Υπάρχουν επαγγέλματα που σε αναγκάζουν να σκύβεις. Όχι από υποταγή, αλλά από αφοσίωση. Η χειρουργική είναι ένα από αυτά. Για ώρες ο χειρουργός παραμένει σκυμμένος πάνω από έναν άνθρωπο, με το βλέμμα καρφωμένο σε ένα μικρό χειρουργικό πεδίο, προσπαθώντας να αποκαταστήσει μια ισορροπία που διαταράχθηκε. Τα χέρια του εργάζονται με ακρίβεια, το μυαλό του βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και κάθε κίνηση κουβαλά το βάρος μιας ευθύνης.
Είναι μια στάση σωματικής καταπόνησης, αλλά ταυτόχρονα μια ιδιαίτερη μορφή προσέγγισης της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο χειρουργός σκύβει πάνω από τον ασθενή, αλλά δεν πρέπει ποτέ να τον κοιτάζει αφ' υψηλού. Η γνώση δεν του προσφέρει το δικαίωμα της υπεροχής, ούτε η εξειδίκευση τον απαλλάσσει από την υποχρέωση του σεβασμού.
Ίσως, μάλιστα, η χειρουργική να διδάσκει κάτι που ξεπερνά τα όρια της ιατρικής. Ότι η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται πάντοτε στην επιβολή, αλλά στην ικανότητα να σκύβεις μπροστά στην ανάγκη του άλλου. Να αναγνωρίζεις την αδυναμία του χωρίς να τον θεωρείς αδύναμο. Να χρησιμοποιείς τη γνώση σου χωρίς να μετατρέπεις τον άνθρωπο σε αντικείμενό της.
Σε μια κοινωνία όπου πολλοί προσπαθούν να ψηλώσουν πατώντας πάνω στους άλλους, η εικόνα ενός χειρουργού που σκύβει για να προσφέρει ζωή αποκτά έναν διαφορετικό συμβολισμό.
Γιατί τελικά υπάρχουν δύο διαφορετικές στάσεις σώματος και δύο διαφορετικές στάσεις ζωής. Ο χειρουργός σκύβει για να υπηρετήσει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος οφείλει να στέκεται όρθιος για να υπερασπίζεται την αξιοπρέπειά του.
Η όρθια στάση υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα βήματα στην εξέλιξη του ανθρώπου. Σήκωσε το βλέμμα του από το έδαφος, απελευθέρωσε τα χέρια του και άνοιξε έναν διαφορετικό δρόμο προς τον κόσμο. Μόνο που η βιολογική εξέλιξη δεν εγγυήθηκε και την ηθική του ανύψωση.
Γιατί άλλο είναι να στέκεσαι όρθιος και άλλο να έχεις ανάστημα.
Ο άνθρωπος έμαθε να περπατά στα δύο πόδια, αλλά δεν έμαθε πάντοτε να μη σκύβει μπροστά στην εξουσία. Έμαθε να κοιτάζει ψηλά, αλλά συχνά εξακολουθεί να κοιτάζει αφ' υψηλού τους αδύναμους. Σήκωσε το κεφάλι του προς τον ουρανό, για να κατακτήσει τη φύση, και πολλές φορές το έσκυψε μπροστά στο χρήμα, στο συμφέρον και στον φόβο.
Ίσως τελικά η πραγματική όρθια στάση να μην αφορά τη σπονδυλική στήλη, αλλά τη συνείδηση. Να μπορείς να στέκεσαι απέναντι στην αδικία χωρίς να γονατίζεις, απέναντι στον ισχυρό χωρίς να μικραίνεις και δίπλα στον αδύναμο χωρίς να αισθάνεσαι ανώτερος.
Γιατί η ανθρωπολογική εξέλιξη μάς έμαθε να στεκόμαστε στα πόδια μας. Η ανθρωπιά, όμως, εξακολουθεί να μας ζητά να στεκόμαστε στο ύψος μας. Και αυτό είναι ένα μάθημα που, παρά τα εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης, δεν το έχουμε ακόμη κατακτήσει.
Έχουμε μια εκπληκτική ικανότητα να μπερδεύουμε τις παροιμίες, να τις προσαρμόζουμε στα μέτρα μας και, κυρίως, να βγαίνουμε πάντα από πάνω.
Φορτώνεις στον κόκορα όλα τα στραβά του κόσμου και μετά καβαλάς το καλάμι, θεωρώντας ότι είσαι ο καβαλάρης της κοινής λογικής.
Ο κόκορας φταίει για το ξημέρωμα, το καλάμι σε ανεβάζει πάνω από τους υπόλοιπους και εσύ, από εκεί ψηλά, μοιράζεις ευθύνες, συμβουλές και πιστοποιητικά ηθικής ανωτερότητας.
Δεν έχει σημασία αν δεν ξέρεις πού πατάς. Σημασία έχει να φαίνεται ότι πετάς.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η κοινωνική μας παράσταση. Άλλοι παριστάνουν τους ειδικούς, άλλοι τους σωτήρες, άλλοι τους αδικημένους και όλοι μαζί αναζητούν έναν κόκορα για να του φορτώσουν τις ευθύνες.
Το κακό είναι πως το καλάμι δεν έχει φρένα και ο κόκορας δεν έχει πια άλλες πλάτες.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στο λάλημα και στην υπεροψία, ανακαλύπτεις ότι δεν χρειάζεται να είσαι ούτε κόκορας ούτε καβαλάρης. Αρκεί να μη νομίζεις πως επειδή ανέβηκες στο καλάμι, έγινες και αετός!
Υπάρχει ένας παράξενος μηχανισμός στις σύγχρονες κοινωνίες: όσο περισσότερο εξαθλιώνεται ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο καλείται να θεωρεί την εξαθλίωσή του φυσιολογική.Η φτώχεια βαφτίζεται λιτότητα, η ανασφάλεια ευελιξία, η εργασιακή εξουθένωση παραγωγικότητα και η απουσία κοινωνικής προστασίας ατομική ευθύνη.
Κάπως έτσι, η κοινωνική εξαθλίωση παύει να παρουσιάζεται ως πρόβλημα και μετατρέπεται σε αναγκαία οικονομική συνθήκη. Ο φτωχός πρέπει να είναι ευγνώμων που εργάζεται, ο εργαζόμενος ευτυχής που πληρώνεται και ο άνεργος πρόθυμος να αποδεχθεί ότι ίσως δεν προσπάθησε αρκετά. Η κοινωνική ανισότητα αποκτά ηθικό περιτύλιγμα και η εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο τίμημα της ανάπτυξης.
Μόνο που πίσω από κάθε τέτοια αφήγηση κρύβεται μια απλή πραγματικότητα: αυτό που για τους πολλούς σημαίνει απώλεια εισοδήματος, εργασιακή ανασφάλεια και υποβάθμιση της ζωής τους, για κάποιους άλλους μπορεί να σημαίνει αύξηση κερδών, συσσώρευση πλούτου και ενίσχυση της οικονομικής τους ισχύος. Η φτώχεια των πολλών και ο πλούτος των λίγων δεν αποτελούν πάντοτε δύο ανεξάρτητες πραγματικότητες. Συχνά συνδέονται μέσα από τους ίδιους μηχανισμούς παραγωγής και διανομής του πλούτου.
Και κάπου εκεί εμφανίζονται οι πρόθυμοι ευλογητές της κοινωνικής εξαθλίωσης. Εκείνοι που εξηγούν στους φτωχούς γιατί πρέπει να υπομένουν, στους εργαζόμενους γιατί πρέπει να θυσιάζονται και στους αποκλεισμένους γιατί οφείλουν να αισθάνονται υπεύθυνοι για τον αποκλεισμό τους. Η εκμετάλλευση αποκτά το λεξιλόγιο της οικονομικής αναγκαιότητας, η ανισότητα παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος και η διεκδίκηση μιας αξιοπρεπούς ζωής σχεδόν ως αχαριστία.
Το σύστημα δεν χρειάζεται να μοιράζει τον πλούτο, αρκεί να μοιράζει υποσχέσεις. Δεν χρειάζεται να εξασφαλίζει αξιοπρέπεια, αρκεί να καλλιεργεί την προσδοκία ότι κάποτε θα την αποκτήσουμε. Και όσο οι πολλοί συνηθίζουν να ζουν με λιγότερα, τόσο λιγότερο αμφισβητούν εκείνους που συσσωρεύουν όλο και περισσότερα.
Γιατί η μεγαλύτερη επιτυχία ενός συστήματος εκμετάλλευσης δεν είναι απλώς να παράγει φτώχεια. Είναι να πείθει τους φτωχούς ότι η φτώχεια τους είναι φυσική τάξη πραγμάτων και τους υπόλοιπους ότι η δυστυχία τους αποτελεί αναγκαία θυσία για την πρόοδο. Και τότε η κοινωνική εξαθλίωση δεν είναι απλώς μια παράπλευρη απώλεια της οικονομικής ανάπτυξης. Γίνεται το τίμημα που πληρώνουν οι πολλοί για να μπορούν οι λίγοι να εξαργυρώνουν την ανάπτυξη σε κέρδος.
Η κλιματική κρίση δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα. Είναι και πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό ζήτημα. Πίσω από την άνοδο της θερμοκρασίας, την αποψίλωση των δασών, την εξάντληση των φυσικών πόρων και τη ρύπανση βρίσκεται ένα μοντέλο ανάπτυξης που αντιμετωπίζει τη φύση ως ανεξάντλητη αποθήκη πρώτων υλών και τον άνθρωπο ως καταναλωτή. Η Ναόμι Κλάιν θέτει ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί κανείς να προσπεράσει: Μπορεί να σωθεί ο πλανήτης μέσα από το ίδιο οικονομικό σύστημα που συμβάλλει στην καταστροφή του;
Ο καπιταλισμός χρειάζεται διαρκή μεγέθυνση. Περισσότερη παραγωγή, περισσότερη κατανάλωση, περισσότερη ενέργεια, περισσότερη εκμετάλλευση. Η φύση, όμως, δεν λειτουργεί με όρους οικονομικής μεγέθυνσης. Έχει όρια, ισορροπίες και χρόνους που δεν υπακούουν στις απαιτήσεις των αγορών.
Κάπου ανάμεσα στα χρηματιστήρια, στις πολυεθνικές και στις πολιτικές αποφάσεις, το δάσος μετατρέπεται σε εμπόρευμα, το νερό σε επενδυτική ευκαιρία, η γη σε ακίνητη περιουσία και η ενέργεια σε πεδίο κερδοφορίας. Ακόμη και η ίδια η οικολογική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα αγορά, με πράσινες επενδύσεις και περιβαλλοντικά πιστοποιητικά, χωρίς να αμφισβητείται απαραίτητα το μοντέλο που την προκαλεί.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο με ποια τεχνολογία θα παράγουμε ενέργεια, αλλά και για ποιον σκοπό, με ποιο κοινωνικό κόστος και μέσα σε ποια σχέση με το φυσικό περιβάλλον.
Η Κλάιν μάς καλεί να δούμε την κλιματική κρίση ως αφορμή για μια βαθύτερη αλλαγή. Όχι απλώς να αντικαταστήσουμε τις ρυπογόνες μορφές ενέργειας με καθαρότερες, αλλά να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ανάπτυξης, της ιδιοκτησίας, της κατανάλωσης και της οικονομικής εξουσίας.
Γιατί δεν γίνεται να υπερασπιζόμαστε τη φύση και ταυτόχρονα να αποδεχόμαστε την απεριόριστη εκμετάλλευσή της. Δεν γίνεται να μιλάμε για βιωσιμότητα όταν η επιτυχία μιας κοινωνίας μετριέται αποκλειστικά με την αύξηση της παραγωγής και των κερδών.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αντίφαση της εποχής μας να βρίσκεται εδώ: ένας πολιτισμός που διαθέτει την τεχνολογία να κατακτήσει το διάστημα, αλλά δυσκολεύεται να προστατεύσει το δάσος που βρίσκεται δίπλα του.
Η κλιματική κρίση δεν απειλεί μόνο το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο επιλέξαμε να ζούμε. Και ίσως αυτό που χρειάζεται να αλλάξει δεν είναι απλώς το κλίμα, αλλά η ίδια η οικονομική και κοινωνική λογική που μας έφερε ως εδώ.
Νέα Υόρκη, Έτος 2022 μ.Χ. (Soylent Green): Η δυστοπία του 1973 που έγινε η εφιαλτική προειδοποίηση του Σήμερα.
Υπάρχουν ταινίες επιστημονικής φαντασίας που διασκεδάζουν και ταινίες που στοιχειώνουν. Το «Νέα Υόρκη, Έτος 2022 μ.Χ.» (Soylent Green), σε σκηνοθεσία Ρίτσαρντ Φλάισερ, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Κυκλοφόρησε το 1973, βασισμένο χαλαρά στο μυθιστόρημα «Make Room! Make Room!» του Χάρι Χάρισον, και τόλμησε να κοιτάξει 50 χρόνια μπροστά, τοποθετώντας την πλοκή του στο (τότε μακρινό) έτος 2022. Σήμερα, έχοντας πλέον ξεπεράσει αυτό το χρονικό ορόσημο, η ταινία δεν μοιάζει απλώς με ένα cult sci-fi αριστούργημα της δεκαετίας του '70, αλλά με μια ανατριχιαστικά επίκαιρη προειδοποίηση για το πού μπορεί να οδηγηθεί η ανθρωπότητα.
🌍Ένας εφιαλτικός Κόσμος σε κατάρρευση.
Η ιστορία μας μεταφέρει σε μια Νέα Υόρκη που ασφυκτιά κάτω από το βάρος 40 εκατομμυρίων κατοίκων.Ο πλανήτης έχει υποστεί ολική οικολογική καταστροφή. Ένας μόνιμος, αποπνικτικός καύσωνας και μια κίτρινη ομίχλη –αποτέλεσμα του φαινομένου του θερμοκηπίου– καλύπτουν την πόλη, ενώ το αληθινό φαγητό, το καθαρό νερό και ο κλιματισμός αποτελούν ασύλληπτη πολυτέλεια για τους λίγους.
Οι μάζες επιβιώνουν στους δρόμους και στις σκάλες των κτιρίων, εξαρτώμενες αποκλειστικά από την κρατική διανομή τεχνητών πλακιδίων τροφής που παράγει η μονοπωλιακή εταιρεία Soylent Industries. Το νεότερο προϊόν τους, το εξαιρετικά θρεπτικό Soylent Green, υποτίθεται ότι παράγεται από πλαγκτόν των ωκεανών και αποτελεί τη μοναδική ελπίδα επιβίωσης του πληθυσμού.
🎬Η πλοκή: Ένα αστυνομικό μυστήριο με Φρικτό Φινάλε.
Η πλοκή πυροδοτείται από τη δολοφονία του Γουίλιαμ Σίμονσον, ενός πλούσιου στελέχους της Soylent Industries, που ζούσε σε ένα απομονωμένο και υπερπολυτελές διαμέρισμα. Την υπόθεση αναλαμβάνει ο κυνικός ντετέκτιβ Ρόμπερτ Θορν (Τσάρλτον Ίστον), ο οποίος συγκατοικεί με τον ηλικιωμένο Σολ Ροθ (Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον, στον τελευταίο ρόλο της ζωής του). Ο Σολ λειτουργεί ως «Βιβλιοθηκάριος» – ένας ερευνητής που χρησιμοποιεί παλιά βιβλία και αρχεία για να βοηθά την αστυνομία, καθώς το διαδίκτυο και οι ψηφιακές βάσεις δεδομένων δεν υπάρχουν.
Ψάχνοντας το σπίτι του θύματος, ο Θορν κατασχει κρυφά δύο απόρρητους τόμους εκθέσεων της εταιρείας και τους παραδίδει στον Σολ. Όταν ο Σολ αναλύει τα δεδομένα, ανακαλύπτει μια φρικτή αλήθεια: οι ωκεανοί έχουν πεθάνει προ πολλού και δεν υπάρχει ίχνος πλαγκτόν. Συντετριμμένος από την αποκάλυψη, ο Σολ επιλέγει να δώσει τέλος στη ζωή του σε ένα κυβερνητικό κέντρο ευθανασίας.
Πριν ξεψυχήσει, ψιθυρίζει το μυστικό στον Θορν. Ο ντετέκτιβ ακολουθεί κρυφά το φορτηγό που μεταφέρει τη σορό του φίλου του και καταλήγει σε ένα βαριά φρουρούμενο εργοστάσιο της Soylent. Εκεί έρχεται αντιμέτωπος με το απόλυτο ταμπού: τα πτώματα των ανθρώπων ανακυκλώνονται βιομηχανικά και μετατρέπονται σε Soylent Green. Η ανθρωπότητα, χωρίς να το γνωρίζει, εξαναγκάζεται σε κανιβαλισμό για να επιβιώσει. Η ταινία κλείνει με τον τραυματισμένο Θορν να ουρλιάζει μέσα στο πλήθος την ιστορική πλέον ατάκα: «Το Soylent Green είναι άνθρωποι! Πρέπει να τους σταματήσουμε!» (Soylent Green is people! We've got to stop them!)
Η ταινία κλείνει με το πλάνο του ματωμένου χεριού του Θορν υψωμένου στον αέρα, αφήνοντας ένα ανοιχτό και βαθιά απαισιόδοξο ερώτημα για το αν αυτή η αλήθεια θα αλλάξει τη μοίρα του κόσμου ή αν η κοινωνία είναι ήδη καταδικασμένη.
📽Οι βαθύτεροι συμβολισμοί και τα μηνύματα.
Το Soylent Green δεν είναι μια απλή ταινία τρόμου ή δράσης. Είναι μια βαθιά πολιτική και κοινωνική αλληγορία που κρύβει ισχυρούς συμβολισμούς:
•Ο Ακραίος Καπιταλισμός και η Εταιρική Απληστία: Το Soylent Green συμβολίζει το έσχατο στάδιο του καπιταλισμού, όπου η ανθρώπινη ζωή χάνει κάθε αξία και μετατρέπεται κυριολεκτικά σε καταναλωτικό προϊόν. Μια και μόνο εταιρεία ελέγχει την επιβίωση του παγκόσμιου πληθυσμού. Η ταινία δείχνει πώς οι μεγάλες πολυεθνικές, σε συνεργασία με μια διεφθαρμένη κυβέρνηση, μπορούν να εκμεταλλευτούν μια κρίση για να αποκτήσουν απόλυτο έλεγχο πάνω στις μάζες.
•Οικολογική Αποκάλυψη: Η ταινία ήταν από τις πρώτες στο Χόλιγουντ που μίλησε ανοιχτά για το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη. Ο μόνιμος κίτρινος καύσωνας και η ομίχλη στη Νέα Υόρκη συμβολίζουν το γεγονός ότι ο άνθρωπος κατέστρεψε το οικοσύστημα που τον έτρεφε. Η εταιρεία Soylent ισχυρίζεται ότι η τροφή φτιάχνεται από πλαγκτόν, στρέφοντας την ελπίδα των ανθρώπων στη θάλασσα. Η αποκάλυψη ότι οι ωκεανοί είναι νεκροί συμβολίζει την ολική κατάρρευση της γήινης βιόσφαιρας.
•Κοινωνικό Απαρτχάιντ και Απανθρωποποίηση: Η ταινία παρουσιάζει έναν κόσμο δύο ταχυτήτων. Από τη μία, το 99% του πληθυσμού ζει στους δρόμους, κοιμάται σε σκάλες και τρέφεται με τεχνητά πλακίδια. Από την άλλη, η ελίτ του 1% ζει σε φρουρούμενα συγκροτήματα με κλιματισμό, καθαρό νερό και αληθινό φαγητό.
Στα διαμερίσματα των πλουσίων, οι γυναίκες παραχωρούνται μαζί με το real estate ως αντικείμενα- «έπιπλα» (furniture). Αυτός ο όρος συμβολίζει την πλήρη απώλεια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και τη μετατροπή των ανθρώπων σε διακοσμητικά ή χρηστικά αντικείμενα.
•Η Θυσία της Μνήμης και της Ομορφιάς: Η σκηνή όπου ο Σολ επιλέγει να πεθάνει στο κέντρο ευθανασίας είναι γεμάτη συμβολισμούς. Η κλασική μουσική (Μπετόβεν, Τσαϊκόφσκι) και οι εικόνες των καταπράσινων δασών και των καθαρών ποταμιών λειτουργούν ως ένας θρήνος για τον κόσμο που χάθηκε. Ο Σολ αντιπροσωπεύει την τελευταία γενιά που θυμάται πώς ήταν η Γη πριν από την καταστροφή. Ο θάνατός του συμβολίζει το τέλος της ανθρώπινης ιστορίας, του πολιτισμού και της συλλογικής μνήμης.
•Μεταφορικός Κανιβαλισμός: Το γεγονός ότι οι άνθρωποι τρέφονται με ανθρώπους είναι η απόλυτη μεταφορά για μια αυτοκαταστροφική κοινωνία. Αντιπροσωπεύει ένα σύστημα που, προκειμένου να διατηρήσει την απληστία και τον τρόπο ζωής του, καταλήγει κυριολεκτικά να καταβροχθίζει το ίδιο του το μέλλον.
💀Όταν το μέλλον τρώει τις σάρκες του παρόντος.
Μισό αιώνα μετά την κυκλοφορία της, η ταινία Soylent Green παραμένει κάτι πολύ περισσότερο από μια δυστοπική επιστημονική φαντασία. Είναι μια κινηματογραφική προειδοποίηση για έναν κόσμο που καταναλώνει αχόρταγα τους ίδιους τους όρους της επιβίωσής του.
Το 2022, η χρονιά στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία, πέρασε χωρίς να δούμε ανθρώπους να μετατρέπονται σε πλακίδια τροφής. Δεν χρειάστηκε, όμως, να επιβεβαιωθεί αυτή η ανατριχιαστική πρόβλεψη για να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα που περιέγραφε. Η περιβαλλοντική κατάρρευση, η εξάντληση των φυσικών πόρων, η υπερσυγκέντρωση του πλούτου και η κυριαρχία των μεγάλων εταιρικών συμφερόντων αποτελούν ήδη πλευρές ενός κόσμου που απομακρύνεται από τις ανθρώπινες ανάγκες.
Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι κάποτε μπορεί να μην έχουμε αρκετή τροφή. Είναι ότι έχουμε οικοδομήσει έναν πολιτισμό που αντιμετωπίζει τη φύση ως ανεξάντλητη αποθήκη πρώτων υλών και τον άνθρωπο ως μονάδα κατανάλωσης και παραγωγής. Όταν όλα αποκτούν τιμή, ακόμη και η ίδια η ζωή κινδυνεύει να χάσει την αξία της.
Το Soylent Green δεν μας καλεί απλώς να φοβηθούμε το μέλλον. Μας καλεί να αναγνωρίσουμε τις επιλογές του παρόντος. Γιατί οι δυστοπίες δεν εμφανίζονται ξαφνικά. Χτίζονται σταδιακά, μέσα από την αδιαφορία, την απληστία και την αποδοχή ενός συστήματος που καταναλώνει τον πλανήτη για να συντηρεί τα προνόμια των λίγων.
Και ίσως το πιο τρομακτικό μήνυμα της ταινίας να μην είναι το μυστικό του Soylent Green, αλλά η πιθανότητα να συνηθίσουμε τόσο πολύ την καταστροφή, ώστε κάποια στιγμή να πάψουμε ακόμη και να την αναγνωρίζουμε.
Στην Ινδία παρατηρήθηκε ένα παράξενο φαινόμενο της φύσης. Ορισμένες τίγρεις της Βεγγάλης εμφανίζουν ασυνήθιστα πλατιές μαύρες ρίγες, οι οποίες ενώνονται μεταξύ τους, αλλοιώνοντας την παραδοσιακή εικόνα του τριχώματός τους. Δεν πρόκειται για συνειδητή προσαρμογή, αλλά για μια σπάνια γενετική παραλλαγή. Η φύση, ακόμη και μέσα στην ίδια της την επανάληψη, βρίσκει τρόπους να διαφοροποιείται.
Ο άνθρωπος, πάλι, έχει τους δικούς του τρόπους να αλλάζει τις ...ρίγες του. Μόνο που οι δικές του μεταλλάξεις δεν είναι πάντοτε γενετικές. Είναι συχνά ιδεολογικές, κοινωνικές και πολιτικές. Αλλάζει πεποιθήσεις, στρατόπεδα, φιλίες και συμμαχίες, άλλοτε επειδή αναθεώρησε πραγματικά και άλλοτε επειδή άλλαξαν οι συνθήκες και μαζί τους τα συμφέροντά του.
Χθες πολεμούσε εκείνους που σήμερα χειροκροτεί. Χθες υπερασπιζόταν αρχές που σήμερα διαπραγματεύεται. Και το αξιοσημείωτο δεν είναι τόσο η αλλαγή, όσο η ευκολία με την οποία επιχειρεί να διαγράψει τη διαδρομή που τον οδήγησε σε αυτήν.
Βέβαια, η αλλαγή δεν είναι από μόνη της κάτι μεμπτό. Η αναθεώρηση είναι συστατικό της σκέψης και η εξέλιξη προϋποθέτει την αμφισβήτηση όσων κάποτε θεωρούσαμε δεδομένα. Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην αλλαγή που γεννιέται από την ωρίμανση και στην αλλαγή που υπαγορεύεται από την ευκαιρία. Η πρώτη απαιτεί αυτογνωσία και ειλικρίνεια. Η δεύτερη χρειάζεται απλώς να προσαρμόζεται στις περιστάσεις.
Ίσως, τελικά, το ζήτημα να μην είναι αν αλλάζουμε τις ρίγες μας, αλλά αν προσπαθούμε να κρύψουμε την πραγματική μας εικόνα πίσω από καινούργιες. Να παρουσιάσουμε έναν διαφορετικό εαυτό χωρίς να έχουμε αλλάξει ουσιαστικά τίποτα μέσα μας. Να μεταμφιέσουμε τις προθέσεις μας, να εξωραΐσουμε τις αντιφάσεις μας και να βαφτίσουμε την ιδιοτέλεια εξέλιξη.
Γιατί άλλο είναι να αλλάζεις επειδή αναθεώρησες και άλλο να αλλάζεις εμφάνιση για να μην αναγνωρίζουν οι άλλοι ποιος πραγματικά είσαι.
Οι τίγρεις της Ινδίας άλλαξαν την όψη τους χωρίς να το επιλέξουν. Ο άνθρωπος, αντίθετα, συχνά επιλέγει τις μεταμφιέσεις του, ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ανάγκες του. Άλλοτε για να προσαρμοστεί, άλλοτε για να γίνει αποδεκτός και άλλοτε για να αποκρύψει όσα δεν τον συμφέρει να αποκαλυφθούν.
Ίσως, λοιπόν, να μην είναι όλες οι αλλαγές σημάδια εξέλιξης. Κάποιες είναι απλώς αλλαγές περιτυλίγματος. Γιατί μπορεί κανείς να αλλάξει τις ρίγες του, να φορέσει ένα καινούργιο προσωπείο, να διεκδικήσει μια διαφορετική εικόνα. Το δύσκολο είναι να αλλάξει πραγματικά αυτό που κρύβεται από κάτω.
Και τελικά, δεν έχει τόση σημασία πώς φαίνεται η τίγρη, όσο τι εξακολουθεί να κρύβει πίσω από τις καινούργιες της ρίγες.
Στο τηγάνι, όπως και στη ζωή, τίποτα δεν μένει για πάντα στην ίδια θέση. Οι πατάτες που βρίσκονται στον πάτο δέχονται περισσότερη θερμότητα, ενώ εκείνες που βρίσκονται από πάνω περιμένουν τη σειρά τους. Γι’ αυτό χρειάζεται το ανακάτεμα. Για να αλλάζουν θέση, να μοιράζεται η θερμότητα και να μην καίγονται πάντα οι ίδιες.
Άλλωστε, το ανακάτεμα δεν είναι απαραίτητα ανατροπή. Είναι μια υπενθύμιση ότι κανείς δεν δικαιούται να βρίσκεται μόνιμα στην κορυφή και κανείς δεν είναι καταδικασμένος να μένει στον πάτο.
Το μόνο που χρειάζεται προσοχή είναι να μη γίνει το ανακάτεμα τόσο έντονο, ώστε στο τέλος να μη μείνει ούτε μία πατάτα ολόκληρη!
Και τελικά, το τηγάνι μάς διδάσκει κάτι απλό: η ισορροπία δεν βρίσκεται στο να μένει ο καθένας στη θέση του, αλλά στο να υπάρχει η δυνατότητα να αλλάζει θέση. Γιατί όταν κάποιοι καίγονται για να παραμένουν άλλοι στην κορυφή, το πρόβλημα δεν είναι η θερμοκρασία. Είναι η κατανομή της.
Ο φωτογράφος γίνεται φωτογραφιζόμενος. Εκείνος που κρατούσε τη μηχανή και αποφάσιζε τι αξίζει να αποτυπωθεί, βρίσκεται ξαφνικά μπροστά στον φακό. Ο παρατηρητής γίνεται παρατηρούμενος, ο κυνηγός γίνεται θήραμα και εκείνος που μοίραζε τα βλέμματα αναγκάζεται να τα δεχτεί.
Κάπως έτσι αλλάζει η ισορροπία. Γιατί είναι εύκολο να εκθέτεις τους άλλους, να επιλέγεις τη γωνία, το κάδρο, τη στιγμή και κυρίως όσα θα μείνουν έξω από τη φωτογραφία. Δυσκολότερο είναι να βρεθείς εσύ μέσα στο κάδρο, χωρίς τη δυνατότητα να σκηνοθετήσεις την εικόνα σου.
Και τότε ανακαλύπτεις πως η φωτογραφία δεν είναι πάντα αθώα. Μπορεί να καταγράφει στιγμές, αλλά μπορεί και να αποκαλύπτει χαρακτήρες.
Το πρόβλημα δεν είναι να σε φωτογραφίζουν. Είναι να συνηθίζεις να φωτογραφίζεις τους άλλους, χωρίς ποτέ να αντέχεις να δεις τη δική σου φωτογραφία. Γιατί, τελικά, όλοι έχουμε έναν φακό στραμμένο πάνω μας. Απλώς δεν κοιτάζουμε πάντα προς τη σωστή κατεύθυνση.
Η 30ή Απριλίου 1975 δεν ήταν απλώς η ημέρα που έπεσε η Σαϊγκόν. Ήταν η ημέρα που αντιστράφηκαν οι ρόλοι. Εκείνοι που για χρόνια έμπαιναν σε ξένες χώρες ως απελευθερωτές, εγγυητές της δημοκρατίας και υπερασπιστές της ελευθερίας, βρέθηκαν ξαφνικά να εγκαταλείπουν μια πόλη που δεν μπορούσαν πια να ελέγξουν.
Οι εικόνες των αμερικανικών ελικοπτέρων στις ταράτσες, των ανθρώπων που συνωστίζονταν για μια θέση διαφυγής και της βιαστικής εκκένωσης της αμερικανικής πρεσβείας έγιναν το σύμβολο μιας ιστορικής ήττας.
Η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη του κόσμου αποχωρούσε από το Βιετνάμ, αφήνοντας πίσω της όχι μόνο μια ηττημένη στρατηγική, αλλά και τα ερείπια μιας μακράς πολεμικής επέμβασης.
Κι εδώ βρίσκεται η ειρωνεία της Ιστορίας.
Η Σαϊγκόν έγινε κάτι περισσότερο από μια στρατιωτική ήττα. Έγινε το σύμβολο της αλαζονείας μιας υπερδύναμης που πίστεψε ότι μπορεί να ορίζει την τύχη ενός λαού, επειδή διαθέτει περισσότερα όπλα, περισσότερα χρήματα και μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ.
Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό δίδαγμα της ιστορίας: οι ρόλοι δεν μένουν για πάντα ίδιοι. Ο κυνηγός μπορεί να γίνει θήραμα, ο κατακτητής φυγάς και ο πανίσχυρος να ανακαλύψει πως η δύναμή του έχει όρια.
Γιατί μπορείς να κατακτήσεις μια χώρα με στρατό, αλλά δεν μπορείς να κατακτήσεις τη συνείδηση ενός λαού με ελικόπτερα.
Κάποιες φορές η Ιστορία δεν χρειάζεται να γράψει την ήττα. Αρκεί να φωτογραφίσει ένα ελικόπτερο που απογειώνεται από την ταράτσα μιας πρεσβείας.
Και να αφήσει τους υπόλοιπους να καταλάβουν ποιος τελικά έμεινε χωρίς πατρίδα και ποιος χωρίς άλλοθι.
Στο παιχνίδι του κυνηγού και του θηράματος τίποτα δεν είναι δεδομένο. Άλλοτε κυνηγάς, άλλοτε σε κυνηγούν και μερικές φορές μπερδεύεις τόσο πολύ τους ρόλους, που δεν ξέρεις αν βρίσκεσαι σε σαφάρι ή σε ερωτικό ραντεβού.
Ο κυνηγός έχει την ψευδαίσθηση πως διαθέτει τον έλεγχο. Παραμονεύει, στήνει παγίδες, υπολογίζει κινήσεις και περιμένει την κατάλληλη στιγμή. Το θήραμα, όμως, δεν είναι πάντοτε ανυποψίαστο. Μπορεί να παρατηρεί, να περιμένει και να γνωρίζει πολύ καλύτερα το έδαφος.
Και φυσικά, υπάρχει και η γυναίκα, που μπορεί να είναι κυνηγός, θήραμα ή απλώς εκείνη που παρακολουθεί με ενδιαφέρον δύο επίδοξους κυνηγούς να διεκδικούν την ίδια παγίδα.
Στη φύση, άλλωστε, η επιβίωση δεν υπακούει σε κοινωνικά στερεότυπα. Ούτε ο αρσενικός έχει πάντα τον πρώτο λόγο ούτε το θηλυκό περιμένει υπομονετικά τη σειρά του.
Το μόνο βέβαιο είναι πως όποιος μπαίνει στο δάσος με την πεποίθηση ότι είναι ο κυνηγός, καλό είναι να έχει κοιτάξει προηγουμένως πίσω του. Γιατί μπορεί να μην είναι ο μόνος που κρατάει καραμπίνα! Και τότε αρχίζει το πραγματικό δράμα. Ο μέχρι χθες κυνηγός ανακαλύπτει ξαφνικά την αξία της ενσυναίσθησης, επικαλείται δικαιώματα, ζητά δικαιοσύνη και ανακαλύπτει πως υπάρχουν και κανόνες στο κυνήγι. Μέχρι χθες, βέβαια, τους κανόνες τούς έγραφε ο ίδιος.
Γιατί όλοι αγαπούν την ισότητα, αρκεί να μην τους πετύχει από την ανάποδη. Και κανένας κυνηγός δεν συμπαθεί τόσο πολύ την ειρήνη όσο εκείνος που μόλις είδε το θήραμα να οπλίζει!
Ο Ρήγας έχει το στέμμα, τη μεγαλομανία και την ακλόνητη πεποίθηση ότι ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον θρόνο του. Δεν χρειάζεται να κάνει πολλά. Αρκεί να κάθεται ψηλά και να περιμένει τους άλλους να του ανοίγουν δρόμο. Είναι ο γεννημένος εξουσιαστής, ακόμη κι όταν δεν εξουσιάζει τίποτα περισσότερο από την υπομονή των υπηκόων του.
Η Ντάμα διαθέτει γοητεία, στρατηγική και κοινωνική ευελιξία. Ξέρει πότε να χαμογελά, πότε να σιωπά και κυρίως πότε να αλλάζει πλευρά. Δεν κυβερνά απαραίτητα με το στέμμα, αλλά γνωρίζει καλά τα παρασκήνια του παλατιού. Άλλωστε, πολλές φορές εκεί παίρνονται οι πραγματικές αποφάσεις.
Και ο Βαλές! Ο αγαπημένος μικρομεσαίος της ιεραρχίας. Ο άνθρωπος για όλες τις δουλειές, ο πιστός ακόλουθος, ο πρόθυμος χειροκροτητής. Κρατάει το παλτό του Ρήγα, εκτελεί τις επιθυμίες της Ντάμας και περιμένει τη σειρά του για μια θέση στο τραπέζι της εξουσίας. Στο μεταξύ, αυτοαποκαλείται παράγοντας.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η κοινωνία. Οι Ρήγες μοιράζουν αξιώματα, οι Ντάμες διαχειρίζονται ισορροπίες και οι Βαλέδες αναλαμβάνουν να εξηγήσουν στον λαό πόσο σπουδαίο είναι το παιχνίδι. Όλοι μιλούν για αξιοκρατία, δικαιοσύνη και ίσες ευκαιρίες, αρκεί να μη χρειαστεί να αλλάξει η σειρά των χαρτιών.
Και φυσικά, κανείς δεν θέλει να χάσει. Ακόμη κι όταν το παιχνίδι είναι στημένο, όλοι επιμένουν πως παίζουν τίμια.Οι Ρήγες επικαλούνται την καταγωγή τους, οι Ντάμες την αξία τους και οι Βαλέδες τις γνωριμίες τους. Μόνο τα υπόλοιπα χαρτιά δεν έχουν δικαίωμα λόγου. Είναι εκεί για να συμπληρώνουν την τράπουλα.
Μόνο που στη ζωή, όπως και στην τράπουλα, δεν κερδίζει πάντοτε ο Ρήγας. Μερικές φορές τον ρίχνει κάτω ένας απλός άσος.
Ο έρωτας έχει τη δική του αριθμητική, μόνο που σπάνια συμφωνεί με εκείνη των μαθηματικών. Το ένα μπορεί να υποφέρει, το δύο να δυσκολεύεται και το τρία να υπόσχεται μια διαφορετική ισορροπία. Όχι απαραίτητα καλύτερη, σίγουρα όμως πιο περίπλοκη.
Στην παραδοσιακή αντίληψη των ανθρώπινων σχέσεων, ο έρωτας έχει δύο πρωταγωνιστές. Έναν που αγαπά και έναν που ανταποκρίνεται. Όταν όμως η ανταπόκριση απουσιάζει, γεννιέται η απόρριψη, η προσμονή, η ανασφάλεια και εκείνη η παράξενη συναισθηματική εξάρτηση που κάνει τον άνθρωπο να επιμένει σε κάτι που τον πληγώνει. Ο μονόπλευρος έρωτας είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική απόδειξη πως το συναίσθημα δεν αρκεί από μόνο του για να δημιουργήσει μια σχέση.
Τι γίνεται όμως όταν η ζωή αντιστρέφει τους όρους του παιχνιδιού; Όταν εκείνος που κάποτε παρακαλούσε για μια θέση στην καρδιά κάποιου άλλου βρίσκεται ξαφνικά ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που τον επιθυμούν; Εκεί όπου περίμενε την επιλογή, καλείται τώρα να διαχειριστεί την πολλαπλότητα. Και εκεί όπου αναζητούσε την αποκλειστικότητα, ανακαλύπτει την πολυπλοκότητα.
Το βιβλίο με τίτλο «Όταν το δυο δεν λειτουργεί… υπάρχει το τρίο» του συγγραφέα Διονύση Σγούρου, το οποίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κάκτος, ακριβώς αυτό πραγματεύεται. Πρόκειται για ένα σύγχρονο κοινωνικό και αισθηματικό μυθιστόρημα που πραγματεύεται τις ανθρώπινες σχέσεις, τον μονόπλευρο έρωτα, αλλά και την πολυπλοκότητα των συναισθημάτων μέσα από την εμπειρία ενός ερωτικού τριγώνου. Η υπόθεση του βιβλίου επικεντρώνεται στις ανατροπές και τις προκλήσεις των ερωτικών σχέσεων, αναλύοντας τα όρια του έρωτα και της πίστης. Ο κεντρικός ήρωας βιώνει διαδοχικά διαφορετικές μορφές του συναισθήματος. Αρχικά, έρχεται αντιμέτωπος με έναν έντονο, μονόπλευρο έρωτα για μια γυναίκα που δεν ανταποκρίνεται. Στη συνέχεια, τα δεδομένα αλλάζουν ριζικά όταν βρίσκεται να ζει έναν αμοιβαίο έρωτα με δύο άλλες γυναίκες ταυτόχρονα. Μέσα από αυτή την πορεία, το βιβλίο εξερευνά ποια μορφή συναισθήματος είναι τελικά η πιο δυνατή, πώς διαχειρίζεται κανείς την πολυπλοκότητα των παράλληλων σχέσεων και τι συμβαίνει όταν η κλασική δομή ενός ζευγαριού (το «δυο») σταματά να αποδίδει. Καθώς η πλοκή εξελίσσεται, οι ισορροπίες γίνονται όλο και πιο εύθραυστες. Η καθημερινότητα και οι σχέσεις των τριών προσώπων περιπλέκονται, αναγκάζοντας τον ήρωα και τις δύο γυναίκες να αναμετρηθούν με τις κοινωνικές συμβάσεις, τις προσωπικές τους αντοχές, τη ζήλια και το ερώτημα: μπορεί τελικά ένα «τρίο» να λειτουργήσει εκεί που το «δυο» απέτυχε;
Το ερωτικό τρίγωνο δεν είναι απλώς μια αριθμητική προσθήκη σε μια σχέση. Είναι μια διαφορετική δοκιμασία της ανθρώπινης επιθυμίας. Φέρνει στην επιφάνεια ερωτήματα για την κτητικότητα, τη ζήλια, την ελευθερία, την εμπιστοσύνη και κυρίως για την ανάγκη του ανθρώπου να αισθάνεται μοναδικός. Μπορεί κάποιος να αγαπά δύο ανθρώπους χωρίς να αδικεί κανέναν; Μπορεί η επιθυμία να μοιράζεται χωρίς να μετατρέπεται σε ανταγωνισμό; Και πόση ελευθερία αντέχει τελικά μια σχέση όταν έχει μάθει να λειτουργεί μέσα από κανόνες αποκλειστικότητας;
Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα να μην είναι ο αριθμός των ανθρώπων, αλλά η αντίφαση ανάμεσα σε όσα επιθυμούμε και σε όσα είμαστε διατεθειμένοι να προσφέρουμε. Θέλουμε ελευθερία, αλλά συχνά απαιτούμε βεβαιότητα. Θέλουμε να μας αγαπούν χωρίς περιορισμούς, αλλά δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε ότι ο άλλος δεν μας ανήκει. Μιλάμε για συντροφικότητα, ενώ πολλές φορές εννοούμε ιδιοκτησία με συναισθηματικό περιτύλιγμα.
Αυτό δεν σημαίνει πως κάθε μορφή σχέσης είναι ισοδύναμη ούτε πως η πολλαπλότητα αποτελεί από μόνη της απελευθέρωση. Χωρίς ειλικρίνεια, συναίνεση και αμοιβαίο σεβασμό, ακόμη και η πιο ελεύθερη σχέση μπορεί να γίνει ένας μηχανισμός ανασφάλειας και εκμετάλλευσης.
Ο τίτλος του βιβλίου του Διονύση Σγούρου λειτουργεί, λοιπόν, σαν μια παιχνιδιάρικη πρόκληση απέναντι στις καθιερωμένες αντιλήψεις. Ίσως το δυο να μη λειτουργεί επειδή οι άνθρωποι δεν έμαθαν να επικοινωνούν. Ίσως το τρία να μη λειτουργεί επειδή οι άνθρωποι δεν έμαθαν να μοιράζονται. Και ίσως τελικά το πρόβλημα να μην βρίσκεται ούτε στο δύο ούτε στο τρία, αλλά στην ανθρώπινη δυσκολία να αγαπά χωρίς να κατέχει.
Γιατί ο έρωτας δεν είναι αριθμητική πράξη. Δεν προσθέτεις έναν άνθρωπο για να αφαιρέσεις τα προβλήματα μιας σχέσης. Δεν πολλαπλασιάζεις την αγάπη αλλάζοντας απλώς τον αριθμό των πρωταγωνιστών. Το ζητούμενο δεν είναι πόσοι χωρούν σε μια σχέση, αλλά πόση ελευθερία, αλήθεια και ενσυναίσθηση χωρούν ανάμεσά τους.
Μπήκε ο χειμώνας και μαζί του η ανάγκη για ζεστασιά. Κάποτε λέγαμε «κρύο καιρός για δύο». Αλλά μάλλον δεν έχουμε μελετήσει αρκετά τις γάτες. Οι γάτες, ως γνωστόν, δεν έχουν ιδιαίτερες αναστολές απέναντι στην πολυγαμία. Ούτε συμβόλαια αποκλειστικότητας υπογράφουν ούτε ζητούν εξηγήσεις για το παρελθόν. Ζουν τον έρωτά τους με μια φυσικότητα που θα έκανε αρκετούς κοινωνικούς θεσμούς να χάσουν τον ύπνο τους.
Και τώρα που η ενεργειακή κρίση χτυπά την πόρτα, μήπως ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε τις ανθρώπινες συμβάσεις; Δύο σώματα παράγουν περισσότερη θερμότητα από ένα, τρία ακόμη περισσότερη. Οικονομία κλίμακας, που θα έλεγαν και οι οικονομολόγοι.
Βέβαια, το τρίο έχει τις δυσκολίες του. Ποιος κοιμάται στη μέση; Ποιος κρατάει την κουβέρτα; Ποιος πληρώνει το ρεύμα; Και κυρίως, ποιος δικαιούται να ζητήσει αποκλειστικότητα όταν η θέρμανση έχει γίνει είδος πολυτελείας;
Ίσως τελικά οι γάτες να έχουν κάτι να μας διδάξουν. Όχι απαραίτητα για την ηθική, αλλά για την προσαρμογή στις δύσκολες συνθήκες.
Άλλωστε, όταν η αγορά απελευθερώνεται, γιατί να παραμένει ρυθμιζόμενη η ερωτική ζωή; Κρύο καιρός για τρίο, λοιπόν. Γιατί ο έρωτας μπορεί να είναι προσωπική υπόθεση, αλλά η θέρμανση είναι πλέον συλλογική ανάγκη!
Ένα άγαλμα μπορεί να μας δείξει πολύ περισσότερα από τη μορφή ενός ανθρώπου. Μπορεί να αποκαλύψει τις αξίες μιας κοινωνίας, την πολιτική της μνήμη, τις ιδεολογικές της προτιμήσεις, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία επιλέγει να αφηγείται την ιστορία. Ένα απλωμένο χέρι δείχνει μια κατεύθυνση. Ποιος, όμως, την καθορίζει; Προς τα πού μας καλεί να κοιτάξουμε; Προς την ελευθερία, την πρόοδο, την εξέγερση ή μήπως προς μια εξιδανικευμένη εκδοχή του παρελθόντος;
Τα μνημεία δεν είναι πάντοτε αθώες υπενθυμίσεις. Είναι και πολιτικές επιλογές. Κάποιοι αποφασίζουν ποιοι θα ανέβουν στα βάθρα, ποιοι θα αποκτήσουν διαστάσεις ηρώων και ποιοι θα παραμείνουν έξω από το κάδρο της επίσημης ιστορίας. Η συλλογική μνήμη, άλλωστε, έχει τους δικούς της σκηνοθέτες.
Οι εξουσίες αγαπούν τα αγάλματα. Ιδιαίτερα εκείνα που δεν μιλούν, δεν διαμαρτύρονται και δεν αμφισβητούν. Μπορούν να τα επικαλούνται, να φωτογραφίζονται μπροστά τους και να δανείζονται τη λάμψη τους, χωρίς να χρειάζεται να ακολουθούν το παράδειγμά τους.
Κι έτσι, συχνά, η ιστορική μνήμη μετατρέπεται σε εθνικό διακοσμητικό στοιχείο, ενώ η πραγματική ιστορία, με τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και τις κοινωνικές της διεκδικήσεις, παραμένει λιγότερο δημοφιλής.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο δεν είναι ποιος βρίσκεται πάνω στο βάθρο, αλλά ποιος κατασκευάζει το βάθρο και για ποιον λόγο. Γιατί ένα άγαλμα μπορεί να δείχνει προς το μέλλον, αλλά μια κοινωνία που περιορίζεται να το θαυμάζει κινδυνεύει να μείνει για πάντα εγκλωβισμένη στο παρελθόν.
Η ενσυναίσθηση δεν είναι για χόρταση. Δεν είναι κοινωνικό αγαθό που διανέμεται με δελτίο, ούτε πολιτικό επίδομα που χορηγείται σε δόσεις, ανάλογα με τις δημοσκοπήσεις, τις τηλεοπτικές κάμερες και τις επικοινωνιακές ανάγκες της εξουσίας.
Στην πλατεία Κλαυθμώνος κάποτε έκλαιγαν οι δημόσιοι υπάλληλοι που έχαναν τις θέσεις τους με κάθε κυβερνητική εναλλαγή- έτσι πήρε και το όνομά της. Σήμερα, η πλατεία θα μπορούσε να φιλοξενεί ένα διαφορετικό είδος κλαυθμού: τους πολίτες που περιμένουν ενσυναίσθηση από εκείνους που έχουν αναγάγει την πολιτική στην τέχνη της διαχείρισης του ανθρώπινου πόνου.
Οι πολιτικοί ανακάλυψαν εγκαίρως τη δύναμη του συναισθήματος. Έμαθαν να σκύβουν πάνω από τον αδύναμο, αρκεί να υπάρχει φωτογράφος. Να συγκινούνται με τον συνταξιούχο, αρκεί να μην τους ζητήσει να ζήσει με τη σύνταξή του. Να συμπάσχουν με τον εργαζόμενο, αρκεί να μην ενοχληθούν οι ισορροπίες της αγοράς. Να μιλούν για τους φτωχούς, χωρίς να χρειάζεται να συναντηθούν με τις αιτίες της φτώχειας.
Η ενσυναίσθηση έγινε μέρος του πολιτικού μάρκετινγκ. Ένα ακόμη επικοινωνιακό προϊόν, συσκευασμένο σε δηλώσεις συμπαράστασης, επετειακές αναρτήσεις και δακρύβρεχτες ομιλίες. Άλλωστε, στην εποχή μας ακόμη και η ανθρωπιά χρειάζεται υπεύθυνο επικοινωνίας.
Υπάρχει, όμως, και η καθημερινή εκμετάλλευσή της. Εκείνοι που απαιτούν διαρκώς κατανόηση, αλλά δεν καταλαβαίνουν κανέναν. Που επικαλούνται τις δυσκολίες τους για να δικαιολογούν κάθε ιδιοτέλεια. Που θεωρούν την ευαισθησία του άλλου προσωπικό τους απόθεμα, διαθέσιμο προς κατανάλωση. Μια μικρή ιδιωτική εξουσία, με δωρεάν πρόσβαση στα συναισθήματα των άλλων.
Και κάπως έτσι η ενσυναίσθηση κινδυνεύει να γίνει το πιο κακοπληρωμένο επάγγελμα της κοινωνίας. Οι ευαίσθητοι καλούνται να κατανοούν, να συγχωρούν, να υποχωρούν και να προσφέρουν. Οι επιτήδειοι αναλαμβάνουν απλώς να εισπράττουν.
Αλλά η ενσυναίσθηση δεν σημαίνει πολιτική υποταγή, προσωπική αυτοθυσία ή απεριόριστη ανοχή. Δεν είναι υποχρέωση του αδύναμου να κατανοεί διαρκώς εκείνον που τον εκμεταλλεύεται. Ούτε η καλοσύνη μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την αδικία.
Μια κοινωνία δεν αποδεικνύει την ανθρωπιά της με το πόσο συχνά συγκινείται, αλλά με το πόσο περιορίζει τις συνθήκες που παράγουν δυστυχία, ανισότητα και αποκλεισμό. Δεν χρειάζεται περισσότερες δηλώσεις συμπόνιας. Χρειάζεται λιγότερους λόγους για να τις ζητούν οι άνθρωποι.
Και ίσως κάποτε η πλατεία Κλαυθμώνος να πάψει να είναι το σύμβολο όσων κλαίνε επειδή χάνουν τη θέση τους και να γίνει το σύμβολο μιας κοινωνίας που αρνείται να κλαίει για όσα θα μπορούσε να έχει αλλά της στερούν.
Γιατί η ενσυναίσθηση δεν είναι για χόρταση. Δεν είναι πολιτικό εμπόρευμα, προσωπικό προνόμιο ή συναισθηματικό ΑΤΜ. Είναι κοινωνική ευθύνη και έμπρακτη αλληλεγγύη.
Και για να μην υπάρξει παρεξήγηση: η ανθρωπιά δεν χρειάζεται επικοινωνιακή στρατηγική. Χρειάζεται να κατέβει από τα προεκλογικά μπαλκόνια και να συναντήσει τους ανθρώπους στην πλατεία. Χωρίς κάμερες, χωρίς χειροκροτήματα και, κυρίως, χωρίς να ζητήσει την ψήφο τους.
Η ενσυναίσθηση δεν είναι για χόρταση. Δεν είναι ένα ανεξάντλητο απόθεμα συναισθημάτων από το οποίο μπορεί κάποιος να αντλεί διαρκώς, χωρίς να αναρωτιέται τι αφήνει πίσω του. Δεν είναι αδυναμία, ούτε πρόσκληση για συναισθηματική εκμετάλλευση.
Το να κατανοείς τον πόνο, τις ανάγκες και τις αδυναμίες του άλλου δεν σημαίνει ότι οφείλεις να γίνεσαι το καταφύγιο κάθε ιδιοτέλειας. Η ευαισθησία δεν είναι λευκή επιταγή για όσους γνωρίζουν να την εκμεταλλεύονται. Υπάρχουν άνθρωποι που μπερδεύουν την κατανόηση με την ανοχή, τη συγχώρεση με την υποχρέωση και τη δοτικότητα με την απεριόριστη διαθεσιμότητα.
Η ενσυναίσθηση, όμως, χρειάζεται αμοιβαιότητα. Δεν σημαίνει να αδειάζεις τον εαυτό σου για να γεμίζουν οι άλλοι. Δεν σημαίνει να δικαιολογείς διαρκώς εκείνους που δεν υπολογίζουν τα συναισθήματά σου.
Γιατί υπάρχει και η άλλη πλευρά της ευαισθησίας: η προστασία της.
Να μπορείς να νιώθεις τον άλλον χωρίς να γίνεσαι θύμα του. Να κατανοείς χωρίς να υποτάσσεσαι. Να προσφέρεις χωρίς να επιτρέπεις να σε χρησιμοποιούν.
Η ενσυναίσθηση δεν είναι για χόρταση, ούτε για εκμετάλλευση. Είναι για μοίρασμα. Και το μοίρασμα προϋποθέτει ανθρώπους που ξέρουν όχι μόνο να παίρνουν, αλλά και να αισθάνονται.
Μια κρυφή ενσυναίσθηση παύει να έχει νόημα όταν παραμένει κρυφή. Η αξία της αποκτά υπόσταση μόνο όταν εκδηλώνεται έμπρακτα. Όταν εγκαταλείπει τον εσωτερικό κόσμο των σκέψεων και των συναισθημάτων και περνά στον κόσμο των ανθρώπινων σχέσεων. Γιατί δεν αρκεί να καταλαβαίνεις τον πόνο του άλλου, να αντιλαμβάνεσαι τις ανάγκες του ή να συμμερίζεσαι τις αγωνίες του, αν εκείνος δεν μπορεί να αισθανθεί την παρουσία και τη συμπαράστασή σου.
Συχνά θεωρούμε πως επειδή αισθανόμαστε κάτι βαθιά, ο άλλος οφείλει κάπως να το αντιλαμβάνεται. Πιστεύουμε ότι ένα βλέμμα, μια σκέψη ή μια εσωτερική συγκίνηση αρκούν για να μεταφέρουν όσα συμβαίνουν μέσα μας. Όμως οι άνθρωποι δεν επικοινωνούν με τηλεπάθεια. Δεν μπορούν να κατοικήσουν στις προθέσεις μας ούτε να ανακαλύψουν την ευαισθησία που επιλέγουμε να κρατάμε κρυφή. Αυτό που δεν εκφράζεται κινδυνεύει να εκληφθεί ως αδιαφορία.
Στον έρωτα, η αντίφαση γίνεται ακόμη πιο έντονη. Μπορεί κάποιος να αντιλαμβάνεται τις ανασφάλειες του συντρόφου του, να γνωρίζει τις ευαισθησίες του, να κατανοεί τις σιωπές και τις αποστάσεις του, αλλά να μην κάνει τίποτα για να του το δείξει. Να αισθάνεται πολλά και να εκδηλώνει ελάχιστα. Να περιμένει από τον άλλον να αναγνωρίσει μια αγάπη που δεν βρίσκει τον δρόμο να εκφραστεί.
Κι όμως, η ενσυναίσθηση δεν είναι απλώς μια συναισθηματική ικανότητα. Είναι στάση ζωής και, κυρίως, πράξη ευθύνης απέναντι στον άλλον. Είναι να ακούς χωρίς να διακόπτεις, να καταλαβαίνεις χωρίς να καταδικάζεις, να πλησιάζεις χωρίς να εισβάλλεις. Να αναγνωρίζεις πότε ένα χάδι είναι σημαντικότερο από μια συμβουλή, πότε μια συγγνώμη αξίζει περισσότερο από χίλιες δικαιολογίες και πότε η σιωπηλή παρουσία σου μπορεί να γίνει το ασφαλέστερο καταφύγιο.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η ενσυναίσθηση πρέπει να μετατρέπεται σε αυτοθυσία ή διαρκή υποχώρηση. Δεν σημαίνει να ακυρώνεις τις δικές σου ανάγκες για να ικανοποιείς τις ανάγκες των άλλων. Σημαίνει να αναγνωρίζεις την ανθρώπινη υπόσταση του άλλου χωρίς να απαιτείς να προσαρμοστεί στις δικές σου επιθυμίες. Να αγαπάς χωρίς να κατέχεις, να ενδιαφέρεσαι χωρίς να ελέγχεις και να προσφέρεις χωρίς να δημιουργείς χρέος.
Το ίδιο ισχύει στις φιλίες, στην οικογένεια, στην δουλειά, στην κοινωνία. Δεν αρκεί να δηλώνουμε ότι νοιαζόμαστε για τους ανθρώπους, αν η συμπεριφορά μας αναπαράγει την αδιαφορία, την απαξίωση και τον αποκλεισμό. Η ενσυναίσθηση κρίνεται όχι από όσα πιστεύουμε για τον εαυτό μας, αλλά από όσα αισθάνονται οι άνθρωποι που συναντούν τη συμπεριφορά μας.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας να μην είναι ότι χάσαμε εντελώς την ικανότητα να αισθανόμαστε, αλλά ότι μάθαμε να κρατάμε τα συναισθήματά μας ασφαλισμένα μέσα μας. Να θεωρούμε την ευαισθησία προσωπική υπόθεση και την εκδήλωσή της περιττή έκθεση. Κι έτσι, ενώ μπορεί να καταλαβαίνουμε περισσότερα απ' όσα δείχνουμε, καταλήγουμε να προσφέρουμε λιγότερα απ' όσα χρειάζονται οι ανθρώπινες σχέσεις.
Η ενσυναίσθηση δεν είναι αυτό που αισθάνεσαι κρυφά για κάποιον. Είναι αυτό που κάνεις ώστε να μη χρειάζεται να αναρωτιέται αν τον αισθάνεσαι. Γιατί η κατανόηση που δεν γίνεται φροντίδα, η αγάπη που δεν γίνεται παρουσία και η ευαισθησία που δεν γίνεται πράξη παραμένουν ανεκπλήρωτες δυνατότητες.
Ο Έλληνας είναι ένας λαός με αξιοθαύμαστη ικανότητα συγκίνησης. Μπορεί να δακρύσει με ένα τραγούδι, να ανατριχιάσει με μια εθνική επέτειο, να θυμώσει με μια αδικία που συμβαίνει στην άλλη άκρη του κόσμου και να γράψει τρεις παραγράφους συμπαράστασης στα κοινωνικά δίκτυα. Αρκεί, βέβαια, η αδικία να μη συμβαίνει στην πολυκατοικία του, η φτώχεια να μη χτυπά τη δική του πόρτα και ο άνθρωπος που χρειάζεται βοήθεια να μη βρίσκεται μπροστά του, εμποδίζοντας τη διέλευσή του.
Γιατί ο Έλληνας αγαπά τον άνθρωπο. Τον άνθρωπο γενικώς. Τον συγκεκριμένο άνθρωπο, όμως, τον αντιμετωπίζει με μεγαλύτερη επιφύλαξη.
Είναι αλληλέγγυος, αρκεί να μη χρειαστεί να μοιραστεί. Είναι φιλάνθρωπος, αρκεί να μη διαταραχθεί η καθημερινότητά του. Είναι ευαίσθητος με τα παιδιά του πολέμου, αλλά ενοχλείται από τα παιδιά των προσφύγων στην πλατεία. Συγκινείται με τους άστεγους στις χριστουγεννιάτικες διαφημίσεις, αλλά δεν θέλει τον άστεγο έξω από το κατάστημά του. Θέλει καθαρούς δρόμους, αρκεί να μη χρειαστεί να αναρωτηθεί ποιος κοιμάται στα πεζοδρόμια.
Η ενσυναίσθηση έχει γίνει υπόθεση δημοσίων σχέσεων. Μια φωτογραφία, μια ανάρτηση, ένα συγκινητικό σχόλιο και η ανθρωπιά μας αποκαταστάθηκε. Μπορούμε πλέον να επιστρέψουμε απερίσπαστοι στην αγαπημένη μας εθνική ασχολία: να κρίνουμε τους πάντες και να εξαιρούμε τον εαυτό μας.
Εδώ, άλλωστε, έχουμε αναπτύξει μια ιδιαίτερη κοινωνική επιστήμη: την εξατομικευμένη ηθική. Όταν παρανομεί ο άλλος, απαιτούμε την εφαρμογή του νόμου. Όταν παρανομώ εγώ, υπάρχουν εξηγήσεις, συγκυρίες και ειδικές περιστάσεις. Όταν ο άλλος παίρνει το επίδομα, είναι τεμπέλης. Όταν το παίρνω εγώ, είναι δικαίωμα. Όταν ο άλλος φοροδιαφεύγει, είναι κλέφτης. Όταν το κάνω εγώ, είναι άμυνα απέναντι στο κράτος.
Και κάπως έτσι, η κοινωνία μετατρέπεται σε μια απέραντη αίθουσα δικαστηρίου, όπου όλοι είναι κατήγοροι και κανείς δεν αναλαμβάνει την ευθύνη του κατηγορουμένου.
Μας ενοχλεί η αγένεια, αλλά κορνάρουμε στον μπροστινό πριν ανάψει πράσινο. Μας εξοργίζει η αδικία, αλλά προσπερνάμε εκείνον που αδικείται όταν δεν μας συμφέρει να εμπλακούμε. Απαιτούμε σεβασμό, αλλά δεν σεβόμαστε τον εργαζόμενο, τον ηλικιωμένο, τον διαφορετικό, τον αδύναμο. Θέλουμε ένα καλύτερο κράτος, αλλά δυσκολευόμαστε να γίνουμε καλύτεροι πολίτες.
Και βέβαια, έχουμε πάντα μια έτοιμη δικαιολογία: «Έτσι είναι η κοινωνία». Μια κοινωνία, όμως, δεν είναι κάποιο αφηρημένο τέρας που κατοικεί κάπου μακριά. Είναι εμείς. Οι καθημερινές μας επιλογές, οι μικρές μας παραχωρήσεις, οι ανοχές μας, οι σιωπές μας και κυρίως οι εξαιρέσεις που επιφυλάσσουμε στον εαυτό μας.
Ίσως τελικά ο Έλληνας να μην έχασε την ενσυναίσθησή του. Ίσως απλώς την έχει περιορίσει στα μέτρα του προσωπικού του συμφέροντος. Να αισθάνεται τον πόνο του άλλου, αρκεί να μη χρειαστεί να τον μοιραστεί. Να υπερασπίζεται την αξιοπρέπεια, αρκεί να μην αφορά κάποιον που δεν συμπαθεί. Να επικαλείται την ανθρωπιά, χωρίς να χρειάζεται να την εφαρμόζει.
Και το πιο παράδοξο; Συνεχίζουμε να καμαρώνουμε για τον πολιτισμό μας, την ιστορία μας, τη φιλοξενία μας και τις ανθρωπιστικές μας παραδόσεις.
Μόνο που ο πολιτισμός δεν είναι οικογενειακό κειμήλιο για να το επιδεικνύουμε στις εθνικές επετείους. Είναι καθημερινή συμπεριφορά.
Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι ο Έλληνας δεν μπορεί να μπει στη θέση του άλλου. Είναι ότι έχει βολευτεί τόσο πολύ στη δική του, ώστε δεν θέλει ούτε να σηκωθεί.
Οι ποιητές έχουν έναν παράξενο τρόπο να αντιλαμβάνονται τον κόσμο. Δεν βλέπουν απλώς όσα συμβαίνουν γύρω τους· αισθάνονται όσα συμβαίνουν μέσα στους άλλους. Μπορούν να σταθούν για λίγο στη θέση ενός ξένου, να αφουγκραστούν τη σιωπή ενός μοναχικού ανθρώπου, να αναγνωρίσουν τον πόνο πίσω από ένα χαμόγελο και την απόγνωση πίσω από μια αδιάφορη ματιά.
Η ενσυναίσθησή τους δεν περιορίζεται στις ανθρώπινες σχέσεις. Απλώνεται στα ζώα, στα δέντρα, στα ποτάμια, στα εγκαταλειμμένα σπίτια, στα πράγματα που οι υπόλοιποι προσπερνούν χωρίς να τους δώσουν σημασία. Ο ποιητής μπορεί να αισθανθεί τη μοναξιά ενός δέντρου που έμεινε όρθιο μέσα σε ένα καμένο δάσος, την αγωνία ενός πουλιού που έχασε τη φωλιά του, τη νοσταλγία ενός παλιού δρόμου που δεν τον περπατά πια κανείς.
Ίσως επειδή η ποίηση προϋποθέτει μια διαρκή έξοδο από τον εαυτό. Για να γράψεις για τον άλλον, πρέπει πρώτα να πάψεις να θεωρείς τον εαυτό σου το κέντρο του κόσμου. Να εγκαταλείψεις, έστω για λίγο, τη δική σου βεβαιότητα και να δοκιμάσεις να δεις μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου.
Ο ποιητής δεν χρειάζεται να έχει ζήσει όλες τις ανθρώπινες εμπειρίες για να τις καταλάβει. Χρειάζεται να διαθέτει εκείνη τη σπάνια ευαισθησία που του επιτρέπει να αναγνωρίζει τον εαυτό του ακόμη και μέσα σε μια ξένη ιστορία.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη συγγένεια της ποίησης με την ενσυναίσθηση: και οι δύο αντιστέκονται στην αδιαφορία. Εκεί όπου ο κόσμος βλέπει έναν αριθμό, ο ποιητής βλέπει μια ζωή. Εκεί όπου η κοινωνία βλέπει ένα πρόβλημα, εκείνος αναζητά τον άνθρωπο. Εκεί όπου η εξουσία βλέπει ένα εμπόδιο, εκείνος μπορεί να αναγνωρίσει μια αδικία.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί μεγάλοι ποιητές έγιναν η φωνή εκείνων που δεν είχαν φωνή. Όχι επειδή διεκδίκησαν να μιλήσουν εκ μέρους τους, αλλά επειδή αρνήθηκαν να συνηθίσουν τη σιωπή τους.
Ίσως, τελικά, η ποίηση να μην είναι τόσο η τέχνη των λέξεων όσο η τέχνη της συμμετοχής. Να μπορείς να πονάς χωρίς να είσαι εσύ ο πληγωμένος, να συγκινείσαι χωρίς να είσαι ο πρωταγωνιστής, να υπερασπίζεσαι τη ζωή ακόμη κι όταν δεν έχει τη δική σου μορφή.
Γιατί ο πραγματικός ποιητής δεν είναι εκείνος που βρίσκει τις πιο όμορφες λέξεις για τον κόσμο. Είναι εκείνος που δεν μπορεί να παραμείνει αδιάφορος απέναντι στον πόνο του.
