Στο σκάκι κανείς δεν περιμένει την τύχη. Περιμένει τον αντίπαλο. Κι ίσως γι’ αυτό μοιάζει περισσότερο με τη ζωή απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε.
Κάθε κίνηση γεννά μια προσδοκία. Ο αξιωματικός ανοίγει δρόμο, ο ίππος πηδά εκεί όπου κανείς δεν τον περιμένει, η βασίλισσα υπόσχεται δύναμη και ο βασιλιάς, αργός και φοβισμένος, παρακολουθεί την αυτοκρατορία του να μικραίνει.
Στην αρχή όλοι έχουν σχέδιο. Στη μέση αρχίζουν οι υποχωρήσεις. Και προς το τέλος ανακαλύπτουν πως το παιχνίδι δεν ήταν ποτέ ακριβώς αυτό που είχαν φανταστεί.
Γιατί στο σκάκι δεν χάνεται μόνο ο βασιλιάς. Χάνονται πρώτα οι βεβαιότητες, οι στρατηγικές, οι μικρές αυταπάτες ότι μπορούμε να προβλέψουμε την επόμενη κίνηση του άλλου.
Και ίσως η πιο ενδιαφέρουσα παρτίδα να είναι εκείνη όπου, λίγο πριν το ματ, καταλαβαίνεις πως δεν έπαιζες για να κερδίσεις τον αντίπαλο· έπαιζες για να νικήσεις την προσδοκία ότι θα μπορούσες να ελέγξεις το παιχνίδι.
Τα είκοσι δύο είναι μια παράξενη ηλικία. Δεν είναι πια η εφηβεία, αλλά ούτε και η βεβαιότητα της ενηλικίωσης. Είναι μια γέφυρα ανάμεσα σε αυτό που κάποιος υπήρξε και σε αυτό που ακόμη δεν ξέρει αν θα γίνει.
Στα 22, η ζωή μοιάζει να έχει μπροστά της αμέτρητες πόρτες. Σπουδές, έρωτες, φιλίες, ταξίδια, δουλειά, όνειρα. Κάθε δρόμος μοιάζει πιθανός και κάθε πιθανότητα κρύβει μέσα της μια προσδοκία. Κι όμως, ίσως η μεγαλύτερη παγίδα αυτής της ηλικίας είναι να πιστέψει κανείς πως πρέπει ήδη να ξέρει ποιον δρόμο θα διαλέξει.
Τα 22 δεν ζητούν απαντήσεις. Ζητούν περιέργεια. Να δοκιμάσει, να αποτύχει, να αλλάξει γνώμη, να ερωτευτεί χωρίς να υπολογίζει το τέλος, να φύγει από δρόμους που δεν του ταιριάζουν και να ανακαλύψει πως η ζωή δεν είναι ένα προκαθορισμένο σχέδιο αλλά μια διαρκής διόρθωση.
Και ίσως οι πιο όμορφες προσδοκίες να μην είναι εκείνες που πραγματοποιούνται. Είναι εκείνες που οδηγούν σε κάτι άλλο, απρόβλεπτο και καλύτερο. Γιατί στα 22 δεν χρειάζεται να έχει βρεθεί ο προορισμός. Αρκεί να μην έχει χαθεί η διάθεση για δρόμο.
Και αν η ζωή έχει ήδη έτοιμο το σενάριο, τόσο το χειρότερο για τη ζωή. Στα 22 αρχίζει η ηλικία όπου έχει ακόμη νόημα να της χαλάσεις το σχέδιο.
Τα απομεινάρια μιας ζωής: Στοχασμοί πάνω στο αριστούργημα του Καζούο Ισιγκούρο «Τα απομεινάρια μιας μέρας» και η κινηματογραφική του μεταφορά.
Πόσο από τον χρόνο μας είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε στον βωμό μιας ιδέας, ενός καθήκοντος ή ενός αφεντικού, προτού συνειδητοποιήσουμε ότι η ίδια η ζωή πέρασε από δίπλα μας σαν σιωπηλή σκιά; Το ερώτημα αυτό διαπερνά σαν κόκκινη κλωστή το μυθιστόρημα «Τα απομεινάρια μιας μέρας» του νομπελίστα Καζούο Ισιγκούρο, ένα βιβλίο που δεν αφηγείται απλώς μια ιστορία, αλλά αφήνει ανοιχτό έναν βαθύ, υπαρξιακό λογαριασμό με τις ψευδαισθήσεις μας.
Υπάρχουν προσδοκίες που δεν καταρρίπτονται όταν αποτυγχάνει κάτι. Καταρρίπτονται όταν, ύστερα από χρόνια, ανακαλύπτουμε πως είχαμε πιστέψει σε κάτι που δεν υπήρξε ποτέ. Αυτό είναι το βαθύτερο τραύμα στα «Απομεινάρια μιας μέρας».
Η πλοκή εκτυλίσσεται το 1956, την εποχή που η άλλοτε κραταιά Βρετανία προσπαθεί να επαναπροσδιορίσει τη θέση της στον μεταπολεμικό κόσμο. Ο Στίβενς, ένας ηλικιωμένος μπάτλερ που έχει αφιερεύσει κάθε δευτερόλεπτο της ύπαρξής του στο Ντάρλινγκτον Χολ, αποφασίζει να πραγματοποιήσει ένα ολιγοήμερο ταξίδι στην αγγλική ύπαιθρο. Σκοπός του είναι να συναντήσει εκ νέου τη δεσποινίδα Κεντον, την πρώην οικονόμο του οικήματος. Ωστόσο, το πραγματικό ταξίδι δεν γίνεται στους δρόμους της επαρχίας, αλλά στα βάθη της μνήμης του. Καθώς τα μίλια διαδέχονται το ένα το άλλο, ο Στίβενς ανασύρει εικόνες από τις δεκαετίες του τριαντά και του σαράντα, μια εποχή που το μέγαρο αποτελούσε το κέντρο κρίσιμων πολιτικών ζυμώσεων και ο ίδιος πίστευε ακράδαντα ότι υπηρετούσε την ίδια την Ιστορία.
Το μεγαλείο του έργου του Ισιγκούρο έγκειται στην ειρωνεία του χαρακτήρα που πλάθει. Ο Στίβενς είναι ο ορισμός της αξιοπρέπειας, όπως την αντιλαμβάνεται ο ίδιος: μια ακατάλυτη προσήλωση στο καθήκον, μια συναισθηματική απονέκρωση που ανάγει την απάθεια σε επαγγελματική αρετή. Έχει επενδύσει όλες τις προσδοκίες του σε δύο θεμέλια.
Το πρώτο είναι η πεποίθηση ότι η τελειότητα ενός μπάτλερ μετριέται με την ικανότητά του να μην χάνει ποτέ την ψυχραιμία του, ακόμη κι αν ο κόσμος γύρω του καταρρέει.
Το δεύτερο, και πιο οδυνηρό, είναι η τυφλή πίστη στο ηθικό ανάστημα και την κρίση του εργοδότη του, του Λόρδου Ντάρλινγκτον.
Καθώς η αφήγηση προχωρά, οι σιωπές του Στίβενς αρχίζουν να βαραίνουν περισσότερο από τις λέξεις. Οι αναγνώστες γίνονται μάρτυρες μιας διπλής διάψευσης, η οποία έχει βαθιές και σκοτεινές ιστορικές προεκτάσεις. Ο Λόρδος Ντάρλινγκτον, ένας παραδοσιακός αριστοκράτης που κινείται με γνώμονα μια ξεπερασμένη αριστοκρατική αγγλική ευγένεια, μετατρέπεται σε ενεργό υποστηρικτή της πολιτικής του «κατευνασμού» απέναντι στη Γερμανία του Μεσοπολέμου. Το αρχοντικό μετατρέπεται σε κέντρο μυστικής διπλωματίας, φιλοξενώντας στελέχη του ναζιστικού καθεστώτος, όπως τον Ιωακείμ φον Ρίμπεντροπ. Ο Λόρδος, παρασυρμένος από την ενοχή για τη σκληρή μεταχείριση της Γερμανίας μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, χειραγωγείται απόλυτα και μετατρέπεται σε πολιτική μαριονέτα, γκρεμίζοντας με πάταγο το βάθρο της ηθικής ανωτερότητας στο οποίο τον είχε τοποθετήσει ο Στίβενς.
Αυτή η ιστορική εμπλοκή οδηγεί στη μελανότερη και πιο συγκλονιστική στιγμή του έργου, η οποία αποτυπώνει ανάγλυφα τον κίνδυνο της τυφλής υπακοής. Επηρεασμένος από τις αντισημιτικές τάσεις των Γερμανών προσκεκλημένων του, ο Λόρδος Ντάρλινγκτον διατάζει ξαφνικά την απόλυση δύο νεαρών Εβραίων καμαριερών από το προσωπικό του μεγάρου. Εδώ, η ηθική πυξίδα του Στίβενς δοκιμάζεται και αποτυγχάνει οικτρά: παρά τις έντονες, γεμάτες ανθρώπινη αξιοπρέπεια διαμαρτυρίες της δεσποινίδος Κέντον, ο ίδιος επιλέγει να πνίξει κάθε ψήγμα προσωπικής συνείδησης. Εκτελεί τη διαταγή ψυχρά, θεωρώντας ότι το ύψιστο καθήκον ενός μπάτλερ είναι η απόλυτη υποταγή στη βούληση του αφεντικού του, χωρίς κριτική σκέψη. Παράλληλα, σε προσωπικό επίπεδο, ο Στίβενς συνειδητοποιεί πως πίσω από την εμμονή του στην τελειότητα κρυβόταν ο φόβος του να αισθανθεί. Οι στιγμές που η δεσποινίδα Κεντον του άνοιξε την καρδιά της και του προσέφερε την πιθανότητα ενός αληθινού, ανθρώπινου έρωτα, θυσιάστηκαν στον βωμό ενός ανύπαρκτου πρωτοκόλλου.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και το βαθύτερο νόημα των προσδοκιών που καταρρίπτονται. Στο έργο του Ισιγκούρο, η κατάρρευση των προσδοκιών δεν λειτουργεί ως ένα απλό δραματικό εύρημα, αλλά ως μια βίαιη, πλην αναγκαία, αφύπνιση. Όταν οι ψευδαισθήσεις του Στίβενς γκρεμίζονται, αποκαλύπτεται ο πραγματικός εαυτός του κάτω από το προστατευτικό κέλυφος της στολής του. Η διάψευση αυτή, όσο επώδυνη κι αν είναι, φέρει μαζί της μια σκληρή αλήθεια: οι προσδοκίες που χτίζουμε πάνω στις ζωές, τις επιλογές ή το κύρος των άλλων είναι καταδικασμένες να λυγίσουν κάτω από το βάρος της ανθρώπινης ατέλειας. Η κατάρριψή τους αποτελεί το μοναδικό σημείο όπου ο ήρωας αναγκάζεται να κοιτάξει κατάματα την πραγματικότητα, απογυμνωμένος από τις δικαιολογίες του παρελθόντος.
Η εμπειρία αυτής της εσωτερικής πάλης βρήκε την τέλεια μετουσίωσή της στην κινηματογραφική οθόνη το 1993. Η ομότιτλη ταινία σε σκηνοθεσία του Τζέιμς Άιβορι κατάφερε να μεταφράσει αριστουργηματικά τον εσωτερικό μονόλογο του βιβλίου σε εικόνες, βλέμματα και βαριές σιωπές. Με τις συγκλονιστικές ερμηνείες του Άντονι Χόπκινς και της Έμα Τόμσον –οι οποίες χάρισαν στην ταινία 8 υποψηφιότητες για Όσκαρ– το κινηματογραφικό έργο δεν πρόκειται απλώς για μια διασκευή, αλλά για έναν ισάξιο καθρέφτη της ίδιας μελαγχολίας.
«Τα απομεινάρια μιας μέρας», είτε διαβάζονται στις σελίδες του Ισιγκούρο είτε παρακολουθούνται στη μεγάλη οθόνη, δεν είναι ένα βιβλίο κατηγορώ, αλλά μια θλιμμένη ελεγεία για τον χρόνο που χάνεται όταν πορευόμαστε με λάθος πυξίδα. Μας υπενθυμίζουν ότι η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι η αποτυχία ενός μεγαλόπνοου σχεδίου, αλλά η ανακάλυψη στο λυκόφως της ζωής ότι ξοδέψαμε τις μέρες μας υπηρετώντας μια σκιά, συντασσόμενοι άθελά μας με μια σκοτεινή πλευρά της Ιστορίας και αφήνοντας την ουσία της ύπαρξης ανέραστη.
Ένα ταξίδι-σταθμός που μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε πόσο συχνά μπερδεύουμε την αληθινή ζωή με το καθήκον και τι απομένει, τελικά, όταν πέσει το σκοτάδι και οι προσδοκίες μας έχουν πια διαλυθεί.
Κάθε εποχή γεννά τις δικές της βεβαιότητες και, μαζί τους, τις δικές της εναλλακτικές. Όταν η κυρίαρχη πραγματικότητα δεν αρκεί, ο άνθρωπος αναζητά έναν άλλο τρόπο να την κατανοήσει, να την αμφισβητήσει, ίσως και να την υπερβεί. Εκεί αρχίζει η εναλλακτική φιλοσοφία: όχι ως ακόμη ένα σύστημα βεβαιοτήτων, αλλά ως υποψία ότι ο κόσμος θα μπορούσε να είναι διαφορετικός.
Η προσδοκία της δεν είναι να προσφέρει μια καινούργια έτοιμη αλήθεια. Είναι να ανοίξει ρωγμές στην παλιά. Να ρωτήσει γιατί θεωρούμε φυσιολογικό αυτό που απλώς συνηθίσαμε, γιατί ονομάζουμε ρεαλισμό την παραίτηση και ουτοπία κάθε προσπάθεια αλλαγής.
Η εναλλακτική σκέψη ξεκινά συνήθως από μια απλή, σχεδόν επικίνδυνη ερώτηση: «Κι αν μπορούσε να γίνει αλλιώς;»
Από αυτή την ερώτηση γεννιούνται οι προσδοκίες. Ένας άλλος τρόπος να ζούμε, να εργαζόμαστε, να συνυπάρχουμε, να αγαπάμε, να σχετιζόμαστε με τη φύση και με την εξουσία. Όμως εδώ βρίσκεται και η παγίδα. Γιατί κάθε εναλλακτική μπορεί, αν γίνει απόλυτη, να μετατραπεί σε νέα ορθοδοξία. Η αμφισβήτηση μπορεί να αποκτήσει τους δικούς της δογματικούς φύλακες.
Η πραγματική εναλλακτική φιλοσοφία δεν υπόσχεται έναν τέλειο κόσμο. Δεν αντικαθιστά ένα δόγμα με ένα άλλο. Διατηρεί ανοιχτή την πόρτα της αμφιβολίας. Αρνείται να λατρέψει ακόμη και τη δική της εικόνα για το μέλλον.
Ίσως γι’ αυτό η μεγαλύτερη αξία της να βρίσκεται όχι στις απαντήσεις της αλλά στις ερωτήσεις της. Να μας θυμίζει ότι πίσω από κάθε «έτσι είναι τα πράγματα» κρύβεται κάποτε ένα «έτσι τα κάναμε».
Και τότε η προσδοκία παύει να είναι απλώς μια ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Γίνεται πράξη ελευθερίας.
Γιατί η πιο επικίνδυνη ιδέα δεν είναι ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει.
Είναι η ιδέα ότι δεν μπορεί.
Κι ίσως η εναλλακτική φιλοσοφία να υπάρχει ακριβώς για να ενοχλεί αυτή τη βολική πεποίθηση: να θυμίζει στον άνθρωπο πως ό,τι παρουσιάζεται ως αιώνια πραγματικότητα μπορεί να είναι απλώς μια παλιά συνήθεια που ξέχασε να απολογηθεί.
Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο τη ζωή που του συνέβη. Ζει και όλες εκείνες τις ζωές που δεν έζησε ποτέ.
Κάπου μέσα του υπάρχει πάντα μια εναλλακτική ζωή. Εκείνη που θα είχε αρχίσει αν είχε πάρει έναν διαφορετικό δρόμο, αν είχε μείνει σε έναν έρωτα, αν είχε φύγει από μια δουλειά, αν είχε τολμήσει ένα ταξίδι, αν είχε πει μια λέξη που τελικά κράτησε μέσα του. Μια δεύτερη, αόρατη βιογραφία, γραμμένη όχι με γεγονότα αλλά με «αν».
Ο άνθρωπος μεγαλώνει περιμένοντας. Περιμένει τον μεγάλο έρωτα, την επιτυχία, την οικονομική άνεση, την αναγνώριση, την κατάλληλη στιγμή. Κι όταν κάτι δεν συμβεί, δεν το εγκαταλείπει πάντοτε. Το μεταφέρει στην εναλλακτική ζωή του.
Εκεί όλα μπορούν να συμβούν.
Εκεί ο έρωτας που χάθηκε συνεχίζει να υπάρχει. Η δουλειά που δεν τόλμησε να αφήσει έχει γίνει ήδη μια σπουδαία καριέρα. Το ταξίδι που ανέβαλε έχει πραγματοποιηθεί. Η επιλογή που φοβήθηκε αποδεικνύεται, εκ των υστέρων, η σωστή. Στην εναλλακτική ζωή δεν υπάρχουν αποτυχίες· υπάρχουν μόνο οι επιτυχίες που δεν προλάβαμε να ζήσουμε.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ύπουλη μορφή ματαιοδοξίας: να συγκρίνουμε την πραγματική μας ζωή με μια φανταστική ζωή που δεν χρειάστηκε ποτέ να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα.
Γιατί η εναλλακτική ζωή δεν έχει λογαριασμούς, φθορά, αρρώστια, απογοητεύσεις, λάθη. Δεν έχει τίποτε από εκείνα που κάνουν μια ζωή πραγματική. Είναι τέλεια ακριβώς επειδή δεν συνέβη.
Κι όμως, η πραγματική ζωή βρίσκεται αλλού. Στους ανθρώπους που έμειναν. Σε εκείνους που χάθηκαν. Στις αποφάσεις που πήραμε και στις συνέπειές τους. Στα λάθη που δεν διορθώθηκαν, αλλά μας διαμόρφωσαν. Στα μικρά πράγματα που δεν φωτογραφήθηκαν ποτέ και όμως υπήρξαν.
Ίσως η ωριμότητα να αρχίζει όταν ο άνθρωπος πάψει να πενθεί διαρκώς τον εαυτό που θα μπορούσε να είχε γίνει και αρχίσει να κατοικεί τον εαυτό που έγινε.
Γιατί η ζωή δεν είναι πρόβα.
Δεν υπάρχει δεύτερη εκδοχή της ίδιας ζωής για να τη δοκιμάσουμε καλύτερα. Υπάρχουν μόνο οι δρόμοι που πήραμε και εκείνοι που άφησε η ζωή πίσω μας.
Και κάπου στο τέλος, η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι πως μπορεί να περάσουμε ολόκληρη τη ζωή μας νοσταλγώντας μια άλλη ζωή, χωρίς να καταλάβουμε ότι κάποιος άλλος -ο φανταστικός εαυτός μας- θα έδινε τα πάντα για να ζήσει αυτή που εμείς θεωρήσαμε δεδομένη.
Στο γυμναστήριο ο άνθρωπος δεν γυμνάζει μόνο το σώμα του. Γυμνάζει και την εικόνα που έχει γι’ αυτό. Μπαίνει για να δυναμώσει τους μυς και, κάπου ανάμεσα σε έναν καθρέφτη και μια σειρά κοιλιακών, αρχίζει να σηκώνει μαζί με τα βάρη και το βάρος του βλέμματος των άλλων.
Ο καθρέφτης είναι παντού. Δεν δείχνει απλώς το σώμα· το αξιολογεί. Οι ώμοι, η κοιλιά, τα μπράτσα, οι γλουτοί, η μέση μετατρέπονται σε μικρές χρηματιστηριακές αξίες. Άνοδος, πτώση, κέρδος, ζημιά. Το σώμα παύει να είναι το σπίτι του ανθρώπου και γίνεται το βιογραφικό του.
Και τότε αρχίζει η μεγάλη παρεξήγηση: η υγεία συγχέεται με την εμφάνιση, η άσκηση με την επίδειξη, η δύναμη με την εικόνα της δύναμης. Δεν έχει σημασία μόνο να είσαι καλά· πρέπει να φαίνεσαι καλά. Κι αν γίνεται, να το γνωρίζουν και οι υπόλοιποι.
Η εποχή των κοινωνικών δικτύων έκανε αυτή τη ματαιοδοξία ακόμη πιο αποτελεσματική. Το σώμα δεν αρκεί να υπάρχει. Πρέπει να φωτογραφηθεί. Ο ιδρώτας χρειάζεται κοινό, η προσπάθεια λεζάντα και ο μυς φωτισμό. Ακόμη και η αυτοπειθαρχία μπορεί να μετατραπεί σε διαφήμιση του εαυτού.
Κι όμως, υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην προσπάθεια να κρατήσει κανείς το σώμα του δυνατό. Δεν είναι ματαιοδοξία να θέλεις να κινηθείς, να αντέξεις, να μεγαλώσεις με αξιοπρέπεια. Ματαιοδοξία είναι να πιστεύεις πως μπορείς να νικήσεις τον χρόνο επειδή πρόσθεσες μερικά κιλά στη μπάρα.
Γιατί ο χρόνος δεν σηκώνει βάρη.
Και μπροστά του όλοι, αργά ή γρήγορα, αφήνουμε κάτω τη μπάρα, τον καθρέφτη, τα μπράτσα, τις φωτογραφίες και την ανάγκη να μας θαυμάζουν.
Το σώμα που τόσο επίμονα χτίζαμε θα γεράσει.
Το μόνο που ίσως αξίζει να μείνει όρθιο είναι ο άνθρωπος που κατοικούσε μέσα του.
Τα λουλούδια ίσως είναι η πιο όμορφη απάντηση στη ματαιοδοξία των ανθρώπινων προσδοκιών. Ανθίζουν χωρίς να ζητούν από την άνοιξη να τους υποσχεθεί το καλοκαίρι. Ανοίγουν τα πέταλά τους γνωρίζοντας, με έναν τρόπο που ο άνθρωπος δυσκολεύεται να αποδεχτεί, ότι κάποτε θα μαραθούν.
Κανένα λουλούδι δεν θεωρεί αποτυχία το τέλος του.
Μόνο ο άνθρωπος θέλει να κάνει την ομορφιά μόνιμη. Κόβει ένα λουλούδι, το βάζει σε ένα βάζο και ύστερα θυμώνει επειδή μαραίνεται. Σαν να του χρωστούσε αιωνιότητα επειδή για λίγες μέρες ομόρφυνε το δωμάτιό του.
Έτσι κάνουμε και με τις προσδοκίες μας. Μυρίζουμε μια στιγμή ευτυχίας και αμέσως θέλουμε να την κάνουμε κατοικία. Γνωρίζουμε έναν άνθρωπο και ζητάμε από την πρώτη συνάντηση να μας εγγυηθεί το τέλος της ιστορίας. Βλέπουμε κάτι όμορφο να ανθίζει και ξεχνάμε ότι η ομορφιά δεν είναι συμβόλαιο διάρκειας.
Τα λουλούδια, όμως, δεν κάνουν σχέδια για το άνθος τους. Ανθίζουν.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη σοφία τους.
Να μη ζητούν από τη ζωή να κρατήσει για πάντα αυτό που της δόθηκε για λίγο. Να μη θεωρούν το εφήμερο λιγότερο αληθινό. Να καταλαβαίνουν πως η αξία μιας στιγμής δεν μετριέται από το πόσο κράτησε, αλλά από το πόσο ζωή χώρεσε μέσα της.
Ο άνθρωπος, αντίθετα, θέλει ακόμη και τα λουλούδια του να του ορκίζονται αιωνιότητα.
Κι ύστερα τα κοιτάζει να μαραίνονται και λέει πως τον πρόδωσε η ζωή.
Όχι.
Απλώς η ζωή δεν υπέγραψε ποτέ το συμβόλαιο της ματαιοδοξίας του.
Υπάρχει μια παράξενη στιγμή στη ζωή του ανθρώπου όπου η γνώση, αντί να τον κάνει μικρότερο μπροστά στο άγνωστο, τον κάνει να αισθάνεται μεγαλύτερος απ’ όλους. Εκεί αρχίζει η ματαιοδοξία της γνώσης.
Δεν είναι η γνώση το πρόβλημα. Είναι η επίδειξή της. Η ανάγκη να αποδειχθεί ποιος ξέρει περισσότερα, ποιος διάβασε περισσότερα, ποιος έχει περισσότερους τίτλους, περισσότερες παραπομπές, περισσότερες υποσημειώσεις. Σαν να μπορεί η αλήθεια να μετρηθεί σε πτυχία και η σοφία σε βιβλιοθήκες.
Ο άνθρωπος της πραγματικής γνώσης γνωρίζει κυρίως ένα πράγμα: πόσα δεν γνωρίζει. Όσο προχωρά, τόσο μεγαλώνει ο ορίζοντας της άγνοιάς του. Αντίθετα, ο ματαιόδοξος γνώστης χρησιμοποιεί τη γνώση όπως ο πλούσιος χρησιμοποιεί το χρήμα: όχι για να καταλάβει τον κόσμο, αλλά για να επιβληθεί στους άλλους.
Κάποτε η γνώση ήταν ένας τρόπος να ελευθερωθεί ο άνθρωπος. Σήμερα συχνά γίνεται τρόπος να αποκτήσει τίτλο, θέση, κύρος και κοινό. Η πληροφορία έγινε εμπόρευμα και η εξυπνάδα προσωπικό brand. Δεν αρκεί να ξέρεις· πρέπει να φαίνεσαι ότι ξέρεις. Και ακόμη καλύτερα, να υπάρχει κάποιος άλλος που να μην ξέρει.
Έτσι γεννιέται ο ειδικός που δεν συνομιλεί αλλά διορθώνει, ο διανοούμενος που δεν ακούει αλλά διδάσκει, ο επιστήμονας που ξεχνά ότι απέναντί του βρίσκεται ένας άνθρωπος και όχι ένα ακόμη αντικείμενο της γνώσης του.
Η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι πως η γνώση, όταν γίνει ματαιοδοξία, αρχίζει να μοιάζει επικίνδυνα με την άγνοια. Και οι δύο είναι βέβαιες για τον εαυτό τους.
Μόνο που η άγνοια λέει «δεν ξέρω».
Η ματαιοδοξία λέει: «Εγώ ξέρω καλύτερα».
Και κάπου εκεί η γνώση παύει να φωτίζει τον άνθρωπο και αρχίζει να τον θαμπώνει.
Ο χειρουργός ζει σε μια παράξενη σχέση με τη ματαιοδοξία. Από τη μία πλευρά, χρειάζεται αυτοπεποίθηση· από την άλλη, η αυτοπεποίθηση είναι ίσως το πρώτο πράγμα που μπορεί να τον παρασύρει στην αλαζονεία.
Ο χειρουργός κινδυνεύει τότε να ξεχάσει κάτι θεμελιώδες: δεν χειρουργεί μια πάθηση· χειρουργεί έναν άνθρωπο που έχει παραδώσει στα χέρια του ένα κομμάτι της ζωής του.
Και ίσως η μεγαλύτερη δοκιμασία για έναν χειρουργό να μην είναι η δύσκολη επέμβαση. Να είναι η στιγμή που πρέπει να πει: «Δεν χρειάζεται χειρουργείο». Εκεί δεν υπάρχει χειροκρότημα, δεν υπάρχει εντυπωσιακή εικόνα, δεν υπάρχει τρόπαιο για το βιογραφικό. Υπάρχει μόνο η επιστημονική ευθύνη.
Η ματαιοδοξία θέλει να αφήσει το όνομα του χειρουργού πάνω στον ασθενή. Η πραγματική χειρουργική δεξιότητα θέλει να αφήσει όσο γίνεται λιγότερο τον χειρουργό πάνω του.
Γιατί στο τέλος ο ασθενής δεν θυμάται πόσο σπουδαίος θεωρούσε ο χειρουργός τον εαυτό του. Θυμάται αν στάθηκε όρθιος. Αν ξαναπερπάτησε. Αν ξαναμίλησε. Αν γύρισε σπίτι του.
Η διαφήμιση δεν πουλάει απλώς προϊόντα. Πουλάει την ιδέα ότι ο άνθρωπος, έτσι όπως είναι, δεν είναι αρκετός.
Του δείχνει ένα πρόσωπο χωρίς ρυτίδες, ένα σώμα χωρίς ατέλειες, ένα σπίτι χωρίς ακαταστασία, ένα αυτοκίνητο χωρίς λογαριασμούς, μια ζωή χωρίς πλήξη. Και ύστερα του ψιθυρίζει το μαγικό: αγόρασέ το και θα γίνεις αυτό που θα ήθελες να είσαι.
Η μεγάλη επιτυχία της διαφήμισης δεν βρίσκεται στο να πείσει κάποιον πως χρειάζεται ένα προϊόν. Βρίσκεται στο να τον πείσει πως χρειάζεται μια διαφορετική εκδοχή του εαυτού του. Το προϊόν γίνεται τότε το υποτιθέμενο πέρασμα από την ανεπάρκεια στην αποδοχή, από την ασημαντότητα στη λάμψη, από τον φόβο στη σιγουριά.
Η ανθρώπινη ματαιοδοξία είναι ένα ανεξάντλητο κοίτασμα. Δεν τελειώνει ποτέ, γιατί πάντοτε υπάρχει κάποιος ομορφότερος, νεότερος, πλουσιότερος, επιτυχημένος ή περισσότερο επιθυμητός. Η διαφήμιση δεν χρειάζεται να δημιουργήσει αυτή την ανασφάλεια· αρκεί να την καλλιεργήσει. Να τη μεγαλώσει λίγο. Να της δώσει ένα πρόσωπο, ένα λογότυπο και μια τιμή.
Κάποτε ο άνθρωπος αγόραζε επειδή χρειαζόταν κάτι. Σήμερα συχνά αγοράζει για να αποδείξει κάτι. Στους άλλους, αλλά κυρίως στον εαυτό του. Δεν αγοράζει το ρούχο· αγοράζει το βλέμμα των άλλων πάνω του. Δεν αγοράζει το αυτοκίνητο· αγοράζει κοινωνική θέση. Δεν αγοράζει την κρέμα· αγοράζει την υπόσχεση ότι ο χρόνος μπορεί, για λίγο ακόμη, να εξαπατηθεί.
Και κάπου εδώ η διαφήμιση συναντά την πιο παλιά ανθρώπινη αδυναμία: την ανάγκη να αγαπηθεί κανείς, να θαυμαστεί, να μη γεράσει, να μη μείνει πίσω.
Το εμπόρευμα είναι απλώς το πρόσχημα. Το πραγματικό προϊόν είναι η ματαιοδοξία μας.
Κι όσο ο άνθρωπος φοβάται πως δεν είναι αρκετός, η αγορά θα βρίσκεται πάντα εκεί για να του πουλήσει κάτι που υποτίθεται πως θα τον κάνει αρκετό.
Μόνο που η ματαιοδοξία δεν χορταίνει. Όσο την ταΐζεις, τόσο μεγαλώνει. Κι έτσι ο άνθρωπος αγοράζει, στολίζεται, επιδεικνύεται, συγκρίνεται - και ύστερα γυρίζει μόνος μπροστά στον καθρέφτη, για να διαπιστώσει πως κάτω απ’ όλα αυτά παραμένει ο ίδιος.
Η διαφήμιση, βέβαια, δεν έχει τέτοιες ευαισθησίες. Δεν θέλει να τον θεραπεύσει από τη ματαιοδοξία του. Θέλει να την κάνει καταναλωτική ανάγκη.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο μεγάλη της επιτυχία: να μας κάνει να ντρεπόμαστε για αυτό που είμαστε, να λαχταρούμε αυτό που δεν είμαστε, και να πληρώνουμε ακριβά για να ξεχάσουμε, έστω για λίγο, πως στο τέλος όλα τα στολίδια πέφτουν.
Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να αγοράσει το πρόσωπο που ονειρεύεται,
το σώμα που επιθυμεί,
το κύρος που ζηλεύει,
το σπίτι που θαυμάζουν οι άλλοι.
Μα δεν μπορεί να αγοράσει εκείνο το ένα πράγμα που πραγματικά του λείπει:
την ειρήνη με τον εαυτό του.
Κι έτσι συνεχίζει να αγοράζει.
Μέχρι που μια μέρα, μπροστά στον τελευταίο καθρέφτη,
θα ανακαλύψει πως πέρασε τη ζωή του προσπαθώντας να γίνει αρεστός σε ανθρώπους που επίσης προσπαθούσαν να γίνουν αρεστοί.
Και τότε, ίσως, θα καταλάβει το πιο πικρό αστείο της διαφήμισης:
δεν μας πούλησε ποτέ την ευτυχία.
Μας πούλησε την ελπίδα πως η ευτυχία βρίσκεται στο επόμενο πράγμα που θα αγοράσουμε.
Η ματαιοδοξία είναι ίσως η πιο καλοδουλεμένη αυταπάτη του ανθρώπου: να πιστεύει πως έχει σημασία το βλέμμα των άλλων, ενώ στο τέλος όλοι ξεχνιούνται μέσα στην ίδια σκόνη.
Κυνηγάμε τίτλους, χρήματα, φωτογραφίες, χειροκροτήματα, αριθμούς, επώνυμα ρούχα και βλέμματα θαυμασμού. Φτιάχνουμε μια εικόνα του εαυτού μας και ύστερα ξοδεύουμε τη μισή ζωή για να πείσουμε τους άλλους πως αυτή η εικόνα είμαστε εμείς. Κι όσο περισσότερο φοβόμαστε μήπως ραγίσει, τόσο περισσότερο γυαλίζουμε το κάδρο.
Η εποχή μας έκανε τη ματαιοδοξία δημοκρατική. Δεν χρειάζεται πια να είσαι βασιλιάς για να θέλεις το πορτρέτο σου παντού. Αρκεί ένα κινητό. Ο καθένας απέκτησε το μικρό του παλάτι, το κοινό του, το χειροκρότημά του και την καθημερινή του τελετή αυτοθαυμασμού.
Κι όμως, η ζωή έχει έναν τρόπο αμείλικτο να ξεγυμνώνει όλες αυτές τις φιλοδοξίες. Ένα σώμα που γερνά, ένας άνθρωπος που χάνεται, ένα σπίτι που αδειάζει, μια φωτογραφία που κιτρινίζει. Τότε καταλαβαίνει κανείς πως τίποτα από όσα συσσώρευσε για να φαίνεται σπουδαίος δεν τον κάνει μεγαλύτερο.
Ίσως τελικά αξίζει περισσότερο εκείνο που δεν φωτογραφήθηκε, δεν αναρτήθηκε και δεν χειροκροτήθηκε: ένα χέρι που κράτησε ένα άλλο χέρι, ένας άνθρωπος που στάθηκε δίπλα σε έναν άλλον όταν δεν υπήρχε κανείς να κοιτάζει.
Στην παλιά Χαλκίδα υπάρχουν κτίρια που δεν χρειάζεται να μιλήσουν για να πουν την ιστορία τους. Το Οθωμανικό Τέμενος Εμίρ Ζαδέ είναι ένα από αυτά. Στέκει μέσα στην πόλη σαν μια σιωπηλή παρένθεση ενός άλλου χρόνου, τότε που η Χαλκίδα είχε άλλη γλώσσα, άλλη εξουσία, άλλους ανθρώπους και άλλες προσευχές.
Ένα τέμενος δεν είναι μόνο ένας θρησκευτικός χώρος. Είναι ένα αποτύπωμα εξουσίας, πολιτισμού και καθημερινής ζωής. Οι πέτρες του κουβαλούν την ιστορία εκείνων που το έχτισαν, αλλά και εκείνων που έζησαν γύρω του. Και η ιστορία, όσο κι αν προσπαθούν οι μεταγενέστεροι να την τακτοποιήσουν σε εθνικές και θρησκευτικές κατηγορίες, υπήρξε πάντοτε πιο ακατάστατη.
Απέναντί του η κρήνη του Χαλίλ συμπληρώνει αυτή τη μικρή γεωγραφία της μνήμης. Νερό και προσευχή, δύο ανάγκες αρχαιότερες από τα σύνορα και τις σημαίες. Ο άνθρωπος πρώτα διψά και ύστερα προσεύχεται· και πολλές φορές κάνει και τα δύο στο ίδιο μέρος.
Το ενδιαφέρον, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στην οθωμανική του καταγωγή. Βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι το τέμενος επέζησε από την εποχή του. Η εξουσία που το δημιούργησε έφυγε, η χρήση του άλλαξε, ο μιναρές χάθηκε, οι αιώνες πέρασαν. Το κτίριο όμως έμεινε. Και όταν ένα κτίριο μένει, αρχίζει να γίνεται κάτι περισσότερο από αρχιτεκτονική: γίνεται μνήμη.
Ίσως γι’ αυτό τα παλιά μνημεία είναι πιο ειλικρινή από τους ανθρώπους. Δεν διαλέγουν ποιον αιώνα θα θυμούνται. Δεν ντρέπονται για την προηγούμενη ζωή τους. Δεν κατεδαφίζουν την ιστορία επειδή δεν ταιριάζει με την καινούργια αφήγηση. Απλώς στέκουν εκεί και μας θυμίζουν ότι πριν από εμάς υπήρχαν άλλοι και μετά από εμάς θα υπάρξουν άλλοι.
Το Εμίρ Ζαδέ δεν ζητά να αγαπήσουμε την Οθωμανική Αυτοκρατορία ούτε να ξεχάσουμε όσα η ιστορία της σημαίνει. Ζητά κάτι δυσκολότερο: να μπορούμε να κοιτάζουμε το παρελθόν χωρίς να το μετατρέπουμε σε δικαστήριο του παρόντος.
Γιατί η πόλη που γκρεμίζει τα ίχνη των προηγούμενων κατοίκων της δεν γίνεται νεότερη. Γίνεται απλώς πιο φτωχή.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το πιο παράξενο μάθημα του Εμίρ Ζαδέ. Δεν μας θυμίζει απλώς ότι κάποτε εδώ υπήρχαν Οθωμανοί. Μας θυμίζει ότι κάθε εποχή έχει την αλαζονεία να πιστεύει πως θα διαρκέσει για πάντα.
Πέρασαν οι σουλτάνοι, πέρασαν οι διοικητές, άλλαξαν οι σημαίες, άλλαξαν οι προσευχές, άλλαξαν ακόμη και οι άνθρωποι που αποφάσιζαν ποιος έχει δικαίωμα να θυμάται και ποιος πρέπει να ξεχνά. Κι όμως, με μια ειρωνεία που μόνο η Ιστορία διαθέτει, έμειναν οι πέτρες.
Οι άνθρωποι έφευγαν πάντοτε βέβαιοι πως αφήνουν πίσω τους την τελευταία λέξη. Τα μνημεία, ευτυχώς, δεν συμφωνούσαν ποτέ.
Κι έτσι το τέμενος στέκει ακόμη. Όχι για να δικαιώσει εκείνους που το έχτισαν, ούτε για να κατηγορήσει εκείνους που ήρθαν μετά. Στέκει για να μας εκθέσει όλους: γιατί κάθε γενιά θέλει να ξαναγράψει την Ιστορία σύμφωνα με τις ανάγκες της, ενώ η Ιστορία, αδιάφορη για τις ανάγκες μας, επιμένει να κρατάει τα πάντα.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ειρωνεία: οι αυτοκρατορίες χάνονται, οι ιδεολογίες ξεθωριάζουν, οι βεβαιότητες αλλάζουν ονόματα -και στο τέλος μένει ένα παλιό τέμενος να μας κοιτάζει σιωπηλό, σαν να ξέρει κάτι που εμείς αρνούμαστε ακόμη να μάθουμε.
Ότι δεν υπάρχει πιο επικίνδυνο πράγμα από έναν άνθρωπο που πιστεύει πως η εποχή του είναι η τελευταία.
Υπάρχουν μέρες που το φαγητό θέλει να βγει από το σπίτι. Όχι γιατί πεινάμε περισσότερο, αλλά γιατί η γιορτή χρειάζεται παρέα, ένα στρωμένο τραπέζι χωρίς να το στρώσουμε εμείς και, κυρίως, την πολυτέλεια να σηκωθεί κάποιος άλλος να μαζέψει τα πιάτα.
Το εορταστικό φαγητό έξω είναι κάτι περισσότερο από ένα γεύμα. Είναι μια μικρή κοινωνική τελετουργία. Τα πιάτα έρχονται στη μέση, τα ποτήρια γεμίζουν, οι κουβέντες ανοίγουν και η καθημερινότητα μένει για λίγο έξω από την πόρτα.
Βέβαια, στις μέρες μας ακόμη και η γιορτή έχει αποκτήσει τη δική της βιτρίνα. Το πιάτο φωτογραφίζεται πριν φαγωθεί, το εστιατόριο αξιολογείται πριν προλάβει να κρυώσει το φαγητό και η απόλαυση πρέπει κάπως να αποδειχθεί.
Κι όμως, στο τέλος δεν θυμάται κανείς αν το τραπέζι ήταν ακριβό. Θυμάται την παρέα, το γέλιο, την κουβέντα και εκείνο το τελευταίο ποτήρι που κανείς δεν ήθελε πραγματικά να είναι τελευταίο.
Υπάρχει κάτι παράδοξο στον Εύριπο: για να αναζητήσεις τη γαλήνη, πρέπει πρώτα να σταθείς μπροστά στην ταραχή. Να κοιτάξεις τα νερά που αλλάζουν κατεύθυνση, που πηγαίνουν κι έρχονται σαν να διαφωνούν με τον ίδιο τους τον εαυτό, και να αναρωτηθείς αν τελικά η γαλήνη είναι ένας τόπος ή ένας τρόπος να κοιτάζεις τα πράγματα.
Η γέφυρα της Χαλκίδας στέκεται πάνω από αυτή την αέναη διαφωνία του νερού. Οι άνθρωποι περνούν βιαστικοί, τα αυτοκίνητα διασχίζουν τη στεριά, η πόλη συνεχίζει τον θόρυβό της. Κάτω όμως από όλα αυτά, ο Εύριπος επιμένει στη δική του μυστική συνομιλία με τον χρόνο.
Τα «τρελά νερά» έχουν κάτι βαθιά ανθρώπινο. Κινούνται προς μια κατεύθυνση και ύστερα επιστρέφουν. Όπως οι σκέψεις. Όπως οι έρωτες. Όπως οι άνθρωποι που κάποτε απομακρύνονται για να καταλάβουν πού πραγματικά θέλουν να επιστρέψουν.
Ίσως γι’ αυτό η γαλήνη που αναζητούμε δεν βρίσκεται ποτέ εκεί όπου την περιμένουμε. Δεν είναι η απουσία θορύβου, ούτε η ακινησία, ούτε μια ζωή απαλλαγμένη από ανατροπές. Είναι η στιγμή που παύουμε να απαιτούμε από τον κόσμο να είναι διαφορετικός από αυτό που είναι.
Κοιτάζοντας τον Εύριπο, καταλαβαίνει κανείς πως ακόμη και η αναστάτωση έχει τον ρυθμό της. Το νερό δεν χάθηκε επειδή άλλαξε πορεία. Δεν απέτυχε επειδή γύρισε πίσω. Δεν χρειάστηκε να αποφασίσει μια για πάντα προς τα πού θα κινηθεί. Συνέχισε απλώς να είναι νερό.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται η δική μας δυσκολία. Θέλουμε να έχουμε αποφασίσει. Ποιοι είμαστε, ποιον αγαπάμε, πού πηγαίνουμε, τι αφήνουμε πίσω. Θέλουμε τις ζωές μας χαραγμένες σαν δρόμους πάνω σε χάρτη, ενώ μέσα μας κυκλοφορούν νερά που αλλάζουν κατεύθυνση.
Η γαλήνη, λοιπόν, μπορεί να μην είναι η λύτρωση από την εσωτερική ταραχή. Μπορεί να είναι η συμφιλίωση μαζί της.
Κάποτε, ίσως, μαθαίνουμε να στεκόμαστε πάνω στη δική μας γέφυρα και να κοιτάζουμε χωρίς φόβο τα νερά που αλλάζουν. Να μην τα αποκαλούμε «τρελά» επειδή δεν υπακούουν στις δικές μας ανάγκες για τάξη. Να τα αφήνουμε να κάνουν αυτό που ξέρουν καλύτερα: να κινούνται.
Γιατί η ζωή δεν μας υποσχέθηκε ποτέ ήρεμα νερά.
Μας υποσχέθηκε μόνο πως, ακόμη κι όταν όλα μέσα μας αναποδογυρίζουν, κάπου ανάμεσα στην επιστροφή και την αναχώρηση, υπάρχει πάντα μια στιγμή που το νερό γαληνεύει -όχι επειδή σταμάτησε, αλλά επειδή εμείς πάψαμε να του ζητάμε να σταματήσει.
Ο στίχος του Ανδρέα Κάλβου δεν μιλά μόνο για την ελευθερία ενός λαού. Μιλά, βαθύτερα, για την ίδια την προϋπόθεση της ελευθερίας: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν χαρίζεται σε εκείνον που φοβάται να το διεκδικήσει.
Και ίσως γι’ αυτό ο στίχος μπορεί να διαβαστεί σήμερα πέρα από την ιστορική του στιγμή. Να μετακινηθεί από το πεδίο της Επανάστασης στο πεδίο της ανθρώπινης ζωής.
Θέλει αρετή και τόλμη η ζωή.
Αρετή, όχι με την έννοια της ηθικολογίας. Ο Κάλβος δεν μιλά για την υπάκουη καλοσύνη εκείνου που προσαρμόζεται σε ό,τι του επιβάλλουν. Μιλά για την εσωτερική δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να παραμένει ελεύθερος απέναντι στον φόβο, στην εξουσία, στη συνήθεια.
Και θέλει τόλμη. Γιατί η ελευθερία χωρίς τόλμη παραμένει μια ωραία ιδέα. Όπως και η ζωή χωρίς τόλμη γίνεται σιγά-σιγά μια άσκηση προσαρμογής.
Ο άνθρωπος συχνά δεν φυλακίζεται πίσω από κάγκελα. Φυλακίζεται μέσα σε βεβαιότητες. Στο «έτσι είναι τα πράγματα», στο «τι θα πει ο κόσμος», στο «δεν γίνεται αλλιώς». Κάθε εποχή έχει τις δικές της φυλακές· μερικές μάλιστα δεν χρειάζονται ούτε δεσμοφύλακες. Τις φυλάμε μόνοι μας.
Ο Κάλβος έγραψε για την ελευθερία σε μια εποχή όπου αυτή είχε το κόστος της ζωής. Σήμερα το κόστος είναι συχνά διαφορετικό. Είναι η ρήξη, η μοναξιά, η αβεβαιότητα, η απώλεια μιας βολικής θέσης. Κι όμως, η ουσία παραμένει ίδια: όποιος δεν είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει κάτι, δύσκολα μπορεί να κατακτήσει κάτι πραγματικά δικό του.
Η αρετή χωρίς τόλμη μπορεί να γίνει αδυναμία. Η τόλμη χωρίς αρετή μπορεί να γίνει θράσος. Η πρώτη χρειάζεται τη δεύτερη για να γίνει πράξη και η δεύτερη την πρώτη για να μην καταντήσει αυθαιρεσία.
Αυτό είναι ίσως το μεγάλο μάθημα του Κάλβου: η ελευθερία δεν είναι κατάσταση· είναι αγώνας. Δεν είναι δώρο· είναι ευθύνη. Δεν κατοικεί στις διακηρύξεις, αλλά στις αποφάσεις.
Και η ζωή, τελικά, δεν ζητά από τον άνθρωπο να είναι ατρόμητος. Ζητά κάτι δυσκολότερο: να φοβάται και παρ’ όλα αυτά να προχωρά.
Γιατί η ελευθερία μπορεί να γράφτηκε κάποτε με κεφαλαίο Ε.
Αλλά κάθε άνθρωπος, κάθε μέρα, καλείται να τη γράψει με τα δικά του χέρια.
Στην είσοδο της Χαλκίδας, δίπλα στην παλιά γέφυρα του Ευρίπου, στέκεται μια Νίκη που μοιάζει να μην έχει έρθει για να πανηγυρίσει μια μάχη. Έχει έρθει για να θυμίσει μια διαδρομή.
Δεν είναι η Νίκη της Σαμοθράκης, κι όμως συνομιλεί μαζί της. Είναι μια σύγχρονη, αφαιρετική εκδοχή της, έργο του Ιταλού γλύπτη Καρμέλο Μέντολα. Μια μορφή φτιαγμένη όχι για να κλείσει μέσα της τον άνεμο, αλλά για να τον αφήσει να περάσει. Το μπρούτζινο σώμα της είναι διάτρητο, σχεδόν δικτυωτό. Το φως περνά από μέσα της. Και ο αέρας δεν την αντιμετωπίζει ως εμπόδιο.
Ίσως εκεί βρίσκεται και η βαθύτερη δύναμή της.
Υπάρχουν δύο ίδιες Νίκες. Η μία στη Χαλκίδα. Η άλλη στο Τζιαρντίνι Νάξος της Σικελίας. Δύο αγάλματα στις δύο πλευρές μιας θάλασσας που κάποτε δεν χώριζε, αλλά ένωνε ανθρώπους, εμπορεύματα, γλώσσες και όνειρα.
Γιατί το Τζιαρντίνι Νάξος δεν είναι μια τυχαία ιταλική πόλη. Ιδρύθηκε το 735 π.Χ. από Χαλκιδείς και υπήρξε η πρώτη ελληνική αποικία στη Σικελία. Έτσι, αιώνες αργότερα, η Νίκη μοιάζει να κάνει το ταξίδι αντίστροφα. Εκείνοι έφυγαν από τη Χαλκίδα για να ιδρύσουν έναν νέο τόπο. Η Νίκη επιστρέφει συμβολικά από εκείνον τον τόπο για να σταθεί ξανά στην πόλη απ’ όπου ξεκίνησαν.
Η ιστορία, τελικά, δεν ταξιδεύει πάντοτε με ανθρώπους. Μερικές φορές ταξιδεύει με αγάλματα.
Και στέκεται σήμερα πάνω από έναν πορθμό που έχει τη δική του ιδιοτροπία: ο Εύριπος αλλάζει κατεύθυνση. Τα νερά του δεν υπακούουν στη γραμμική λογική των πραγμάτων. Πηγαίνουν και επιστρέφουν. Σαν τη μνήμη. Σαν τους ανθρώπους. Σαν τις ιστορίες που κάποτε φεύγουν από έναν τόπο για να ξαναγυρίσουν, μεταμορφωμένες.
Ίσως γι’ αυτό ταιριάζει τόσο πολύ μια Νίκη στον Εύριπο. Γιατί η πραγματική νίκη δεν είναι πάντοτε η επικράτηση. Είναι η δυνατότητα να παραμένεις όρθιος ενώ όλα γύρω σου κινούνται.
Το δικτυωτό σώμα της μοιάζει να γνωρίζει κάτι που οι άνθρωποι ξεχνούν εύκολα: πως δεν αντέχεις τον άνεμο κλείνοντάς του τον δρόμο. Αντέχεις αφήνοντάς τον να περάσει.
Και τότε η γλυπτική γίνεται φιλοσοφία.
Το μπρούτζο δεν παριστάνει απλώς μια γυναίκα με φτερά. Παριστάνει την αντοχή. Όχι την ακινησία, αλλά την ισορροπία μέσα στην κίνηση. Όχι την απουσία της καταιγίδας, αλλά την ικανότητα να στέκεσαι όταν η καταιγίδα περνά.
Γι’ αυτό και η ιστορία της αποκτά μια σχεδόν ποιητική ειρωνεία: ένα άγαλμα που γεννήθηκε από την ιδέα της Νίκης καταλήγει να μιλά περισσότερο για την επιμονή παρά για τον θρίαμβο.
Οι αρχαίοι έστελναν ανθρώπους πέρα από τη θάλασσα για να ιδρύσουν πόλεις. Οι νεότεροι στέλνουν αγάλματα για να θυμούνται από πού ξεκίνησαν.
Και ανάμεσα στις δύο Νίκες, η θάλασσα συνεχίζει να κάνει αυτό που έκανε πάντα: να χωρίζει τα σημεία στον χάρτη και ταυτόχρονα να τα ενώνει.
Γιατί ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη νίκη της μνήμης.
Να μπορεί ένας άνθρωπος να φύγει από έναν τόπο πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια και, κάποτε, ένα άγαλμα να επιστρέψει για να του θυμίσει πως δεν έφυγε ποτέ πραγματικά.
Υπάρχουν τόποι όπου η φύση μοιάζει να έχει αποκτήσει χαρακτήρα. Ο Εύριπος είναι ένας από αυτούς.
Στη Χαλκίδα, η γέφυρα δεν ενώνει απλώς δύο όχθες. Στέκεται πάνω από ένα νερό που αρνείται να υπακούσει στην απλή λογική της θάλασσας. Τα περίφημα «τρελά νερά» του Ευρίπου αλλάζουν κατεύθυνση, άλλοτε προς τη μία και άλλοτε προς την άλλη πλευρά, σαν να μην έχουν αποφασίσει ακόμη πού θέλουν να πάνε.
Κι έτσι η γέφυρα αποκτά μια παράξενη συμβολική δύναμη: από πάνω της περνά ο άνθρωπος, από κάτω της περνά ο χρόνος.
Το νερό αλλάζει, η γέφυρα μένει. Ή μάλλον, μένει για λίγο -όσο μένουν όλα όσα φανταζόμαστε ακίνητα. Γιατί κάτω από κάθε σταθερότητα υπάρχει μια κρυφή κίνηση. Και ίσως αυτό είναι το μεγάλο μάθημα του Ευρίπου: δεν είναι η αλλαγή που μας αποσυντονίζει· είναι η απαίτησή μας να μένουν τα πράγματα πάντα ίδια.
Τα «τρελά νερά» δεν είναι τρελά. Εμείς τα λέμε έτσι επειδή δυσκολευόμαστε να συμφιλιωθούμε με κάτι που αλλάζει κατεύθυνση χωρίς να ζητά την άδειά μας.
Και πάνω στη γέφυρα, ανάμεσα στη στεριά και στη θάλασσα, ο άνθρωπος περπατά για λίγο πάνω από αυτή την αμφιβολία.
Ίσως γι’ αυτό ο Εύριπος θυμίζει τόσο πολύ τη ζωή.
Ποτέ δεν ξέρεις προς τα πού πηγαίνει το νερό. Ξέρεις μόνο ότι θα αλλάξει.
Ο Εύριπος αλλάζει κατεύθυνση. Δεν κυλά πάντοτε προς τα εκεί που περιμένει κανείς. Τα νερά του πηγαίνουν και επιστρέφουν, σαν να θυμούνται πως τίποτα στη φύση δεν είναι υποχρεωμένο να ακολουθεί μια ευθεία γραμμή.
Ίσως γι’ αυτό τα γενέθλια μοιάζουν λίγο με τον Εύριπο.
Κάθε γενέθλια είναι μια μικρή στάση στην όχθη του χρόνου. Για μια στιγμή ο άνθρωπος κοιτάζει πίσω, όχι για να μετρήσει απλώς χρόνια, αλλά για να δει τη διαδρομή του. Όσα έφυγαν, όσα έμειναν, όσα χάθηκαν και όσα, παράξενα, επέστρεψαν όταν πια δεν τα περίμενε.
Γιατί η ζωή δεν προχωρά πάντοτε μπροστά. Έχει τις δικές της παλίρροιες. Έρωτες επιστρέφουν στη μνήμη, άνθρωποι επιστρέφουν στη ζωή, παλιές επιθυμίες ξαναβρίσκουν φωνή. Κάποιες φορές χρειάζεται να γυρίσει κανείς πίσω για να καταλάβει πόσο μακριά έχει φτάσει.
Και κάθε καινούργια ηλικία δεν είναι απλώς ένας αριθμός που προστίθεται. Είναι μια αλλαγή ροής. Μια ευκαιρία να αλλάξει κανείς κατεύθυνση χωρίς να αισθάνεται πως προδίδει εκείνον που υπήρξε.
Ίσως αυτό να είναι και το βαθύτερο νόημα μιας ευχής γενεθλίων: όχι να μείνει η ζωή ίδια, αλλά να εξακολουθήσει να ρέει. Να έχει χώρο για ανατροπές, επιστροφές, καινούργιους ανθρώπους, απρόβλεπτες χαρές και όνειρα που δεν πρόλαβαν ακόμη να γεράσουν.
Ο Εύριπος δεν φοβάται να αλλάξει φορά.
Και ίσως αυτό να ευχόμαστε σε έναν άνθρωπο στα γενέθλιά του: να μη φοβηθεί ποτέ να αλλάξει τη δική του.
Να φύγει όταν πρέπει, να επιστρέψει όταν αξίζει, να αγαπήσει ξανά, να ονειρευτεί από την αρχή.
Γιατί τα χρόνια δεν είναι η ηλικία μας.
Είναι οι φορές που αλλάξαμε ροή και, αντί να χαθούμε, ξαναβρήκαμε τη θάλασσα.
Κι εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ανθρώπινο μάθημά του: η αλλαγή κατεύθυνσης δεν σημαίνει απαραίτητα αστάθεια. Μερικές φορές σημαίνει πως κάποιος εξακολουθεί να ακούει τον κόσμο.
Στη ζωή, άλλωστε, οι πιο μεγάλες αυταπάτες αρχίζουν όταν θεωρούμε πως πρέπει πάντοτε να πηγαίνουμε προς τα εκεί που είχαμε αποφασίσει.
Ο Εύριπος κάνει κάτι πιο ειλικρινές.
Πηγαίνει.
Και επιστρέφει.
Και μέσα σε αυτή την αέναη παλινδρόμηση αποκαλύπτει πως η ζωή δεν είναι ποτάμι που γνωρίζει από πριν τη θάλασσα του. Είναι νερό που ψάχνει κάθε τόσο τη δική του κατεύθυνση.
Κι ίσως τελικά ελεύθερος να μην είναι εκείνος που ξέρει πού πηγαίνει, αλλά εκείνος που μπορεί ακόμη να αλλάξει ροή.
