Κοκκινιά, η Σκέπη των Κραβάρων.

Η Κοκκινιά στέκει ψηλά, σαν φυσικός εξώστης των Κραβάρων, εκεί όπου η γη σηκώνεται για να αγγίξει τον ουρανό. Δεν είναι μονάχα βουνό· είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Από τις πλαγιές της απλώνεται μια σιωπηλή προστασία πάνω στις ράχες, στα φαράγγια, στα χωριά και στα μονοπάτια του τόπου. Σαν ένα μεγάλο πέτρινο σκέπαστρο, που κρατά κάτω από τη σκιά του τη μνήμη και την ιστορία των ανθρώπων.

Εδώ ο χρόνος περπατά αργά. Οι παλιές στράτες, οι πέτρες και τα δέντρα θυμούνται εκείνους που πέρασαν και έζησαν με τη γη. Κι όταν ο άνεμος κατεβαίνει από τις κορφές, μοιάζει να μεταφέρει μια φωνή αρχέγονη: πως ο τόπος δεν ξεχνά αυτούς που τον αγάπησαν.

Η Κοκκινιά είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Ένας βουνίσιος ώμος πάνω από έναν ολόκληρο κόσμο.

Κι όποιος σταθεί στη σκιά της, νιώθει πως κάτω από αυτή τη μεγάλη σκέπη χωρά ακόμη η μνήμη, η πατρώα γη και -ψυχή βαθιά- ένας ολόκληρος τόπος.

Έλατα των Κραβάρων· πράσινη σκέπη, βαθιά ρίζα και ψυχή βαθιά.

 

Τα έλατα είναι οι σιωπηλοί φύλακες του βουνού. Στέκουν ψηλά, αγέρωχα, με τις ρίζες τους βαθιά στη γη και τα κλαδιά τους στραμμένα προς τον ουρανό, σαν να ενώνουν τα δύο άκρα του κόσμου.

Στα Κράβαρα, τα έλατα έχουν άλλη παρουσία. Δεν είναι απλώς δέντρα του δάσους· είναι κομμάτι της ψυχής του τόπου. Σκεπάζουν τις πλαγιές, κρατούν τη δροσιά, φυλάγουν τα μονοπάτια και δίνουν στον άνεμο τη βαθιά, βουνίσια φωνή του.

Κάτω από τη σκιά τους ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Μένει μόνο η μυρωδιά της ρητίνης, το θρόισμα των κλαδιών και εκείνη η παράξενη σιωπή που δεν είναι απουσία ήχου, αλλά παρουσία μνήμης.

Τα έλατα δεν μιλούν.

Κι όμως, αν τα ακούσεις, σου λένε πολλά.

Σου λένε πως το βουνό αντέχει.

Πως η γη θυμάται.

Πως η ζωή μπορεί να στέκεται όρθια, ακόμη κι όταν γύρω της αλλάζουν όλα.

Ελατοδάση.

 

Τα ελατοδάση είναι η βαθιά ανάσα του βουνού. Εκεί όπου οι κορμοί υψώνονται σαν κολόνες και οι κορφές τους σμίγουν με τον ουρανό, η φύση μοιάζει να έχει χτίσει τον δικό της ναό.

Στα Κράβαρα, το έλατο δεν είναι απλώς δέντρο. Είναι μνήμη, σκιά και καταφύγιο. Κάτω από τα κλαδιά του πέρασαν άνθρωποι, ζώα, εποχές· κι ανάμεσα στις ρίζες του έμειναν κρυμμένα τα ίχνη μιας ζωής που κάποτε ήταν δεμένη με το βουνό.

Όταν φυσά, το δάσος δεν σωπαίνει. Ψιθυρίζει. Κι όταν πέσει η ομίχλη, τα έλατα μοιάζουν να χάνονται μέσα σε έναν άλλον κόσμο, πιο παλιό από εμάς.

Ίσως γι’ αυτό τα ελατοδάση έχουν κάτι ιερό. Είναι η πράσινη σκέπη της γης, η σιωπηλή φρουρά των βουνών.

Και κάτω από τις ψηλές τους κορφές, ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από δέος.

Γιατί στο ελατοδάσος δεν περπατάς απλώς μέσα στη φύση.

Περπατάς μέσα στη μνήμη του βουνού.

Ψυχή βαθιά.

Απέναντι από τα Βαρδούσια, εκεί όπου η Ναυπακτία σηκώνει τις ράχες της προς τον ουρανό, το τοπίο αποκτά μια άλλη σιωπή. Μια άλλη διάσταση.

Οι κορυφές στέκουν απέναντι, περήφανες και μοναχικές, σαν παλιοί φύλακες του χρόνου. Το φως γλιστρά πάνω στις πλαγιές, οι σκιές βαθαίνουν στις χαράδρες και ο άνεμος περνά από τις πέτρες κουβαλώντας τη μνήμη εκείνων που έζησαν και περπάτησαν σ’ αυτά τα βουνά.

Εδώ η απόσταση δεν χωρίζει. Ενώνει.

Γιατί τα μεγάλα βουνά δεν μετριούνται με μέτρα και υψόμετρα. Μετριούνται με όσα ξυπνούν μέσα μας όταν τα κοιτάζουμε. Με τη σιωπή που αφήνουν στην καρδιά, με τη νοσταλγία που φέρνουν, με εκείνη την παράξενη αίσθηση πως κάπου ανάμεσα στη γη και στον ουρανό βρίσκεται ένα κομμάτι του εαυτού μας.

Κι αν σταθείς για λίγο απέναντί τους, χωρίς βιασύνη, θα νιώσεις πως τα βουνά δεν ζητούν τίποτε.

Μόνο να τα κοιτάξεις.

Και τότε, μέσα στην απεραντοσύνη τους, ίσως ακούσεις τη δική σου φωνή να ψιθυρίζει:

"Ψυχή βαθιά."

Γιατί υπάρχουν τόποι που δεν τους επισκέπτεσαι. Επιστρέφεις σ' αυτούς.

Βλέμμα ψηλά, ψυχή βαθιά.

 

Η περηφάνια δεν είναι να κοιτάς τους άλλους από ψηλά. Είναι να μπορείς να σηκώνεις το βλέμμα χωρίς να σκύβεις την ψυχή. Να στέκεσαι απέναντι στον κόσμο με αξιοπρέπεια, γνωρίζοντας ποιος/ποια είσαι, από πού έρχεσαι και τι αξίζει να υπερασπιστείς.

Βλέμμα ψηλά, ψυχή βαθιά.

Σαν τα βουνά. Υψώνονται στον ουρανό, μα οι ρίζες τους χάνονται βαθιά στη γη. Δεν φωνάζουν το ύψος τους· το μαρτυρεί η παρουσία τους. Έτσι και ο άνθρωπος που έχει αληθινή περηφάνια δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε. Η στάση του μιλά πριν από τα λόγια του.

Η περηφάνια γεννιέται από τη μνήμη. Από τους ανθρώπους που μας έμαθαν να στεκόμαστε όρθιοι, από τον τόπο που μας μεγάλωσε, από τις δυσκολίες που δεν μας λύγισαν. Είναι μια σιωπηλή γνώση πως, ακόμη κι όταν όλα γύρω μας αλλάζουν, υπάρχει μέσα μας κάτι που δεν πρέπει να προδώσουμε.

Και η ψυχή βαθιά δεν σημαίνει ψυχή βαριά. Σημαίνει ψυχή που έχει γνωρίσει τη χαρά και τον πόνο, την απώλεια και την ελπίδα, μα εξακολουθεί να κρατά μέσα της φως. Γιατί το βάθος δεν βρίσκεται στην απόγνωση· βρίσκεται στην αντοχή.

Ίσως γι’ αυτό η πιο όμορφη περηφάνια είναι η ήσυχη. Εκείνη που δεν ζητά χειροκρότημα. Που δεν υψώνει τη φωνή, αλλά υψώνει το βλέμμα. Που δεν περιφρονεί τον άλλον, αλλά σέβεται τον εαυτό της.

Να έχεις βλέμμα ψηλά, λοιπόν, για να μη χάσεις τον ορίζοντα.

Και ψυχή βαθιά, για να μη χάσεις ποτέ τον εαυτό σου.

Βλέμμα χαμηλά. Ψυχή ψηλά.

Το γεράκι δεν ανήκει στον ορίζοντα· τον κατακτά.

Πετά πάνω από τις κορυφές, εκεί όπου ο αέρας είναι καθαρότερος και η γη μοιάζει μικρή. Δεν βιάζεται. Αιωρείται, παρατηρεί, περιμένει. Η δύναμή του δεν βρίσκεται μόνο στα φτερά, αλλά στη σιωπή με την οποία τα χρησιμοποιεί.

Στο βλέμμα του υπάρχει η άγρια σοφία της φύσης. Βλέπει από ψηλά όσα εμείς, χωμένοι μέσα στη ζωή, αδυνατούμε να διακρίνουμε. Κι όταν ανοίξει τα φτερά του και πέσει απότομα προς τη γη, θυμίζει πως η ελευθερία δεν είναι απλώς να πετάς· είναι να ξέρεις πότε να πετάξεις και πότε να επιστρέψεις.

Το γεράκι είναι μοναχικό, περήφανο και αλύγιστο.

Σαν τα βουνά.

Και ίσως γι’ αυτό το αγαπάμε: γιατί μέσα στην πτήση του βλέπουμε κάτι από τον άνθρωπο που αρνείται να σκύψει.

Βλέμμα χαμηλά. Ψυχή ψηλά.

Η Θέα στο Περγάρι.

Στο Πυργάρι, πάνω από τα Κρυονέρια, το βουνό ανοίγει ξαφνικά μπροστά σου και η θέα γίνεται απεραντοσύνη. 

Το Πυργάρι (ή Περγάρι) στα Κρυονέρια Ορεινής Ναυπακτίας (πρώην Κουτλίστια Κραβάρων) είναι μια πανέμορφη τοποθεσία-σημείο θέας, σε απόσταση περίπου 2 χιλιόμετρων βορειοδυτικά έξω από το χωριό. Προσφέρει εκπληκτική, πανοραμική θέα προς την Ευηνολίμνη, την Περδικόβρυση, την Κλεπά, τα Στενά του Εύηνου (Φίδαρη) και τα γύρω ελατοσκέπαστα βουνά.

Οι κορυφογραμμές των Κραβάρων κυματίζουν σαν πέτρινη θάλασσα, τα έλατα ανεβαίνουν στις πλαγιές και ο αέρας κατεβαίνει από τις κορφές κουβαλώντας τη μυρωδιά του δάσους και μια παλιά, αθέατη μνήμη.

Εδώ δεν χρειάζεται να μιλήσεις. Αρκεί να σταθείς και να κοιτάξεις. Να αφήσεις το βλέμμα να ταξιδέψει πάνω από τις ράχες, στις χαράδρες, στα δάση, ώσπου να χαθεί στον ορίζοντα.

Γιατί κάποια βουνά δεν τα κοιτάς απλώς· τα αφήνεις να μπουν μέσα σου.

Κι εκεί, στο Πυργάρι, η θέα γίνεται ψυχή.

Ψυχή βαθιά.

Το φαράγγι του Κάκαβου.

Στο φαράγγι του Κάκαβου, κοντά στην Περδικόβρυση (Σινίστα Κραβάρων), το νερό δεν κυλά απλώς· κατεβαίνει από το βουνό σαν να θυμάται έναν παλιό δρόμο. Ανάμεσα στα βράχια και στη βαθιά σκιά, ο καταρράκτης πέφτει από ύψος περίπου οκτώ μέτρων και σχηματίζει στη βάση του μια μικρή, καθαρή λίμνη, ένα φυσικό καταφύγιο δροσιάς μέσα στο καλοκαίρι.

Εδώ η φύση μοιάζει να έχει κρατήσει τον δικό της χρόνο. Το νερό, η πέτρα, τα δέντρα και η σιωπή συνθέτουν έναν τόπο που δεν ζητά τίποτε από τον άνθρωπο παρά μόνο να σταθεί και να ακούσει. Και κοντά στον καταρράκτη, τα ερείπια του παλιού μύλου θυμίζουν πως κάποτε το ίδιο νερό δεν δρόσιζε μόνο τους περαστικούς· κινούσε τη ζωή των ανθρώπων. Έτσι ο Κάκαβος γίνεται ένας τόπος όπου συναντιούνται δύο μνήμες: η αιώνια μνήμη του νερού και η ανθρώπινη μνήμη που σιγά σιγά χάνεται.

Ίσως γι’ αυτό το φαράγγι έχει μια παράξενη γαλήνη. Γιατί μέσα στον ήχο του καταρράκτη ακούγεται ακόμη κάτι από εκείνους που έζησαν εδώ. Και η βαθιά ψυχή της Ορεινής Ναυπακτίας, συνεχίζει να κυλά μαζί με το νερό.

Ο κόκκινος σκίουρος.

 

Μέσα στο δάσος, εκεί όπου το φως περνά από τα κλαδιά σε μικρές χρυσές κηλίδες, ο κόκκινος σκίουρος μοιάζει με μια ζωντανή σπίθα. Πετάγεται από κορμό σε κορμό, ανεβαίνει με ευκολία στα δέντρα και χάνεται ανάμεσα στα φύλλα, αφήνοντας πίσω του μόνο ένα ελαφρύ θρόισμα.

Η φουντωτή ουρά του δεν είναι απλώς ένα όμορφο γνώρισμα. Είναι ισορροπία στο άλμα, προστασία από το κρύο, σκιά και σιωπηλή επικοινωνία. Το μικρό αυτό ζώο έχει μάθει να ζει με τους ρυθμούς του δάσους· να γνωρίζει τους καρπούς, τις φωλιές, τις εποχές και τις κρυφές διαδρομές ανάμεσα στα δέντρα.

Κρύβει τροφή στο χώμα και κάτω από τα φύλλα, φυλάσσοντας για τον χειμώνα ό,τι του προσφέρει το δάσος. Κι όταν κάποιος σπόρος ξεχαστεί, μπορεί να γίνει αύριο ένα καινούργιο δέντρο. Έτσι, ο σκίουρος γίνεται χωρίς να το γνωρίζει ένας μικρός συνεργός της αναγέννησης του δάσους.

Ίσως γι’ αυτό η παρουσία του έχει κάτι βαθύτερο από τη χαριτωμένη εικόνα ενός μικρού ζώου. Ο κόκκινος σκίουρος είναι ένα πλάσμα δεμένο με την υγεία και τη συνέχεια του δασικού κόσμου. Όπου υπάρχει, υπάρχουν ακόμη δέντρα αρκετά παλιά για να του προσφέρουν καταφύγιο και αρκετοί καρποί για να του εξασφαλίσουν ζωή.

Κι όταν το δάσος καίγεται, όταν οι κορμοί γίνονται στάχτη και οι φωλιές σιωπούν, δεν χάνεται μόνο ένα τοπίο. Χάνεται ένας ολόκληρος κόσμος μικρών υπάρξεων που δεν έχουν φωνή για να υπερασπιστούν το σπίτι τους.

Γι’ αυτό, όταν κάποτε ξαναδούμε έναν κόκκινο σκίουρο να τρέχει πάνω σε έναν κορμό, ας τον κοιτάξουμε σαν σημάδι επιστροφής. Σαν μια μικρή κόκκινη φλόγα που, αυτή τη φορά, δεν καίει το δάσος αλλά αναγγέλλει πως το δάσος ξαναζεί.

Γιατί το δάσος δεν είναι μόνο τα δέντρα του.

Είναι και όσα κινούνται μέσα τους, όσα φωλιάζουν στις ρίζες τους, όσα τραγουδούν στα κλαδιά τους -και εκείνη η μικρή κόκκινη ουρά που χάνεται ανάμεσα στα έλατα, σαν να παίρνει μαζί της ένα κομμάτι από την ψυχή του βουνού.

Αυτοί που σηκώθηκαν από τη Γη.

 

Υπάρχουν άνθρωποι που γεννήθηκαν σκυμμένοι πάνω στη γη. Την έσκαψαν με τα χέρια τους, την πότισαν με τον ιδρώτα τους, την έσπειραν και περίμεναν. Δεν είχαν πολλά. Είχαν όμως τη γη. Κι εκείνη, σιωπηλή και επίμονη, έγινε η μνήμη τους.

Το βιβλίο "Αυτοί που σηκώθηκαν από τη γη" είναι ένα από τα πιο κορυφαία μυθιστορήματα του Ζοζέ Σαραμάγκου (Levantado do Chão, 1980). Ένα από τα σημαντικότερα έργα του, μια μεγάλη αφήγηση για τους φτωχούς αγρότες της Πορτογαλίας, τους εργάτες γης και τις γενιές ανθρώπων που έζησαν μέσα στη φτώχεια, την εκμετάλλευση και την κοινωνική αδικία. Ο τίτλος έχει κυριολεκτική και συμβολική δύναμη: «σηκώνονται από τη γη» όχι μόνο επειδή είναι άνθρωποι που δουλεύουν τη γη, αλλά επειδή κάποια στιγμή σηκώνονται απέναντι σε εκείνους που τους κρατούν σκυμμένους πάνω της.

Η γη στον Σαραμάγκου γίνεται σχεδόν ένας ζωντανός χαρακτήρας. Είναι η γη που τρέφει, που ιδρώνει, που θυμάται και που γίνεται μάρτυρας της ιστορίας των ανθρώπων. Και οι άνθρωποι που την καλλιεργούν περνούν από γενιά σε γενιά το ίδιο βάρος - ώσπου η ιστορία αρχίζει να αλλάζει.

Ο Σαραμάγκου κατάλαβε πως η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα παλάτια, στα γραφεία και στα βιβλία των ισχυρών. Γράφεται και στα χωράφια, στα πέτρινα σπίτια, στα γυμνά χέρια του εργάτη, στη ραχοκοκαλιά εκείνου που χρόνια ολόκληρα έσκυβε για να ζήσει.

Η γη, όμως, δεν κρατά για πάντα τον άνθρωπο σκυμμένο.

Κάποτε έρχεται η στιγμή που εκείνος σηκώνει το κεφάλι. Κοιτάζει τον ορίζοντα και θυμάται πως δεν είναι μόνο χέρια που δουλεύουν. Είναι άνθρωπος. Έχει φωνή, έχει αξιοπρέπεια, έχει μνήμη. Και τότε η ανύψωση από τη γη γίνεται κάτι περισσότερο από μια κίνηση του σώματος· γίνεται πράξη ελευθερίας.

Αυτοί που σηκώθηκαν από τη γη είναι όλοι εκείνοι που αρνήθηκαν να μείνουν για πάντα γονατισμένοι μπροστά στη μοίρα τους.

Κι ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη δύναμη της γης: πως κάτω από το χώμα δεν θάβει μόνο ανθρώπους. Κρατά σπόρους.

Και ο σπόρος, όσο βαθιά κι αν βρίσκεται, κάποτε βρίσκει τη δύναμη να σηκωθεί.

Να σπάσει το χώμα.

Να βγει στο φως.

Να σταθεί όρθιος.

Να βλαστήσει, να ανθίσει και με την σειρά του να καρπίσει...

Όταν το λίγο φως είναι υπεραρκετό...

Η παλιά λάμπα πετρελαίου μοιάζει σήμερα με ένα μικρό απομεινάρι ενός κόσμου που έφυγε. Ανάμεσα στα ηλεκτρικά φώτα, στις οθόνες και στην αδιάκοπη τεχνολογία, στέκει ήσυχη, σχεδόν ταπεινή. Κι όμως, δεν είναι ένα άχρηστο αντικείμενο του παρελθόντος.

Ακόμη και σήμερα μπορεί να γίνει ένα πολύτιμο εφεδρικό φως σε μια διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος, σε ένα απομονωμένο σπίτι, σε ένα εξοχικό ή σε έναν χώρο όπου δεν υπάρχει ηλεκτρική παροχή. Δεν χρειάζεται καλώδιο ούτε πρίζα. Χρειάζεται μόνο λίγο πετρέλαιο και ένα φυτίλι. Με τον τρόπο αυτό θυμίζει μια απλή αλήθεια: η χρησιμότητα δεν βρίσκεται πάντοτε στην πολυπλοκότητα.

Όμως η αξία της σήμερα είναι κυρίως συμβολική. Η φλόγα της είναι μικρή και δεν προσπαθεί να νικήσει όλο το σκοτάδι. Φωτίζει μόνο όσο χρειάζεται. Κι αυτό ίσως είναι το πιο όμορφο μάθημά της σε μια εποχή υπερβολικού φωτισμού, υπερβολικής κατανάλωσης και αδιάκοπης πληροφορίας.

Γύρω από την παλιά λάμπα κάποτε συγκεντρωνόταν η οικογένεια. Εκεί διαβάζονταν τα γράμματα, γίνονταν οι δουλειές του σπιτιού, λέγονταν ιστορίες και περίμεναν οι άνθρωποι να ξημερώσει. Σήμερα μπορεί να μην έχουμε ανάγκη το φως της, έχουμε όμως ανάγκη τη μνήμη που κουβαλά.

Γιατί η παλιά λάμπα πετρελαίου δεν φωτίζει μόνο έναν χώρο. Φωτίζει μια εποχή.

Μας θυμίζει πως οι άνθρωποι κάποτε μπορούσαν να ζήσουν με λιγότερα, να χαίρονται ένα μικρό φως και να δίνουν αξία σε ό,τι είχαν στα χέρια τους. Και ίσως γι’ αυτό, μέσα στον σύγχρονο κόσμο, η μικρή της φλόγα μοιάζει παράξενα επίκαιρη.

Δεν μας χρειάζεται για να φωτίσουμε τη ζωή μας.

Μας χρειάζεται ίσως για να θυμηθούμε πόσο λίγο φως αρκεί, όταν ξέρεις να το εκτιμάς.

Ήσυχες νύχτες Αυγούστου.

 

Οι ήσυχες νύχτες του Αυγούστου έχουν έναν δικό τους χρόνο.

Η μέρα έχει φύγει, η ζέστη έχει μαλακώσει και ο κόσμος μοιάζει να χαμηλώνει τη φωνή του. Στις αυλές μένει ακόμη η μυρωδιά του καλοκαιριού, στα βουνά απλώνεται σκοτάδι και πάνω από τις στέγες ο ουρανός ανοίγει βαθύς, γεμάτος αστέρια.

Δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο.

Μια καρέκλα έξω, ένα απαλό αεράκι, ένας μακρινός ήχος και η σιωπή που έρχεται να καθίσει δίπλα σου.

Είναι οι νύχτες που θυμάσαι.

Πρόσωπα, τόπους, κουβέντες που χάθηκαν μέσα στα χρόνια. Όχι με λύπη· περισσότερο με εκείνη τη γλυκιά νοσταλγία που αφήνει η ζωή όταν την κοιτάξεις από μακριά.

Ο Αύγουστος ξέρει να σωπαίνει.

Και μέσα στη σιωπή του, ίσως ακούγονται καλύτερα όσα έχουμε μέσα μας.

Γιατί κάποιες νύχτες δεν είναι φτιαγμένες για να τις γεμίζουμε.

Είναι φτιαγμένες για να μένουμε κάτω από τον ουρανό,

να κοιτάμε τα αστέρια

και να αφήνουμε την ψυχή να αναπνέει.

Ήσυχες νύχτες Αυγούστου.

Μικρές παύσεις του χρόνου.

Το χρυσάφι της κηρήθρας.

Η κηρήθρα και το μέλι είναι ίσως η πιο όμορφη εικόνα της εργατικότητας στη φύση. Εκεί, μέσα στα μικρά εξάγωνα κελιά, η μέλισσα δεν αποθηκεύει μόνο τροφή· αποθηκεύει τον χρόνο, τον κόπο και τη σοφία μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Το μέλι στην κηρήθρα έχει κάτι διαφορετικό. Δεν έχει ακόμη αποχωριστεί από το κερί, ούτε έχει περάσει από ανθρώπινα χέρια. Είναι όπως το παρέδωσε η κυψέλη: χρυσαφένιο, πυκνό, αρωματικό, κλεισμένο μέσα στα μικρά δωμάτια που χτίστηκαν με ακρίβεια σχεδόν μαθηματική.

Κάθε κελί μοιάζει με μια μικρή αποθήκη φωτός. Μέσα του βρίσκεται το νέκταρ των λουλουδιών, μεταμορφωμένο σε μέλι από αμέτρητες πτήσεις, φτερουγίσματα και επιστροφές. Η μέλισσα ταξιδεύει από άνθος σε άνθος και, χωρίς να το γνωρίζει, ενώνει έναν ολόκληρο τόπο μέσα σε μια σταγόνα.

Και το κερί είναι μέρος αυτής της ιστορίας. Δεν είναι απλώς το περίβλημα του μελιού· είναι το υλικό με το οποίο η μέλισσα χτίζει την πατρίδα της. Ένα αρχιτεκτόνημα χωρίς σχέδιο στο χαρτί, χωρίς εργολάβο και χωρίς αρχιτέκτονα, μα με μια συλλογική σοφία που επαναλαμβάνεται εδώ και εκατομμύρια χρόνια.

Όταν κόβεις ένα κομμάτι κηρήθρας και το γεύεσαι, δεν τρως απλώς μέλι. Γεύεσαι ένα μικρό κομμάτι από τον κόσμο των μελισσών. Το άνθος, ο ήλιος, ο αέρας, το δάσος και ο μόχθος χιλιάδων φτερών έχουν συμπυκνωθεί σε εκείνη τη χρυσή γλύκα.

Ίσως γι’ αυτό η κηρήθρα συγκινεί περισσότερο από ένα απλό βάζο με μέλι. Γιατί κρατά ακόμη επάνω της το αποτύπωμα της δημιουργίας. Είναι το μέλι πριν γίνει προϊόν· η φύση πριν γίνει συσκευασία.

Και μέσα στα εξάγωνα κελιά της, η μέλισσα μας θυμίζει μια παλιά αλήθεια: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν γεννιέται χωρίς κόπο. Το γλυκό είναι πάντα αποτέλεσμα μιας μεγάλης διαδρομής.

Μην ψάχνεις τον παράδεισο...

 

Μην ψάχνεις τον παράδεισο. Δεν είναι τόπος. Δεν βρίσκεται κάπου μακριά, πίσω από βουνά, θάλασσες και ορίζοντες. Δεν έχει συντεταγμένες, ούτε δρόμο που οδηγεί σ’ αυτόν. Ο παράδεισος είναι συναίσθημα.

Μπορεί να γεννηθεί σε μια στιγμή που δεν την περιμένεις. Σ’ ένα βλέμμα που σε γαληνεύει, σ’ ένα χέρι που κρατά το δικό σου, σ’ ένα πρωινό βουνό που ανοίγει μπροστά σου σαν προσευχή. Μπορεί να είναι ο ήχος μιας παλιάς βρύσης, η μυρωδιά του βρεγμένου χώματος, ένα σπίτι που θυμάσαι ή μια σιωπή στην οποία, για πρώτη φορά, δεν αισθάνεσαι μόνος.

Γιατί ο άνθρωπος πέρασε τη ζωή του ψάχνοντας τόπους, ενώ αυτό που πραγματικά αναζητούσε ήταν μια κατάσταση της ψυχής. Αναζητούσε εκείνη τη σπάνια στιγμή όπου ο χρόνος παύει να τον κυνηγά και η καρδιά δεν ζητά τίποτε περισσότερο.

Ο παράδεισος δεν είναι η απουσία δυσκολιών. Είναι η παρουσία νοήματος μέσα στις δυσκολίες. Είναι να μπορείς, ακόμη και μέσα στην απώλεια, να βρίσκεις κάτι που αξίζει να αγαπήσεις. Να κοιτάς ψηλά και να αισθάνεσαι ότι, για λίγο, όλα βρίσκονται στη θέση τους.

Ίσως γι’ αυτό ο παράδεισος δεν μπορεί να χαρτογραφηθεί. Γιατί ο καθένας τον κουβαλά μέσα του. Άλλος τον βρίσκει σ’ ένα βουνό, άλλος στη θάλασσα, άλλος σ’ ένα πρόσωπο, κι άλλος σε μια στιγμή απόλυτης μοναξιάς όπου συμφιλιώνεται επιτέλους με τον εαυτό του.

Μην ψάχνεις, λοιπόν, τον παράδεισο στον κόσμο. Ψάξε τη στιγμή που η ψυχή σου θα πάψει να ζητά να βρίσκεται κάπου αλλού.

Εκεί αρχίζει.

Εκεί είναι ο παράδεισος.

Βουνό ή θάλασσα?

 

Βουνό ή θάλασσα; Ίσως είναι ένα από εκείνα τα ερωτήματα που δεν ζητούν πραγματικά απάντηση. Γιατί δεν διαλέγεις απλώς έναν τόπο· διαλέγεις έναν τρόπο να κοιτάς τον κόσμο.

Η θάλασσα έχει την απεραντοσύνη. Ανοίγεται μπροστά σου χωρίς σύνορα, παίρνει μαζί της τη σκέψη και την αφήνει να ταξιδέψει. Στο κύμα υπάρχει η κίνηση, στον ορίζοντα η προσμονή, στο αλάτι μια αίσθηση ελευθερίας. Η θάλασσα σε μαθαίνει να φεύγεις.

Το βουνό, όμως, έχει άλλη γλώσσα. Δεν απλώνεται· υψώνεται. Δεν υπόσχεται εύκολη διαδρομή. Ζητά ανηφόρα, ανάσα, επιμονή. Κι όσο ανεβαίνεις, τόσο περισσότερο αφήνεις πίσω σου τον θόρυβο. Εκεί, ανάμεσα στα έλατα, στις πέτρες και στον καθαρό αέρα, η σιωπή αποκτά βάθος. Το βουνό σε μαθαίνει να μένεις.

Ίσως γι’ αυτό το βουνό έχει κάτι πιο εσωτερικό. Η θάλασσα κοιτάζει προς τα έξω, το βουνό προς τα μέσα. Η μία σου ανοίγει τον ορίζοντα· το άλλο σου αποκαλύπτει το ύψος που μπορείς να αντέξεις.

Και κάπου εκεί, ψηλά, καταλαβαίνεις πως η θέα δεν είναι μόνο αυτό που βλέπουν τα μάτια. Είναι κι αυτό που αλλάζει μέσα σου.

Βουνό, λοιπόν.

Όχι γιατί η θάλασσα δεν είναι όμορφη. Αλλά γιατί στο βουνό, όταν σταθείς απέναντι στον ορίζοντα, νιώθεις πως η ψυχή έχει ακόμη δρόμο να ανέβει.

Ψυχή βαθιά.

Η γέφυρα πάνω από τον Εύηνο.

Πάνω από το ποτάμι, η γέφυρα μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα σε δύο κόσμους. Κάτω της κυλά ο Εύηνος -ο παλιός Φίδαρης, ο Λυκόρμας των αρχαίων -αδιάφορος για τα ονόματα που του έδωσαν οι άνθρωποι, πιστός μόνο στην αιώνια πορεία του προς τη θάλασσα. Παρά τις προσπάθειες των ανθρώπων να τον εκτρέψουν, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο αυτός τα καταφέρνει και φτάνει στην θάλασσα: κάποτε χυνόταν στον Πατραϊκό, τώρα εμμέσως στον Σαρωνικό. Ο ποταμός γνωρίζει πάντα πως προορισμός του είναι η θάλασσα. Είναι αυτή η παράξενη σοφία των νερών που ο άνθρωπος συχνά ξεχνά. Μπορεί να κατασκευάζει φράγματα, να ανοίγει αγωγούς, να αλλάζει κοίτες, να χαράζει νέους δρόμους. Μπορεί να επέμβει στη φυσική πορεία ενός ποταμού. Δεν μπορεί όμως να του αφαιρέσει την αέναη ανάγκη να κατηφορίζει, να προχωρά, να ενώνεται τελικά με την θάλασσα.

Το νερό περνά κάτω από τα πόδια μας και μαζί του περνά ο χρόνος. Κάθε σταγόνα μοιάζει να κουβαλά κάτι από τα βουνά, τις πέτρες, τα δάση και τις ζωές που κάποτε στάθηκαν στις όχθες του. Ο ποταμός θυμάται χωρίς να μιλά. Κι εμείς, πάνω στη γέφυρα, στεκόμαστε για λίγο μέσα σε αυτή τη σιωπηλή μνήμη.

Η γέφυρα, όμως, δεν είναι μόνο πέτρα, σίδερο ή ξύλο. Είναι μια ανθρώπινη χειρονομία απέναντι στον χωρισμό. Ενώνει δύο όχθες που η φύση κράτησε μακριά. Κάνει τον δρόμο να συνεχίζεται εκεί όπου το νερό θα μπορούσε να τον σταματήσει. Είναι η απόφαση του ανθρώπου να περάσει απέναντι.

Κι έτσι, κάθε πέρασμα πάνω από τον Εύηνο γίνεται κάτι περισσότερο από μια μετακίνηση. Είναι ένα μικρό πέρασμα της ζωής από τη μία όχθη στην άλλη. Αφήνεις πίσω σου κάτι και προχωράς προς κάτι άλλο, χωρίς ποτέ να ξέρεις αν η απέναντι όχθη είναι πραγματικά διαφορετική ή αν απλώς εσύ έχεις αλλάξει.

Κάτω, ο Φίδαρης συνεχίζει να κυλά.

Πάνω, η γέφυρα στέκει.

Και ανάμεσά τους βρίσκεται ο άνθρωπος -για μια στιγμή μόνο, ανάμεσα στο νερό που φεύγει και στον δρόμο που ανοίγεται μπροστά του.

Γιατί ίσως αυτό να είναι τελικά η γέφυρα: η μνήμη ότι, όσο βαθύ κι αν είναι το ποτάμι, πάντα υπάρχει ένας τρόπος να περάσεις απέναντι.

Ο Εύηνος, ο Φίδαρης, ο Λυκόρμας...

Υπάρχουν ποτάμια που έχουν ένα όνομα. Και υπάρχουν ποτάμια που έχουν μνήμη. Ο Εύηνος ανήκει στα δεύτερα. Εύηνος, Φίδαρης, Λυκόρμας. Τρία ονόματα για τον ίδιο ποταμό, τρεις διαφορετικές φωνές της ίδιας γης, τρεις όχθες του χρόνου. Στην πραγματικότητα, καμία από τις τρεις ονομασίες δεν πέθανε ολοκληρωτικά. Συνυπήρχαν και συνεχίζουν να συνυπάρχουν, αποδεικνύοντας πως η γλώσσα δεν είναι ένας δρόμος που σβήνει πίσω μας, αλλά ένα ποτάμι που μεταφέρει τη μνήμη από γενιά σε γενιά.

Ο Λυκόρμας είναι το αρχαιότερο όνομα. Έρχεται από τα βάθη της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τότε που οι ποταμοί δεν ήταν απλώς γεωγραφικά στοιχεία αλλά ζωντανές δυνάμεις της φύσης, ποτάμιοι θεοί με δική τους υπόσταση και μοίρα. Η ονομασία αυτή πιθανότατα προήλθε από τις λέξεις "λύκος" και "ορμή", εξαιτίας των ορμητικών και άγριων νερών του.

Ήδη από τους Ομηρικούς χρόνους το ποτάμι μετονομάστηκε σε Εύηνος από τον μυθικό βασιλιά της Αιτωλίας Εύηνο. Ο Εύηνος, γιος του θεού του πολέμου Άρη, ήταν βασιλιάς της Αιτωλίας. Είχε μια κόρη, τη Μαρπήσσα, η οποία ήταν τόσο όμορφη που την διεκδικούσαν οι σπουδαιότεροι ήρωες της εποχής. Ο Εύηνος, όμως, δεν ήθελε να την αποχωριστεί. Έτσι, έθεσε έναν θανάσιμο όρο: όποιος ήθελε να παντρευτεί τη Μαρπήσσα, έπρεπε να τον αντιμετωπίσει σε αρματοδρομία. Αν ο μνηστήρας έχανε (κάτι που συνέβαινε πάντα, αφού ο Εύηνος είχε ανίκητα άλογα από τον Άρη), ο βασιλιάς του έκοβε το κεφάλι και το κάρφωνε στους τοίχους του παλατιού του. Τότε εμφανίστηκε ο Ίδας, ένας παράτολμος ήρωας από τη Μεσσηνία (ένας από τους Αργοναύτες). Ο Ίδας ερωτεύτηκε παράφορα τη Μαρπήσσα και ζήτησε τη βοήθεια του θεού Ποσειδώνα. Ο θεός του χάρισε ένα φτερωτό, χρυσό άρμα με άλογα που έτρεχαν πιο γρήγορα από τον άνεμο. Ο Ίδας έφτασε στην Αιτωλία, άρπαξε τη Μαρπήσσα και έφυγε σαν αστραπή. Ο Εύηνος, εξοργισμένος, ανέβηκε στο δικό του άρμα και άρχισε μια τρελή καταδίωξη. Η καταδίωξη σταμάτησε απότομα στις όχθες του ορμητικού ποταμού Λυκόρμα. Βλέποντας το φτερωτό άρμα του Ίδα να πετάει πάνω από το ποτάμι και να χάνεται στον ορίζοντα, ο Εύηνος συνειδητοποίησε την ήττα του. Από την απόγνωση και τη βαθιά ντροπή του, έσφαξε τα δικά του άλογα. Έπεσε μέσα στα άγρια νερά του ποταμού και πνίγηκε. Έκτοτε, ο Λυκόρμας μετονομάστηκε σε Εύηνο. Ο Ίδας πίστεψε ότι νίκησε, αλλά η περιπέτειά του δεν είχε τελειώσει. Τη Μαρπήσσα είχε ερωτευτεί και ο θεός Απόλλωνας. Ο Απόλλωνας εμφανίστηκε μπροστά στο ζευγάρι και απαίτησε να πάρει την κοπέλα. Ο Ίδας, αντί να φοβηθεί και να υποχωρήσει μπροστά σε έναν αθάνατο θεό, τράβηξε το τόξο του. Οι δυο τους άρχισαν μια άγρια μονομαχία για τα μάτια της Μαρπήσσας. Η μάχη ήταν τόσο σκληρή που χρειάστηκε να παρέμβει ο ίδιος ο Δίας. Ο βασιλιάς των θεών έριξε έναν κεραυνό ανάμεσά τους για να τους χωρίσει και αποφάσισε να δώσει τη λύση με έναν πρωτότυπο τρόπο: να επιλέξει η ίδια η Μαρπήσσα ποιον άντρα θέλει για σύζυγό της. Ο Απόλλωνας της υποσχέθηκε αθανασία, αιώνια νιότη και τη θεϊκή του δόξα. Ο Ίδας της πρόσφερε την επίγεια, θνητή αγάπη του. Η Μαρπήσσα έκανε μια σοφή και πολύ ανθρώπινη σκέψη: φοβήθηκε ότι αν επέλεγε τον Απόλλωνα, εκείνος θα την εγκατέλειπε όταν εκείνη θα γερνούσε και θα έχανε την ομορφιά της, ενώ ο ίδιος θα παρέμενε για πάντα νέος. Έτσι, επέλεξε τον θνητό Ίδα, προτιμώντας να γεράσει και να πεθάνει μαζί του. Ο Απόλλωνας σεβάστηκε την απόφαση (αν και πληγωμένος), και το ζευγάρι έζησε μαζί, έχοντας γράψει μια από τις πιο ρομαντικές και ταυτόχρονα άγριες σελίδες της μυθολογίας. Έτσι ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος και ο ποταμός απέκτησε μέσα στη μυθολογία ανθρώπινη μνήμη, πάθος και τραγωδία. Που έγινε ακόμη βαθύτερη με τον επόμενο δεύτερο και πιο διάσημο μύθο που εκτυλίχθηκε στα νερά του. Αυτόν της Δηιάνειρας, του Ηρακλή και του Νέσσου.

Η Δηιάνειρα (ή σωστότερα Δηϊάνειρα) είναι μία από τις πιο τραγικές και πολυδιάστατες γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Το όνομά της είναι σύνθετο από τις λέξεις δήιος (εχθρός, καταστροφέας) και ανήρ (άνδρας). Σημαίνει, δηλαδή, «αυτή που καταστρέφει τον άνδρα της», ένα όνομα-προφητεία, αφού έμελλε να γίνει η αιτία για τον θάνατο του ισχυρότερου άνδρα του κόσμου, του Ηρακλή. Η ζωή της Δηιάνειρας συνδέεται άρρηκτα με το υδάτινο στοιχείο της Αιτωλοακαρνανίας, καθώς η μοίρα της σφραγίστηκε από τις δραματικές αναμετρήσεις της στα δύο μεγαλύτερα ποτάμια της, τον Αχελώο και τον Εύηνο.

Η ιστορία ξεκινά στο παλάτι της Καλυδώνας (αρχαία πόλη της Αιτωλίας κοντά στον Εύηνο). Η πανέμορφη πριγκίπισσα Δηιάνειρα, κόρη του βασιλιά Οινέα, διεκδικείται από τον τρομερό θεό του διπλανού ποταμού, τον Αχελώο. Ο Αχελώος, που έχει την ικανότητα να αλλάζει μορφές, προσπαθεί να αρπάξει την πανέμορφη Δηιάνειρα. Τότε εμφανίζεται ο Ηρακλής, ο οποίος έχει έρθει από τον Κάτω Κόσμο κι έχοντας δώσει υπόσχεση στη σκιά του πεθαμένου αδελφού της Δηιάνειρας, του Μελεάγρου, ότι θα την προστατεύσει και θα την παντρευτεί.  Για να την κερδίσει, ο Ηρακλής παλεύει σώμα με σώμα με τον Αχελώο. Ο ποταμός-θεός μεταμορφώνεται σε φίδι και μετά σε μαινόμενο ταύρο, αλλά ο ημίθεος ήρωας τον υποτάσσει, του σπάει το ένα κέρατο (από το οποίο γεννιέται το Κέρας της Αμάλθειας) και παίρνει τη Δηιάνειρα ως σύζυγό του. Μετά τον γάμο τους, το ζευγάρι αποφασίζει να φύγει από την Καλυδώνα για να εγκατασταθεί στην Τραχίνα. Στο ταξίδι τους βρίσκουν μπροστά τους τον δεύτερο μεγάλο ποταμό της περιοχής, τον ορμητικό και πλημμυρισμένο Εύηνο. Εκεί βρισκόταν ο Κένταυρος Νέσσος, ο οποίος εκτελούσε χρέη περαματάρη (πορθμέα), μεταφέροντας τους ταξιδιώτες στην απέναντι όχθη στην πλάτη του έναντι αμοιβής. Ο Ηρακλής, όντας ημίθεος, μπορούσε εύκολα να κολυμπήσει και να περάσει μόνος του τα άγρια νερά. Πλήρωσε λοιπόν τον Νέσσο για να περάσει με ασφάλεια τη Δηιάνειρα. Καθώς ο Νέσσος διέσχιζε το ποτάμι κουβαλώντας τη Δηιάνειρα, θαμπώθηκε από την ομορφιά της και, στη μέση της διαδρομής, επιχείρησε να τη βιάσει. Η Δηιάνειρα άρχισε να καλεί έντρομη σε βοήθεια. Ο Ηρακλής, που είχε ήδη φτάσει στην απέναντι όχθη, άκουσε τις κραυγές, γύρισε και είδε τι συνέβαινε. Χωρίς να χάσει χρόνο, έβγαλε ένα από τα φονικά του βέλη -ποτισμένο με το ανίατο δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας- και τόξευσε τον Νέσσο στην καρδιά. Καθώς ο Κένταυρος ξεψυχούσε αιμόφυρτος στη λάσπη του Ευήνου, αποφάσισε να εκδικηθεί τον Ηρακλή χρησιμοποιώντας την αφέλεια της Δηιάνειρας. Ψιθύρισε στην κοπέλα: «Αν θέλεις ο Ηρακλής να μην πάψει ποτέ να σε αγαπά και να μην κοιτάξει καμία άλλη γυναίκα, μάζεψε το αίμα από την πληγή μου. Είναι ένα ισχυρό ερωτικό φίλτρο». Η Δηιάνειρα, φοβούμενη ότι κάποια μέρα θα έχανε τον άνδρα της, πίστεψε τα λόγια του, μάζεψε κρυφά το ματωμένο υγρό και το φύλαξε. Μετά από χρόνια, ο Ηρακλής κυρίευσε την Οιχαλία και πήρε μαζί του ως αιχμάλωτη μια πανέμορφη νέα κοπέλα, την Ιόλη. Η Δηιάνειρα, τυφλωμένη από τη ζήλια και πιστεύοντας ότι ο Ηρακλής την αντικατέστησε, θυμήθηκε το «φίλτρο» του Νέσσου. Βούτηξε έναν γιορτινό χιτώνα στο ματωμένο υγρό και τον έστειλε στον Ηρακλή για να τον φορέσει κατά τη διάρκεια μιας θυσίας. Μόλις ο ήρωας φόρεσε τον χιτώνα, η ζέστη της φωτιάς ενεργοποίησε το δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας που βρισκόταν στο αίμα του Κενταύρου. Ο χιτώνας κόλλησε στις σάρκες του και άρχισε να τον καίει ζωντανό με φρικτούς πόνους. Μην αντέχοντας το μαρτύριο, ο Ηρακλής ανέβηκε στο βουνό Οίτη, έχτισε μια μεγάλη πυρά και κάηκε ζωντανός (για να ανέβει έτσι στον Όλυμπο ως αθάνατος θεός). Η Δηιάνειρα, συνειδητοποιώντας το φρικτό λάθος που έκανε άθελά της, αυτοκτόνησε από τις τύψεις.

Έτσι η ορμητικότητα των νερών του Λυκόρμα συνδέθηκε εκπληκτικά με την ορμητικότητα των ανθρώπινων παθών, χάρη στην μυθολογία. Ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος. Όμως το αρχαίο όνομα δεν εξαφανίστηκε.

Έμεινε ζωντανό στη λόγια παράδοση, στη λογοτεχνία και στη μνήμη της αρχαιότητας. Και ακόμη σήμερα το όνομα Λυκόρμας χρησιμοποιείται ποιητικά και συμβολικά για να ανακαλέσει την άγρια και ορμητική φύση του ποταμού, ιδιαίτερα όταν τα νερά του φουσκώνουν τον χειμώνα και κατεβαίνουν από τα βουνά με δύναμη.

Ο Εύηνος είναι το όνομα που συνδέει τον ποταμό με την επίσημη ιστορική και γεωγραφική παράδοση. Το συναντάμε στην αρχαία γραμματεία, στη μυθολογία, στους χάρτες και στη λόγια παιδεία. Δεν χρειάστηκε πραγματικά να «επιστρέψει» από το παρελθόν. Παρέμεινε στη γραπτή μνήμη και πέρασε στη σύγχρονη γεωγραφία και διοίκηση.

Και ύστερα υπάρχει ο Φίδαρης.

Το όνομα της καθημερινότητας. Το όνομα που έζησε στις φωνές των ανθρώπων της Αιτωλοακαρνανίας και ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της Ναυπακτίας και του Θέρμου. Το όνομα που δεν χρειάστηκε βιβλία για να επιβιώσει. Πέρασε από στόμα σε στόμα, από πατέρα σε παιδί, από γενιά σε γενιά. Μπήκε στα δημοτικά τραγούδια, στις τοπικές αφηγήσεις, στις ιστορίες των χωριών και στη ζωντανή γεωγραφία του τόπου.

Ο Φίδαρης είναι το όνομα της λαϊκής μνήμης.

Κι έτσι τα τρία ονόματα δεν διαδέχθηκαν απλώς το ένα το άλλο. Συνυπήρξαν.

Ο Λυκόρμας της μυθολογίας.

Ο Εύηνος της ιστορίας και της λόγιας παράδοσης.

Ο Φίδαρης της καθημερινής ζωής.

Τρεις λέξεις που δείχνουν πως η ελληνική γλώσσα δεν είναι ένα μουσείο παλιών ονομάτων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που μεταμορφώνεται, αλλά κρατά μέσα του τα ίχνη των προηγούμενων εποχών.

Και ο ίδιος ο ποταμός είναι ένας γεωγραφικός δρόμος μέσα στον χρόνο.

Γεννιέται στον ορεινό χώρο της Ρούμελης, στις πλαγιές των Βαρδουσίων, και κατεβαίνει μέσα από ένα τοπίο άγριο και βαθύ. Περνά από βουνά, χαράδρες, δάση και πέτρινες όχθες, δέχεται μικρότερα ρέματα και χειμάρρους και διαμορφώνει έναν από τους σημαντικούς υδάτινους άξονες της περιοχής.

Είναι ποτάμι των βουνών.

Και είναι ποτάμι των περασμάτων.

Οι άνθρωποι από παλιά χρειάστηκε να τον διασχίσουν. Να ακολουθήσουν τις όχθες του. Να αναζητήσουν περάσματα και να χτίσουν γέφυρες. Οι γέφυρες πάνω από τον Εύηνο δεν είναι μόνο έργα τεχνικά. Είναι σημάδια της ανθρώπινης προσπάθειας να ενώσει δύο όχθες που η φύση κράτησε χωρισμένες.

Πάνω από τη γέφυρα περνά ο άνθρωπος.

Κάτω από τη γέφυρα περνά ο χρόνος.

Κι ο ποταμός συνεχίζει.

Για αιώνες τα νερά του ακολουθούσαν τη φυσική τους πορεία προς τον Πατραϊκό Κόλπο. Στη σύγχρονη εποχή, όμως, ο άνθρωπος επενέβη δραστικά στη ροή του. Με το φράγμα του Ευήνου και τα έργα υδροδότησης, σημαντικό μέρος των νερών του μεταφέρεται προς την Αττική και εντάσσεται στο σύστημα ύδρευσης της Αθήνας.

Έτσι, ένας ποταμός που ξεκινά από τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας έγινε ένας από τους σημαντικούς υδάτινους πόρους μιας ολόκληρης μητροπολιτικής περιοχής.

Παρά τις προσπάθειες των ανθρώπων να αλλάξουν την πορεία του, όμως, ο ποταμός εξακολουθεί να αναζητά τη θάλασσα. Κάποτε χυνόταν στον Πατραϊκό. Σήμερα, μέσα από τις ανθρώπινες παρεμβάσεις και τη μεταφορά των νερών του, ένα μέρος της υδάτινης πορείας του καταλήγει έμμεσα στον Σαρωνικό.

Σαν να μην έχει σημασία πόσες φορές ο άνθρωπος αλλάζει τη διαδρομή του νερού. Το νερό συνεχίζει να βρίσκει τον δρόμο του. Προς την θάλασσα.

Αλλά ένας ποταμός δεν είναι μόνο η κοίτη του.

Είναι ολόκληρος ο κόσμος που δημιουργείται γύρω του.

Είναι τα πλατάνια, οι ιτιές, τα σκλήθρα και οι παρόχθιες λεύκες, τα δάση που κατεβαίνουν ως τις όχθες, τα ψάρια και τα αμφίβια, τα πουλιά, οι βίδρες, τα έντομα, οι μικροοργανισμοί, οι πηγές και τα ρέματα που τροφοδοτούν τη ζωή του. Είναι το οικοσύστημα που εξαρτάται από τη φυσική παρουσία και τη ροή του νερού.

Γι' αυτό η προστασία του Ευήνου δεν μπορεί να σημαίνει μόνο προστασία από τη ρύπανση. Σημαίνει σεβασμό στη φυσική λειτουργία του ποταμού.

Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά βλέπει τα ποτάμια ως αποθέματα νερού. Τα μετρά σε κυβικά μέτρα, σε φράγματα, σε αγωγούς, σε δίκτυα ύδρευσης. Όμως η φύση δεν μετρά έτσι.

Για τη φύση, το νερό που παραμένει στην κοίτη έχει την ίδια σημασία με το νερό που φεύγει από αυτήν.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ευθύνη μας: να χρησιμοποιούμε το νερό χωρίς να εξαντλούμε τον ποταμό που το γεννά και το φιλοξενεί.

Ο Εύηνος μάς θυμίζει πως ο άνθρωπος και η φύση δεν είναι δύο ξεχωριστοί κόσμοι. Ο άνθρωπος χρειάζεται τον ποταμό, αλλά ο ποταμός δεν χρειάζεται τον άνθρωπο για να υπάρχει. Υπήρχε πριν από εμάς και, αν τον προστατεύσουμε, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μετά από εμάς.

Ίσως γι' αυτό ο Εύηνος είναι κάτι περισσότερο από ένας ποταμός της Αιτωλοακαρνανίας.

Είναι γεωγραφία και μυθολογία μαζί.

Είναι ο Λυκόρμας των αρχαίων.

Ο Εύηνος της ιστορίας.

Ο Φίδαρης των ανθρώπων.

Είναι το νερό που κατεβαίνει από τα βουνά, η γέφυρα που ενώνει τις όχθες, το δάσος που καθρεφτίζεται στην επιφάνειά του και η μνήμη που ταξιδεύει μαζί με το ρεύμα του.

Και ίσως, τελικά, τα τρία ονόματά του να μην είναι τρία διαφορετικά ονόματα.

Να είναι τρεις ηλικίες της ίδιας ψυχής.

Ο Λυκόρμας μάς μιλά για τη βαθιά αρχαιότητα.

Ο Εύηνος για την ιστορία και τον πολιτισμό.

Ο Φίδαρης για τη ζωντανή μνήμη του τόπου.

Κι ανάμεσά τους κυλά ο ίδιος ποταμός.

Αδιάκοπος.

Επίμονος.

Ζωντανός.

Γιατί το νερό μπορεί να εκτραπεί, να φραχτεί, να μεταφερθεί.

Δεν μπορεί όμως να ξεχάσει πως είναι ποτάμι.

Και όσο ο Εύηνος - ο Φίδαρης, ο Λυκόρμας-  συνεχίζει να κυλά, μαζί του συνεχίζει να κυλά και ένα κομμάτι της ελληνικής γης, της γλώσσας, της μυθολογίας και της μνήμης.

Τρία ονόματα. Μία κοίτη. Ένας ποταμός μέσα στον χρόνο.

Πατρώα γη.

Η Πατρώα Γη είναι η γη των προγόνων, ο τόπος απ’ όπου ξεκινούν οι ρίζες μας. Δεν είναι μόνο ένας γεωγραφικός τόπος· είναι μνήμη, καταγωγή, γλώσσα, νεκροί, ιστορίες και ένας βαθύς δεσμός με το χώμα που μας γέννησε.

Η Βρυσούλα.

Στην άκρη του ορεινού μονοπατιού, εκεί όπου το δάσος πυκνώνει και η ανθρώπινη παρουσία λιγοστεύει, στέκει μια παλιά βρυσούλα. Πέτρα πάνω στην πέτρα, σκαλισμένη κάποτε από χέρια μαστόρων που ήξεραν πως ένα έργο δεν χρειάζεται να είναι μεγάλο για να γίνει μέρος της ζωής. Από το στόμιο κυλά ακόμη το νερό της πηγής, αργά και επίμονα, σαν να μην έμαθε ποτέ την έννοια της βιασύνης.

Οι παλιές ορεινές βρύσες δεν ήταν απλώς τόποι για να ξεδιψάσει ο διαβάτης. Ήταν μικρές πλατείες του βουνού. Εκεί σταματούσε ο βοσκός, εκεί πότιζε τα ζώα του, εκεί ο περαστικός έσκυβε να πιει, εκεί αντάλλασσαν οι άνθρωποι δυο κουβέντες και λίγα νέα. Πολλές φορές η βρύση γινόταν σημείο αναφοράς ολόκληρου του τόπου· γύρω από το νερό οργανωνόταν ένα μικρό κομμάτι της καθημερινής ζωής.

Και ίσως γι’ αυτό η βρυσούλα μοιάζει σήμερα να έχει περισσότερη μνήμη από τις μεγάλες κατασκευές. Η πέτρα της έχει κρατήσει τα χέρια που ακούμπησαν πάνω της. Το νερό της έχει περάσει από χείλη ανθρώπων που δεν υπάρχουν πια. Έχει ακούσει κουβέντες, γέλια, παράπονα, σιωπές. Έχει δροσίσει καλοκαιρινά μεσημέρια και έχει γίνει καταφύγιο για έναν κουρασμένο διαβάτη.

Σκύβεις και πίνεις.

Το νερό είναι παγωμένο, καθαρό, σχεδόν άυλο. Για μια στιγμή αισθάνεσαι πως δεν πίνεις μόνο από μια πηγή. Πίνεις από τον χρόνο.

Γιατί το νερό του βουνού δεν κρατά τίποτε για τον εαυτό του. Βγαίνει από τη γη, περνά από την πέτρα και συνεχίζει τον δρόμο του. Δεν ρωτά ποιος ήπιε πριν, ούτε ποιος θα πιει μετά. Η προσφορά του είναι η ίδια εδώ και χρόνια: αθόρυβη, απλή, αδιάκοπη.

Κάποτε οι άνθρωποι ήξεραν να αφήνουν ένα σημάδι ευγνωμοσύνης εκεί όπου έτρεχε το νερό. Μια πέτρα, μια καμάρα, μια μικρή κούπα. Σήμερα πολλές τέτοιες βρύσες έχουν χαθεί, έχουν εγκαταλειφθεί ή έχουν αντικατασταθεί από πρόχειρες κατασκευές. Μα όσο ακόμη ρέει γάργαρο νερό από μια παλιά βρυσούλα μέσα στο βουνό, υπάρχει κάτι που αντιστέκεται στη λήθη.

Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μάθημά της: να δίνεις χωρίς να ζητάς να σε θυμούνται.

Όπως η βρυσούλα.

Να μένεις εκεί, στην άκρη του μονοπατιού,

να προσφέρεις λίγο δροσερό νερό

και να αφήνεις τον καθένα να συνεχίσει τον δρόμο του.

Η Κοκκινιά και το Ξεροβούνι στεφανώνουν την Κλεπά.

 

Η Κοκκινιά και το Ξεροβούνι στέκουν αντικριστά, σαν δυο μεγάλες πέτρινες κορυφές που στεφανώνουν την Κλεπά. Ανάμεσά τους απλώνεται ο τόπος, οι τρεις Μαχαλάδες του χωριού, με τις ζαγάδες, με τα δάση, τις ρεματιές και τις σιωπές του, σαν παλιά μνήμη που αρνείται να σβήσει.

Εδώ το βουνό δεν είναι απλώς τοπίο. Είναι περίγραμμα ζωής. Είναι το βλέμμα που αγκαλιάζει το χωριό, ο ορίζοντας που έμαθαν οι άνθρωποι από παιδιά, η γη που κράτησε τα βήματα, τις χαρές και τις απώλειές τους.

Και όταν ο ήλιος γέρνει πίσω από τις κορφές, η Κλεπά μοιάζει πράγματι στεφανωμένη. Όχι με χρυσό, αλλά με πέτρα, έλατο και φως.

Γιατί κάποια χωριά δεν τα προστατεύουν τείχη.

Τα προστατεύουν τα βουνά τους.