ειλικρίνεια και η ανθρώπινη παρουσία αποκτούν αξία ισάξια με την ίδια την επιστημονική παρέμβαση.

Ίσως τελικά το πραγματικό μέτρο της ιατρικής δεν βρίσκεται μόνο σε όσα μπορεί να διορθώσει, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο στέκεται απέναντι σε όσα δεν μπορεί να αλλάξει.

Γιατί στις δύσκολες καταστάσεις της υγείας, ο άνθρωπος δεν χρειάζεται μόνο κάποιον που γνωρίζει να αντιμετωπίζει την ασθένεια. Χρειάζεται κάποιον που δεν ξεχνά τον άνθρωπο πίσω από αυτήν.