Η εξελικτική διαδικασία δεν είναι απλώς η ιστορία της ζωής που αλλάζει μορφή μέσα στον χρόνο. Είναι η αδιάκοπη προσπάθεια της φύσης να δοκιμάζει, να προσαρμόζεται, να εγκαταλείπει και να δημιουργεί ξανά.
Από τα πρώτα κύτταρα μέχρι τον άνθρωπο που κάποτε στάθηκε στα δύο του πόδια, η εξέλιξη δεν ακολούθησε κάποιο προσχεδιασμένο σχέδιο. Δεν είχε προορισμό ούτε γνώριζε εκ των προτέρων το αποτέλεσμά της. Προχώρησε μέσα από τυχαίες μεταλλάξεις, φυσική επιλογή, προσαρμογές και αμέτρητες αποτυχίες.
Κι ύστερα εμφανίστηκε ο άνθρωπος. Ένα είδος που απέκτησε τη δυνατότητα όχι μόνο να μεταβάλλει το περιβάλλον του, αλλά και να αναρωτιέται για την ίδια του την ύπαρξη.
Μόνο που εδώ αρχίζει μια παράξενη αντίφαση: η βιολογική εξέλιξη δεν εγγυάται την πνευματική, ούτε η τεχνολογική πρόοδος συνεπάγεται κοινωνική ωριμότητα.
Μπορεί να ταξιδεύουμε προς τα άστρα, να αποκωδικοποιούμε το γονιδίωμα και να δημιουργούμε τεχνητή νοημοσύνη, αλλά εξακολουθούμε να κουβαλάμε αρχέγονα ένστικτα, φόβους και συμπεριφορές.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση της εξέλιξης να μην είναι να γίνουμε κάτι διαφορετικό από αυτό που υπήρξαμε, αλλά να καταφέρουμε να γίνουμε κάτι καλύτερο από αυτό που είμαστε. Γιατί η εξέλιξη του είδους είναι μια φυσική διαδικασία. Η εξέλιξη του ανθρώπου σε άνθρωπο είναι ακόμη ένα ανοιχτό στοίχημα.
Δαμάζοντας το κτήνος ή μαθαίνοντας να ζεις μαζί του.
Υπάρχει μια παράξενη διαδρομή στη ζωή ορισμένων ανθρώπων. Ξεκινούν θέλοντας να αλλάξουν τον κόσμο και καταλήγουν να προσαρμόζονται τόσο καλά σε αυτόν, ώστε κάποια στιγμή δεν θυμούνται καν γιατί ήθελαν να τον αλλάξουν.
Στο μυθιστόρημα «Δαμάζοντας το κτήνος» της Έρσης Σωτηροπούλου, που τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος, βρισκόμαστε στην Αθήνα του 2003, λίγο πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Μια Ελλάδα που ζει στον πυρετό της ανάπτυξης, του εύκολου χρήματος και του θεάματος, χωρίς να υποψιάζεται πόσο εύθραυστη είναι η ευημερία που έχει οικοδομήσει.
Κεντρικός ήρωας είναι ο Άρης Παυλόπουλος, ένας πενηντάρης πρώην αριστερός επαναστάτης, ο οποίος έχει πλέον μεταμορφωθεί σε καλοπληρωμένο σύμβουλο υπουργού. Από την αμφισβήτηση του συστήματος έχει περάσει στην υπηρεσία του. Από την επαναστατική αμφισβήτηση στην ασφαλή διαχείριση της εξουσίας.
Η προσωπική του ζωή, κι αυτή, δεν μοιάζει περισσότερο τακτοποιημένη από τις ιδεολογικές του αντιφάσεις. Αντιμετωπίζει μια βαθιά υπαρξιακή κρίση, κυνηγά την αναγνώριση ως ποιητής, παλεύει με τις κρυφές σεξουαλικές του εμμονές και βρίσκεται εγκλωβισμένος ανάμεσα στην παραμελημένη Ιταλίδα σύζυγό του, Κάρλα, την καλλίγραμμη ερωμένη του και τον αποξενωμένο έφηβο γιο του. Οι επιθυμίες του συγκρούονται με τις ευθύνες του, ενώ ο χρόνος που περνά τού υπενθυμίζει όλα όσα δεν έγινε και όλα όσα δεν κατάφερε να είναι.
Το κτήνος του τίτλου δεν περιορίζεται στα πρωτογενή ένστικτα του ήρωα. Είναι η σύγκρουση ανάμεσα σε όσα πιστεύουμε και σε όσα τελικά πράττουμε. Ανάμεσα στον άνθρωπο που ονειρευτήκαμε να γίνουμε και σε εκείνον που καταλήξαμε να υπηρετούμε.
Και εδώ η προσωπική ιστορία αποκτά πολιτική διάσταση.
Ο παλιός επαναστάτης μεγαλώνει, οι ιδέες του ξεθωριάζουν, οι απαιτήσεις του αυξάνονται και η επανάσταση αποκτά πλέον μισθό, γραφείο και υπουργικό τίτλο. Δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τις παλιές του πεποιθήσεις. Αρκεί να τις αφήσει κάπου στο συρτάρι, δίπλα στις νεανικές του φωτογραφίες.
Η Ελλάδα του 2003 μοιάζει να βρίσκεται στην ίδια ακριβώς κατάσταση. Μια κοινωνία που γοητεύεται από τη βιτρίνα της ευημερίας, καταναλώνει το θέαμα της επιτυχίας και συγχέει την οικονομική μεγέθυνση με την κοινωνική πρόοδο. Όλοι θέλουν να συμμετέχουν στη γιορτή, αρκεί να μη χρειαστεί να αναρωτηθούν ποιος πληρώνει τον λογαριασμό.
Κάπως έτσι, οι επαναστάσεις μετατρέπονται σε επαγγελματικές σταδιοδρομίες, οι ιδεολογίες σε διακοσμητικά στοιχεία του βιογραφικού και η κοινωνική συνείδηση σε πολυτέλεια για τις ώρες που δεν υπάρχει κάτι καλύτερο να κάνουμε.
Ίσως, τελικά, το κτήνος να μην είναι τόσο δύσκολο να δαμαστεί. Μπορεί να αρκεί να του προσφέρεις μια καλή θέση, έναν ικανοποιητικό μισθό και μερικές δημόσιες σχέσεις.
Το δύσκολο είναι να διατηρήσεις ζωντανό εκείνο το κομμάτι του εαυτού σου που κάποτε πίστευε πως ο κόσμος μπορεί να γίνει διαφορετικός.
Γιατί το μεγαλύτερο επίτευγμα του συστήματος δεν είναι ότι νικά τους επαναστάτες. Είναι ότι τους πείθει να γίνουν διαχειριστές του.
Και τότε δεν χρειάζεται πια να δαμάσεις το κτήνος.
Η ζωή έχει μια παράξενη συνήθεια: δεν περιμένει να τελειώσουν οι μονομαχίες, να καταλαγιάσει η σκόνη ή να αποδοθεί δικαιοσύνη. Προχωράει. Άλλοι φεύγουν, άλλοι έρχονται, όνειρα ναυαγούν, βεβαιότητες καταρρέουν και οι πρωταγωνιστές αλλάζουν, χωρίς απαραίτητα να αλλάζει και το έργο.
Οι Ντάλτον θα δραπετεύσουν ξανά, ο Ραν Ταν Πλαν θα εξακολουθεί να ψάχνει τον δρόμο του και ο Λούκυ Λουκ θα απομακρυνθεί καβάλα στο άλογό του, προς το ηλιοβασίλεμα. Ένας μοναχικός καουμπόι σε έναν κόσμο που έχει πάντα ανάγκη από ήρωες, κυρίως επειδή οι κακοί σπανίως συνταξιοδοτούνται.
Κι εμείς, θεατές και κομπάρσοι, θα συνεχίσουμε να παρακολουθούμε την ίδια παράσταση, να χειροκροτούμε τους νικητές, να θρηνούμε τους ηττημένους και να περιμένουμε πως στην επόμενη σκηνή κάτι θα αλλάξει. Μόνο που η ιστορία δεν έχει πάντα ηθικό δίδαγμα, ούτε η δικαιοσύνη εμφανίζεται στο τέλος κάθε επεισοδίου. Συχνά οι ίδιοι που προκαλούν την καταστροφή αναλαμβάνουν και την αποκατάστασή της, ενώ οι λογαριασμοί πληρώνονται από εκείνους που δεν συμμετείχαν ποτέ στο πάρτι.
Αλλά η ζωή δεν σταματά. Δεν ζητά συγγνώμη, δεν κάνει απολογισμό και δεν περιμένει να συμφωνήσουμε μαζί της. Γυρίζει σελίδα, ακόμη κι όταν αφήνει πίσω της ανοιχτούς λογαριασμούς.
Και κάπως έτσι, ο Λούκυ Λουκ χάνεται στο ηλιοβασίλεμα, οι Ντάλτον επιστρέφουν στο κελί τους -προσωρινά, φυσικά- και το επόμενο επεισόδιο είναι ήδη στα σκαριά.
Κάποτε, πριν από περίπου 1,9 εκατομμύρια χρόνια, ένας μακρινός πρόγονός μας στάθηκε όρθιος. Ήταν ο Homo erectus: ο όρθιος άνθρωπος. Μια καθοριστική στιγμή στην ιστορία της εξέλιξης, όχι γιατί τότε γεννήθηκε ο άνθρωπος όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, αλλά γιατί άρχισε να αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο στεκόταν απέναντι στον κόσμο.
Τα χέρια ελευθερώθηκαν, το βλέμμα απέκτησε διαφορετικό ορίζοντα, η μετακίνηση άλλαξε, τα εργαλεία έγιναν προέκταση του σώματος. Η ανάγκη γέννησε την επινόηση και η επινόηση άνοιξε τον δρόμο για νέες ανάγκες. Έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, άρχισε ένα ταξίδι που θα κρατούσε εκατομμύρια χρόνια.
Ο Homo erectus έζησε περίπου 1,8 εκατομμύρια χρόνια. Ο Homo sapiens, ο σύγχρονος άνθρωπος, ο άνθρωπος ο σοφός, εμφανίστηκε πριν από περίπου 300.000 χρόνια. Ένα απειροελάχιστο χρονικό διάστημα μπροστά στην ηλικία της ανθρώπινης εξελικτικής διαδρομής. Κι όμως, μέσα σε αυτό το διάστημα, καταφέραμε να μετατρέψουμε την πέτρα σε εργαλείο, τον ήχο σε γλώσσα, τη σκέψη σε φιλοσοφία και την παρατήρηση της φύσης σε επιστήμη.
Από τις σπηλιές περάσαμε στις πόλεις. Από τις πρώτες φωτιές στην πυρηνική ενέργεια. Από το βλέμμα που αναζητούσε τροφή στον ορίζοντα, στο βλέμμα που αναζητά την προέλευση του Σύμπαντος. Κάθε ανακάλυψη έγινε αφετηρία για την επόμενη. Κάθε όριο που ξεπεράσαμε αποκάλυπτε ένα καινούργιο, μεγαλύτερο όριο.
Και κάποια στιγμή δεν μας αρκούσε πια να κοιτάζουμε τον ουρανό. Θελήσαμε να ταξιδέψουμε μέσα του.
Το 1977 στείλαμε στο διάστημα το Voyager 1. Ένα μικρό ανθρώπινο κατασκεύασμα, φορτωμένο με τα ίχνη του πολιτισμού μας, που συνεχίζει το ταξίδι του πέρα από τα όρια του ηλιακού μας συστήματος. Στις 18 Νοεμβρίου 2026 αναμένεται να βρεθεί σε απόσταση μίας ημέρας φωτός από τη Γη. Μια απόσταση τόσο μεγάλη, ώστε το φως, που διανύει περίπου 300.000 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο, θα χρειάζεται ένα ολόκληρο εικοσιτετράωρο για να τη διασχίσει.
Είναι δύσκολο να συλλάβει κανείς αυτή τη διαδρομή. Από ένα πλάσμα που κάποτε προσπαθούσε να επιβιώσει στη γη, σε ένα δημιούργημά του που ταξιδεύει στο διαστρικό κενό. Από την όρθια στάση στην εξερεύνηση του απείρου. Από την ανάγκη της επιβίωσης στην περιέργεια για όσα βρίσκονται πέρα από την ανθρώπινη εμπειρία.
Κι όμως, όσο μακραίνει η απόσταση που μπορούμε να διανύσουμε στο διάστημα, τόσο πιο έντονα αναδεικνύεται μια άλλη απόσταση. Εκείνη ανάμεσα σε όσα γνωρίζουμε και σε όσα πραγματικά έχουμε καταφέρει να γίνουμε.
Γιατί η ίδια ευφυΐα που κατασκεύασε το Voyager κατασκεύασε και τα όπλα μαζικής καταστροφής. Η ίδια επιστήμη που αποκωδικοποιεί τα μυστικά της ζωής συνυπάρχει με κοινωνίες που ανέχονται την πείνα, την ανισότητα και την εκμετάλλευση. Η ίδια τεχνολογική δύναμη που θα μπορούσε να προστατεύσει τον πλανήτη συμμετέχει συχνά στην καταστροφή του.
Κοιτάζουμε προς τα άστρα, αναζητώντας ίχνη ζωής, ενώ δυσκολευόμαστε να σεβαστούμε τη ζωή γύρω μας. Ονειρευόμαστε να επικοινωνήσουμε με άλλους πολιτισμούς, ενώ δεν έχουμε μάθει ακόμη να συνεννοούμαστε μεταξύ μας.
Ίσως, λοιπόν, το ταξίδι από τον Homo erectus στον Homo sapiens να μην έχει ολοκληρωθεί. Ίσως η βιολογική εξέλιξη να μας έδωσε τη δυνατότητα να στεκόμαστε όρθιοι, η νοητική να μας επέτρεψε να φτάσουμε στα άστρα, αλλά η ανθρώπινη εξέλιξη να περιμένει ακόμη το επόμενο βήμα.
Γιατί δεν έχει τόση σημασία μόνο πόσο μακριά θα φτάσουμε, αλλά και τι θα έχουμε καταφέρει να αφήσουμε πίσω μας.
Ξεκινήσαμε μαθαίνοντας να στεκόμαστε στα πόδια μας. Μάθαμε να ταξιδεύουμε μέχρι τα όρια του Σύμπαντος. Εκείνο που δεν έχουμε καταφέρει ακόμη είναι να σταθούμε ο ένας δίπλα στον άλλον.
Ο άνθρωπος κατάφερε να σηκωθεί στα δύο του πόδια, απελευθέρωσε τα χέρια του και άρχισε να εξερευνά τον κόσμο. Έκτοτε αναζητά διαρκώς τη γνώση, την πρόοδο και την εξέλιξη. Μόνο που υπάρχει μια μικρή λεπτομέρεια που φαίνεται να του διαφεύγει: η όρθια στάση δεν συνεπάγεται απαραίτητα και πνευματική εξέλιξη.
Η σπονδυλική στήλη μπορεί να κρατά το σώμα σε κατακόρυφη θέση, αλλά δεν έχει αναλάβει ακόμη την ευθύνη να κρατά και τη συνείδηση σε αξιοπρεπές ύψος.
Κάποιοι περπατούν με το κεφάλι ψηλά, αλλά σκέφτονται με τα πόδια. Άλλοι διαθέτουν πτυχία, τίτλους και εντυπωσιακές επαγγελματικές διαδρομές, αλλά δυσκολεύονται να ξεχωρίσουν τη γνώση από την εξυπνάδα και την εξυπνάδα από την ιδιοτέλεια.
Και το χειρότερο; Δεν αντιλαμβάνονται καν την ανάγκη αναζήτησης. Είναι ήδη βέβαιοι ότι διαθέτουν ό,τι χρειάζονται. Η αυτοκριτική, άλλωστε, είναι μια πνευματική άσκηση που δεν διδάσκεται εύκολα, ιδιαίτερα σε όσους θεωρούν ότι έχουν πάντα δίκιο.
Ίσως, λοιπόν, η ανθρωπότητα να μην έχει τόσο μεγάλη ανάγκη από μια ακόμη εξελικτική μετάλλαξη όσο από μια μικρή αναβάθμιση του περιεχομένου του κρανίου της.
Γιατί το να στέκεσαι όρθιος είναι ζήτημα ανατομίας. Το να έχεις το μυαλό σου στη θέση του είναι ζήτημα νοημοσύνης. Και δυστυχώς, το δεύτερο δεν αποδεικνύεται με ακτινογραφία της σπονδυλικής στήλης. Ούτε διορθώνεται με ορθοπεδικό κηδεμόνα.
Υπάρχουν επαγγέλματα που σε αναγκάζουν να σκύβεις. Όχι από υποταγή, αλλά από αφοσίωση. Η χειρουργική είναι ένα από αυτά. Για ώρες ο χειρουργός παραμένει σκυμμένος πάνω από έναν άνθρωπο, με το βλέμμα καρφωμένο σε ένα μικρό χειρουργικό πεδίο, προσπαθώντας να αποκαταστήσει μια ισορροπία που διαταράχθηκε. Τα χέρια του εργάζονται με ακρίβεια, το μυαλό του βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση και κάθε κίνηση κουβαλά το βάρος μιας ευθύνης.
Είναι μια στάση σωματικής καταπόνησης, αλλά ταυτόχρονα μια ιδιαίτερη μορφή προσέγγισης της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο χειρουργός σκύβει πάνω από τον ασθενή, αλλά δεν πρέπει ποτέ να τον κοιτάζει αφ' υψηλού. Η γνώση δεν του προσφέρει το δικαίωμα της υπεροχής, ούτε η εξειδίκευση τον απαλλάσσει από την υποχρέωση του σεβασμού.
Ίσως, μάλιστα, η χειρουργική να διδάσκει κάτι που ξεπερνά τα όρια της ιατρικής. Ότι η πραγματική δύναμη δεν βρίσκεται πάντοτε στην επιβολή, αλλά στην ικανότητα να σκύβεις μπροστά στην ανάγκη του άλλου. Να αναγνωρίζεις την αδυναμία του χωρίς να τον θεωρείς αδύναμο. Να χρησιμοποιείς τη γνώση σου χωρίς να μετατρέπεις τον άνθρωπο σε αντικείμενό της.
Σε μια κοινωνία όπου πολλοί προσπαθούν να ψηλώσουν πατώντας πάνω στους άλλους, η εικόνα ενός χειρουργού που σκύβει για να προσφέρει ζωή αποκτά έναν διαφορετικό συμβολισμό.
Γιατί τελικά υπάρχουν δύο διαφορετικές στάσεις σώματος και δύο διαφορετικές στάσεις ζωής. Ο χειρουργός σκύβει για να υπηρετήσει τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος οφείλει να στέκεται όρθιος για να υπερασπίζεται την αξιοπρέπειά του.
Η όρθια στάση υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα βήματα στην εξέλιξη του ανθρώπου. Σήκωσε το βλέμμα του από το έδαφος, απελευθέρωσε τα χέρια του και άνοιξε έναν διαφορετικό δρόμο προς τον κόσμο. Μόνο που η βιολογική εξέλιξη δεν εγγυήθηκε και την ηθική του ανύψωση.
Γιατί άλλο είναι να στέκεσαι όρθιος και άλλο να έχεις ανάστημα.
Ο άνθρωπος έμαθε να περπατά στα δύο πόδια, αλλά δεν έμαθε πάντοτε να μη σκύβει μπροστά στην εξουσία. Έμαθε να κοιτάζει ψηλά, αλλά συχνά εξακολουθεί να κοιτάζει αφ' υψηλού τους αδύναμους. Σήκωσε το κεφάλι του προς τον ουρανό, για να κατακτήσει τη φύση, και πολλές φορές το έσκυψε μπροστά στο χρήμα, στο συμφέρον και στον φόβο.
Ίσως τελικά η πραγματική όρθια στάση να μην αφορά τη σπονδυλική στήλη, αλλά τη συνείδηση. Να μπορείς να στέκεσαι απέναντι στην αδικία χωρίς να γονατίζεις, απέναντι στον ισχυρό χωρίς να μικραίνεις και δίπλα στον αδύναμο χωρίς να αισθάνεσαι ανώτερος.
Γιατί η ανθρωπολογική εξέλιξη μάς έμαθε να στεκόμαστε στα πόδια μας. Η ανθρωπιά, όμως, εξακολουθεί να μας ζητά να στεκόμαστε στο ύψος μας. Και αυτό είναι ένα μάθημα που, παρά τα εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης, δεν το έχουμε ακόμη κατακτήσει.
Έχουμε μια εκπληκτική ικανότητα να μπερδεύουμε τις παροιμίες, να τις προσαρμόζουμε στα μέτρα μας και, κυρίως, να βγαίνουμε πάντα από πάνω.
Φορτώνεις στον κόκορα όλα τα στραβά του κόσμου και μετά καβαλάς το καλάμι, θεωρώντας ότι είσαι ο καβαλάρης της κοινής λογικής.
Ο κόκορας φταίει για το ξημέρωμα, το καλάμι σε ανεβάζει πάνω από τους υπόλοιπους και εσύ, από εκεί ψηλά, μοιράζεις ευθύνες, συμβουλές και πιστοποιητικά ηθικής ανωτερότητας.
Δεν έχει σημασία αν δεν ξέρεις πού πατάς. Σημασία έχει να φαίνεται ότι πετάς.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η κοινωνική μας παράσταση. Άλλοι παριστάνουν τους ειδικούς, άλλοι τους σωτήρες, άλλοι τους αδικημένους και όλοι μαζί αναζητούν έναν κόκορα για να του φορτώσουν τις ευθύνες.
Το κακό είναι πως το καλάμι δεν έχει φρένα και ο κόκορας δεν έχει πια άλλες πλάτες.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στο λάλημα και στην υπεροψία, ανακαλύπτεις ότι δεν χρειάζεται να είσαι ούτε κόκορας ούτε καβαλάρης. Αρκεί να μη νομίζεις πως επειδή ανέβηκες στο καλάμι, έγινες και αετός!
Υπάρχει ένας παράξενος μηχανισμός στις σύγχρονες κοινωνίες: όσο περισσότερο εξαθλιώνεται ο άνθρωπος, τόσο περισσότερο καλείται να θεωρεί την εξαθλίωσή του φυσιολογική.Η φτώχεια βαφτίζεται λιτότητα, η ανασφάλεια ευελιξία, η εργασιακή εξουθένωση παραγωγικότητα και η απουσία κοινωνικής προστασίας ατομική ευθύνη.
Κάπως έτσι, η κοινωνική εξαθλίωση παύει να παρουσιάζεται ως πρόβλημα και μετατρέπεται σε αναγκαία οικονομική συνθήκη. Ο φτωχός πρέπει να είναι ευγνώμων που εργάζεται, ο εργαζόμενος ευτυχής που πληρώνεται και ο άνεργος πρόθυμος να αποδεχθεί ότι ίσως δεν προσπάθησε αρκετά. Η κοινωνική ανισότητα αποκτά ηθικό περιτύλιγμα και η εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο τίμημα της ανάπτυξης.
Μόνο που πίσω από κάθε τέτοια αφήγηση κρύβεται μια απλή πραγματικότητα: αυτό που για τους πολλούς σημαίνει απώλεια εισοδήματος, εργασιακή ανασφάλεια και υποβάθμιση της ζωής τους, για κάποιους άλλους μπορεί να σημαίνει αύξηση κερδών, συσσώρευση πλούτου και ενίσχυση της οικονομικής τους ισχύος. Η φτώχεια των πολλών και ο πλούτος των λίγων δεν αποτελούν πάντοτε δύο ανεξάρτητες πραγματικότητες. Συχνά συνδέονται μέσα από τους ίδιους μηχανισμούς παραγωγής και διανομής του πλούτου.
Και κάπου εκεί εμφανίζονται οι πρόθυμοι ευλογητές της κοινωνικής εξαθλίωσης. Εκείνοι που εξηγούν στους φτωχούς γιατί πρέπει να υπομένουν, στους εργαζόμενους γιατί πρέπει να θυσιάζονται και στους αποκλεισμένους γιατί οφείλουν να αισθάνονται υπεύθυνοι για τον αποκλεισμό τους. Η εκμετάλλευση αποκτά το λεξιλόγιο της οικονομικής αναγκαιότητας, η ανισότητα παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος και η διεκδίκηση μιας αξιοπρεπούς ζωής σχεδόν ως αχαριστία.
Το σύστημα δεν χρειάζεται να μοιράζει τον πλούτο, αρκεί να μοιράζει υποσχέσεις. Δεν χρειάζεται να εξασφαλίζει αξιοπρέπεια, αρκεί να καλλιεργεί την προσδοκία ότι κάποτε θα την αποκτήσουμε. Και όσο οι πολλοί συνηθίζουν να ζουν με λιγότερα, τόσο λιγότερο αμφισβητούν εκείνους που συσσωρεύουν όλο και περισσότερα.
Γιατί η μεγαλύτερη επιτυχία ενός συστήματος εκμετάλλευσης δεν είναι απλώς να παράγει φτώχεια. Είναι να πείθει τους φτωχούς ότι η φτώχεια τους είναι φυσική τάξη πραγμάτων και τους υπόλοιπους ότι η δυστυχία τους αποτελεί αναγκαία θυσία για την πρόοδο. Και τότε η κοινωνική εξαθλίωση δεν είναι απλώς μια παράπλευρη απώλεια της οικονομικής ανάπτυξης. Γίνεται το τίμημα που πληρώνουν οι πολλοί για να μπορούν οι λίγοι να εξαργυρώνουν την ανάπτυξη σε κέρδος.
Η κλιματική κρίση δεν είναι απλώς ένα περιβαλλοντικό πρόβλημα. Είναι και πολιτικό, οικονομικό και κοινωνικό ζήτημα. Πίσω από την άνοδο της θερμοκρασίας, την αποψίλωση των δασών, την εξάντληση των φυσικών πόρων και τη ρύπανση βρίσκεται ένα μοντέλο ανάπτυξης που αντιμετωπίζει τη φύση ως ανεξάντλητη αποθήκη πρώτων υλών και τον άνθρωπο ως καταναλωτή. Η Ναόμι Κλάιν θέτει ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί κανείς να προσπεράσει: Μπορεί να σωθεί ο πλανήτης μέσα από το ίδιο οικονομικό σύστημα που συμβάλλει στην καταστροφή του;
Ο καπιταλισμός χρειάζεται διαρκή μεγέθυνση. Περισσότερη παραγωγή, περισσότερη κατανάλωση, περισσότερη ενέργεια, περισσότερη εκμετάλλευση. Η φύση, όμως, δεν λειτουργεί με όρους οικονομικής μεγέθυνσης. Έχει όρια, ισορροπίες και χρόνους που δεν υπακούουν στις απαιτήσεις των αγορών.
Κάπου ανάμεσα στα χρηματιστήρια, στις πολυεθνικές και στις πολιτικές αποφάσεις, το δάσος μετατρέπεται σε εμπόρευμα, το νερό σε επενδυτική ευκαιρία, η γη σε ακίνητη περιουσία και η ενέργεια σε πεδίο κερδοφορίας. Ακόμη και η ίδια η οικολογική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα αγορά, με πράσινες επενδύσεις και περιβαλλοντικά πιστοποιητικά, χωρίς να αμφισβητείται απαραίτητα το μοντέλο που την προκαλεί.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο με ποια τεχνολογία θα παράγουμε ενέργεια, αλλά και για ποιον σκοπό, με ποιο κοινωνικό κόστος και μέσα σε ποια σχέση με το φυσικό περιβάλλον.
Η Κλάιν μάς καλεί να δούμε την κλιματική κρίση ως αφορμή για μια βαθύτερη αλλαγή. Όχι απλώς να αντικαταστήσουμε τις ρυπογόνες μορφές ενέργειας με καθαρότερες, αλλά να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ανάπτυξης, της ιδιοκτησίας, της κατανάλωσης και της οικονομικής εξουσίας.
Γιατί δεν γίνεται να υπερασπιζόμαστε τη φύση και ταυτόχρονα να αποδεχόμαστε την απεριόριστη εκμετάλλευσή της. Δεν γίνεται να μιλάμε για βιωσιμότητα όταν η επιτυχία μιας κοινωνίας μετριέται αποκλειστικά με την αύξηση της παραγωγής και των κερδών.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αντίφαση της εποχής μας να βρίσκεται εδώ: ένας πολιτισμός που διαθέτει την τεχνολογία να κατακτήσει το διάστημα, αλλά δυσκολεύεται να προστατεύσει το δάσος που βρίσκεται δίπλα του.
Η κλιματική κρίση δεν απειλεί μόνο το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο επιλέξαμε να ζούμε. Και ίσως αυτό που χρειάζεται να αλλάξει δεν είναι απλώς το κλίμα, αλλά η ίδια η οικονομική και κοινωνική λογική που μας έφερε ως εδώ.
Νέα Υόρκη, Έτος 2022 μ.Χ. (Soylent Green): Η δυστοπία του 1973 που έγινε η εφιαλτική προειδοποίηση του Σήμερα.
Υπάρχουν ταινίες επιστημονικής φαντασίας που διασκεδάζουν και ταινίες που στοιχειώνουν. Το «Νέα Υόρκη, Έτος 2022 μ.Χ.» (Soylent Green), σε σκηνοθεσία Ρίτσαρντ Φλάισερ, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Κυκλοφόρησε το 1973, βασισμένο χαλαρά στο μυθιστόρημα «Make Room! Make Room!» του Χάρι Χάρισον, και τόλμησε να κοιτάξει 50 χρόνια μπροστά, τοποθετώντας την πλοκή του στο (τότε μακρινό) έτος 2022. Σήμερα, έχοντας πλέον ξεπεράσει αυτό το χρονικό ορόσημο, η ταινία δεν μοιάζει απλώς με ένα cult sci-fi αριστούργημα της δεκαετίας του '70, αλλά με μια ανατριχιαστικά επίκαιρη προειδοποίηση για το πού μπορεί να οδηγηθεί η ανθρωπότητα.
🌍Ένας εφιαλτικός Κόσμος σε κατάρρευση.
Η ιστορία μας μεταφέρει σε μια Νέα Υόρκη που ασφυκτιά κάτω από το βάρος 40 εκατομμυρίων κατοίκων.Ο πλανήτης έχει υποστεί ολική οικολογική καταστροφή. Ένας μόνιμος, αποπνικτικός καύσωνας και μια κίτρινη ομίχλη –αποτέλεσμα του φαινομένου του θερμοκηπίου– καλύπτουν την πόλη, ενώ το αληθινό φαγητό, το καθαρό νερό και ο κλιματισμός αποτελούν ασύλληπτη πολυτέλεια για τους λίγους.
Οι μάζες επιβιώνουν στους δρόμους και στις σκάλες των κτιρίων, εξαρτώμενες αποκλειστικά από την κρατική διανομή τεχνητών πλακιδίων τροφής που παράγει η μονοπωλιακή εταιρεία Soylent Industries. Το νεότερο προϊόν τους, το εξαιρετικά θρεπτικό Soylent Green, υποτίθεται ότι παράγεται από πλαγκτόν των ωκεανών και αποτελεί τη μοναδική ελπίδα επιβίωσης του πληθυσμού.
🎬Η πλοκή: Ένα αστυνομικό μυστήριο με Φρικτό Φινάλε.
Η πλοκή πυροδοτείται από τη δολοφονία του Γουίλιαμ Σίμονσον, ενός πλούσιου στελέχους της Soylent Industries, που ζούσε σε ένα απομονωμένο και υπερπολυτελές διαμέρισμα. Την υπόθεση αναλαμβάνει ο κυνικός ντετέκτιβ Ρόμπερτ Θορν (Τσάρλτον Ίστον), ο οποίος συγκατοικεί με τον ηλικιωμένο Σολ Ροθ (Έντουαρντ Τζ. Ρόμπινσον, στον τελευταίο ρόλο της ζωής του). Ο Σολ λειτουργεί ως «Βιβλιοθηκάριος» – ένας ερευνητής που χρησιμοποιεί παλιά βιβλία και αρχεία για να βοηθά την αστυνομία, καθώς το διαδίκτυο και οι ψηφιακές βάσεις δεδομένων δεν υπάρχουν.
Ψάχνοντας το σπίτι του θύματος, ο Θορν κατασχει κρυφά δύο απόρρητους τόμους εκθέσεων της εταιρείας και τους παραδίδει στον Σολ. Όταν ο Σολ αναλύει τα δεδομένα, ανακαλύπτει μια φρικτή αλήθεια: οι ωκεανοί έχουν πεθάνει προ πολλού και δεν υπάρχει ίχνος πλαγκτόν. Συντετριμμένος από την αποκάλυψη, ο Σολ επιλέγει να δώσει τέλος στη ζωή του σε ένα κυβερνητικό κέντρο ευθανασίας.
Πριν ξεψυχήσει, ψιθυρίζει το μυστικό στον Θορν. Ο ντετέκτιβ ακολουθεί κρυφά το φορτηγό που μεταφέρει τη σορό του φίλου του και καταλήγει σε ένα βαριά φρουρούμενο εργοστάσιο της Soylent. Εκεί έρχεται αντιμέτωπος με το απόλυτο ταμπού: τα πτώματα των ανθρώπων ανακυκλώνονται βιομηχανικά και μετατρέπονται σε Soylent Green. Η ανθρωπότητα, χωρίς να το γνωρίζει, εξαναγκάζεται σε κανιβαλισμό για να επιβιώσει. Η ταινία κλείνει με τον τραυματισμένο Θορν να ουρλιάζει μέσα στο πλήθος την ιστορική πλέον ατάκα: «Το Soylent Green είναι άνθρωποι! Πρέπει να τους σταματήσουμε!» (Soylent Green is people! We've got to stop them!)
Η ταινία κλείνει με το πλάνο του ματωμένου χεριού του Θορν υψωμένου στον αέρα, αφήνοντας ένα ανοιχτό και βαθιά απαισιόδοξο ερώτημα για το αν αυτή η αλήθεια θα αλλάξει τη μοίρα του κόσμου ή αν η κοινωνία είναι ήδη καταδικασμένη.
📽Οι βαθύτεροι συμβολισμοί και τα μηνύματα.
Το Soylent Green δεν είναι μια απλή ταινία τρόμου ή δράσης. Είναι μια βαθιά πολιτική και κοινωνική αλληγορία που κρύβει ισχυρούς συμβολισμούς:
•Ο Ακραίος Καπιταλισμός και η Εταιρική Απληστία: Το Soylent Green συμβολίζει το έσχατο στάδιο του καπιταλισμού, όπου η ανθρώπινη ζωή χάνει κάθε αξία και μετατρέπεται κυριολεκτικά σε καταναλωτικό προϊόν. Μια και μόνο εταιρεία ελέγχει την επιβίωση του παγκόσμιου πληθυσμού. Η ταινία δείχνει πώς οι μεγάλες πολυεθνικές, σε συνεργασία με μια διεφθαρμένη κυβέρνηση, μπορούν να εκμεταλλευτούν μια κρίση για να αποκτήσουν απόλυτο έλεγχο πάνω στις μάζες.
•Οικολογική Αποκάλυψη: Η ταινία ήταν από τις πρώτες στο Χόλιγουντ που μίλησε ανοιχτά για το φαινόμενο του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη. Ο μόνιμος κίτρινος καύσωνας και η ομίχλη στη Νέα Υόρκη συμβολίζουν το γεγονός ότι ο άνθρωπος κατέστρεψε το οικοσύστημα που τον έτρεφε. Η εταιρεία Soylent ισχυρίζεται ότι η τροφή φτιάχνεται από πλαγκτόν, στρέφοντας την ελπίδα των ανθρώπων στη θάλασσα. Η αποκάλυψη ότι οι ωκεανοί είναι νεκροί συμβολίζει την ολική κατάρρευση της γήινης βιόσφαιρας.
•Κοινωνικό Απαρτχάιντ και Απανθρωποποίηση: Η ταινία παρουσιάζει έναν κόσμο δύο ταχυτήτων. Από τη μία, το 99% του πληθυσμού ζει στους δρόμους, κοιμάται σε σκάλες και τρέφεται με τεχνητά πλακίδια. Από την άλλη, η ελίτ του 1% ζει σε φρουρούμενα συγκροτήματα με κλιματισμό, καθαρό νερό και αληθινό φαγητό.
Στα διαμερίσματα των πλουσίων, οι γυναίκες παραχωρούνται μαζί με το real estate ως αντικείμενα- «έπιπλα» (furniture). Αυτός ο όρος συμβολίζει την πλήρη απώλεια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και τη μετατροπή των ανθρώπων σε διακοσμητικά ή χρηστικά αντικείμενα.
•Η Θυσία της Μνήμης και της Ομορφιάς: Η σκηνή όπου ο Σολ επιλέγει να πεθάνει στο κέντρο ευθανασίας είναι γεμάτη συμβολισμούς. Η κλασική μουσική (Μπετόβεν, Τσαϊκόφσκι) και οι εικόνες των καταπράσινων δασών και των καθαρών ποταμιών λειτουργούν ως ένας θρήνος για τον κόσμο που χάθηκε. Ο Σολ αντιπροσωπεύει την τελευταία γενιά που θυμάται πώς ήταν η Γη πριν από την καταστροφή. Ο θάνατός του συμβολίζει το τέλος της ανθρώπινης ιστορίας, του πολιτισμού και της συλλογικής μνήμης.
•Μεταφορικός Κανιβαλισμός: Το γεγονός ότι οι άνθρωποι τρέφονται με ανθρώπους είναι η απόλυτη μεταφορά για μια αυτοκαταστροφική κοινωνία. Αντιπροσωπεύει ένα σύστημα που, προκειμένου να διατηρήσει την απληστία και τον τρόπο ζωής του, καταλήγει κυριολεκτικά να καταβροχθίζει το ίδιο του το μέλλον.
💀Όταν το μέλλον τρώει τις σάρκες του παρόντος.
Μισό αιώνα μετά την κυκλοφορία της, η ταινία Soylent Green παραμένει κάτι πολύ περισσότερο από μια δυστοπική επιστημονική φαντασία. Είναι μια κινηματογραφική προειδοποίηση για έναν κόσμο που καταναλώνει αχόρταγα τους ίδιους τους όρους της επιβίωσής του.
Το 2022, η χρονιά στην οποία διαδραματίζεται η ιστορία, πέρασε χωρίς να δούμε ανθρώπους να μετατρέπονται σε πλακίδια τροφής. Δεν χρειάστηκε, όμως, να επιβεβαιωθεί αυτή η ανατριχιαστική πρόβλεψη για να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα που περιέγραφε. Η περιβαλλοντική κατάρρευση, η εξάντληση των φυσικών πόρων, η υπερσυγκέντρωση του πλούτου και η κυριαρχία των μεγάλων εταιρικών συμφερόντων αποτελούν ήδη πλευρές ενός κόσμου που απομακρύνεται από τις ανθρώπινες ανάγκες.
Γιατί το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι κάποτε μπορεί να μην έχουμε αρκετή τροφή. Είναι ότι έχουμε οικοδομήσει έναν πολιτισμό που αντιμετωπίζει τη φύση ως ανεξάντλητη αποθήκη πρώτων υλών και τον άνθρωπο ως μονάδα κατανάλωσης και παραγωγής. Όταν όλα αποκτούν τιμή, ακόμη και η ίδια η ζωή κινδυνεύει να χάσει την αξία της.
Το Soylent Green δεν μας καλεί απλώς να φοβηθούμε το μέλλον. Μας καλεί να αναγνωρίσουμε τις επιλογές του παρόντος. Γιατί οι δυστοπίες δεν εμφανίζονται ξαφνικά. Χτίζονται σταδιακά, μέσα από την αδιαφορία, την απληστία και την αποδοχή ενός συστήματος που καταναλώνει τον πλανήτη για να συντηρεί τα προνόμια των λίγων.
Και ίσως το πιο τρομακτικό μήνυμα της ταινίας να μην είναι το μυστικό του Soylent Green, αλλά η πιθανότητα να συνηθίσουμε τόσο πολύ την καταστροφή, ώστε κάποια στιγμή να πάψουμε ακόμη και να την αναγνωρίζουμε.
Στην Ινδία παρατηρήθηκε ένα παράξενο φαινόμενο της φύσης. Ορισμένες τίγρεις της Βεγγάλης εμφανίζουν ασυνήθιστα πλατιές μαύρες ρίγες, οι οποίες ενώνονται μεταξύ τους, αλλοιώνοντας την παραδοσιακή εικόνα του τριχώματός τους. Δεν πρόκειται για συνειδητή προσαρμογή, αλλά για μια σπάνια γενετική παραλλαγή. Η φύση, ακόμη και μέσα στην ίδια της την επανάληψη, βρίσκει τρόπους να διαφοροποιείται.
Ο άνθρωπος, πάλι, έχει τους δικούς του τρόπους να αλλάζει τις ...ρίγες του. Μόνο που οι δικές του μεταλλάξεις δεν είναι πάντοτε γενετικές. Είναι συχνά ιδεολογικές, κοινωνικές και πολιτικές. Αλλάζει πεποιθήσεις, στρατόπεδα, φιλίες και συμμαχίες, άλλοτε επειδή αναθεώρησε πραγματικά και άλλοτε επειδή άλλαξαν οι συνθήκες και μαζί τους τα συμφέροντά του.
Χθες πολεμούσε εκείνους που σήμερα χειροκροτεί. Χθες υπερασπιζόταν αρχές που σήμερα διαπραγματεύεται. Και το αξιοσημείωτο δεν είναι τόσο η αλλαγή, όσο η ευκολία με την οποία επιχειρεί να διαγράψει τη διαδρομή που τον οδήγησε σε αυτήν.
Βέβαια, η αλλαγή δεν είναι από μόνη της κάτι μεμπτό. Η αναθεώρηση είναι συστατικό της σκέψης και η εξέλιξη προϋποθέτει την αμφισβήτηση όσων κάποτε θεωρούσαμε δεδομένα. Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην αλλαγή που γεννιέται από την ωρίμανση και στην αλλαγή που υπαγορεύεται από την ευκαιρία. Η πρώτη απαιτεί αυτογνωσία και ειλικρίνεια. Η δεύτερη χρειάζεται απλώς να προσαρμόζεται στις περιστάσεις.
Ίσως, τελικά, το ζήτημα να μην είναι αν αλλάζουμε τις ρίγες μας, αλλά αν προσπαθούμε να κρύψουμε την πραγματική μας εικόνα πίσω από καινούργιες. Να παρουσιάσουμε έναν διαφορετικό εαυτό χωρίς να έχουμε αλλάξει ουσιαστικά τίποτα μέσα μας. Να μεταμφιέσουμε τις προθέσεις μας, να εξωραΐσουμε τις αντιφάσεις μας και να βαφτίσουμε την ιδιοτέλεια εξέλιξη.
Γιατί άλλο είναι να αλλάζεις επειδή αναθεώρησες και άλλο να αλλάζεις εμφάνιση για να μην αναγνωρίζουν οι άλλοι ποιος πραγματικά είσαι.
Οι τίγρεις της Ινδίας άλλαξαν την όψη τους χωρίς να το επιλέξουν. Ο άνθρωπος, αντίθετα, συχνά επιλέγει τις μεταμφιέσεις του, ανάλογα με τις περιστάσεις και τις ανάγκες του. Άλλοτε για να προσαρμοστεί, άλλοτε για να γίνει αποδεκτός και άλλοτε για να αποκρύψει όσα δεν τον συμφέρει να αποκαλυφθούν.
Ίσως, λοιπόν, να μην είναι όλες οι αλλαγές σημάδια εξέλιξης. Κάποιες είναι απλώς αλλαγές περιτυλίγματος. Γιατί μπορεί κανείς να αλλάξει τις ρίγες του, να φορέσει ένα καινούργιο προσωπείο, να διεκδικήσει μια διαφορετική εικόνα. Το δύσκολο είναι να αλλάξει πραγματικά αυτό που κρύβεται από κάτω.
Και τελικά, δεν έχει τόση σημασία πώς φαίνεται η τίγρη, όσο τι εξακολουθεί να κρύβει πίσω από τις καινούργιες της ρίγες.
Στο τηγάνι, όπως και στη ζωή, τίποτα δεν μένει για πάντα στην ίδια θέση. Οι πατάτες που βρίσκονται στον πάτο δέχονται περισσότερη θερμότητα, ενώ εκείνες που βρίσκονται από πάνω περιμένουν τη σειρά τους. Γι’ αυτό χρειάζεται το ανακάτεμα. Για να αλλάζουν θέση, να μοιράζεται η θερμότητα και να μην καίγονται πάντα οι ίδιες.
Άλλωστε, το ανακάτεμα δεν είναι απαραίτητα ανατροπή. Είναι μια υπενθύμιση ότι κανείς δεν δικαιούται να βρίσκεται μόνιμα στην κορυφή και κανείς δεν είναι καταδικασμένος να μένει στον πάτο.
Το μόνο που χρειάζεται προσοχή είναι να μη γίνει το ανακάτεμα τόσο έντονο, ώστε στο τέλος να μη μείνει ούτε μία πατάτα ολόκληρη!
Και τελικά, το τηγάνι μάς διδάσκει κάτι απλό: η ισορροπία δεν βρίσκεται στο να μένει ο καθένας στη θέση του, αλλά στο να υπάρχει η δυνατότητα να αλλάζει θέση. Γιατί όταν κάποιοι καίγονται για να παραμένουν άλλοι στην κορυφή, το πρόβλημα δεν είναι η θερμοκρασία. Είναι η κατανομή της.
Ο φωτογράφος γίνεται φωτογραφιζόμενος. Εκείνος που κρατούσε τη μηχανή και αποφάσιζε τι αξίζει να αποτυπωθεί, βρίσκεται ξαφνικά μπροστά στον φακό. Ο παρατηρητής γίνεται παρατηρούμενος, ο κυνηγός γίνεται θήραμα και εκείνος που μοίραζε τα βλέμματα αναγκάζεται να τα δεχτεί.
Κάπως έτσι αλλάζει η ισορροπία. Γιατί είναι εύκολο να εκθέτεις τους άλλους, να επιλέγεις τη γωνία, το κάδρο, τη στιγμή και κυρίως όσα θα μείνουν έξω από τη φωτογραφία. Δυσκολότερο είναι να βρεθείς εσύ μέσα στο κάδρο, χωρίς τη δυνατότητα να σκηνοθετήσεις την εικόνα σου.
Και τότε ανακαλύπτεις πως η φωτογραφία δεν είναι πάντα αθώα. Μπορεί να καταγράφει στιγμές, αλλά μπορεί και να αποκαλύπτει χαρακτήρες.
Το πρόβλημα δεν είναι να σε φωτογραφίζουν. Είναι να συνηθίζεις να φωτογραφίζεις τους άλλους, χωρίς ποτέ να αντέχεις να δεις τη δική σου φωτογραφία. Γιατί, τελικά, όλοι έχουμε έναν φακό στραμμένο πάνω μας. Απλώς δεν κοιτάζουμε πάντα προς τη σωστή κατεύθυνση.
Η 30ή Απριλίου 1975 δεν ήταν απλώς η ημέρα που έπεσε η Σαϊγκόν. Ήταν η ημέρα που αντιστράφηκαν οι ρόλοι. Εκείνοι που για χρόνια έμπαιναν σε ξένες χώρες ως απελευθερωτές, εγγυητές της δημοκρατίας και υπερασπιστές της ελευθερίας, βρέθηκαν ξαφνικά να εγκαταλείπουν μια πόλη που δεν μπορούσαν πια να ελέγξουν.
Οι εικόνες των αμερικανικών ελικοπτέρων στις ταράτσες, των ανθρώπων που συνωστίζονταν για μια θέση διαφυγής και της βιαστικής εκκένωσης της αμερικανικής πρεσβείας έγιναν το σύμβολο μιας ιστορικής ήττας.
Η ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη του κόσμου αποχωρούσε από το Βιετνάμ, αφήνοντας πίσω της όχι μόνο μια ηττημένη στρατηγική, αλλά και τα ερείπια μιας μακράς πολεμικής επέμβασης.
Κι εδώ βρίσκεται η ειρωνεία της Ιστορίας.
Η Σαϊγκόν έγινε κάτι περισσότερο από μια στρατιωτική ήττα. Έγινε το σύμβολο της αλαζονείας μιας υπερδύναμης που πίστεψε ότι μπορεί να ορίζει την τύχη ενός λαού, επειδή διαθέτει περισσότερα όπλα, περισσότερα χρήματα και μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ.
Και ίσως αυτό να είναι το πραγματικό δίδαγμα της ιστορίας: οι ρόλοι δεν μένουν για πάντα ίδιοι. Ο κυνηγός μπορεί να γίνει θήραμα, ο κατακτητής φυγάς και ο πανίσχυρος να ανακαλύψει πως η δύναμή του έχει όρια.
Γιατί μπορείς να κατακτήσεις μια χώρα με στρατό, αλλά δεν μπορείς να κατακτήσεις τη συνείδηση ενός λαού με ελικόπτερα.
Κάποιες φορές η Ιστορία δεν χρειάζεται να γράψει την ήττα. Αρκεί να φωτογραφίσει ένα ελικόπτερο που απογειώνεται από την ταράτσα μιας πρεσβείας.
Και να αφήσει τους υπόλοιπους να καταλάβουν ποιος τελικά έμεινε χωρίς πατρίδα και ποιος χωρίς άλλοθι.
Στο παιχνίδι του κυνηγού και του θηράματος τίποτα δεν είναι δεδομένο. Άλλοτε κυνηγάς, άλλοτε σε κυνηγούν και μερικές φορές μπερδεύεις τόσο πολύ τους ρόλους, που δεν ξέρεις αν βρίσκεσαι σε σαφάρι ή σε ερωτικό ραντεβού.
Ο κυνηγός έχει την ψευδαίσθηση πως διαθέτει τον έλεγχο. Παραμονεύει, στήνει παγίδες, υπολογίζει κινήσεις και περιμένει την κατάλληλη στιγμή. Το θήραμα, όμως, δεν είναι πάντοτε ανυποψίαστο. Μπορεί να παρατηρεί, να περιμένει και να γνωρίζει πολύ καλύτερα το έδαφος.
Και φυσικά, υπάρχει και η γυναίκα, που μπορεί να είναι κυνηγός, θήραμα ή απλώς εκείνη που παρακολουθεί με ενδιαφέρον δύο επίδοξους κυνηγούς να διεκδικούν την ίδια παγίδα.
Στη φύση, άλλωστε, η επιβίωση δεν υπακούει σε κοινωνικά στερεότυπα. Ούτε ο αρσενικός έχει πάντα τον πρώτο λόγο ούτε το θηλυκό περιμένει υπομονετικά τη σειρά του.
Το μόνο βέβαιο είναι πως όποιος μπαίνει στο δάσος με την πεποίθηση ότι είναι ο κυνηγός, καλό είναι να έχει κοιτάξει προηγουμένως πίσω του. Γιατί μπορεί να μην είναι ο μόνος που κρατάει καραμπίνα! Και τότε αρχίζει το πραγματικό δράμα. Ο μέχρι χθες κυνηγός ανακαλύπτει ξαφνικά την αξία της ενσυναίσθησης, επικαλείται δικαιώματα, ζητά δικαιοσύνη και ανακαλύπτει πως υπάρχουν και κανόνες στο κυνήγι. Μέχρι χθες, βέβαια, τους κανόνες τούς έγραφε ο ίδιος.
Γιατί όλοι αγαπούν την ισότητα, αρκεί να μην τους πετύχει από την ανάποδη. Και κανένας κυνηγός δεν συμπαθεί τόσο πολύ την ειρήνη όσο εκείνος που μόλις είδε το θήραμα να οπλίζει!
Ο Ρήγας έχει το στέμμα, τη μεγαλομανία και την ακλόνητη πεποίθηση ότι ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από τον θρόνο του. Δεν χρειάζεται να κάνει πολλά. Αρκεί να κάθεται ψηλά και να περιμένει τους άλλους να του ανοίγουν δρόμο. Είναι ο γεννημένος εξουσιαστής, ακόμη κι όταν δεν εξουσιάζει τίποτα περισσότερο από την υπομονή των υπηκόων του.
Η Ντάμα διαθέτει γοητεία, στρατηγική και κοινωνική ευελιξία. Ξέρει πότε να χαμογελά, πότε να σιωπά και κυρίως πότε να αλλάζει πλευρά. Δεν κυβερνά απαραίτητα με το στέμμα, αλλά γνωρίζει καλά τα παρασκήνια του παλατιού. Άλλωστε, πολλές φορές εκεί παίρνονται οι πραγματικές αποφάσεις.
Και ο Βαλές! Ο αγαπημένος μικρομεσαίος της ιεραρχίας. Ο άνθρωπος για όλες τις δουλειές, ο πιστός ακόλουθος, ο πρόθυμος χειροκροτητής. Κρατάει το παλτό του Ρήγα, εκτελεί τις επιθυμίες της Ντάμας και περιμένει τη σειρά του για μια θέση στο τραπέζι της εξουσίας. Στο μεταξύ, αυτοαποκαλείται παράγοντας.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η κοινωνία. Οι Ρήγες μοιράζουν αξιώματα, οι Ντάμες διαχειρίζονται ισορροπίες και οι Βαλέδες αναλαμβάνουν να εξηγήσουν στον λαό πόσο σπουδαίο είναι το παιχνίδι. Όλοι μιλούν για αξιοκρατία, δικαιοσύνη και ίσες ευκαιρίες, αρκεί να μη χρειαστεί να αλλάξει η σειρά των χαρτιών.
Και φυσικά, κανείς δεν θέλει να χάσει. Ακόμη κι όταν το παιχνίδι είναι στημένο, όλοι επιμένουν πως παίζουν τίμια.Οι Ρήγες επικαλούνται την καταγωγή τους, οι Ντάμες την αξία τους και οι Βαλέδες τις γνωριμίες τους. Μόνο τα υπόλοιπα χαρτιά δεν έχουν δικαίωμα λόγου. Είναι εκεί για να συμπληρώνουν την τράπουλα.
Μόνο που στη ζωή, όπως και στην τράπουλα, δεν κερδίζει πάντοτε ο Ρήγας. Μερικές φορές τον ρίχνει κάτω ένας απλός άσος.
Ο έρωτας έχει τη δική του αριθμητική, μόνο που σπάνια συμφωνεί με εκείνη των μαθηματικών. Το ένα μπορεί να υποφέρει, το δύο να δυσκολεύεται και το τρία να υπόσχεται μια διαφορετική ισορροπία. Όχι απαραίτητα καλύτερη, σίγουρα όμως πιο περίπλοκη.
Στην παραδοσιακή αντίληψη των ανθρώπινων σχέσεων, ο έρωτας έχει δύο πρωταγωνιστές. Έναν που αγαπά και έναν που ανταποκρίνεται. Όταν όμως η ανταπόκριση απουσιάζει, γεννιέται η απόρριψη, η προσμονή, η ανασφάλεια και εκείνη η παράξενη συναισθηματική εξάρτηση που κάνει τον άνθρωπο να επιμένει σε κάτι που τον πληγώνει. Ο μονόπλευρος έρωτας είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική απόδειξη πως το συναίσθημα δεν αρκεί από μόνο του για να δημιουργήσει μια σχέση.
Τι γίνεται όμως όταν η ζωή αντιστρέφει τους όρους του παιχνιδιού; Όταν εκείνος που κάποτε παρακαλούσε για μια θέση στην καρδιά κάποιου άλλου βρίσκεται ξαφνικά ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που τον επιθυμούν; Εκεί όπου περίμενε την επιλογή, καλείται τώρα να διαχειριστεί την πολλαπλότητα. Και εκεί όπου αναζητούσε την αποκλειστικότητα, ανακαλύπτει την πολυπλοκότητα.
Το βιβλίο με τίτλο «Όταν το δυο δεν λειτουργεί… υπάρχει το τρίο» του συγγραφέα Διονύση Σγούρου, το οποίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κάκτος, ακριβώς αυτό πραγματεύεται. Πρόκειται για ένα σύγχρονο κοινωνικό και αισθηματικό μυθιστόρημα που πραγματεύεται τις ανθρώπινες σχέσεις, τον μονόπλευρο έρωτα, αλλά και την πολυπλοκότητα των συναισθημάτων μέσα από την εμπειρία ενός ερωτικού τριγώνου. Η υπόθεση του βιβλίου επικεντρώνεται στις ανατροπές και τις προκλήσεις των ερωτικών σχέσεων, αναλύοντας τα όρια του έρωτα και της πίστης. Ο κεντρικός ήρωας βιώνει διαδοχικά διαφορετικές μορφές του συναισθήματος. Αρχικά, έρχεται αντιμέτωπος με έναν έντονο, μονόπλευρο έρωτα για μια γυναίκα που δεν ανταποκρίνεται. Στη συνέχεια, τα δεδομένα αλλάζουν ριζικά όταν βρίσκεται να ζει έναν αμοιβαίο έρωτα με δύο άλλες γυναίκες ταυτόχρονα. Μέσα από αυτή την πορεία, το βιβλίο εξερευνά ποια μορφή συναισθήματος είναι τελικά η πιο δυνατή, πώς διαχειρίζεται κανείς την πολυπλοκότητα των παράλληλων σχέσεων και τι συμβαίνει όταν η κλασική δομή ενός ζευγαριού (το «δυο») σταματά να αποδίδει. Καθώς η πλοκή εξελίσσεται, οι ισορροπίες γίνονται όλο και πιο εύθραυστες. Η καθημερινότητα και οι σχέσεις των τριών προσώπων περιπλέκονται, αναγκάζοντας τον ήρωα και τις δύο γυναίκες να αναμετρηθούν με τις κοινωνικές συμβάσεις, τις προσωπικές τους αντοχές, τη ζήλια και το ερώτημα: μπορεί τελικά ένα «τρίο» να λειτουργήσει εκεί που το «δυο» απέτυχε;
Το ερωτικό τρίγωνο δεν είναι απλώς μια αριθμητική προσθήκη σε μια σχέση. Είναι μια διαφορετική δοκιμασία της ανθρώπινης επιθυμίας. Φέρνει στην επιφάνεια ερωτήματα για την κτητικότητα, τη ζήλια, την ελευθερία, την εμπιστοσύνη και κυρίως για την ανάγκη του ανθρώπου να αισθάνεται μοναδικός. Μπορεί κάποιος να αγαπά δύο ανθρώπους χωρίς να αδικεί κανέναν; Μπορεί η επιθυμία να μοιράζεται χωρίς να μετατρέπεται σε ανταγωνισμό; Και πόση ελευθερία αντέχει τελικά μια σχέση όταν έχει μάθει να λειτουργεί μέσα από κανόνες αποκλειστικότητας;
Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα να μην είναι ο αριθμός των ανθρώπων, αλλά η αντίφαση ανάμεσα σε όσα επιθυμούμε και σε όσα είμαστε διατεθειμένοι να προσφέρουμε. Θέλουμε ελευθερία, αλλά συχνά απαιτούμε βεβαιότητα. Θέλουμε να μας αγαπούν χωρίς περιορισμούς, αλλά δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε ότι ο άλλος δεν μας ανήκει. Μιλάμε για συντροφικότητα, ενώ πολλές φορές εννοούμε ιδιοκτησία με συναισθηματικό περιτύλιγμα.
Αυτό δεν σημαίνει πως κάθε μορφή σχέσης είναι ισοδύναμη ούτε πως η πολλαπλότητα αποτελεί από μόνη της απελευθέρωση. Χωρίς ειλικρίνεια, συναίνεση και αμοιβαίο σεβασμό, ακόμη και η πιο ελεύθερη σχέση μπορεί να γίνει ένας μηχανισμός ανασφάλειας και εκμετάλλευσης.
Ο τίτλος του βιβλίου του Διονύση Σγούρου λειτουργεί, λοιπόν, σαν μια παιχνιδιάρικη πρόκληση απέναντι στις καθιερωμένες αντιλήψεις. Ίσως το δυο να μη λειτουργεί επειδή οι άνθρωποι δεν έμαθαν να επικοινωνούν. Ίσως το τρία να μη λειτουργεί επειδή οι άνθρωποι δεν έμαθαν να μοιράζονται. Και ίσως τελικά το πρόβλημα να μην βρίσκεται ούτε στο δύο ούτε στο τρία, αλλά στην ανθρώπινη δυσκολία να αγαπά χωρίς να κατέχει.
Γιατί ο έρωτας δεν είναι αριθμητική πράξη. Δεν προσθέτεις έναν άνθρωπο για να αφαιρέσεις τα προβλήματα μιας σχέσης. Δεν πολλαπλασιάζεις την αγάπη αλλάζοντας απλώς τον αριθμό των πρωταγωνιστών. Το ζητούμενο δεν είναι πόσοι χωρούν σε μια σχέση, αλλά πόση ελευθερία, αλήθεια και ενσυναίσθηση χωρούν ανάμεσά τους.
Μπήκε ο χειμώνας και μαζί του η ανάγκη για ζεστασιά. Κάποτε λέγαμε «κρύο καιρός για δύο». Αλλά μάλλον δεν έχουμε μελετήσει αρκετά τις γάτες. Οι γάτες, ως γνωστόν, δεν έχουν ιδιαίτερες αναστολές απέναντι στην πολυγαμία. Ούτε συμβόλαια αποκλειστικότητας υπογράφουν ούτε ζητούν εξηγήσεις για το παρελθόν. Ζουν τον έρωτά τους με μια φυσικότητα που θα έκανε αρκετούς κοινωνικούς θεσμούς να χάσουν τον ύπνο τους.
Και τώρα που η ενεργειακή κρίση χτυπά την πόρτα, μήπως ήρθε η ώρα να επανεξετάσουμε τις ανθρώπινες συμβάσεις; Δύο σώματα παράγουν περισσότερη θερμότητα από ένα, τρία ακόμη περισσότερη. Οικονομία κλίμακας, που θα έλεγαν και οι οικονομολόγοι.
Βέβαια, το τρίο έχει τις δυσκολίες του. Ποιος κοιμάται στη μέση; Ποιος κρατάει την κουβέρτα; Ποιος πληρώνει το ρεύμα; Και κυρίως, ποιος δικαιούται να ζητήσει αποκλειστικότητα όταν η θέρμανση έχει γίνει είδος πολυτελείας;
Ίσως τελικά οι γάτες να έχουν κάτι να μας διδάξουν. Όχι απαραίτητα για την ηθική, αλλά για την προσαρμογή στις δύσκολες συνθήκες.
Άλλωστε, όταν η αγορά απελευθερώνεται, γιατί να παραμένει ρυθμιζόμενη η ερωτική ζωή; Κρύο καιρός για τρίο, λοιπόν. Γιατί ο έρωτας μπορεί να είναι προσωπική υπόθεση, αλλά η θέρμανση είναι πλέον συλλογική ανάγκη!
Ένα άγαλμα μπορεί να μας δείξει πολύ περισσότερα από τη μορφή ενός ανθρώπου. Μπορεί να αποκαλύψει τις αξίες μιας κοινωνίας, την πολιτική της μνήμη, τις ιδεολογικές της προτιμήσεις, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία επιλέγει να αφηγείται την ιστορία. Ένα απλωμένο χέρι δείχνει μια κατεύθυνση. Ποιος, όμως, την καθορίζει; Προς τα πού μας καλεί να κοιτάξουμε; Προς την ελευθερία, την πρόοδο, την εξέγερση ή μήπως προς μια εξιδανικευμένη εκδοχή του παρελθόντος;
Τα μνημεία δεν είναι πάντοτε αθώες υπενθυμίσεις. Είναι και πολιτικές επιλογές. Κάποιοι αποφασίζουν ποιοι θα ανέβουν στα βάθρα, ποιοι θα αποκτήσουν διαστάσεις ηρώων και ποιοι θα παραμείνουν έξω από το κάδρο της επίσημης ιστορίας. Η συλλογική μνήμη, άλλωστε, έχει τους δικούς της σκηνοθέτες.
Οι εξουσίες αγαπούν τα αγάλματα. Ιδιαίτερα εκείνα που δεν μιλούν, δεν διαμαρτύρονται και δεν αμφισβητούν. Μπορούν να τα επικαλούνται, να φωτογραφίζονται μπροστά τους και να δανείζονται τη λάμψη τους, χωρίς να χρειάζεται να ακολουθούν το παράδειγμά τους.
Κι έτσι, συχνά, η ιστορική μνήμη μετατρέπεται σε εθνικό διακοσμητικό στοιχείο, ενώ η πραγματική ιστορία, με τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και τις κοινωνικές της διεκδικήσεις, παραμένει λιγότερο δημοφιλής.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο δεν είναι ποιος βρίσκεται πάνω στο βάθρο, αλλά ποιος κατασκευάζει το βάθρο και για ποιον λόγο. Γιατί ένα άγαλμα μπορεί να δείχνει προς το μέλλον, αλλά μια κοινωνία που περιορίζεται να το θαυμάζει κινδυνεύει να μείνει για πάντα εγκλωβισμένη στο παρελθόν.
