18/11/26

Μην κάνεις κακό.


Ο Ιπποκρατικός όρκος συνοψίζει σε τρεις λέξεις μια από τις δυσκολότερες αποστολές του ανθρώπου: «Ωφελέειν ή μη βλάπτειν». Να προσφέρεις όφελος ή, τουλάχιστον, να μην προκαλείς βλάβη. Μια αρχή απλή στη διατύπωσή της, αλλά σχεδόν αδύνατη στην εφαρμογή της.

Στο βιβλίο του "Do No Harm", που κυκλοφορεί στα ελληνικά ως «Ή μη βλάπτειν», ο Βρετανός νευροχειρουργός Henry Marsh ανοίγει την πόρτα του χειρουργείου και μαζί της την πόρτα της ανθρώπινης συνείδησης. Δεν αφηγείται απλώς χειρουργικές επιτυχίες. Μιλά για λάθη, επιπλοκές, απώλειες, ενοχές. Για εκείνες τις στιγμές που η απόσταση ανάμεσα στη σωτηρία και την καταστροφή μετριέται σε χιλιοστά.

Ο χειρουργός κρατά το νυστέρι, αλλά δεν κρατά στα χέρια του τη μοίρα. Μπορεί να γνωρίζει την ανατομία, να διαθέτει εμπειρία, τεχνολογία και δεξιοτεχνία, δεν μπορεί όμως να καταργήσει την αβεβαιότητα. Ο εγκέφαλος δεν είναι ένας μηχανισμός που υπακούει πάντοτε στις εντολές του τεχνίτη του. Είναι ένας κόσμος μοναδικός, όπου μια επιτυχημένη επέμβαση μπορεί να αφήσει πίσω της μια διαφορετική ανθρώπινη ύπαρξη.

Κι εδώ αρχίζει το πραγματικό ηθικό πρόβλημα της ιατρικής: η δύναμη της παρέμβασης δεν συνεπάγεται αυτομάτως και το δικαίωμα της παρέμβασης. Δεν είναι κάθε τι που μπορούμε να κάνουμε και κάτι που πρέπει να κάνουμε. Η τεχνολογική πρόοδος μεγαλώνει τις δυνατότητές μας, αλλά δεν εγγυάται την αντίστοιχη ωρίμανση της κρίσης μας.

Υπάρχει, άλλωστε, μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στην επιστημονική αυτοπεποίθηση και την ιατρική αλαζονεία. Η πρώτη είναι απαραίτητη για να προχωρήσει η επιστήμη. Η δεύτερη επικίνδυνη, γιατί μετατρέπει τον ασθενή σε πεδίο επίδειξης γνώσεων και τον γιατρό σε πρωταγωνιστή μιας παράστασης όπου η αποτυχία δεν προβλέπεται στο σενάριο.

Ο Marsh τολμά να μιλήσει για την αποτυχία. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε έναν κόσμο που εμπορεύεται την εικόνα του αλάνθαστου επιστήμονα, της εγγυημένης θεραπείας και της τεχνολογίας που υπόσχεται να νικήσει κάθε όριο. Η ιατρική, όμως, δεν είναι εμπόριο θαυμάτων. Είναι μια διαρκής αναμέτρηση με τα όρια της ανθρώπινης γνώσης.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη κατάκτηση ενός γιατρού να μην είναι μόνο η ικανότητά του να χειρουργεί, αλλά η επίγνωση των ορίων του. Να μπορεί να πει «δεν γνωρίζω», «δεν μπορώ», ακόμη και «δεν πρέπει».

Γιατί το «Ή μη βλάπτειν» δεν είναι υπόσχεση αλάθητου. Είναι η διαρκής υπενθύμιση ότι απέναντι από το νυστέρι δεν βρίσκεται μια πάθηση, ένα περιστατικό ή ένας αριθμός στατιστικής. Βρίσκεται ένας άνθρωπος.

Και η μεγαλύτερη ευθύνη της ιατρικής δεν είναι να αποδείξει πόσα μπορεί να κάνει για τον άνθρωπο, αλλά να μην ξεχάσει ποτέ για χάρη τίνος τα κάνει.


Το ...κακό μάτι.

 


Ο άνθρωπος πάντοτε αναζητούσε ένα φυλαχτό για να προστατευτεί από το κακό μάτι. Ένα μικρό γαλάζιο μάτι, κρεμασμένο στον λαιμό, στον καρπό ή στην είσοδο του σπιτιού, σαν μια σιωπηλή άμυνα απέναντι σε όσα δεν μπορεί να ελέγξει.

Μα το κακό μάτι δεν βρίσκεται πάντοτε σε κάποιο μεταφυσικό βλέμμα. Κρύβεται συχνά πίσω από ένα χαμόγελο, μια φιλοφρόνηση, μια προσποιητή συμπάθεια. Είναι εκείνο το βλέμμα που δεν χαίρεται με τη χαρά σου, δεν αντέχει την πρόοδό σου και αντιμετωπίζει την ευτυχία σου σαν προσωπική προσβολή.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν θέλουν να αποκτήσουν όσα έχεις. Θέλουν απλώς να πάψεις να τα έχεις. Δεν επιθυμούν να ανέβουν ψηλότερα· τους αρκεί να σε δουν να πέφτεις.

Κι έτσι, το φυλαχτό γίνεται κάτι περισσότερο από ένα αντικείμενο προληπτικής πίστης. Γίνεται σύμβολο μιας διαρκούς ανθρώπινης άμυνας απέναντι στον φθόνο, τη μικρότητα και την κακοβουλία.

Μόνο που κανένα γαλάζιο μάτι δεν μπορεί να προστατεύσει έναν άνθρωπο από την κοινωνία των ανθρώπων. Ίσως, τελικά, το ισχυρότερο φυλαχτό να είναι η ικανότητα να προχωράς χωρίς να δηλητηριάζεσαι από τα βλέμματα των άλλων.

Και να μη χρειάζεσαι να χαμηλώσεις το φως σου για να μη στραβώνονται όσοι έχουν συνηθίσει να ζουν στο σκοτάδι.


Οφθαλμόν αντί οφθαλμού.


Η εκδίκηση μεταμφιεσμένη σε δικαιοσύνη. Η ανταπόδοση που φοράει τη μάσκα της ισότητας για να νομιμοποιήσει την ανισότητα. Οφθαλμόν αντί οφθαλμού: ένα μάτι χάθηκε, ένα μάτι απαιτείται. Και κάπως έτσι, η βλάβη γίνεται νόμος και η βία αποκτά το άλλοθι της ηθικής.

Ο άνθρωπος χρειάστηκε αιώνες για να περάσει από τον νόμο της ανταπόδοσης στην ιδέα της δικαιοσύνης. Κι όμως, εξακολουθεί να συγχέει την τιμωρία με την αποκατάσταση, την εκδίκηση με τη δικαίωση.

Το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού» υποτίθεται πως έθεσε ένα όριο στην εκδίκηση: να μην ανταποδίδεις περισσότερο κακό από εκείνο που υπέστης. Το τραγικό είναι πως η ανθρωπότητα συχνά το εξέλαβε ως πρόσκληση να συνεχίσει να αφαιρεί μάτια.

Ίσως, τελικά, η πραγματική εξέλιξη του ανθρώπου να αρχίζει τη στιγμή που αρνείται να γίνει ίδιος με εκείνον που τον πλήγωσε.

Γιατί αν η δικαιοσύνη χρειάζεται να τυφλώσει για να αποδείξει ότι βλέπει, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται στα μάτια. Βρίσκεται στην αντίληψή της.


Προς τέρψιν οφθαλμών.



Υπάρχουν πράγματα που γεννήθηκαν για να τα κοιτάζεις και άλλα που χρειάζονται χρόνο για να τα δεις. Τα πρώτα περνούν από τα μάτια σαν ανοιξιάτικο φως. Τα δεύτερα αφήνουν το αποτύπωμά τους κάπου βαθύτερα, εκεί όπου η όραση συναντά τη μνήμη και η εικόνα μετατρέπεται σε συναίσθημα.

Ο κόσμος έμαθε να στολίζεται. Έβαλε χρώματα στις προσόψεις, χρυσάφι στις κορνίζες, καθρέφτες στις αίθουσες και φώτα στις βιτρίνες. Έμαθε να κρύβει τις ρωγμές κάτω από το επίχρισμα και να φυτεύει λουλούδια πάνω από τα ερείπια. Κάπως έτσι, η ομορφιά έγινε πολλές φορές το πιο καλαίσθητο άλλοθι της ασχήμιας.

Κι εμείς, πρόθυμοι θεατές, συνηθίσαμε να θαυμάζουμε το περιτύλιγμα, να χειροκροτούμε τη σκηνοθεσία και να προσπερνάμε όσα δεν φωτίζονται από τους προβολείς. Μπερδέψαμε τη λάμψη με το φως και την εντύπωση με την αλήθεια.

Αλλά η ομορφιά δεν κατοικεί πάντοτε εκεί όπου πέφτει το φως. Κάποτε κρύβεται στις ατέλειες, στις σιωπές, στις ξεθωριασμένες προσόψεις, στα πράγματα που δεν ζητούν να τα θαυμάσεις. Δεν έχει ανάγκη από κορνίζα ούτε από κοινό. Υπάρχει ακόμη κι όταν κανείς δεν την κοιτάζει.

Ίσως, λοιπόν, το «προς τέρψιν οφθαλμών» να είναι μια μικρή υπενθύμιση της ανθρώπινης ματαιοδοξίας. Να φτιάχνουμε τον κόσμο όπως θέλουμε να φαίνεται, αντί να τολμάμε να τον αντικρίσουμε όπως πραγματικά είναι.

Γιατί τα μάτια χορταίνουν εύκολα από εικόνες. Εκείνο που δυσκολεύεται να χορτάσει είναι η ψυχή.


Προς αποφυγή: Η διχόνοια.



Η διχόνοια είναι ίσως το παλαιότερο και αποτελεσματικότερο όπλο της εξουσίας. Δεν χρειάζεται στρατούς, όπλα και πολιορκίες. Αρκεί να στρέψει τους ανθρώπους τον έναν εναντίον του άλλου.

Το γνώριζε καλά ο Ιούλιος Καίσαρας στον Αστερίξ. Αδυνατώντας να υποτάξει το ανυπότακτο γαλατικό χωριό με τη δύναμη των λεγεώνων του, επιστρατεύει τον Φούλιους Ζιζάνιους, το φριχτό πρόσωπο της διχόνοιας. Με ένα πολύτιμο βάζο, μερικά ψέματα και καλά τοποθετημένους υπαινιγμούς, καταφέρνει να δηλητηριάσει τις σχέσεις των κατοίκων. Ο Αστερίξ θεωρείται προδότης, ο Οβελίξ αισθάνεται παραγκωνισμένος, οι παλιοί σύντροφοι γίνονται καχύποπτοι και το χωριό κινδυνεύει να διαλυθεί από τις εσωτερικές του συγκρούσεις. Οι Ρωμαίοι δεν χρειάζεται πια να επιτεθούν. Οι Γαλάτες οδηγούνται μόνοι τους στην ήττα.

Πέρα από το χιούμορ του κόμικ, βρίσκεται μια διαχρονική πολιτική αλήθεια: «Διαίρει και βασίλευε». Η εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να κατασκευάζει διαφορές. Αρκεί να διογκώνει τις υπάρχουσες, να μετατρέπει τη διαφωνία σε εχθρότητα και να πείθει τους ανθρώπους πως ο διπλανός τους είναι ο πραγματικός αντίπαλος. Έτσι, οι κοινωνίες αναλώνονται σε αλληλοσπαραγμούς, ενώ εκείνοι που τις εκμεταλλεύονται παραμένουν στο απυρόβλητο.

Γιατί η διαφωνία είναι στοιχείο της δημοκρατίας και της εξέλιξης. Η διχόνοια, όμως, είναι το δηλητήριό τους. Η πρώτη γεννά σκέψη και αμφισβήτηση. Η δεύτερη καταστρέφει την εμπιστοσύνη και ακυρώνει τη συλλογική δράση.

Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο δίδαγμα του Αστερίξ: δεν χρειάζεται να συμφωνούμε σε όλα για να παραμένουμε ενωμένοι. Χρειάζεται απλώς να μην ξεχνάμε ποιος είναι ο πραγματικός αντίπαλος.

Προς αποφυγή, λοιπόν, η διχόνοια. Γιατί όταν οι από κάτω μαλώνουν μεταξύ τους, οι από πάνω δεν χρειάζεται καν να κυβερνούν. Αρκεί να παρακολουθούν τον καυγά.


Προς γνώση και συμμόρφωση: η συνείδηση σε κοινοποίηση.

 


Η γνώση δεν συνεπάγεται απαραίτητα συνείδηση. Μπορεί κανείς να γνωρίζει και να αδιαφορεί, να αντιλαμβάνεται και να προσπερνά, να βλέπει την αδικία και να συνεχίζει απερίσπαστος τη ζωή του.

Η συνείδηση, όμως, είναι μια διαφορετική υπόθεση. Δεν αρκείται στην ενημέρωση. Απαιτεί θέση, ευθύνη και, ενίοτε, σύγκρουση.

Το «προς γνώση και συμμόρφωση» είναι η αγαπημένη διατύπωση κάθε συστήματος που θέλει να μετατρέψει την πληροφορία σε υπακοή. Η κοινωνική συνείδηση, αντίθετα, δεν συμμορφώνεται αυτομάτως. Αμφισβητεί, κρίνει, αντιστέκεται.

Γιατί το να γνωρίζεις τι συμβαίνει είναι πληροφορία. Το να μην μπορείς πλέον να κάνεις πως δεν γνωρίζεις είναι συνείδηση.

Και αυτή δεν κοινοποιείται με εγκυκλίους. Κατακτάται.


Πατάτες τηγανητές προς βρώσιν.



Υπάρχουν λέξεις που κατορθώνουν να κάνουν ακόμη και την πείνα να ακούγεται σαν διοικητική πράξη. «Προς βρώσιν», για παράδειγμα. Μια έκφραση που θα μπορούσε να συνοδεύει ένα κρατικό έγγραφο, μια τεχνική προδιαγραφή ή μια επιθεώρηση υγειονομικού ενδιαφέροντος. Κι όμως, αφορά κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: την ανθρώπινη ανάγκη να φάει.

Οι πατάτες, αφού ξεριζωθούν από τη γη, ξεφλουδιστούν, τεμαχιστούν και βυθιστούν στο καυτό λάδι, αποκτούν τον τελικό προορισμό τους. Δεν προορίζονται για έκθεση σε βιτρίνα, ούτε για να αποτελέσουν αντικείμενο γαστρονομικού θαυμασμού. Προορίζονται προς βρώσιν.

Κάπου εδώ, όμως, αρχίζει η κοινωνιολογία της τηγανητής πατάτας. Γιατί η πατάτα είναι ίσως το πιο δημοκρατικό τρόφιμο. Δεν απαιτεί ιδιαίτερη κοινωνική καταγωγή, δεν γνωρίζει ταξικές διακρίσεις και δεν χρειάζεται συστατικές επιστολές για να βρεθεί στο ίδιο τραπέζι με τον φτωχό και τον πλούσιο. Τουλάχιστον μέχρι να εμφανιστεί ο λογαριασμός.

Η ίδια πατάτα μπορεί να σερβιριστεί σε ένα λαϊκό ταβερνάκι ή να μεταμορφωθεί σε γκουρμέ συνοδευτικό, με περίτεχνη κοπή, ιδιαίτερο αλάτι και τιμή που απαιτεί οικονομική επιφάνεια. Η πρώτη παραμένει πατάτα. Η δεύτερη αποκτά βιογραφικό.

Κι ενώ ο πολιτισμός εξελίσσει αδιάκοπα τις τεχνικές της γαστρονομίας, η βασική αποστολή παραμένει αναλλοίωτη: να ικανοποιήσει την πείνα. Γιατί, τελικά, η μεγαλύτερη γαστρονομική πολυτέλεια δεν είναι η πατάτα με την καλύτερη παρουσίαση, αλλά εκείνη που υπάρχει όταν τη χρειάζεσαι.

Και οι πατάτες, φυσικά, είναι προς βρώσιν. Όχι προς επίδειξιν. Και ασφαλώς όχι προς αναμονήν. Αλλιώς κρυώνουν.


Πράσινες βρώσιμες ελιές: η πικράδα της φύσης και η τέχνη της μεταμόρφωσης.

 


Η πράσινη ελιά είναι ένας καρπός που αρνείται να παραδοθεί αμέσως στη γεύση. Πριν γίνει τροφή, χρειάζεται χρόνο, επεξεργασία και υπομονή. Η φυσική της πικράδα δεν επιτρέπει την άμεση κατανάλωση. Χρειάζεται χάραγμα, άλμη, ζύμωση. Μια μικρή παρέμβαση του ανθρώπου για να μετατρέψει έναν άγριο γευστικό χαρακτήρα σε καθημερινή απόλαυση.

Κάπου εκεί βρίσκεται και η ιδιαιτερότητά της. Η ελιά δεν χάνει την ταυτότητά της μέσα από την επεξεργασία. Τη μετασχηματίζει.

Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η ελιά ακολουθεί την ιστορία της Μεσογείου. Έθρεψε πληθυσμούς, στήριξε οικονομίες, ταξίδεψε μέσα από εμπορικούς δρόμους και έγινε στοιχείο πολιτισμικής συνέχειας. Η καλλιέργειά της δεν είναι απλώς μια αγροτική δραστηριότητα, αλλά μια σχέση ανθρώπου και γης που διαμορφώθηκε μέσα στους αιώνες.

Οι πράσινες βρώσιμες ελιές, ιδιαίτερα οι μεγάλες και σαρκώδεις ποικιλίες, όπως η Χαλκιδικής, αποδεικνύουν ότι η γαστρονομική αξία δεν βρίσκεται απαραίτητα στην πολυπλοκότητα. Μπορεί να βρίσκεται σε έναν απλό καρπό, σε λίγο αλάτι, σε μια φυσική ζύμωση και στον χρόνο που χρειάζεται για να ολοκληρωθεί.

Σήμερα, όμως, ακόμη και αυτός ο ταπεινός καρπός βρίσκεται μέσα σε μια παγκόσμια οικονομία τυποποίησης και εμπορευματοποίησης. Πίσω από κάθε βάζο υπάρχει η αγροτική εργασία, η διαχείριση του νερού, η ποιότητα του εδάφους, το κόστος παραγωγής και η αγωνία του μικρού παραγωγού να επιβιώσει απέναντι στις μεγάλες αλυσίδες διανομής.

Ίσως, τελικά, η πράσινη ελιά να μας θυμίζει κάτι περισσότερο από μια διατροφική συνήθεια: ότι η φύση προσφέρει την πρώτη ύλη, αλλά η πραγματική αξία βρίσκεται στη γνώση, στον σεβασμό και στον χρόνο που αφιερώνουμε για να την αξιοποιήσουμε.

Και πως ορισμένες από τις πιο αυθεντικές απολαύσεις της ζωής δεν χρειάζονται τίποτε περισσότερο από έναν καρπό, λίγο αλάτι και την υπομονή να περιμένεις.


Πράσινο Εμπόριο.



Κάποτε αγοράζαμε ένα προϊόν για αυτό που ήταν. Σήμερα καλούμαστε να το αγοράσουμε και για αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι: οικολογικό, φυσικό, βιολογικό, βιώσιμο, φιλικό προς το περιβάλλον.

Η αγορά ανακάλυψε ότι η οικολογική συνείδηση μπορεί να γίνει εξαιρετικό εμπορικό πλεονέκτημα. Έτσι, το πράσινο χρώμα μπήκε στις συσκευασίες, τα φύλλα στα λογότυπα και η λέξη «βιωσιμότητα» στις διαφημιστικές καμπάνιες.

Δεν έχει σημασία αν το προϊόν είναι πραγματικά λιγότερο επιβαρυντικό για το περιβάλλον. Αρκεί να δημιουργεί αυτή την εντύπωση. Το πλαστικό μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει, η υπερπαραγωγή να μεγαλώνει και η αλόγιστη κατανάλωση να παραμένει ανέγγιχτη, αρκεί η συσκευασία να έχει μια πράσινη απόχρωση.

Το φαινόμενο έχει όνομα: greenwashing. Η οικολογική παραπλάνηση, δηλαδή η εμπορική αξιοποίηση της περιβαλλοντικής ευαισθησίας χωρίς αντίστοιχο περιβαλλοντικό αντίκρισμα.

Και κάπως έτσι, η ενοχή του καταναλωτή μετατρέπεται σε αγοραστική δύναμη. Αγοράζουμε περισσότερα για να αισθανόμαστε ότι καταναλώνουμε υπεύθυνα. Αντικαθιστούμε προϊόντα που δεν χρειαζόμαστε με άλλα που υποτίθεται ότι σώζουν τον πλανήτη.

Η μεγαλύτερη αντίφαση βρίσκεται ακριβώς εδώ: μια κοινωνία που στηρίζεται στην αδιάκοπη αύξηση της κατανάλωσης προσπαθεί να αντιμετωπίσει την περιβαλλοντική κρίση που η ίδια παράγει, πουλώντας μας περισσότερα προϊόντα.

Μπορεί άραγε να γίνει πράσινη η υπερκατανάλωση απλώς και μόνο επειδή άλλαξε χρώμα η συσκευασία της;

Ίσως η πιο οικολογική αγορά να μην είναι εκείνη που γεμίζει το καλάθι με πράσινα προϊόντα, αλλά εκείνη που αναρωτιέται αν χρειάζεται πραγματικά να αγοράσει κάτι.

Γιατί η φύση δεν χρειάζεται καλύτερο μάρκετινγκ. Χρειάζεται λιγότερη εκμετάλλευση.





Οι Έμποροι των Θαυμάτων.



Υπάρχουν άνθρωποι που δεν πουλούν προϊόντα. Πουλούν ελπίδα. Δεν εμπορεύονται την πραγματικότητα, αλλά την υπόσχεση ότι κάποιος μπορεί να την παρακάμψει. Πουλούν σωτηρία σε δόσεις, ευτυχία σε πολυτελείς συσκευασίες και όνειρα με εγγύηση επιστροφής χρημάτων.

Το θαύμα της αιώνιας νεότητας πωλείται πλέον σε μικρά βαζάκια, με κομψές συσκευασίες, επιστημονικοφανείς ονομασίες και τιμές που υπόσχονται ότι ο χρόνος μπορεί να εξαγοραστεί. Κολλαγόνο, υαλουρονικό, ρετινόλη, πεπτίδια. Η επιστήμη επιστρατεύεται, η χημεία επιστρατεύεται, η διαφήμιση επιστρατεύεται. Και κάπου ανάμεσα σε εργαστηριακές μελέτες και φωτογραφίες πριν και μετά, εμφανίζεται ο μεγάλος έμπορος: η ανθρώπινη ανασφάλεια.

Η βιομηχανία της ομορφιάς δεν πουλάει απλώς κρέμες. Πουλάει την υπόσχεση ότι μπορείς να παραμείνεις για πάντα αυτό που κάποτε υπήρξες. Μετατρέπει τις ρυτίδες σε ελαττώματα, τις φυσικές μεταβολές του σώματος σε προβλήματα προς επίλυση και τη γήρανση σε προσωπική αποτυχία.

Οι έμποροι των θαυμάτων γνωρίζουν καλά την ανθρώπινη αδυναμία. Ξέρουν πως όσο μεγαλώνει η ανασφάλεια τόσο αυξάνεται η αγορά της ελπίδας. Δεν χρειάζεται να πουλήσεις στον άνθρωπο την ομορφιά. Αρκεί να τον πείσεις ότι δεν είναι αρκετά όμορφος. Δεν χρειάζεται να του πουλήσεις τη νεότητα. Αρκεί να τον κάνεις να φοβάται τα γηρατειά.

Το παράδοξο είναι πως όσο περισσότερο προοδεύει η επιστήμη στην κατανόηση του ανθρώπινου οργανισμού, τόσο περισσότερο πολλαπλασιάζονται οι εμπορικές υποσχέσεις που ντύνονται με τον μανδύα της επιστημονικής αυθεντίας. Μια κρέμα μπορεί πράγματι να ενυδατώσει, να βελτιώσει την υφή του δέρματος και να περιορίσει ορισμένα σημάδια της φωτογήρανσης. Δεν μπορεί όμως να σταματήσει τον βιολογικό χρόνο. Ούτε να διαγράψει την ιστορία που έχει γράψει πάνω στο πρόσωπό μας.

Άλλοι φορούν λευκές μπλούζες, άλλοι ακριβά κοστούμια και άλλοι το χαμόγελο του διαφημιστικού μοντέλου. Αλλάζουν τα κοστούμια, όχι η μέθοδος. Υπόσχονται αυτό που κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί και εισπράττουν προκαταβολικά αυτό που κανείς δεν δικαιούται να πουλήσει: την ανθρώπινη ανάγκη να πιστέψει.

Έτσι, το πρόσωπο γίνεται πεδίο διαρκούς κατανάλωσης και ο καθρέφτης ένας μικρός χρηματιστηριακός δείκτης αυτοεκτίμησης. Η ομορφιά παύει να είναι μια προσωπική υπόθεση και μετατρέπεται σε βιομηχανικό προϊόν. Η ανασφάλεια γίνεται πρώτη ύλη, η ματαιοδοξία καταναλωτική δύναμη και ο χρόνος ο μεγαλύτερος εμπορικός αντίπαλος.

Και το μεγαλύτερο θαύμα των εμπόρων δεν είναι ότι καταφέρνουν να πουλούν κρέμες. Είναι ότι καταφέρνουν να πείθουν τους ανθρώπους πως η φυσική εξέλιξη του σώματός τους αποτελεί μια ατέλεια που πρέπει διαρκώς να πληρώνουν για να διορθώσουν.

Γιατί ο χρόνος δεν έχει ανάγκη από αντιγηραντική κρέμα. Εμείς έχουμε ανάγκη να συμφιλιωθούμε μαζί του. Το πραγματικό θαύμα δεν είναι να εξαφανίσεις τις ρυτίδες σου. Είναι να μη χρειάζεται να ντρέπεσαι γι' αυτές.


Ήτανε μια φορά οι έμποροι των εθνών.

 


«Οι έμποροι των εθνών»: Το ιστορικό μυθιστόρημα του Παπαδιαμάντη που έγραψε ιστορία και στην τηλεόραση.

Όταν σκεφτόμαστε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, ο νους μας πηγαίνει αμέσως στα αριστουργηματικά ηθογραφικά του διηγήματα και στη Σκιάθο. Κι όμως, στα πρώτα του συγγραφικά βήματα, ο «άγιος των ελληνικών γραμμάτων» δοκιμάστηκε με μεγάλη επιτυχία στο ιστορικό μυθιστόρημα. Χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αποτελούν «Οι έμποροι των εθνών», ένα έργο γεμάτο πειρατική δράση, ερωτικό πάθος και βαθιά ψυχολογική ένταση, που έμελλε αργότερα να αφήσει το αποτύπωμά του και στην ιστορία της ελληνικής τηλεόρασης.

⛵️ Ένα ταξίδι στο Αιγαίο του 13ου αιώνα.

Γραμμένο στην καθαρεύουσα, το μυθιστόρημα δημοσιεύθηκε αρχικά σε συνέχειες στην εφημερίδα "Μη Χάνεσαι" του Βλάση Γαβριηλίδη την περίοδο 1882–1883, ενώ κυκλοφόρησε σε αυτοτελή τόμο το 1922. Είναι το δεύτερο από τα τρία μυθιστορήματα του Παπαδιαμάντη και χωρίζεται σε έξι κεφάλαια, χρησιμοποιώντας το κλασικό λογοτεχνικό τέχνασμα ενός παλιού χειρογράφου σε μεμβράνη που βρέθηκε τυχαία σε κάποιο μοναστήρι.

Η πλοκή μας μεταφέρει στα ταραγμένα χρόνια 1199–1207, την εποχή της Δ΄ Σταυροφορίας και της πρώτης Άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους. Στα νερά του Αιγαίου κυριαρχούν Βενετοί και Γενοβέζοι πειρατές -οι λεγόμενοι «έμποροι των εθνών»- οι οποίοι λεηλατούν τα νησιά των Κυκλάδων και επιδίδονται στο δουλεμπόριο.

❤️‍🔥 Πάθος, προδοσία και τραγωδία.

Μέσα σε αυτό το σκληρό ιστορικό σκηνικό, ο Παπαδιαμάντης υφαίνει ένα συγκλονιστικό ερωτικό τρίγωνο:

•Η Αυγούστα: Η νεαρή και όμορφη σύζυγος του άρχοντα της Πάτμου, Ιωάννη Μούχρα.

•Ο Μάρκος Σανούτος: Ένας γοητευτικός Βενετός τυχοδιώκτης και πειρατής.

•Ο Ιωάννης Μούχρας: Ο απατημένος σύζυγος, που βλέπει τον κόσμο του να καταρρέει.

Η Αυγούστα παρασύρεται από τον παράφορο έρωτά της για τον Σανούτο, εγκαταλείπει τον άντρα της και ακολουθεί τον πειρατή. Ωστόσο, η επιλογή της αυτή οδηγεί στην απόλυτη συντριβή. Η ιστορία κορυφώνεται με μια από τις πιο δραματικές σκηνές της νεοελληνικής λογοτεχνίας: η Αυγούστα βρίσκει φρικτό θάνατο, καθώς καίγεται ζωντανή πάνω στη ναυαρχίδα του εραστή της, ενώ ο συντετριμμένος Μούχρας αποσύρεται από τα εγκόσμια και γίνεται μοναχός. Μέσα από αυτή την τραγωδία, ο συγγραφέας μελετά με μοναδικό βάθος την ανθρώπινη αδυναμία, την ενοχή και τη λύτρωση.

📺 Η ιστορική τηλεοπτική μεταφορά του 1973.

Ενενήντα χρόνια μετά την πρώτη του δημοσίευση, το έργο του Παπαδιαμάντη έγραψε μια χρυσή σελίδα στην ελληνική τηλεόραση. Τον Οκτώβριο του 1973, «Οι έμποροι των εθνών» προβλήθηκαν από το ΕΙΡΤ, αποτελώντας την πρώτη τηλεοπτική μεταφορά νεοελληνικού λογοτεχνικού έργου στη μικρή οθόνη.

Τη σκηνοθεσία υπέγραψαν ο Δημήτρης Ποντίκας και ο Κώστας Φέρρης, ενώ στους πρωταγωνιστικούς ρόλους έλαμψαν ο Νίκος Τζόγιας, η Κατερίνα Αποστόλου και ο Ανδρέας Μπάρκουλης.

Κι αν η ίδια η τηλεοπτική σειρά χάθηκε στον χρόνο -καθώς οι μπομπίνες της καταστράφηκαν στο αρχείο της ΕΡΤ, αφήνοντας πίσω ελάχιστα αποσπάσματα και φωτογραφίες- η μουσική της κατάφερε να νικήσει τη λήθη. Μας κληροδότησε ένα αθάνατο μουσικό διαμάντι. Για τους τίτλους και τις ανάγκες της σειράς, ο Σταύρος Ξαρχάκος συνέθεσε μια μουσική που έμελλε να ξεπεράσει τα όρια της τηλεοπτικής δημιουργίας. Έτσι γεννήθηκε το θρυλικό «Ήτανε μια φορά», σε στίχους του Κώστα Φέρρη και με τη συγκλονιστική φωνή του Νίκου Ξυλούρη. Η εικόνα χάθηκε. Η μουσική έμεινε. Κι έγινε μνήμη συλλογική.




17/11/26

Από τους Αχαρνείς στους Αχαρτογράφητους της εξουσίας: Η εξέλιξη της πολεμικής υποκρισίας.


Το 425 π.Χ., ο Αριστοφάνης ανεβάζει στη σκηνή τους «Αχαρνείς» και κάνει κάτι που εξακολουθεί να ενοχλεί την εξουσία: γελοιοποιεί τον πόλεμο, τους πολιτικούς που τον συντηρούν και τους πατριώτες που τον διαφημίζουν από ασφαλή απόσταση.

Ο Δικαιόπολης, ο κεντρικός ήρωας, ένας φιλήσυχος Αθηναίος αγρότης κουρασμένος από τις πολεμικές ιαχές, τις πολιτικές υποσχέσεις και τις θυσίες των άλλων, αποφασίζει να συνάψει τη δική του ειρήνη με τους Σπαρτιάτες. Δεν ζητά την άδεια των στρατηγών, δεν περιμένει την έγκριση της συνέλευσης, δεν συγκινείται από τα μεγάλα εθνικά αφηγήματα. Θέλει απλώς να ζήσει. Να καλλιεργήσει τη γη του, να φάει, να πιει και να χαρεί την καθημερινότητά του. Με δυο λόγια, διεκδικεί το αυτονόητο: να μην πεθάνει για τις φιλοδοξίες κάποιου άλλου.

Είκοσι πέντε αιώνες μετά, η σκηνή έχει αλλάξει, αλλά το έργο παίζεται σχεδόν απαράλλακτο. Οι χλαμύδες αντικαταστάθηκαν από κοστούμια, οι δημαγωγοί απέκτησαν τηλεοπτικά παράθυρα, οι πολεμικές ιαχές έγιναν διαγγέλματα και οι στρατηγοί απέκτησαν αναλυτές, συμβούλους και επικοινωνιακά επιτελεία. Η προπαγάνδα εκσυγχρονίστηκε, η υποκρισία όμως διατήρησε την ιστορική της συνέχεια.

Κάθε πόλεμος χρειάζεται το δικό του άλλοθι. Άλλοτε λέγεται πατρίδα, άλλοτε εθνική ασφάλεια, άλλοτε δημοκρατία, ελευθερία ή ανθρωπιστική επέμβαση. Οι λέξεις επιστρατεύονται πριν από τους στρατούς και συνήθως επιστρέφουν πολύ αργότερα από αυτούς. Στο μεταξύ, οι άνθρωποι γίνονται αριθμοί, οι πόλεις ερείπια και οι νεκροί παράπλευρες απώλειες. Κάποιοι κερδίζουν εδάφη, άλλοι συμβόλαια, άλλοι αγορές όπλων και οι περισσότεροι χάνουν τη ζωή τους.

Το εντυπωσιακό είναι ότι οι πρωταγωνιστές της πολεμικής ρητορικής σπάνια βρίσκονται εκεί όπου πέφτουν οι βόμβες. Η δική τους γενναιότητα εξαντλείται στα μικρόφωνα, στις συνεδριάσεις και στις γεωπολιτικές αναλύσεις. Είναι εύκολο να μιλάς για θυσίες όταν το τίμημα καταβάλλεται από ξένες οικογένειες. Εύκολο να ζητάς αίμα όταν δεν πρόκειται για το δικό σου.

Και κάπως έτσι, η ιστορία επαναλαμβάνεται με καινούργια κοστούμια και παλιές μεθόδους. Οι λαοί καλούνται να μισήσουν ο ένας τον άλλον, να χειροκροτήσουν τους εξοπλισμούς, να αποδεχτούν τη φτώχεια και να θεωρήσουν την ειρήνη ένδειξη αδυναμίας. Η πολεμική οικονομία βαφτίζεται ανάπτυξη, η στρατιωτική εξάρτηση συμμαχία και η υποταγή στις γεωπολιτικές επιδιώξεις των ισχυρών εθνικό συμφέρον.

Οι Αχαρνείς του Αριστοφάνη είχαν τουλάχιστον την ειλικρίνεια να φωνάζουν από τον πόνο τους. Οι σημερινοί αχαρτογράφητοι της εξουσίας προτιμούν να χαράζουν σύνορα πάνω σε χάρτες που δεν θα διασχίσουν ποτέ οι ίδιοι με ένα όπλο στο χέρι.

Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πολιτική πρόοδος της ανθρωπότητας να μην είναι η εξέλιξη των όπλων, η ακρίβεια των πυραύλων ή η τεχνολογική υπεροχή των στρατών. Να είναι η στιγμή που ο άνθρωπος θα πάψει να θεωρεί φυσιολογικό να σκοτώνει και να σκοτώνεται για λογαριασμό εκείνων που αποφασίζουν.

Γιατί ο Δικαιόπολης, δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν, είχε καταλάβει κάτι που οι σύγχρονοι ηγέτες εξακολουθούν να αγνοούν: ο πόλεμος μπορεί να είναι συμφέρον της εξουσίας, αλλά ποτέ δεν είναι ανάγκη των ανθρώπων.




Στα πεζοδρόμια της Ιστορίας.


Η ιστορία δεν γράφεται μόνο στις μεγάλες πλατείες, στα κοινοβούλια, στα ανάκτορα και στα πεδία των μαχών. Γράφεται και στα πεζοδρόμια. Εκεί όπου περπατούν οι ανώνυμοι, εκεί όπου συναντιούνται οι αποκλεισμένοι, εκεί όπου οι άνθρωποι περιμένουν, διαμαρτύρονται, ερωτεύονται, εξεγείρονται και κάποτε πέφτουν.

Τα πεζοδρόμια είναι οι σιωπηλοί μάρτυρες της κοινωνικής εξέλιξης. Έχουν ακούσει συνθήματα, έχουν δεχτεί δακρυγόνα, έχουν ποτιστεί με ιδρώτα και αίμα. Πάνω τους πέρασαν διαδηλωτές, απεργοί, πρόσφυγες, εργάτες, φοιτητές. Άνθρωποι που δεν είχαν θέση στα επίσημα ιστορικά συγγράμματα, αλλά διεκδίκησαν με την παρουσία τους να αλλάξουν την πορεία της Ιστορίας.

Στα πεζοδρόμια αποκαλύπτεται η απόσταση ανάμεσα στην Ιστορία των ισχυρών και στην ιστορία των ανθρώπων. Η πρώτη καταγράφει αποφάσεις, συνθήκες και ημερομηνίες. Η δεύτερη μετρά απώλειες, διεκδικήσεις και κατακτήσεις.

Και υπάρχει μια ειρωνεία: εκείνοι που αποφασίζουν για την πορεία της κοινωνίας σπάνια περπατούν στα πεζοδρόμια εκείνων που υφίστανται τις αποφάσεις τους.

Ίσως, τελικά, η Ιστορία να μην προχωρά από τα μεγάλα γραφεία προς τους δρόμους. Ίσως να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Από τα πεζοδρόμια ξεκινά, αλλάζοντας κατεύθυνση κάθε φορά που οι άνθρωποι αρνούνται να συνεχίσουν να περπατούν στον δρόμο που τους έχουν χαράξει.

Γιατί η Ιστορία δεν ανήκει σε εκείνους που την κυβερνούν, αλλά σε εκείνους που την αλλάζουν.


Η Κοινοκτημοσύνη της απόλαυσης...



Υπάρχει μια ξεχωριστή ερωτική διάσταση στο να μοιράζεσαι ένα γλυκό. Όχι να το κόβεις στη μέση, να υπολογίζεις τις αναλογίες και να εξασφαλίζεις πως κανείς δεν αδικήθηκε. Αλλά να βουτάς το κουτάλι στο ίδιο κομμάτι, να πλησιάζεις το πιάτο, να συναντιούνται οι επιθυμίες στην ίδια μπουκιά.

Είναι μια μικρή τελετουργία οικειότητας. Μια γλυκιά παραβίαση της ατομικότητας, όπου η απόλαυση δεν χρειάζεται ιδιοκτήτη.

Κάποιος θα μπορούσε να πει πως το δίκαιο είναι να πάρει ο καθένας το μερίδιό του. Αλλά ποιος είπε πως η δικαιοσύνη βρίσκεται πάντοτε στην ισότητα των μερίδων; Μερικές απολαύσεις δεν μετριούνται με γραμμάρια ούτε χωρούν σε μαθηματικές αναλογίες.

Το γλυκό αποκτά άλλη γεύση όταν το μοιράζεσαι. Όταν δεν σε απασχολεί αν έφαγες περισσότερο ή λιγότερο, αν πρόλαβες το τελευταίο κομμάτι ή αν άφησες την καλύτερη μπουκιά για τον άλλον.

Κι έχει μια ενδιαφέρουσα πολιτική διάσταση αυτή η μικρή καθημερινή πράξη. Σε έναν κόσμο που μας εκπαιδεύει να διεκδικούμε, να συσσωρεύουμε και να περιφρουρούμε όσα μας ανήκουν, το μοίρασμα ενός γλυκού μοιάζει με μια αθόρυβη άρνηση της ιδιοκτησιακής λογικής.

Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να έχουμε από ένα γλυκό ο καθένας. Είναι να μπορούμε να απολαμβάνουμε το ίδιο, χωρίς να χρειάζεται να το διεκδικήσουμε.

Και ίσως η μεγαλύτερη πολυτέλεια να μην είναι να έχεις ολόκληρο το γλυκό μπροστά σου, αλλά να μη θέλεις να το φας χωρίς τον άλλον.


Ο μύθος των κομμουνιστών με τα κονσερβοκούτια και η πραγματικότητα των επαναστατών με τα ανοιχτήρια.



Η Δεξιά έχει μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να κατασκευάζει ιστορικούς μύθους. Παίρνει ένα κονσερβοκούτι, του προσθέτει λίγο αίμα, αρκετή αντικομμουνιστική υστερία και το σερβίρει επί δεκαετίες ως ιστορική αλήθεια. Έτσι γεννήθηκε ο μύθος των κομμουνιστών που τάχα περίμεναν να καταλάβουν την εξουσία για να ανοίγουν κεφάλια με κονσερβοκούτια.

Πρόκειται για μια εξαιρετικά βολική πολιτική εφεύρεση. Γιατί όταν δεν μπορείς να απαντήσεις στις ιδέες, κατασκευάζεις τέρατα. Όταν δεν μπορείς να αντιμετωπίσεις την κοινωνική διεκδίκηση, επιστρατεύεις τον φόβο. Και όταν η ιστορία δεν εξυπηρετεί την πολιτική σου, την ξαναγράφεις με τα υλικά της προπαγάνδας.

Μόνο που η ιστορία έχει και τη δική της ειρωνεία. Τα πραγματικά κονσερβοκούτια της κοινωνικής ιστορίας δεν βρίσκονται αποκλειστικά στα χέρια των επαναστατών. Βρίσκονται στα τραπέζια των φτωχών, στα συσσίτια των πολέμων, στα υπόγεια της Κατοχής, στις ουρές της ανεργίας. Εκεί όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αναγκάζεται να χωρέσει σε μια μεταλλική συσκευασία.

Και οι επαναστάτες; Αντί για κονσερβοκούτια, χρειάζονταν ανοιχτήρια. Ανοιχτήρια για να ξεβιδώσουν την υποκρισία, να τρυπήσουν την κοινωνική αμνησία, να ανοίξουν τις ερμητικά κλειστές κονσέρβες της εξουσίας. Γιατί μέσα τους δεν κρύβεται η κοινωνική ειρήνη, αλλά η εκμετάλλευση που έχει υποστεί συντήρηση.

Το αστείο είναι πως οι ίδιοι που τρομοκρατούν την κοινωνία με το φάντασμα της επανάστασης, δεν ενοχλούνται ιδιαίτερα από την καθημερινή βία ενός συστήματος που μπορεί να μην κρατά κονσερβοκούτι, αλλά διαθέτει τράπεζες, χρηματιστήρια, μηχανισμούς καταστολής και ολόκληρες στρατιές πρόθυμων διαχειριστών της φτώχειας.

Το κονσερβοκούτι, λοιπόν, έγινε ιστορικό επιχείρημα. Το ανοιχτήρι, όμως, παραμένει πολιτικό εργαλείο. Γιατί το πρόβλημα των εξουσιών δεν ήταν ποτέ ότι οι άνθρωποι κρατούσαν ανοιχτήρια. Ήταν ότι κάποια στιγμή αποφάσιζαν να ανοίξουν την κονσέρβα και να δουν τι πραγματικά υπάρχει μέσα.


Δύο φέτες ψωμί και η ανάπτυξη της οικονομίας...



Δύο φέτες ψωμί. Ένα μικρό θαύμα της ελεύθερης αγοράς. Κάποτε τις βουτούσαμε στο λάδι, σήμερα τις βουτάμε στην οικονομική ανάλυση για να καταλάβουμε πώς γίνεται να εργαζόμαστε περισσότερο και να τρώμε λιγότερο.

Η οικονομία αναπτύσσεται, οι δείκτες ευημερούν, τα χρηματιστήρια πανηγυρίζουν, οι επενδύσεις πολλαπλασιάζονται. Μόνο το πορτοφόλι του καταναλωτή επιμένει να μην ενημερώνεται για την εθνική επιτυχία.

Το ψωμί, βέβαια, έχει γίνει κι αυτό προϊόν υψηλής οικονομικής στρατηγικής. Δεν αγοράζεις απλώς δύο φέτες. Συμμετέχεις στην εφοδιαστική αλυσίδα, στη διαμόρφωση των τιμών, στην ενεργειακή κρίση, στα μεταφορικά και, αν περισσεύει χρόνος, στην κερδοφορία κάποιου μετόχου. Η ακρίβεια έχει αποκτήσει τόσους πατέρες, ώστε κανείς δεν αναλαμβάνει την πατρότητα.

Κι ενώ οι ειδικοί μάς εξηγούν ότι η αγορά αυτορυθμίζεται, ο καταναλωτής αυτοπεριορίζεται. Κόβει το βούτυρο, μετά το τυρί, ύστερα τη δεύτερη φέτα. Στο τέλος, θα ανακαλύψουμε καινούργια διατροφική φιλοσοφία: τη νηστεία ως αναπτυξιακό μοντέλο.

Το ωραιότερο είναι πως η φτώχεια παρουσιάζεται πλέον ως ευκαιρία εξάσκησης στην εγκράτεια. Δεν μπορείς να αγοράσεις; Μάθε να επιθυμείς λιγότερα. Δεν σου φτάνει ο μισθός; Διαχειρίσου καλύτερα τις προσδοκίες σου. Δεν έχεις να φας; Σκέψου θετικά. Η κοινωνική ανισότητα βαφτίστηκε ατομική ανεπάρκεια και η εκμετάλλευση απέκτησε εγχειρίδιο αυτοβελτίωσης.

Κάπως έτσι, η κοινωνία προχωρά με μεγάλα βήματα προς το μέλλον, ενώ ο πολίτης κάνει μικρές οικονομικές υποχωρήσεις προς το παρελθόν. Από την ψηφιακή επανάσταση στην αναλογική επιβίωση. Από την τεχνητή νοημοσύνη στην πραγματική πείνα.

Και φυσικά, κανείς δεν αμφισβητεί το δικαίωμα του κεφαλαίου να συσσωρεύει πλούτο. Αρκεί να μη ζητήσει ο εργαζόμενος και τρίτη φέτα ψωμί. Αυτό θα ήταν λαϊκισμός.

Τελικά, δύο φέτες ψωμί είναι αρκετές για να καταλάβεις την οικονομία. Η μία είναι για να επιβιώσεις. Η άλλη για να θυμάσαι πως ζεις σε μια χώρα που ευημερεί.




Άμα λάχει…


Υπάρχουν δύο τρόποι να αντιμετωπίζεις τη ζωή: να προσπαθείς να την προγραμματίσεις μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια ή να αφήνεις ένα μικρό περιθώριο στο απρόβλεπτο. Εκεί ακριβώς κατοικεί το «άμα λάχει».

Μια φράση λαϊκή, σχεδόν αφοπλιστική, που συμπυκνώνει μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής. Δεν είναι απαραίτητα τεμπελιά, ούτε παραίτηση από τη διεκδίκηση. Είναι η αναγνώριση πως δεν περνούν όλα από το χέρι μας. Πως η ζωή έχει τη δική της ατζέντα και σπανίως ζητά τη συγκατάθεσή μας.

Άμα λάχει, θα ταξιδέψουμε. Άμα λάχει, θα ερωτευτούμε, θα αλλάξουμε δουλειά, θα ξεκινήσουμε από την αρχή, θα κάνουμε κάτι παράλογο που αύριο μπορεί να αποδειχθεί το πιο λογικό πράγμα του κόσμου.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν το «άμα λάχει» γίνεται άλλοθι για την αδράνεια. Όταν περιμένουμε από την τύχη να κάνει εκείνα που φοβόμαστε να τολμήσουμε. Γιατί η τύχη μπορεί να ανοίγει πόρτες, αλλά δεν έχει υποχρέωση να μας περάσει και το κατώφλι.

Ίσως, τελικά, η τέχνη της ζωής βρίσκεται στην ισορροπία: να σχεδιάζεις χωρίς να φυλακίζεσαι στα σχέδιά σου, να επιδιώκεις χωρίς να απαιτείς, να διεκδικείς χωρίς να πιστεύεις πως ελέγχεις τα πάντα.

Και να διατηρείς εκείνη την πολύτιμη ετοιμότητα απέναντι στο αναπάντεχο. Γιατί μερικές από τις ωραιότερες στιγμές δεν ήταν ποτέ προγραμματισμένες.

Άμα λάχει, λοιπόν. Αλλά όχι περιμένοντας τη ζωή να συμβεί. Φροντίζοντας να μας βρει ξύπνιους όταν θα συμβεί.


Ένας λόφος απέναντι στην πόλη και μια πόλη απέναντι στην ιστορία της...



Δεν χρειάζεται να ανέβεις στην κορυφή του Λυκαβηττού για να τον γνωρίσεις. Αρκεί να τον κοιτάξεις από τους δρόμους της Αθήνας. Στέκει εκεί, σαν ένας φυσικός μάρτυρας μιας πόλης που μεγάλωσε γύρω του, τον περικύκλωσε, τον τεμάχισε, τον οικοδόμησε στις παρυφές του και τελικά τον ενσωμάτωσε στο αστικό της τοπίο. Ένας λόφος που επιμένει να θυμίζει ότι πριν από τις πολυκατοικίες, τις λεωφόρους και τις εργολαβικές υποσχέσεις υπήρχε και κάτι άλλο: φύση.

Η ιστορία του είναι, με έναν τρόπο, η ιστορία της ίδιας της Αθήνας. Κάποτε ήταν ένας βραχώδης λόφος έξω από τον μικρό αστικό ιστό. Στα χρόνια της οικοδόμησης της νέας πρωτεύουσας έγινε λατομείο. Η πόλη χρειάστηκε την πέτρα του για να χτίσει τα νεοκλασικά της και ο Λυκαβηττός πλήρωσε το τίμημα της αστικής της φιλοδοξίας. Αργότερα ήρθαν η αναδάσωση, η διαμόρφωση του τοπίου και η σταδιακή μετατροπή του σε έναν από τους σημαντικότερους πνεύμονες πρασίνου της πρωτεύουσας.

Μόνο που η Αθήνα δεν έμαθε ποτέ πραγματικά το μάθημά της.

Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση, η αντιπαροχή και η ανεξέλεγκτη επέκταση μετέτρεψαν την πόλη σε ένα απέραντο εργοτάξιο. Το πράσινο υποχώρησε, οι ελεύθεροι χώροι περιορίστηκαν και το μπετόν απέκτησε σχεδόν θεσμική προστασία. Κάθε διαθέσιμο οικόπεδο έγινε μια πιθανή επένδυση, κάθε γειτονιά ένα πεδίο οικοδομικής αξιοποίησης.

Σήμερα, ο Λυκαβηττός μοιάζει με νησίδα φυσικού τοπίου μέσα σε έναν ωκεανό τσιμέντου. Κι όσο τον κοιτάζεις από την πόλη, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεσαι την αντίφαση: ένας ολόκληρος αστικός πολιτισμός που υπερηφανεύεται για την ιστορική του κληρονομιά, αλλά δυσκολεύεται να προστατεύσει το φυσικό του κεφάλαιο.

Η σύγχρονη Αθήνα ανακαλύπτει διαρκώς νέες λέξεις για την παλιά συνήθεια της εκμετάλλευσης. Ανάπλαση, αξιοποίηση, επενδυτική ανάπτυξη, αναβάθμιση περιοχών. Λέξεις που ακούγονται ευχάριστα στα δημοτικά συμβούλια και στα επιχειρηματικά συνέδρια. Το ερώτημα, όμως, παραμένει αμείλικτο: ανάπτυξη για ποιον; Για τον κάτοικο που αναζητά έναν χώρο πρασίνου ή για τον επενδυτή που αναζητά υπεραξία; Για την κοινωνία που χρειάζεται δημόσιους χώρους ή για την αγορά που αναζητά νέα πεδία κερδοφορίας;

Ακόμη και η θέα του Λυκαβηττού μπορεί να γίνει εμπορικό πλεονέκτημα. Η γειτνίαση με το πράσινο μετατρέπεται σε χαρακτηριστικό ακριβού ακινήτου, ενώ η πρόσβαση στη φύση, που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο κοινωνικό δικαίωμα, αποκτά ταξικό πρόσημο.

Και υπάρχει μια ακόμη μεγάλη ειρωνεία. Ο λόφος που κάποτε καταστράφηκε για να οικοδομηθεί η Αθήνα, σήμερα αποτελεί ένα από τα στοιχεία που κάνουν την Αθήνα ελκυστική. Καταναλώσαμε τη φύση για να χτίσουμε την πόλη και τώρα πουλάμε την εναπομείνασα φύση ως προνόμιο της πόλης.

Ο Λυκαβηττός δεν είναι απλώς ένα όμορφο φόντο πίσω από τις πολυκατοικίες. Δεν είναι τουριστικό αξιοθέατο ούτε διακοσμητικό στοιχείο στις καρτ ποστάλ της πρωτεύουσας. Είναι δημόσιος φυσικός χώρος, οικολογικό απόθεμα και κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Αθήνας. Η προστασία του δεν μπορεί να εξαρτάται από την εκάστοτε αισθητική ευαισθησία των διοικούντων, αλλά αποτελεί υποχρέωση απέναντι στις επόμενες γενιές.

Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο πράγμα που μας προσφέρει ο Λυκαβηττός να μην είναι η ομορφιά του, αλλά η αντίθεση που δημιουργεί. Μας αναγκάζει να δούμε πόσο διαφορετική θα μπορούσε να είναι η Αθήνα, αν η ανάπτυξη δεν ταυτιζόταν τόσο συχνά με την οικοδόμηση και η πρόοδος δεν μετριόταν αποκλειστικά σε τετραγωνικά μέτρα.

Γιατί μια πόλη δεν γίνεται πολιτισμένη επειδή διαθέτει αρχαία μνημεία, ακριβά ξενοδοχεία και εντυπωσιακές βιτρίνες. Γίνεται πολιτισμένη όταν προσφέρει στους κατοίκους της καθαρό αέρα, ελεύθερο χώρο, πράσινο και αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής.

Κοιτάζοντας τον Λυκαβηττό από την Αθήνα, δεν βλέπεις απλώς έναν λόφο. Βλέπεις όσα απέμειναν από τη φύση και αναρωτιέσαι πόσα ακόμη πρέπει να χάσει μια πόλη για να καταλάβει ότι η ανάπτυξη χωρίς όρια είναι απλώς μια άλλη μορφή καταστροφής.


Η αλχημεία της ζεστασιάς.




Το αλκοόλ έχει τη δική του σχέση με τον χειμώνα. Μια παράξενη αλχημεία ανάμεσα στη φωτιά και τη γεύση, στην προσμονή και την υπερβολή.

Το κρασί, όταν συναντά την κανέλα, το γαρίφαλο και το πορτοκάλι, αλλάζει χαρακτήρα. Το κονιάκ, το ουίσκι και το ρούμι κουβαλούν αρώματα άλλων τόπων. Το ρακόμελο και το γκρογκ θυμίζουν παλιές συνταγές επιβίωσης, τότε που η ζεστασιά ήταν περισσότερο ανάγκη παρά αισθητική επιλογή.

Κάθε ποτό έχει τη δική του μυθολογία. Άλλο γεννήθηκε σε αμπελώνες, άλλο ταξίδεψε με καράβια, άλλο βρήκε καταφύγιο σε ορεινά χωριά. Όλα, όμως, απέκτησαν μια θέση στις ανθρώπινες τελετουργίες.

Υπάρχει κάτι σχεδόν ποιητικό στο χρώμα ενός κεχριμπαρένιου ποτού, στο άρωμα των μπαχαρικών, στην αργή κίνηση του υγρού μέσα στο ποτήρι. Μια μικρή σκηνογραφία αισθήσεων, όπου ο χειμώνας γίνεται αφορμή για απόλαυση.

Κι ίσως εδώ να βρίσκεται η γοητεία τους: όχι στην ψευδαίσθηση ότι το αλκοόλ ζεσταίνει πραγματικά το σώμα -αντίθετα, αυξάνει την απώλεια θερμότητας- αλλά στην πολιτισμική του σύνδεση με τη συντροφιά, τη γιορτή και τη χαλάρωση.

Άλλωστε, δεν είναι όλες οι φωτιές φτιαγμένες για να ζεσταίνουν. Μερικές υπάρχουν απλώς για να φωτίζουν τη στιγμή.


Η Εξέλιξη της Πολιτικής Αθλιότητας: Οι Ακροδεξιοί Αλχημιστές.





Η πολιτική αλχημεία έχει τους δικούς της μάστορες. Δεν μετατρέπουν τον μόλυβδο σε χρυσό, αλλά την ιστορική αλήθεια σε πολιτικό αφήγημα. Παίρνουν τα γεγονότα, τα τεμαχίζουν, αφαιρούν ό,τι τους ενοχλεί, ανακατεύουν επιλεκτικές λεπτομέρειες με μισές αλήθειες και στο τέλος σερβίρουν το κατασκεύασμά τους ως ιστορική αποκάλυψη.

Οι αρνητές του Πολυτεχνείου αποτελούν χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της αλχημείας. Με όχημα την αμφισβήτηση, επιχειρούν να μετατρέψουν μια λαϊκή εξέγερση σε επικοινωνιακό τέχνασμα, μια κορυφαία στιγμή αντιδικτατορικής αντίστασης σε αστικό μύθο και τη συλλογική μνήμη σε αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

Το γνωστό τέχνασμα είναι η γεωγραφική ταχυδακτυλουργία: επειδή δεν τεκμηριώθηκαν νεκροί μέσα στον χώρο του Πολυτεχνείου, επιχειρούν να εξαφανίσουν τους νεκρούς της εξέγερσης. Λες και η ιστορία μιας εξέγερσης περιορίζεται στα τετραγωνικά μέτρα ενός οικοπέδου. Λες και το αίμα που χύθηκε στους γύρω δρόμους, στα νοσοκομεία και στις γειτονιές δεν ανήκει στην ίδια ιστορική πραγματικότητα.

Δεν πρόκειται για ιστορική έρευνα. Η ιστορική έρευνα αναζητά τεκμήρια, διασταυρώνει μαρτυρίες, διορθώνει ανακρίβειες και φωτίζει τις αντιφάσεις. Η παραχάραξη κάνει το αντίθετο: ξεκινά από το επιθυμητό πολιτικό συμπέρασμα και κατόπιν αναζητά τα αποσπάσματα που θα το υπηρετήσουν.

Οι ακροδεξιοί αλχημιστές γνωρίζουν καλά ότι η μνήμη είναι πολιτικό πεδίο. Γιατί το Πολυτεχνείο δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι η υπενθύμιση ότι η εξουσία δεν είναι ανίκητη, ότι ο φόβος μπορεί να ηττηθεί και ότι η συλλογική αντίσταση μπορεί να διαρρήξει ακόμη και τα πιο αυταρχικά καθεστώτα.

Γι' αυτό και η αποδόμησή του δεν είναι μια αθώα άσκηση ιστορικού σκεπτικισμού. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια απονεύρωσης της συλλογικής μνήμης, απαξίωσης των κοινωνικών αγώνων και εξωραϊσμού του αυταρχισμού.

Η εξέλιξη της πολιτικής αθλιότητας είναι εντυπωσιακή. Παλαιότερα η εξουσία επιχειρούσε να επιβάλει τη σιωπή με τη λογοκρισία, τις συλλήψεις και τα τανκς. Σήμερα, οι επίγονοί της μπορούν να εμφανίζονται ως υπερασπιστές της ελεύθερης σκέψης, κρατώντας στο ένα χέρι την επιλεκτική ιστορική λεπτομέρεια και στο άλλο τη γόμα της συλλογικής μνήμης.

Μόνο που η Ιστορία δεν είναι εργαστήριο πολιτικών πειραμάτων. Και οι άνθρωποι που αντιστάθηκαν δεν είναι πρώτη ύλη για την κατασκευή ιδεολογικών άλλοθι.

Το Πολυτεχνείο δεν χρειάζεται αγιογραφίες. Χρειάζεται ιστορική γνώση. Και απέναντι στους αλχημιστές της λήθης, η καλύτερη απάντηση δεν είναι η μυθοποίηση του παρελθόντος, αλλά η αλήθεια ολόκληρη.

Γιατί, τελικά, δεν φοβούνται τόσο τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Φοβούνται περισσότερο το ενδεχόμενο να υπάρξουν ξανά ζωντανοί που θα σηκώσουν το κεφάλι.