Παυσίλυπον, Νάπολη.

Παυσίλυπον ή Posillipo.

Το Τραγούδι του Βεζούβιου.

Ορισμένοι λένε πως κάτω από τον Βεζούβιο δεν κοιμάται μάγμα αλλά μουσική.

Όχι μουσική ανθρώπινη∙ μια μουσική ορυκτή, αργή, σχεδόν γεωλογική, που ανεβαίνει μέσα από τις ρωγμές της γης όπως ανεβαίνει η μνήμη μέσα από τα όνειρα.

Την ιστορία αυτή την άκουσα από έναν τυφλό βιβλιοπώλη στη Νάπολη. Ή ίσως στην Μπρατισλάβα. Με τα χρόνια, οι πόλεις άρχισαν να ανταλλάσσουν μεταξύ τους δρόμους και λιμάνια μέσα στο μυαλό μου, κι έτσι δεν είμαι πλέον βέβαιος πού συνέβη τίποτε.

Ο βιβλιοπώλης κρατούσε ένα βιβλίο χωρίς τίτλο.

Οι σελίδες του ήταν από λεπτή ηφαιστειακή στάχτη.

Δεν γραφόταν με λέξεις αλλά με θερμοκρασίες.

«Κάποτε», μου είπε, «ένας μοναχός επιχείρησε να καταγράψει το τραγούδι του Βεζούβιου. Όχι τους ήχους του∙ το ίδιο το νόημά του. Διότι κάθε ηφαίστειο είναι μια γλώσσα που μιλά ο κόσμος όταν κουράζεται να είναι πέτρα.»

Τον ρώτησα αν το τραγούδι είχε μελωδία.

Χαμογέλασε.

«Όλες οι μελωδίες είναι απομεινάρια του.»

Έπειτα μου εξήγησε κάτι πιο παράξενο.

Οι άνθρωποι που ακούν το τραγούδι δεν πεθαίνουν αμέσως. Πρώτα αποκτούν μια επικίνδυνη διαύγεια. Αρχίζουν να βλέπουν πως οι πόλεις είναι λαβύρινθοι φτιαγμένοι από επαναλήψεις, πως οι έρωτες είναι κυκλικές εκρήξεις, πως η ιστορία δεν προχωρά αλλά στροβιλίζεται όπως η στάχτη στον αέρα.

Ο μοναχός, λένε, εξαφανίστηκε τη νύχτα που ολοκλήρωσε την καταγραφή.

Άφησε μόνο μία πρόταση:

«Η φωτιά θυμάται καλύτερα από τον άνθρωπο.»

Αργότερα αναζήτησα το βιβλίο σε βιβλιοθήκες της Ρώμης, του Λονδίνου και της Βιέννης.

Κανείς δεν το γνώριζε.

Ωστόσο, κάθε φορά που ανέφερα τον τίτλο, οι συνομιλητές μου σώπαιναν για λίγα δευτερόλεπτα -σαν να άκουγαν από πολύ μακριά έναν υπόγειο βόμβο.

Τώρα, έπειτα από τόσα χρόνια, υποψιάζομαι πως το τραγούδι του Βεζούβιου δεν ήταν ποτέ ήχος.

Ήταν προφητεία.

Κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του ένα ηφαίστειο που τραγουδά αθόρυβα ώσπου να βρει τη σωστή καταστροφή.

Δεν είναι απλά βουνό, είναι ο Βεζούβιος!

 

«Η Υπογράμμιση του Κόσμου.»

 

Στη Δύση, εκεί όπου ο ήλιος δεν πέφτει απλώς- αλλά βυθίζεται σαν σκέψη που κουράστηκε να εξηγεί τον εαυτό της -υπάρχει ένας κόλπος που μοιάζει με ημιτελή πρόταση.

Η Νάπολη δεν κοιμάται ποτέ πραγματικά. Απλώς αλλάζει όνειρα. Άλλοτε ονειρεύεται τραγούδια, άλλοτε απλωμένες μπουγάδες ανάμεσα σε κρυφές προσευχές, κι άλλοτε έναν έρωτα που δεν έμαθε ποτέ να ζητά άδεια.

Πάνω από αυτή τη διαρκή αϋπνία, ο Βεζούβιος στέκει σαν παλιός συγγραφέας που έχει ήδη γράψει το τέλος, αλλά συνεχίζει να το διορθώνει. Δεν είναι απειλή. Είναι μνήμη που ανασαίνει. Κάθε τόσο κάνει πως βήχει στάχτη, σαν να θυμάται κάτι που δεν ειπώθηκε σωστά.

Κάποτε, λένε, η Δύση αποφάσισε να γίνει παραμύθι.

Όχι ιστορία -αυτά είναι για τους ανθρώπους που θέλουν να ελέγχουν τον χρόνο. Παραμύθι: δηλαδή κάτι που δεν αποδεικνύεται, αλλά επιμένει.

Ένας ταξιδιώτης, χωρίς όνομα γιατί τα ονόματα βαραίνουν στα όνειρα, έφτασε στη Νάπολη ψάχνοντας το σημείο όπου η πραγματικότητα “σπάει”. Τον είχαν προειδοποιήσει:

«Εκεί ο χρόνος δεν κυλά. Σταλάζει».

Το βράδυ ανέβηκε ως τα μισά του Βεζούβιου. Όχι για να δει τη λάβα -αλλά για να ακούσει τι λέει η σιωπή όταν δεν φοβάται πια.

Κι εκεί κατάλαβε:

Η πόλη δεν φοβάται το ηφαίστειο.

Το ηφαίστειο φοβάται τη μνήμη της πόλης.

Γιατί η Νάπολη θυμάται τα πάντα, ακόμη κι όσα δεν συνέβησαν. Θυμάται τους ανθρώπους πριν γεννηθούν και μετά τον θάνατό τους, σαν να είναι το ίδιο ατελές σχέδιο.

Ο Βεζούβιος τότε, λένε, μίλησε -όχι με έκρηξη, αλλά με εκείνη τη βαθιά, σχεδόν ντροπαλή φωνή των πραγμάτων που ξέρουν ότι δεν θα γίνουν ποτέ κατανοητά:

«Δεν είμαι καταστροφή. Είμαι η υπογράμμιση κάτω από το όνομα του κόσμου».

Και η Δύση, κουρασμένη από την ίδια της τη λάμψη, έγειρε λίγο πιο κοντά στη σκιά της.

Εκεί γεννήθηκε το παραμύθι:

όχι για να εξηγηθεί η λάβα,

αλλά για να γίνει η σιωπή της κατοικήσιμη.

Το ζευγάρι της Πομπηίας.

Στο τελευταίο τους βράδυ στην Πομπηία

δεν έκαναν τίποτε ηρωικό.

Δεν έτρεξαν προς τους ναούς,

ούτε ύψωσαν τα χέρια στους θεούς.

Έμειναν ο ένας δίπλα στον άλλον,

σαν να μπορούσε το σώμα

να προστατεύσει το σώμα

από τη φωτιά του Βεζούβιος.

Εκείνη ίσως είπε κάτι ασήμαντο-

πως ξέχασαν ανοιχτό το παράθυρο,

πως το κρασί μύριζε παράξενα εκείνο το βράδυ,

πως αύριο έπρεπε να αγοράσουν ψωμί.

Κι εκείνος,

με τη σοφία που αποκτούν οι άνθρωποι

μόνο όταν τελειώνουν όλα,

δεν απάντησε.

Την κράτησε μόνο.

Αιώνες μετά,

οι αρχαιολόγοι βρήκαν δυο σκιές ενωμένες μέσα στη στάχτη.

Όχι βασιλιάδες.

Όχι ήρωες.

Μονάχα δυο ανθρώπους

που απέδειξαν πως όταν ο κόσμος καταρρέει,

ο έρωτας δεν σώζει κανέναν-

αλλά κάνει την καταστροφή

να μοιάζει λιγότερο έρημη.

Ο δρόμος με τα κυπαρίσσια.

Ο δρόμος με τα κυπαρίσσια που οδηγούσε από την Πομπηία προς το Ερκολάνο είχε κάτι ύποπτα ερωτικό. Όχι με τον προβλέψιμο τρόπο των καρτ ποστάλ· όχι.

Ήταν ερωτικός όπως ένα ποτήρι κόκκινο κρασί στις τρεις το μεσημέρι ή όπως ένα κουμπί που μένει επίτηδες ανοιχτό σε λινό ιταλικό πουκάμισο.

Τα κυπαρίσσια στέκονταν στις άκρες του δρόμου σαν ψηλοί, αδύνατοι άγιοι που εγκατέλειψαν τη θρησκεία για χάρη της αισθητικής. Έμοιαζαν να ψιθυρίζουν: «Η ζωή είναι πολύ μικρή για ίσιες γραμμές και λογικές αποφάσεις.»

Και ο δρόμος… α, ο δρόμος δεν πήγαινε απλώς κάπου.

Σαγήνευε.

Έστριβε νωχελικά ανάμεσα σε αμπέλια φυτρωμένα πάνω σε αρχαία στάχτη, περνούσε δίπλα από μπαλκόνια με απλωμένα σεντόνια που ανέμιζαν σαν λευκές σημαίες ερωτικής παράδοσης, κι ύστερα ξανάνοιγε μπροστά στον κόλπο με εκείνη τη ναπολιτάνικη αυτοπεποίθηση που λέει: «Ναι, ξέρω ότι είμαι όμορφος. Και λοιπόν;»

Ο Βεζούβιος στο βάθος κάπνιζε σχεδόν ανεπαίσθητα σαν ηλικιωμένος μάγος μετά το δείπνο. Δεν έμοιαζε απειλητικός. Έμοιαζε με κάποιον που είχε καταλάβει ότι η καταστροφή και η γονιμότητα είναι συγκάτοικοι στο ίδιο σώμα.

Μια βέσπα πέρασε βουίζοντας.

Μια γυναίκα γέλασε από ένα παράθυρο.

Κάποιος πούλαγε ροδάκινα στην άκρη του δρόμου, κι αυτά τα ροδάκινα είχαν το χρώμα που έχουν μόνο τα πράγματα που μεγάλωσαν σε ηφαιστειακή γη και σε χώρα που παίρνει στα σοβαρά το φλερτ.

Κι όσο προχωρούσε ο δρόμος κάτω από τα κυπαρίσσια, τόσο καταλάβαινες ότι οι Ιταλοί δεν φυτεύουν αυτά τα δέντρα για να θυμίζουν τον θάνατο. Όχι σαν τους Έλληνες που τα φυτεύουν σε νεκροταφεία. Οι Ιταλοί τα φυτεύουν για να κάνουν τη διαδρομή προς τη ζωή πιο κομψή.

Το πρόσωπο του Θανάτου.

Στα πρόσωπα των νεκρών της Πομπηίας δεν υπάρχει αφήγηση· υπάρχει αποτύπωση. 

Ο φόβος του επικείμενου θανάτου δεν είναι πια συναίσθημα που περιγράφεται, αλλά μορφή που έχει σταθεροποιηθεί μέσα στη στάχτη. Σαν η στιγμή να πάγωσε ακριβώς όταν το σώμα κατάλαβε ότι δεν έχει άλλο χρόνο.

Τα στόματα μισάνοιχτα -όχι για να φωνάξουν μόνο, αλλά γιατί η αναπνοή έγινε ξαφνικά κάτι ξένο. Τα μάτια ανοιχτά όχι προς κάτι συγκεκριμένο, αλλά προς το “μετά” που δεν υπάρχει πια ως δυνατότητα. Εκεί όπου η συνείδηση συναντά το όριό της χωρίς διαπραγμάτευση.

Και ο τρόμος της καταστροφής δεν μοιάζει με πανικό όπως τον φανταζόμαστε εκ των υστέρων. Είναι πιο σιωπηλός. Είναι η στιγμή που το σώμα προηγείται της σκέψης και ξέρει ήδη αυτό που το μυαλό αρνείται να ολοκληρώσει: ότι ο κόσμος δεν θα συνεχίσει με τον ίδιο τρόπο.

Κι όμως, μέσα σε αυτά τα παγωμένα πρόσωπα, υπάρχει κάτι παράξενα ανθρώπινο: η τελευταία στιγμή όπου η ζωή εξακολουθεί να προσπαθεί να καταλάβει τον εαυτό της, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει χρόνος για κατανόηση.

Ανώνυμη γυναίκα της Πομπηίας.

Σήμερα χαρακτηρίζεται "Ανώνυμη".

Στην Πομπηία όμως ήταν μια Γυναίκα.

Πιθανώς μια μάνα,

που φύσηξε στάχτη από το πρόσωπο του παιδιού της

και με λυγμό ψιθύρισε πως «ο κόσμος τελειώνει πάντα υπερβολικά γρήγορα»,

λίγο πριν ξεψυχήσει.

Ίσως μια ερωμένη

που περίμενε σ’ ένα στενό

μυρίζοντας κρασί, ιδρώτα και θάλασσα,

ενώ ο Βεζούβιος

έβραζε σαν θυμός θεού.

Ίσως μια πόρνη,

μια ποιήτρια χωρίς χαρτί,

μια σκλάβα που ήξερε απέξω

το σώμα των άλλων

και καθόλου το δικό της μέλλον.

Τώρα είναι μόνο γύψος.

Ένα αποτύπωμα κενού.

Η στάχτη κράτησε το περίγραμμα

εκεί όπου η ζωή έφυγε βιαστικά.

Κι όμως-

κάποτε γελούσε.

Κάποτε είχε όνομα.

Κάποτε κάποιος την φώναζε μέσα στη νύχτα

όχι «ανώνυμη»,

αλλά αγαπημένη.

Το απολιθωμένο άλογο της Πομπηίας.

Το απολιθωμένο άλογο της Πομπηίας (για την ακρίβεια, το εκμαγείο του) αποτελεί ένα από τα πιο σπάνια και εντυπωσιακά αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής, καθώς βρέθηκε στον στάβλο μιας πολυτελούς αρχαίας έπαυλης, στολισμένο με τα χαλινάρια και τη σέλα του, έτοιμο για φυγή. Το εύρημα εντοπίστηκε στη «Βίλα των Μυστηρίων» (Villa dei Misteri) στη Civita Giuliana, ένα προάστιο έξω από τα βόρεια τείχη της αρχαίας Πομπηίας, μόλις το 2018. Το άλογο βρέθηκε στον στάβλο της έπαυλης, δίπλα στα λείψανα ακόμη δύο ή τριών αλόγων. Είχε ύψος περίπου 1,5 μέτρο, δηλαδή ήταν αισθητά πιο μικρόσωμο σε σχέση με τα σύγχρονα άλογα. Ωστόσο το μέγεθός του ήταν ασυνήθιστα μεγάλο για τα δεδομένα των αλόγων εκείνης της εποχής, γεγονός που μαρτυρά ότι επρόκειτο για ζώο επιλεκτικής εκτροφής. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι το άλογο ήταν δεμένο και σελωμένο, έτοιμο να βοηθήσει τους ιδιοκτήτες του να διαφύγουν από την καταστροφική έκρηξη του 79 μ.Χ.  Δυστυχώς, παγιδεύτηκε στον στάβλο και πέθανε από ασφυξία λόγω των τοξικών αερίων και της θερμότητας, πριν προλάβει να βγει έξω. Όπως και με τα ανθρώπινα θύματα της έκρηξης του Βεζούβιου, το σώμα του ζώου αποσυντέθηκε μέσα στην ηφαιστειακή τέφρα, αφήνοντας ένα κενό. Οι αρχαιολόγοι γέμισαν το κενό με γύψο, αναπαράγοντας με ακρίβεια τη μορφή και την τελευταία του στάση.