..jpg)
.jpg)
Το Άλεφ του Χόρχε Λουίς Μπόρχες: Ένα οδοιπορικό στο άπειρο και το μυαλό.
Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζεις για να περάσει η ώρα και βιβλία που ανατινάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι την πραγματικότητα. Το «Άλεφ» (El Aleph, 1949) του Χόρχε Λουίς Μπόρχες ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Αν δεν έχετε έρθει ακόμα σε επαφή με το σύμπαν του Αργεντινού μετρέρ της φανταστικής λογοτεχνίας, αυτή η συλλογή διηγημάτων είναι η ιδανική –και πιο ιλιγγιώδης– πύλη εισόδου.
Η πλοκή: Όταν το σύμπαν χωράει σε μια σκάλα.
Το κεντρικό και ομώνυμο διήγημα της συλλογής ξεκινά σχεδόν πεζά: ο αφηγητής (ένας φανταστικός «Μπόρχες») θρηνεί τον θάνατο της αγαπημένης του, Μπεατρίς Βιτέρμπο. Μέσα από τις επισκέψεις του στο σπίτι της, έρχεται σε επαφή με τον εκκεντρικό ξάδερφό της, ο οποίος του αποκαλύπτει ένα συγκλονιστικό μυστικό: στο υπόγειο του σπιτιού, κάτω από τη σκάλα, κρύβεται ένα «Άλεφ».
Τι είναι το Άλεφ; Είναι μια μικροσκοπική, ιριδίζουσα σφαίρα, μέσα στην οποία συνυπάρχει ολόκληρο το σύμπαν ταυτόχρονα. Όπως γράφει ο ίδιος ο Μπόρχες:
«Στο κάτω μέρος του σκαλοπατιού, προς τα δεξιά, είδα μια μικρή ιριδίζουσα σφαίρα, με μια σχεδόν ανυπόφορη λαμπρότητα. Στην αρχή νόμισα πως γύριζε· μετά κατάλαβα πως αυτή η κίνηση ήταν μια ψευδαίσθηση που προκαλούσαν τα ιλιγγιώδη θεάματα που έκλεινε μέσα της. Η διάμετρος του Άλεφ θα ήταν δύο ή τρία εκατοστά, αλλά ολόκληρος ο κοσμικός χώρος βρισκόταν εκεί μέσα, χωρίς καμία μείωση του μεγέθους του. Κάθε πράγμα ήταν άπειρα πράγματα, επειδή το έβλεπα καθαρά από όλες τις γωνίες του σύμπαντος.»
Όταν ο ήρωας κοιτάζει μέσα της, βλέπει κάθε γωνιά της Γης, κάθε άνθρωπο, κάθε κόκκο άμμου, το παρελθόν και το παρόν, χωρίς καμία σμίκρυνση ή σύγχυση. Είναι η απόλυτη εμπειρία του απείρου, ένα σχεδόν ψυχεδελικό παραλήρημα εικόνων:
«Είδα τον πυκνοκατοικημένο Ατλαντικό Ωκεανό, είδα τον άνθρωπο που είναι η ανθρωπότητα, είδα έναν ασημένιο ιστό αράχνης στο κέντρο ενός μαύρου καθεδρικού ναού, είδα τα μάτια σου που διάβαζαν αυτές τις γραμμές, είδα όλα τα μυρμήγκια που υπάρχουν στη Γη... είδα τον λαβύρινθο των πραγμάτων και ένιωσα δέος και κλάμα.»
Τα μεγάλα θέματα: Λαβύρινθοι, καθρέφτες και χρόνος.
Το βιβλίο δεν εξαντλείται στην ομώνυμη ιστορία. Μέσα από 17 διηγήματα, ο Μπόρχες στήνει έναν πνευματικό λαβύρινθο:
- Ο Αθάνατος: Ένας Ρωμαίος αναζητά την αθανασία, η οποία αποδεικνύεται μια εφιαλτική, άσκοπη ύπαρξη.
- Ο Νεκρός: Ένας παράνομος αποκτά εξουσία, μόνο για να συνειδητοποιήσει ότι η μοίρα του είχε προδιαγραφεί.
- Οι Θεολόγοι: Δύο θρησκευτικοί αντίπαλοι ανακαλύπτουν ότι είναι το ίδιο πρόσωπο στα μάτια του Θεού.
- Η Ιστορία του Πολεμιστή και της Αιχμάλωτης: Παραλληλισμός της μεταστροφής ενός στρατιώτη και μιας γυναίκας.
- Βιογραφία του Ταδέο Ισιδόρο Κρους: Ένας αστυνομικός κατανοεί το πεπρωμένο του και αλλάζει πλευρά.
- Έμμα Σουνς: Μια κοπέλα εκδικείται τον θάνατο του πατέρα της με ένα σκοτεινό σχέδιο.
- Το Σπίτι του Αστερίωνα: Ο Μινώταυρος αφηγείται τη μοναξιά του μέσα στον Λαβύρινθο.
- Η Δίκη του Αβερρόη: Ο φιλόσοφος Αβερρόης αδυνατεί να κατανοήσει την έννοια του θεάτρου.
- Το Ζαχίρ: Μια ιστορία για την απόλυτη, καταστροφική εμμονή με ένα αντικείμενο.
- Η Γραφή του Θεού: Ένας ιερέας αποκρυπτογραφεί ένα θεϊκό μήνυμα, αποκτώντας αλλά απορρίπτοντας τη δύναμη.
- Abenjacán el Bojarí, Νεκρός στο Λαβύρινθό του: Ένα αστυνομικό αίνιγμα για τον θύτη και το θύμα.
- Οι Δύο Βασιλιάδες και οι Δύο Λαβύρινθοι: Ένα παραμύθι για έναν βασιλιά που τιμωρείται με έναν λαβύρινθο στην έρημο.
- Ταμπάκ Χουσεΐν, ο Μυθοποιός: Μια ψευδο-κριτική για έναν άνθρωπο που αναζητά την πνευματική καθαρότητα.
- Το Άλλο Θάνατος: Η ιστορία ενός ανθρώπου που, μέσω της πίστης, αλλάζει το παρελθόν.
- Deutsches Requiem: Ένας αμετανόητος Ναζί αξιωματικός αναλογίζεται τη ζωή του.
- Η Αναμονή: Ένας άντρας περιμένει τους εκτελεστές του, προτιμώντας τον θάνατο από την αναμονή.
- Το Άλεφ: Ο πρωταγωνιστής ανακαλύπτει ένα σημείο που περιέχει ολόκληρο το σύμπαν.
Στο «Το σπίτι του Αστερίωνα» μας βάζει μέσα στο μυαλό του ίδιου του Μινώταυρου, ενώ στο «Ο Αθάνατος» εξερευνά τη φρίκη (και όχι την ευλογία) του να ζεις για πάντα.
Τα μοτίβα του Μπόρχες είναι ξεκάθαρα:
-Το παράδοξο του απείρου: Πώς μπορεί ο πεπερασμένος άνθρωπος να συλλάβει το ατελείωτο;
-Τα όρια της γλώσσας: Ο Μπόρχες παραδέχεται την αποτυχία των λέξεων. Η γλώσσα είναι διαδοχική (βάζεις τη μία λέξη μετά την άλλη), ενώ το σύμπαν είναι ταυτόχρονο.
Όπως το θέτει ο ίδιος:
«Φτάνω τώρα στο ανείπωτο κέντρο της αφήγησής μου· εδώ αρχίζει η απόγνωσή μου ως συγγραφέα. Κάθε γλώσσα είναι ένα αλφάβητο συμβόλων, η χρήση των οποίων προϋποθέτει ένα παρελθόν που οι συνομιλητές μοιράζονται. Πώς, όμως, να μεταδώσω στους άλλους το άπειρο Άλεφ, που η δειλή μου μνήμη μόλις και μετά βίας καταφέρνει να αγκαλιάσει; Το κρίσιμο πρόβλημα είναι ότι η γλώσσα είναι διαδοχική, ενώ η όραση του Άλεφ είναι ταυτόχρονη.»
-Η ταυτότητα: Ποιοι είμαστε, πόσοι εαυτοί κρύβονται μέσα μας και μήπως η ζωή μας είναι απλώς το όνειρο κάποιου άλλου;
Γιατί αξίζει να το διαβάσετε (και γιατί μπορεί να σας δυσκολέψει).
Ο Μπόρχες γράφει με μια μαθηματική, σχεδόν αρχιτεκτονική ακρίβεια. Δεν σπαταλά ούτε μία λέξη. Κάθε διήγημα είναι μια συμπυκνωμένη φιλοσοφική βόμβα που σε αναγκάζει να σταματήσεις την ανάγνωση και να κοιτάξεις το ταβάνι, σκεπτόμενος.
Δεν είναι ένα «εύκολο» βιβλίο για χαλάρωση. Ο Μπόρχες ήταν ένας βαθύτατα μορφωμένος άνθρωπος και γεμίζει τα κείμενά του με πραγματικές ή φανταστικές βιβλιογραφικές αναφορές, θεολογικές συζητήσεις και ιστορικά πρόσωπα. Θέλει την προσοχή σας.
Το «Άλεφ» δεν είναι απλώς κλασική λογοτεχνία· είναι μια εμπειρία. Είναι ένα βιβλίο-καθρέφτης που προκαλεί δέος και ίλιγγο, αλλά ταυτόχρονα σε επιστρέφει στην πραγματικότητα με μια περίεργη αίσθηση μελαγχολίας, όπως περιγράφει ο συγγραφέας στο κλείσιμο του έργου:
«Βγαίνοντας στον δρόμο, ένιωσα ότι τα πρόσωπα των ανθρώπων με ξένιζαν. Φοβήθηκα ότι δεν θα υπήρχε πια τίποτα στον κόσμο ικανό να με εκπλήξει, φοβήθηκα ότι θα με κυνηγούσε για πάντα η αίσθηση της επιστροφής στα ίδια και στα ίδια. Ευτυχώς, μετά από μερικές νύχτες άυπνος, με κυρίευσε και πάλι η λήθη.»
Αν θέλετε κάτι που θα ακονίσει το μυαλό σας και θα σας ταξιδέψει πέρα από τα όρια του καθημερινού κόσμου, βρείτε ένα αντίτυπο του βιβλίου και χαθείτε στον λαβύρινθό του.
