Η ανατομία μιας προδοσίας που ακόμη αιμορραγεί.

«Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion» – Η ανατομία μιας προδοσίας που ακόμη αιμορραγεί.

Πενήντα και πλέον χρόνια μετά την τραγωδία του 1974, το Κυπριακό παραμένει μια ανοιχτή πληγή. Πρόκειται για ένα ζήτημα εγκλωβισμένο σε βολικά αφηγήματα, εθνικιστικές εξάρσεις και επίσημες κυβερνητικές προπαγάνδες.

Το βιβλίο «Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion» έρχεται να ανατρέψει συθέμελα την κρατούσα ιστοριογραφία. Υπογράφεται από τους Βασίλη Φούσκα, καθηγητή Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου και William Mallinson, καθηγητή Πολιτικών Ιδεών και Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Guglielmo Marconi, και είναι βασισμένο σε αποχαρακτηρισμένα έγγραφα. Το έργο αποτελεί μια γεωπολιτική «βόμβα μεγατόνων» που αναλύει πώς το νησί θυσιάστηκε στον βωμό του Ψυχρού Πολέμου.

Το Μεγάλο Ψέμα: Δεν ήταν «εμφύλια» διαμάχη.

Η κυρίαρχη άποψη θέλει τη διχοτόμηση της Κύπρου αποτέλεσμα των εθνοτικών και θρησκευτικών συγκρούσεων μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Οι Φούσκας και Mallinson αποδομούν πλήρως αυτή τη θεωρία.

Η διχοτόμηση δεν γεννήθηκε οργανικά μέσα στο νησί. Αντίθετα, ήταν εγγεγραμμένη στα στρατηγικά σχέδια του ΝΑΤΟ ήδη από τη δεκαετία του 1950. Στόχος της Συμμαχίας ήταν η ικανοποίηση των συμφερόντων της Τουρκίας στην ανατολική πτέρυγα, ακόμη και αν αυτό σήμαινε τον βίαιο ακρωτηριασμό της Κύπρου.

Η Δύναμη των Ντοκουμέντων: Ποιες πηγές χρησιμοποιεί το βιβλίο;

Η τεράστια αξία αυτής της μελέτης κρύβεται στο γεγονός ότι δεν βασίζεται σε θεωρίες συνωμοσίας, αλλά σε σκληρά ιστορικά τεκμήρια και πρωτογενείς πηγές:

Κρατικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου (The National Archives - Kew): Εμπιστευτικά έγγραφα του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών (Foreign Office) που αποκαλύπτουν τις κινήσεις του Λονδίνου πίσω από την πλάτη της Λευκωσίας.

Αποχαρακτηρισμένα Έγγραφα των ΗΠΑ: Τεκμήρια από το State Department και τη CIA που φωτίζουν το παρασκήνιο των αμερικανικών αποφάσεων.

Ελληνικά Διπλωματικά Αρχεία: Έγγραφα που ρίχνουν φως στις επίσημες και ανεπίσημες επικοινωνίες της Αθήνας με την Ουάσινγκτον κατά τη διάρκεια της κρίσης.

Το «θαμμένο» ντοκουμέντο: Η Έκθεση Γκάλο Πλάζα (1965).

Μια από τις πιο σημαντικές αναφορές του βιβλίου είναι η ιστορική έκθεση του μεσολαβητή του ΟΗΕ Galo Plaza (1965). Ο έμπειρος διπλωμάτης είχε διαπιστώσει τότε ότι Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι μπορούσαν να συνυπάρξουν ειρηνικά. Ο Πλάζα είχε αποκλείσει κατηγορηματικά την ομοσπονδία και τη διχοτόμηση ως «απάνθρωπες λύσεις» που θα οδηγούσαν σε βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών. Πρότεινε ένα πλήρως ανεξάρτητο, αποστρατιωτικοποιημένο κράτος, όπου τα δικαιώματα της τουρκικής μειοψηφίας θα προστατεύονταν από διεθνείς οργανισμούς και όχι από «εγγυήτριες δυνάμεις». Το βιβλίο αποδεικνύει ότι η Τουρκία και οι δυτικοί σύμμαχοι «έθαψαν» εσκεμμένα αυτή την έκθεση επειδή χαλούσε τα σχέδια του ΝΑΤΟ.

Χένρι Κίσινγκερ: Ο «Μαέστρος» της Τραγωδίας.

Το βιβλίο φωτίζει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες τον ρόλο του τότε Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Χένρι Κίσινγκερ. Τα αρχεία τον δείχνουν ως τον κεντρικό αρχιτέκτονα της κυπριακής τραγωδίας:

Το «πράσινο φως» στον Ιωαννίδη: Ο Κίσινγκερ γνώριζε εκ των προτέρων τα σχέδια της Χούντας για ανατροπή του Μακαρίου. Αντί να τα εμποδίσει, άφησε το πραξικόπημα να συμβεί, καθώς έβλεπε τον Μακάριο ως τον «Κάστρο της Μεσογείου» λόγω της ανεξάρτητης πολιτικής του.

Το «διπλό παιχνίδι» με την Τουρκία: Κατά τον Αττίλα Ι, ο Κίσινγκερ απέρριψε κάθε εισήγηση για δυναμική παρέμβαση του αμερικανικού στόλου που θα σταματούσε τα τουρκικά πλοία, επιτρέποντας στην Άγκυρα να δημιουργήσει τετελεσμένα.

Η ενορχήστρωση του Αττίλα ΙΙ: Ακόμα και μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα, ο Κίσινγκερ αρνήθηκε να πιέσει την Τουρκία. Στόχος του ήταν να ολοκληρώσει η Άγκυρα τη στρατιωτική της επιχείρηση και να καταλάβει το 37% των εδαφών, ώστε να επιβληθεί η μόνιμη ΝΑΤΟϊκή διχοτόμηση. Για τον Κίσινγκερ, η Κύπρος ήταν απλώς ένα «γεωγραφικό οικόπεδο» που έπρεπε να θυσιαστεί για να μείνει η Τουρκία πιστή στη Δύση.

Η στάση των Βρετανών: Το κυνικό «Διπλό Παιχνίδι».

Η Μεγάλη Βρετανία, με Πρωθυπουργό τον Χάρολντ Ουίλσον και Υπουργό Εξωτερικών τον Τζέιμς Κάλαχαν, λειτούργησε ως ο απόλυτος παθητικός θεατής, παραβιάζοντας τον ίδιο της τον ρόλο. Ως «Εγγυήτρια Δύναμη», η Βρετανία είχε νομική υποχρέωση να προστατεύσει την ανεξαρτησία της Κύπρου. Αντίθετα:

Προστασία των Βάσεων: Η μόνη της έννοια ήταν να μην απειληθούν οι κυρίαρχες στρατιωτικές βάσεις της στο νησί (Δεκέλεια, Ακρωτήρι). Από τη στιγμή που έλαβε εγγυήσεις γι' αυτό, άφησε την εισβολή να εξελιχθεί.

Διπλωματική κάλυψη στην Άγκυρα: Στις διαπραγματεύσεις της Γενεύης, το Λονδίνο συμπορεύτηκε απόλυτα με τον Κίσινγκερ, πιέζοντας την ελληνική πλευρά να υποκύψει στις τουρκικές αξιώσεις και δίνοντας στην Άγκυρα τον χρόνο που χρειαζόταν για να προετοιμάσει τον Αττίλα ΙΙ.

Ιωαννίδης και Καραμανλής: Οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Η μεγαλύτερη συνεισφορά του βιβλίου στην ελληνική ιστοριογραφία είναι η θαρραλέα ανάλυση των ευθυνών της Αθήνας, ξεπερνώντας τα πολιτικά ταμπού:

1. Δημήτριος Ιωαννίδης: Ο τυφλός εκτελεστής.

Ο δικτάτορας Ιωαννίδης περιγράφεται ως ο «χρήσιμος ηλίθιος» της CIA. Τα αρχεία τεκμηριώνουν πώς οι αμερικανικές υπηρεσίες τον παγίδευσαν, δίνοντάς του ψευδείς εγγυήσεις ότι η Άγκυρα δεν θα αντιδρούσε στο πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου. Με την προδοτική του ενέργεια, άνοιξε την κερκόπορτα στον κατακτητή.

2. Κωνσταντίνος Καραμανλής: Ο διαχειριστής της ήττας.

Εδώ το βιβλίο ασκεί δριμεία κριτική στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Ευάγγελου Αβέρωφ:

Το άλλοθι της Χούντας: Η Μεταπολίτευση χρησιμοποίησε τη Χούντα ως «αποδιοπομπαίο τράγο» για να ξεπλύνει τις δικές της ευθύνες.

Η απώλεια του 37% επί Δημοκρατίας: Το βιβλίο υπενθυμίζει μια σκληρή αλήθεια: η ολοκληρωτική καταστροφή και η κατάληψη του 37% του νησιού έγινε κατά τον «Αττίλα ΙΙ» (14-16 Αυγούστου). Αυτό συνέβη μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Αθήνα, εν μέσω υποτιθέμενης εκεχειρίας και με τη διατήρηση των χουντικών αξιωματικών στην ηγεσία του στρατού.

Το δόγμα της υποταγής: Αντί για μια πολιτική στρατιωτικής αποτροπής, η Αθήνα υποτάχθηκε στις πιέσεις της Ουάσινγκτον, υιοθετώντας το μοιραίο δόγμα του Καραμανλή «Η Κύπρος κείται μακράν».

Η στάση του απλού λαού: Το μεγάλο θύμα της ιστορίας.

Σε αντίθεση με τις πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ, ο απλός λαός σε Ελλάδα και Κύπρο αντιμετωπίζεται από τους συγγραφείς ως το απόλυτο, τραγικό θύμα:

Στην Κύπρο: Ο λαός, που στη συντριπτική του πλειοψηφία στήριζε τον Μακάριο και την ανεξαρτησία, βρέθηκε προδομένος. Οι δημοκρατικές δυνάμεις προσπάθησαν να αντισταθούν στο πραξικόπημα με πενιχρά μέσα απέναντι στους πάνοπλους εγχώριους και ελλαδικούς πραξικοπηματίες (ΕΟΚΑ Β'). Το τίμημα ήταν 200.000 πρόσφυγες, ξεριζωμός και εκτελέσεις.

Στην Ελλάδα: Ο απλός λαός χειραγωγήθηκε επί χρόνια από την εθνικιστική και αντικομμουνιστική προπαγάνδα της Χούντας, που παρουσίαζε τον Μακάριο ως «κόκκινο ιερέα» για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα. Τέλος, ο αυθόρμητος λαϊκός ενθουσιασμός για τον ερχομό της Δημοκρατίας χρησιμοποιήθηκε από την κυβέρνηση Καραμανλή ως επικοινωνιακό προπέτασμα καπνού. Ενώ ο λαός πανηγύριζε στους δρόμους της Αθήνας για την ελευθερία, η ηγεσία αποδεχόταν παθητικά τον «Αττίλα ΙΙ», θυσιάζοντας την Κύπρο για να σταθεροποιήσει τη δική της εξουσία.

Από το 1974 στο Σήμερα: Η μετατροπή του Αιγαίου σε «NATOlands».

Το βιβλίο δεν είναι απλά μια ιστορική αναδρομή· είναι ένας οδηγός για την κατανόηση του σήμερα. Οι συγγραφείς συνδέουν άμεσα το 1974 με την τρέχουσα γεωπολιτική πραγματικότητα:

-Η ατιμωρησία της εισβολής άνοιξε την όρεξη της Άγκυρας για τις σημερινές διεκδικήσεις στο Αιγαίο.

-Τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου μετατρέπονται σταδιακά σε «NATOlands» (ΝΑΤΟϊκά οικόπεδα), εξυπηρετώντας τους δυτικούς σχεδιασμούς κατά της Ρωσίας, εις βάρος της ελληνικής εθνικής κυριαρχίας.

Γιατί πρέπει κανείς να  διαβάσει αυτό το βιβλίο.

Το «Cyprus 1974: Anatomy of an Invasion» είναι ένα απαραίτητο ανάγνωσμα για όποιον θέλει να κατανοήσει τα πραγματικά παρασκήνια της σύγχρονης ιστορίας μας. Γραμμένο χωρίς εθνικιστικές παρωπίδες, αλλά με την αυστηρότητα της κορυφαίας ακαδημαϊκής έρευνας, μας αναγκάζει να κοιτάξουμε στον καθρέφτη και να αναγνωρίσουμε τα λάθη που πληρώνουμε μέχρι σήμερα.

Η γραφή.

Η γραφή είναι η τέχνη με την οποία ο άνθρωπος δανείζει διάρκεια στη στιγμή. Μια λέξη χαράσσεται πάνω στο χαρτί και ξαφνικά ο χρόνος αποκτά μνήμη. Ό,τι ειπώθηκε θα χανόταν στον αέρα· ό,τι γράφτηκε αρχίζει να συνομιλεί με ανθρώπους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.

Κάθε βιβλίο είναι ένας λαβύρινθος και κάθε πρόταση ένας διάδρομος που οδηγεί άλλοτε στον κόσμο και άλλοτε στον εαυτό μας. Ο συγγραφέας πιστεύει ότι οδηγεί την πένα του, όμως συχνά είναι οι λέξεις που τον οδηγούν σε τόπους που αγνοούσε πως υπήρχαν.

Η γραφή δεν είναι η αποτύπωση της πραγματικότητας· είναι η δεύτερη ζωή της. Μεταμορφώνει τη μνήμη σε ιστορία, τον πόνο σε νόημα, τον έρωτα σε διάρκεια και τη σιωπή σε φωνή.

Ίσως γι' αυτό οι βιβλιοθήκες μοιάζουν περισσότερο με χάρτες παρά με αποθήκες βιβλίων. Δεν φυλάσσουν χαρτί και μελάνι· φυλάσσουν τις αμέτρητες εκδοχές του ανθρώπου. Και κάθε φορά που ανοίγει ένα βιβλίο, ένας κόσμος γεννιέται ξανά, σαν να περίμενε υπομονετικά αιώνες εκείνη ακριβώς τη στιγμή της ανάγνωσης. Η γραφή είναι η πιο ανθρώπινη απόπειρα να αποδείξουμε πως η λήθη δεν είναι παντοδύναμη.

Η πληγή που αρνείται να κλείσει.

Οι πατρίδες δεν χάνονται μόνο από τη δύναμη του εισβολέα. Καμιά φορά ανοίγουν πρώτα μια ρωγμή από μέσα τους. Μια Κερκόπορτα. Έτσι άρχισε η κυπριακή τραγωδία. Το πραξικόπημα του Σαμψών της 15ης Ιουλίου 1974, οργανωμένο από τη στρατιωτική Χούντα των Αθηνών με τη συμμετοχή της ΕΟΚΑ Β΄, ανέτρεψε τον Πρόεδρο Μακάριο και άφησε την Κύπρο πολιτικά διχασμένη και στρατιωτικά αποδιοργανωμένη. Πέντε ημέρες αργότερα, τα χαράματα της 20ής Ιουλίου, άρχισε η τουρκική εισβολή με την κωδική ονομασία «Αττίλας 1».

Στις 05:30, τα τουρκικά αποβατικά πλοία εμφανίστηκαν στον όρμο "Πέντε Μίλι" της Κερύνειας. Ο ουρανός γέμισε αλεξιπτωτιστές και η θάλασσα πολεμικά πλοία. Οι σειρήνες δεν προειδοποιούσαν μόνο για έναν εξωτερικό εχθρό· ηχούσαν και για το τίμημα των λαθών, των διχασμών και των επιλογών που είχαν προηγηθεί απο ελληνικής πλευράς.

Τα ιστορικά αρχεία δείχνουν ότι η κυπριακή άμυνα βρέθηκε σε κατάσταση σύγχυσης. Μονάδες είχαν αποδυναμωθεί από το πραξικόπημα, η επιστράτευση παρουσίασε σοβαρά προβλήματα και πολύτιμος χρόνος χάθηκε. Η προδοσία, όταν υπάρχει στην Ιστορία, δεν είναι πάντοτε μια μόνο πράξη· είναι συχνά μια αλυσίδα αποφάσεων, αυταπατών και παραλείψεων που αφήνουν μια χώρα ανυπεράσπιστη την κρίσιμη στιγμή.

Στις 22 Ιουλίου επιβλήθηκε κατάπαυση του πυρός από τα Ηνωμένα Έθνη, όμως οι τουρκικές δυνάμεις είχαν ήδη εδραιώσει το προγεφύρωμά τους. Οι συνομιλίες της Γενεύης δεν απέδωσαν και, στις 14 Αυγούστου, ο «Αττίλας 2» ολοκλήρωσε την καταστροφή, αφήνοντας υπό τουρκική κατοχή περίπου το 37% της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Πίσω από τις ημερομηνίες υπάρχουν άνθρωποι. Νεκροί, αγνοούμενοι, πρόσφυγες, οικογένειες που κράτησαν στα χέρια τους μόνο ένα κλειδί σπιτιού και την ελπίδα της επιστροφής. Τα επίσημα αρχεία καταγράφουν αριθμούς. Η μνήμη καταγράφει πρόσωπα.

Η μεγαλύτερη προδοσία απέναντι στην Κύπρο δεν είναι μόνο όσα συνέβησαν τότε. Είναι να επιτρέψουμε στη λήθη να σβήσει την αλήθεια. Η Ιστορία δεν ζητά εκδίκηση· ζητά γνώση, αυτογνωσία και δικαιοσύνη. Μόνο ένας λαός που έχει το θάρρος να κοιτάξει κατάματα την αλήθεια και τα δικά του λάθη μπορεί να υπερασπιστεί πραγματικά την ελευθερία του και να τιμήσει τη μνήμη εκείνων που χάθηκαν στη δίνη της κυπριακής τραγωδίας.

Αλέκος Παναγούλης.

Αλέκος Παναγούλης: Ο μοναχικός ήρωας που δεν λύγισε ποτέ.

Υπάρχουν προσωπικότητες που περνούν από την ιστορία σαν διάττοντες αστέρες και άλλες που χαράσσουν το όνομά τους με ανεξίτηλο μελάνι -ή, στην περίπτωση του Αλέκου Παναγούλη, με το ίδιο τους το αίμα. Μισό αιώνα μετά τον μυστηριώδη θάνατό του, ο Αλέξανδρος Παναγούλης (1939–1976) παραμένει το απόλυτο παγκόσμιο σύμβολο του αντιδικτατορικού αγώνα, ένας ασυμβίβαστος επαναστάτης που προτίμησε να γίνει «το καρφί στο μάτι» κάθε εξουσίας παρά να συνθηκολογήσει.

Ο Αλέκος Παναγούλης γεννήθηκε στις 2 Ιουλίου 1939 στην Γλυφάδα με καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του από την Δίβρη (σημερινή Λαμπεία) Ηλείας και από την πλευρά της μητέρας του από την Λευκάδα. Ήταν γιος του Βασιλείου Παναγούλη, αξιωματικού του Στρατού Ξηράς, και της Αθηνάς Παναγούλη (το γένος Κακαβούλη, η οποία αργότερα αναγνωρίστηκε ως η «Μάνα-Σύμβολο» της Αντιδικτακτορικής Αντίστασης λόγω ακριβώς της ιστορίας και της θυσίας των παιδιών της). Μεγάλωσε σε ένα σπίτι με έντονη την αίσθηση της πατριωτικής ευθύνης και του καθήκοντος, μαζί με τα άλλα δυο αδέλφια του: τον Γιώργο και τον Στάθη. Η μοίρα των τριών αδελφών συνδέθηκε άρρηκτα με τον αντιδικτατορικό αγώνα. Ο μεγαλύτερος, ο Γιώργος, δολοφονήθηκε/εξαφανίστηκε μυστηριωδώς από τη Χούντα. Ο μικρότερος, ο Στάθης, βασανίστηκε επίσης από το καθεστώς και μετά τη Μεταπολίτευση ακολούθησε μακρά πολιτική πορεία ως βουλευτής και υπουργός.

Ο Αλέκος ήταν άνθρωπος των θετικών επιστημών. Εισήχθη στο Εθνικό Μετσοβίο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ), στην άκρως απαιτητική σχολή των Μηχανολόγων-Ηλεκτρολόγων Μηχανικών. Κατά τη διάρκεια των φοιτητικών του χρόνων, η ανάγκη του για δικαιοσύνη τον οδήγησε στην πρώτη γραμμή του φοιτητικού κινήματος. Αναδείχθηκε σε ηγετικό στέλεχος της Ε.ΔΗ.Ν. (της νεολαίας της Ένωσης Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου), σφυρηλατώντας εκεί τον πολιτικό χαρακτήρα που θα τον οδηγούσε λίγα χρόνια μετά στην απόλυτη θυσία. Το γεγονός όμως που θα τον συνταράξει αλλά και θα τον ατσαλώσει είναι η μοίρα του αδερφού του Γιώργου.

Γιώργος Παναγούλης: Το πρώτο αίμα της οικογένειας και το άλυτο μυστήριο της εξαφάνισής του.

Υπολοχαγός του ελληνικού στρατού, ο Γιώργος αρνήθηκε από την πρώτη στιγμή να δηλώσει υποταγή στους πραξικοπηματίες της 21ης Απριλίου 1967. Εγκατέλειψε τη μονάδα του και διέφυγε στο εξωτερικό με έναν και μοναδικό σκοπό: να οργανώσει ένοπλη αντίσταση για την ανατροπή της δικτατορίας. Η μοίρα του, όμως, γράφτηκε με τα πιο σκοτεινά χρώματα. Κατά την προσπάθειά του να επιστρέψει κρυφά στην Ελλάδα μέσω Τουρκίας, συνελήφθη από τις τουρκικές αρχές. Παρά τις απεγνωσμένες εκκλήσεις του για πολιτικό άσυλο, οι Τούρκοι τον παρέδωσαν κρυφά στους Έλληνες χουντικούς. Από εκείνη τη στιγμή, τα ίχνη του χάνονται σε ένα θολό τοπίο τρόμου. Το χουντικό καθεστώς ισχυρίστηκε ότι κατά τη μεταφορά του στην Ελλάδα με πλοίο, ο Γιώργος έπεσε στη θάλασσα για να αποδράσει (ή να αυτοκτονήσει) και πνίγηκε. Το πτώμα του δεν βρέθηκε ποτέ. Η οικογένεια Παναγούλη και οι συναγωνιστές του δεν πίστεψαν ποτέ το σενάριο αυτό. Η πεποίθηση όλων ήταν ότι ο Γιώργος βασανίστηκε άγρια μέχρι θανάτου μέσα στο σκάφος από τους δεσμοφύλακές του, οι οποίοι στη συνέχεια πέταξαν το σώμα του στα βαθιά νερά του Αιγαίου για να εξαφανίσουν τα ίχνη του εγκλήματος. Ο Αλέκος Παναγούλης κουβαλούσε πάντα μέσα του την απώλεια του αδελφού του. Ήταν μια ανοιχτή πληγή που γιγάντωνε το μίσος του για τους τυράννους και ατσαλώνε την απόφασή του να τους πολεμήσει μέχρι τέλους.

Την ημέρα του πραξικοπήματος, ο Αλέκος Παναγούλης υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία. Αρνήθηκε να ορκιστεί πίστη στο δικτατορικό καθεστώς και να συνεργαστεί με τους πραξικοπηματίες αξιωματικούς. Κατάφερε να αποδράσει από τη μονάδα του, επιλέγοντας τον δρόμο της παρανομίας. Λόγω της πράξης του αυτής, καταδικάστηκε ερήμην από το Στρατοδικείο της Χούντας σε ποινή φυλάκισης. Μετά τη λιποταξία του, διέφυγε κρυφά στην Κύπρο, η οποία αποτελούσε τότε καταφύγιο και ορμητήριο για πολλούς Έλληνες δημοκράτες. Εκεί ίδρυσε την οργάνωση «Ελληνική Αντίσταση», η οποία είχε ως στόχο την ανατροπή της Χούντας με δυναμικά μέσα (δολιοφθορές και βομβιστικές επιθέσεις). Ήρθε σε επαφή με τον Πολύκαρπο Γιωρκάτζη (τότε Υπουργό Εσωτερικών και Αμύνης της Κύπρου), ο οποίος τον βοήθησε κρυφά, παρέχοντάς του οικονομική στήριξη, εκρηκτικές ύλες, όπλα, αλλά και πλαστό διαβατήριο για τις μετακινήσεις του. Έχοντας οργανώσει τον πυρήνα της «Ελληνικής Αντίστασης», ο Παναγούλης επέστρεψε κρυφά στην Αθήνα με πλαστά στοιχεία. Δημιούργησε ένα δίκτυο εμπιστοσύνης από συναγωνιστές του (όπως ο Νίκος Ζαμπέλης και ο Γιάννης Κλωνιζάκης). Μαζί άρχισαν να σχεδιάζουν χτυπήματα που θα προκαλούσαν ρωγμές στην εικόνα παντοδυναμίας του καθεστώτος. Ο Παναγούλης πίστευε ακράδαντα ότι οι δικτατορίες δεν πέφτουν με ψηφίσματα ή ειρηνικές διαμαρτυρίες, αλλά μόνο με δυναμική, ένοπλη δράση που θα αφυπνούσε τον ελληνικό λαό. Αυτή η πεποίθηση τον οδήγησε κατευθείαν στον σχεδιασμό της απόπειρας κατά του Γεωργίου Παπαδόπουλου τον Αύγουστο του 1968.

Η απόπειρα κατά του τυράννου: «Ήθελα να σκοτώσω έναν τύραννο».

Το ημερολόγιο έγραφε 13 Αυγούστου 1968. Στο 31ο χιλιόμετρο της παραλιακής λεωφόρου Αθηνών-Σουνίου, στο ύψος του Λαγονησίου, η θωρακισμένη Lincoln του δικτάτορα Γεωργίου Παπαδόπουλου διέρχεται με ταχύτητα. Ο Παναγούλης, κρυμμένος στην ακτή, πυροδοτεί έναν εκρηκτικό μηχανισμό που είχε τοποθετήσει κάτω από το οδόστρωμα, σε συνεργασία με την οργάνωση «Ελληνική Αντίσταση».

Η έκρηξη σημειώνεται με καθυστέρηση ελάχιστων δευτερολέπτων. Ο Παπαδόπουλος διασώζεται και ο Παναγούλης εγκλωβίζεται, καθώς το σκάφος διαφυγής δεν εμφανίζεται ποτέ. Συλλαμβάνεται σε μια παρακείμενη σπηλιά. Όταν αργότερα τον ρώτησαν γιατί προσπάθησε να σκοτώσει έναν άνθρωπο, η απάντησή του έμεινε στην ιστορία: «Δεν επεδίωξα να σκοτώσω άνθρωπο. Επεδίωξα να σκοτώσω έναν τύραννο».

Το «Μνήμα» και η μυθιστορηματική απόδραση.

Καταδικάζεται σε θάνατο τον Νοέμβριο του 1968, αλλά η παγκόσμια κατακραυγή αναγκάζει τη Χούντα να μετατρέψει την ποινή σε ισόβια κάθειρξη. Στα κρατητήρια του ΕΑΤ-ΕΣΑ και στις φυλακές Μπογιατίου υφίσταται απάνθρωπα, μεσαιωνικά βασανιστήρια, τα οποία αντιμετωπίζει με αδιανόητη ψυχική αντοχή.

Στις 5 Ιουνίου 1969, ο Παναγούλης οργανώνει μια απόδραση-θρίλερ. Πείθει τον 22χρονο δεκανέα-δεσμοφύλακα, Γιώργο Μωράκη, να τον βοηθήσει. Φορώντας στρατιωτική στολή, πηδά τον εξωτερικό τοίχο των φυλακών και καταφεύγει σε κρησφύγετο στην οδό Αχαρνών. Μετά από τέσσερις ημέρες άγριου ανθρωποκυνηγητού, συλλαμβάνεται από προδοσία. Η τιμωρία του; Ακόμη πιο άγριοι ξυλοδαρμοί και ο εγκλεισμός του σε ένα ειδικά χτισμένο, υπόγειο κελί-απομόνωση, ελάχιστων τετραγωνικών, το οποίο ο ίδιος ονόμασε «Το Μνήμα».

Ποίηση Γραμμένη με Αίμα.

Μέσα στο σκοτάδι του «Μνήματος», στερημένος από χαρτί και μελάνι, ο Παναγούλης δεν σιώπησε. Χρησιμοποιώντας σπίρτα για πένες και το ίδιο του το αίμα για μελάνι, έγραψε στους τοίχους συγκλονιστικά ποιήματα. Οι στίχοι του φυγαδεύτηκαν στο εξωτερικό, βραβεύτηκαν με το διεθνές βραβείο Viareggio (1972) και αργότερα μελοποιήθηκαν από τον Μίκη Θεοδωράκη. Το ποίημά του «Υποσχεθείτε» (1970) αποτελεί την πνευματική του παρακαταθήκη:

«Υποσχεθείτε στην ανάμνησή μου 

να μην λυγίσετε. 

Κι αν τη δική μου τη φωνή 

η σιωπή του θανάτου σκεπάσει, 

εσείς τραγουδήστε…»

Οριάνα Φαλάτσι: ένας έρωτας γεννημένος στις φλόγες.

Τον Αύγουστο του 1973, ο Παναγούλης αποφυλακίζεται με τη γενική αμνηστία. Την επόμενη κιόλας μέρα, η διάσημη Ιταλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Οριάνα Φαλάτσι τον επισκέπτεται για μια συνέντευξη. Ήταν η αρχή ενός θυελλώδους, παθιασμένου έρωτα που κράτησε τρία χρόνια. Η Φαλάτσι στάθηκε ο πιο κοντινός του άνθρωπος και, μετά τον θάνατό του, αποτύπωσε τη ζωή του στο παγκόσμιο best-seller βιβλίο της «Ένας Άνδρας» (Un Uomo). 

Η Μεταπολίτευση, τα αρχεία της ΕΣΑ και η μεγάλη σύγκρουση με το Καραμανλικό Κράτος.  

Με την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974, ο Παναγούλης εκλέγεται βουλευτής με την Ένωση Κέντρου - Νέες Δυνάμεις (ΕΚΝΔ). Όμως, ο ρόλος του συμβατικού πολιτικού δεν του ταίριαζε. Ξεκινά έναν ανένδοτο αγώνα για την «αποχουντοποίηση» του κρατικού μηχανισμού, κατηγορώντας την κυβέρνηση Καραμανλή για συγκάλυψη.

Έρχεται σε μετωπική, άγρια σύγκρουση με τον Υπουργό Εθνικής Άμυνας, Ευάγγελο Αβέρωφ, τον οποίο αποκαλεί «προστάτη των χουντικών». Ο Παναγούλης έρχεται σε ρήξη ακόμα και με το κόμμα του, διαγράφεται, και συνεχίζει ως ανεξάρτητος.

Το όπλο του; Ένα τεράστιο μέρος από τα απόρρητα αρχεία της ΕΣΑ που είχε καταφέρει να αποσπάσει. Τα έγγραφα αυτά περιείχαν λίστες με ονόματα καταδοτών, χαφιέδων και εν ενεργεία πολιτικών της Μεταπολίτευσης που είχαν συνεργαστεί κρυφά με τη Δικτατορία. Ο Παναγούλης ξεκινά τη δημοσίευσή τους στα «Νέα», η οποία όμως διακόπτεται με δικαστική παρέμβαση. Τότε, απευθύνει ένα τελεσίγραφο: τη Δευτέρα 3 Μαΐου 1976, θα καταθέσει ολόκληρο το αρχείο στη Βουλή.

Το ύποπτο τροχαίο: ένα άλυτο μυστήριο.

Δεν πρόλαβε ποτέ. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 1ης Μαΐου 1976, το πράσινο Fiat Mirafiori που οδηγούσε ο 36χρονος Παναγούλης (δώρο της Φαλάτσι) εκτρέπεται μυστηριωδώς στη Λεωφόρο Βουλιαγμένης και καρφώνεται σε υπόγειο κατάστημα. Ο θάνατός του είναι ακαριαίος.

Αυτόπτες μάρτυρες μιλούν για καταδίωξη από άλλα οχήματα, ενώ η Φαλάτσι και Ιταλοί εμπειρογνώμονες κάνουν λόγο για εμβολισμό και πολιτική δολοφονία από το παρακράτος που ήθελε να του κλείσει το στόμα. Η ελληνική δικαιοσύνη κλείνει την υπόθεση ως τροχαίο ατύχημα λόγω ταχύτητας. Τα περισσότερα έγγραφα που είχε μαζί του εξαφανίζονται, αν και ορισμένα είχαν ήδη κρυφτεί σε έμπιστους φίλους του και διασώθηκαν. Η κηδεία του μετατράπηκε σε μία από τις μεγαλύτερες λαϊκές λαοθάλασσες της ελληνικής ιστορίας. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι συνόδευσαν τον ήρωα στην τελευταία του κατοικία, δονώντας την Αθήνα με το σύνθημα: «Ζει, ζει, ο Παναγούλης ζει!» και «Δεν ήταν ατύχημα, ήταν δολοφονία!».

Ο Αλέκος Παναγούλης πέθανε όπως έζησε: πολεμώντας το σκοτάδι.

«Η Μπογιά.»

"Ζωντάνεψα τους τοίχους

φωτιά τους έδωσα

πιο φιλική να γίνουν συντροφιά.

Κι οι δεσμοφύλακες ζητούσαν να μάθουνε

πώς και γεμίζω με λουλούδια

τα κελιά.

Κι’ απόμειναν με το στόμα ανοιχτό

όταν είδαν

πως απ’ τις φλέβες μου έπαιρνα

τη μπογιά."

«Υπόσχεση.»

(Γράφτηκε στην απομόνωση στο Μπογιάτι τον Φλεβάρη του 1972. Όπως σημείωσε ο ίδιος, δεν γράφτηκε για να δικαιολογήσει τα δάκρυα, αλλά ως ένας όρκος για τον σκοπό του.)

"Τα δάκρυα που στα μάτια μας

θα δείτε ν’ αναβρύζουν

ποτέ μην τα πιστέψετε

απελπισιάς σημάδια.

Υπόσχεση είναι μοναχά

γι’ Αγώνα υπόσχεση."

Οι Τρύπες του Καραμανλή.

Εκεί που ο βράχος συνάντησε την ιστορία: Το αιώνιο πέρασμα στις «Τρύπες του Καραμανλή».

Υπάρχουν κάποια σημεία σε αυτόν τον κόσμο όπου η φύση, η ανθρώπινη θέληση και η μοίρα της ιστορίας αποφασίζουν να συναντηθούν σε λίγα μόλις μέτρα γης. Ένα τέτοιο σημείο, σμιλεμένο από την αλμύρα, το μπαρούτι και τον χρόνο, στέκει στο 31ο χιλιόμετρο της Λεωφόρου Αθηνών-Σουνίου. Οι «Τρύπες του Καραμανλή» -ή η «Λουμπάρδα», όπως την ψιθυρίζουν οι παλαιότεροι- δεν είναι απλώς δύο τρύπες στον ασβεστόλιθο. Είναι το μεταίχμιο όπου η Αθήνα παύει να είναι πόλη και μεταμορφώνεται σε ελεύθερο πέλαγος.

Για τον ανυποψίαστο ταξιδιώτη του καλοκαιριού, το πέρασμα είναι μια στιγμιαία εναλλαγή φωτός και σκιάς. Καθώς το αυτοκίνητο γλιστρά στην άσφαλτο, ο ήλιος της Αττικής χάνεται για ελάχιστα δευτερόλεπτα πίσω από το υγρό, σκοτεινό σώμα του βράχου, για να εκραγεί ξανά, δευτερόλεπτα μετά, στο απόλυτο γαλάζιο του Σαρωνικού. Όμως αυτή η σύντομη ανάσα σκοταδιού κουβαλάει πάνω της τις δονήσεις μιας ολόκληρης εποχής.

Πίσω στα μέσα της δεκαετίας του 1950, το σημείο αυτό ήταν ένας ανυπέρβλητος τοίχος. Οι απόκρημνοι γκρεμοί έπεφταν κάθετα στη θάλασσα, απαγορεύοντας στους ανθρώπους να αντικρίσουν το Σούνιο από το παραλιακό μέτωπο. Ήταν τότε που η ανθρώπινη ανάγκη, με τη μορφή ενός φιλόδοξου σχεδίου του Κωνσταντίνου Καραμανλή, αποφάσισε να δαμάσει το βουνό. Με εκρήξεις που τάραξαν την ησυχία του κολπίσκου -«λουμπάρδες», όπως έλεγαν οι τεχνίτες τα κανόνια που άνοιγαν δρόμο στα σπλάχνα της γης- ο βράχος υποχώρησε. Η πρώτη σήραγγα γεννήθηκε, επιτρέποντας στον πολιτισμό και την ανάπτυξη να κυλήσουν προς τον Νότο, σαν το νερό που βρίσκει διέξοδο.

Όμως, το πιο βαθύ σημάδι στην πέτρα δεν το άφησαν τα τρυπάνια των εργατών, αλλά η ίδια η Ιστορία, μια αυγουστιάτικη μέρα του 1968. Σε αυτό το στενό πέρασμα, εκεί όπου ο χρόνος μοιάζει να πυκνώνει, ο Αλέκος Παναγούλης έστησε το δικό του ραντεβού με το πεπρωμένο.

Μέσα στη σιωπή του τούνελ, η ανάσα του αντιδικτατορικού αγώνα κρεμάστηκε από ένα καλώδιο. Ο Παναγούλης, ένας Δον Κιχώτης απέναντι στα τανκς, δεν έβλεπε απλώς τον δρόμο· έβλεπε το στενό πέρασμα προς την ελευθερία μιας ολόκληρης χώρας. Η έκρηξη που συγκλόνισε τα βράχια λίγα δευτερόλεπτα μετά τη διέλευση του δικτάτορα Παπαδόπουλου δεν άλλαξε την πορεία του καθεστώτος, αλλά άλλαξε για πάντα την αύρα του τοπίου. Το τούνελ έπαψε να είναι απλό κομμάτι του οδικού δικτύου. Μεταμορφώθηκε σε ένα μνημείο της ανθρώπινης αυταπάρνησης, εκεί όπου η μοναχική θυσία ενός ποιητή-αγωνιστή χαράχτηκε ανεξίτηλα πάνω στην τραχιά πέτρα.

Κι όμως, ακριβώς δίπλα από αυτό το γεωλογικό «τραύμα» της ιστορίας, η φύση έχει στήσει το δικό της αντίδοτο. Λίγα μόλις μέτρα μετά την έξοδο από το σκοτάδι των σηράγγων, απλώνεται η αγκαλιά της παραλίας Λουμπάρδα. Είναι ένας απάνεμος, κλειστός κόλπος με γαλαζοπράσινα, ρηχά νερά και χρυσή άμμο, που μοιάζει να μην τον αγγίζει ο χρόνος ούτε οι άνεμοι.

Εκεί που κάποτε αντηχούσε το μπαρούτι των εκρήξεων, σήμερα ακούγεται μόνο το ήρεμο πλατσούρισμα του κύματος και τα γέλια των λουόμενων. Η αντίθεση είναι σχεδόν ποιητική: η δραματική ένταση της ιστορίας του Παναγούλη, η ορμή της έκρηξης και το κυνήγι της ελευθερίας, σβήνουν μέσα στην απόλυτη γαλήνη αυτού του ειδυλλιακού κολπίσκου. Η θάλασσα της Λουμπάρδας, σαν αιώνια κολυμβήθρα, ξεπλένει το σκοτάδι του παρελθόντος και προσφέρει μια όαση δροσιάς και λήθης στους ταξιδιώτες του σήμερα.

Σήμερα, οι «Τρύπες του Καραμανλή», φροντισμένες πια από το πέρασμα των σύγχρονων έργων, συνεχίζουν να στέκουν εκεί, αγέρωχες. Οδηγώντας προς το Σούνιο, την ώρα που το ηλιοβασίλεμα βάφει τους βράχους με πορφυρά και χρυσά χρώματα, το πέρασμα μοιάζει με μια πύλη του χρόνου.

Δεν είναι απλώς ένας δρόμος που ενώνει δύο προορισμούς. Είναι μια υπενθύμιση ότι ακόμα και τα πιο σκληρά εμπόδια λυγίζουν μπροστά στο όραμα και το πάθος του ανθρώπου -είτε αυτό αφορά τη δημιουργία ενός δρόμου, είτε το κυνήγι της ελευθερίας. Όταν ο δρόμος σάς βγάλει ξανά εκεί, χαμηλώστε ταχύτητα. Αφήστε το βλέμμα να χαϊδέψει την τραχιά πέτρα, ακούστε τον απόηχο του Παναγούλη που ψιθυρίζει μέσα στο σκοτάδι και, αμέσως μετά, αφήστε την ηρεμία της Λουμπάρδας να σας θυμίσει την ομορφιά της ελεύθερης ζωής.

Η ημέρα που η Ελλάδα επέλεξε τη Δημοκρατία.

 

Στις 8 Δεκεμβρίου 1974, λίγους μόλις μήνες μετά την πτώση της δικτατορίας των Συνταγματαρχών, ο ελληνικός λαός κλήθηκε να αποφασίσει για ένα ζήτημα που είχε σημαδέψει βαθιά τη νεότερη ιστορία της χώρας: τη μορφή του πολιτεύματος.

Το δημοψήφισμα για το Πολιτειακό δεν ήταν μια απλή επιλογή ανάμεσα στη μοναρχία και τη δημοκρατία. Ήταν η τελευταία πράξη ενός μεγάλου ιστορικού κύκλου, που είχε αρχίσει στις αρχές του 20ού αιώνα και είχε συνδέσει τη μοναρχία με τις μεγαλύτερες πολιτικές κρίσεις της Ελλάδας.

Οι ρίζες του ζητήματος βρίσκονταν στον Εθνικό Διχασμό του 1915-1917, όταν η Ελλάδα χωρίστηκε βαθιά ανάμεσα στους υποστηρικτές του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και εκείνους του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄. Η διαφωνία για τη στάση της χώρας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μετατράπηκε σε μια ευρύτερη σύγκρουση για τον ρόλο του στέμματος και των πολιτικών θεσμών. Η επέμβαση του βασιλιά στις κυβερνητικές αποφάσεις και η σύγκρουση με την εκλεγμένη κυβέρνηση Βενιζέλου δημιούργησαν ένα ρήγμα που δεν έκλεισε εύκολα.

Από τότε, το λεγόμενο Πολιτειακό Ζήτημα παρέμεινε ανοιχτή πληγή. Η εναλλαγή μοναρχίας και αβασίλευτης δημοκρατίας, οι επεμβάσεις του στρατού στην πολιτική ζωή και η στενή σχέση τμήματος του παλατιού με συντηρητικούς μηχανισμούς εξουσίας διαμόρφωσαν ένα ασταθές πολιτικό περιβάλλον.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο Πόλεμο (1946-1949), η μοναρχία συνδέθηκε στη συνείδηση μεγάλου μέρους της κοινωνίας με την πλευρά των νικητών του εμφυλίου και με την αντικομμουνιστική πολιτική της εποχής. Παράλληλα, η περίοδος του μετεμφυλιακού κράτους χαρακτηρίστηκε από έντονη πόλωση, περιορισμούς πολιτικών δικαιωμάτων και ισχυρή επιρροή των ανακτόρων στις πολιτικές εξελίξεις.

Η πιο χαρακτηριστική κρίση ήρθε το 1965, με την περίφημη «Αποστασία». Η σύγκρουση του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄ σχετικά με τον έλεγχο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας οδήγησε στην πτώση της εκλεγμένης κυβέρνησης και σε μια περίοδο πολιτικής αστάθειας. Οι συνεχείς κυβερνητικές μεταβολές που ακολούθησαν αποδυνάμωσαν το κοινοβουλευτικό σύστημα και δημιούργησαν το έδαφος για την Χούντα.

Η δικτατορία των Συνταγματαρχών, που επιβλήθηκε στις 21 Απριλίου 1967, αποτέλεσε το τραγικότερο αποτέλεσμα αυτής της κρίσης των θεσμών. Η θετική αρχική στάση του βασιλιά Κωνσταντίνου Β΄ απέναντι στο πραξικόπημα και η μετέπειτα αποτυχημένη προσπάθεια ανατροπής της χούντας τον Δεκέμβριο του 1967 είχαν ως αποτέλεσμα την οριστική ρήξη του με το καθεστώς και την εγκατάστασή του στο εξωτερικό. Το 1973 η δικτατορία προχώρησε σε ένα νόθο δημοψήφισμα για την κατάργηση της μοναρχίας και την εγκαθίδρυση προεδρικής δημοκρατίας υπό τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο. Το αποτέλεσμα εκείνης της διαδικασίας δεν αναγνωρίστηκε ως έκφραση της λαϊκής βούλησης.

Μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας τον Ιούλιο του 1974, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή δεσμεύτηκε για ένα πραγματικό, ελεύθερο και αδιάβλητο δημοψήφισμα. Η ώρα της τελικής απόφασης είχε φτάσει.

Στις 8 Δεκεμβρίου 1974, η κάλπη έδωσε καθαρή απάντηση:

- Αβασίλευτη Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία: 69,18% (3.245.111 ψήφοι)

- Βασιλευομένη Δημοκρατία: 30,82% (1.445.875 ψήφοι)

Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς μια πολιτειακή αλλαγή. Ήταν η επιλογή μιας κοινωνίας που, ύστερα από δεκαετίες συγκρούσεων, εμφυλίων παθών, πολιτικών παρεμβάσεων και θεσμικών κρίσεων, αποφάσιζε να θεμελιώσει τη δημοκρατική της πορεία πάνω στην αρχή ότι η εξουσία πηγάζει από τον λαό και ασκείται μέσω των δημοκρατικών θεσμών.

Η 8η Δεκεμβρίου 1974 αποτέλεσε το τέλος του «Πολιτειακού Ζητήματος». Όπως δήλωσε ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, «ένα καρκίνωμα χρόνων αποκόπηκε σήμερα από το σώμα του έθνους». Λίγους μήνες αργότερα, το Σύνταγμα του 1975 κατοχύρωσε θεσμικά τη νέα εποχή: την Ελληνική Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, το πολίτευμα που ισχύει μέχρι σήμερα.

«Δημοτικό τραγούδι: μια παλιά καρδιά που ακόμη χτυπά από έρωτα.»

Οι κρυφές ερωτικές επιστολές ενός λαού.

«Τα δημοτικά τραγούδια είναι οι κρυφές ερωτικές επιστολές ενός λαού προς τη ζωή· γραμμένες όχι σε χαρτί, αλλά στις καρδιές των ανθρώπων.»

Κανείς δεν γνωρίζει τον πρώτο που τα τραγούδησε. Ίσως γιατί δεν υπήρξε ποτέ ένας μόνο δημιουργός. Τα δημοτικά τραγούδια γεννήθηκαν όπως γεννιούνται τα ποτάμια: από αμέτρητες μικρές πηγές που ενώθηκαν σε μία αδιάκοπη ροή. Κάθε γενιά πρόσθεσε μια λέξη, αφαίρεσε έναν στίχο, άλλαξε μια μελωδία, ώσπου το τραγούδι έπαψε να ανήκει σε κάποιον άνθρωπο και έγινε ιδιοκτησία του χρόνου.

Μέσα τους κατοικεί ένας έρωτας που δεν περιορίζεται στον αγαπημένο ή στην αγαπημένη. Είναι ο έρωτας για το χώμα που πατάς, για το βουνό που σε προστάτευσε, για τη θάλασσα που σε αποχαιρέτησε, για τη μάνα που περίμενε, για τον ξενιτεμένο που γύριζε μόνο στα όνειρά της. Γι' αυτό και ακόμη και τα μοιρολόγια κρύβουν μια παράξενη τρυφερότητα· δεν θρηνούν μόνο τον θάνατο, αλλά υμνούν ό,τι άξιζε τόσο πολύ ώστε να πονά η απουσία του.

Το δημοτικό τραγούδι δεν γνωρίζει την πολυτέλεια της λογοτεχνικής επίδειξης. Μιλά με τις λέξεις που χρησιμοποιεί το στόμα όταν αγαπά πραγματικά. Γι' αυτό επιβίωσε. Δεν φυλάχτηκε σε βιβλιοθήκες, αλλά σε γλέντια, σε γάμους, σε θερισμούς, σε ξενύχτια, σε αυλές και σε κατώφλια. Κάθε φορά που μια φωνή το ξανατραγουδά, ανοίγει έναν φάκελο που δεν είχε ποτέ σφραγιστεί.

Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο θαύμα του. Ενώ γράφτηκε για ανθρώπους που έχουν από καιρό χαθεί, εξακολουθεί να συγκινεί ανθρώπους που δεν θα γνωρίσουν ποτέ τα ονόματά τους. Γιατί ο αληθινός έρωτας δεν ζητά να θυμούνται εκείνον που έγραψε την επιστολή· αρκείται στο να συνεχίσει κάποιος άλλος να τη διαβάζει. Και τα δημοτικά τραγούδια εξακολουθούν να διαβάζονται με τον μόνο τρόπο που τους ταιριάζει: όχι με τα μάτια, αλλά με την καρδιά.

Έγινε "σκνίπα".

 

Πολλοί πιστεύουν πως η σκνίπα, ο φλεβοτόμος το μικροσκοπικό έντομο που μοιάζει με κουνούπι, έγινε συνώνυμη της μέθης επειδή πετά άτακτα, σαν να έχει χάσει τον προσανατολισμό της. Ίσως όμως να υπάρχει μια βαθύτερη αλήθεια. Η σκνίπα δεν είναι πλάσμα της μέθης· είναι πλάσμα της δίψας.

Οι φλεβοτόμοι, οι μικροσκοπικές αυτές σκνίπες, ζουν σχεδόν αόρατοι μέσα στο σούρουπο. Μόνο το θηλυκό αναζητά αίμα, όχι από αγριότητα, αλλά από βιολογική ανάγκη. Οι πρωτεΐνες του αίματος είναι απαραίτητες για να ωριμάσουν τα αυγά του. Πετά σιωπηλά, σχεδόν χωρίς να γίνεται αντιληπτή, καθοδηγούμενη από τη θερμότητα του σώματος, το διοξείδιο του άνθρακα της αναπνοής και τις ανεπαίσθητες οσμές του δέρματος. Δεν κυνηγά· αναζητά. Δεν επιτίθεται· διψά.

Κάπως έτσι και ο άνθρωπος. Σπάνια μεθά μόνο από το κρασί. Συνήθως μεθά από όσα ποθεί και δεν μπορεί να χορτάσει. Από έρωτες που έμειναν μισοί, από όνειρα που δεν έφτασαν ποτέ στην ακτή, από λέξεις που δεν ειπώθηκαν. Η δίψα προηγείται πάντα της μέθης.

Ίσως λοιπόν η λαϊκή σοφία να έκρυψε μέσα στην έκφραση «έγινε σκνίπα» κάτι περισσότερο από ένα αστείο. Ίσως να υπονοεί πως κάθε μέθη γεννιέται από μια ακατανίκητη επιθυμία να πιεις κάτι που λείπει. Άλλος το βρίσκει στο ποτήρι, άλλος στα χείλη ενός ανθρώπου, άλλος στη μνήμη.

Η σκνίπα δεν πίνει για να ξεχάσει. Πίνει για να συνεχίσει τον κύκλο της ζωής. Κι όμως, όσο περισσότερο πίνει, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να συνθλιβεί από το ίδιο το χέρι που την τρέφει. Σαν να θυμίζει ότι κάθε δίψα έχει το τίμημά της.

Ο άνθρωπος, αντίθετα, πολλές φορές πίνει γιατί δεν αντέχει τη δίψα της ψυχής του. Αναζητά ένα ποτήρι για να σβήσει μια έλλειψη που δεν κατοικεί στον λαιμό, αλλά στη μνήμη, στην καρδιά ή στην ελπίδα. Και όσο περισσότερο προσπαθεί να τη σβήσει, τόσο εκείνη επιστρέφει, γιατί υπάρχουν διψασμένες σιωπές που κανένα κρασί δεν μπορεί να ξεδιψάσει.

Εκεί βρίσκεται η λεπτή ειρωνεία της γλώσσας: ονομάσαμε τον μεθυσμένο με το όνομα ενός πλάσματος που ποτέ δεν έπαψε να διψά. Ίσως γιατί, στο τέλος, δεν είναι η ποσότητα του ποτού που μας ορίζει, αλλά το μέγεθος της δίψας που κουβαλάμε μέσα μας.

Το κυκλικό πέταγμα του γερακιού...

Υπάρχει ένας κύκλος που το γεράκι διαγράφει στον ουρανό, αλλά κανείς δεν γνωρίζει αν είναι η πτήση του που μιμείται τον κύκλο ή αν ο ίδιος ο ουρανός, για μια στιγμή, παίρνει τη μορφή του γερακιού.

Οι αρχαίοι ίσως να έλεγαν πως εκείνο το πέταγμα είναι μια μυστική γραφή του χρόνου. Κάθε στροφή του φτερού είναι μια σελίδα από ένα βιβλίο που γράφεται πριν από τη γέννησή μας και θα συνεχίσει να γράφεται μετά την εξαφάνισή μας. Το γεράκι δεν επιστρέφει ποτέ στο ίδιο σημείο· επιστρέφει μόνο στην ψευδαίσθηση του ίδιου σημείου.

Ο κύκλος του θυμίζει πως όλα τα πράγματα επιστρέφουν: οι εποχές, οι σκιές, οι αναμνήσεις, ακόμη και τα όνειρα που νομίζαμε πως χάθηκαν. Μα κάθε επιστροφή είναι διαφορετική, όπως ο άνθρωπος που ξανακοιτάζει έναν παλιό καθρέφτη και ανακαλύπτει έναν ξένο μέσα στο είδωλό του. Ίσως το γεράκι να μην πετά για να φτάσει κάπου. Ίσως πετά για να αποδείξει πως ο ουρανός δεν είναι τόπος, αλλά μια ιδέα. Και ο κύκλος του, χαραγμένος πάνω στο άπειρο, είναι η υπενθύμιση πως κάθε τέλος κρύβει την αρχή ενός άλλου κύκλου, σε έναν λαβύρινθο χωρίς έξοδο που ονομάζουμε ζωή.

 

Το "κανάλι" του Ισθμού.

 

Υπάρχουν τόποι που δεν ανήκουν στη γεωγραφία αλλά στη μεταφυσική. Ο Ισθμός είναι ένας από αυτούς. Δεν χωρίζει μόνο δύο στεριές ούτε ενώνει δύο θάλασσες· χωρίζει δύο τρόπους να αντιλαμβάνεται κανείς τον χρόνο.

Πριν ανοιχτεί το κανάλι, η διώρυγα του Ισθμού της Κορίνθου, τα πλοία έκαναν τον μεγάλο κύκλο της Πελοποννήσου. Ύστερα, ο άνθρωπος χάραξε μια ευθεία μέσα στον βράχο, σαν να πίστεψε πως μπορεί να συντομεύσει όχι μόνο το ταξίδι αλλά και τη μοίρα. Κάθε διώρυγα είναι μια άρνηση εναντίον της περιπλάνησης.

Κι όμως, ο χρόνος δεν υπακούει στις ευθείες. Οι θάλασσες που συναντιούνται στον Ισθμό κουβαλούν ακόμη όλους τους παλιούς περίπλους. Μέσα στα νερά του περνούν ταυτόχρονα τα αρχαία πλοία του Δίολκου, τα ατμόπλοια του δέκατου ένατου αιώνα και τα σημερινά σκάφη. Η μνήμη δεν γνωρίζει ημερολόγια· γνωρίζει μόνο περάσματα.

Ίσως γι' αυτό το κανάλι μοιάζει περισσότερο με βιβλίο παρά με τεχνικό έργο. Οι βράχοι είναι οι σελίδες του, το νερό η πρόταση που τις διαβάζει αδιάκοπα και κάθε πλοίο ένας αναγνώστης που πιστεύει πως διασχίζει τη διώρυγα, ενώ στην πραγματικότητα διασχίζεται από αυτήν.

Κάποτε θα σβήσουν οι μηχανές, θα αλλάξουν οι χάρτες και οι γέφυρες θα αποκτήσουν άλλα ονόματα. Το κανάλι όμως θα εξακολουθεί να θέτει την ίδια σιωπηλή ερώτηση σε όποιον σταθεί πάνω από το φαράγγι του: είναι άραγε συντομότερος ο δρόμος που κόβει τη γη στα δύο ή εκείνος που κάνει τον άνθρωπο να καταλάβει πως όλες οι θάλασσες ήταν πάντοτε μία;

Η γέφυρα που γεφύρωσε το αυλάκι.

 

Υπάρχουν εκφράσεις που γνωρίζουν περισσότερη ιστορία από τα βιβλία. «Γεφύρωσε το αυλάκι», λένε οι παλιοί, κι έτσι ο Κορινθιακός γίνεται ξαφνικά ένα ταπεινό αυλάκι, σαν εκείνα που οδηγούν το νερό στα χωράφια. Η γλώσσα δεν σφάλει· μεταμορφώνει: ό,τι φαίνεται αχανές, το φέρνει στα μέτρα του ανθρώπου.

Ίσως όλες οι γεωγραφίες να είναι, τελικά, γλωσσικές. Η Πελοπόννησος δεν χωριζόταν μόνο από μια θάλασσα, αλλά από μια λέξη που περίμενε αιώνες να αποκτήσει το αντίθετό της. Η λέξη ήταν «απέναντι». Απο την μια πλευρά, πάνω από το αυλάκι η Αιτωλοακαρνανία κι απέναντι, κάτω η Πελοπόννησος. Η γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου δεν ένωσε δύο ακτές· κατάργησε μια λέξη.

Πριν από αυτήν υπήρχε το πλοίο- το φεριμπότ, η αναμονή, ο άνεμος, η αβεβαιότητα. Μετά από αυτήν υπάρχει ένας δρόμος που μοιάζει να ήταν πάντοτε εκεί. Αυτό είναι το παράδοξο κάθε μεγάλου έργου: όταν ολοκληρωθεί, διαγράφει από τη μνήμη την απουσία του.

Οι άνθρωποι πιστεύουν πως περνούν πάνω από τη γέφυρα. Ίσως όμως να συμβαίνει το αντίθετο. Ίσως η γέφυρα να περνά αδιάκοπα πάνω από τους ανθρώπους, ενώ εκείνοι αλλάζουν πρόσωπα, ηλικίες και ονόματα. Η γέφυρα παραμένει, όπως παραμένει μια πρόταση που συνεχίζει να διαβάζεται από διαφορετικούς αναγνώστες.

Το «αυλάκι» δεν ήταν ποτέ μόνο νερό. Ήταν το μέτρο της απόστασης που ο άνθρωπος μπορούσε να ανεχθεί. Και όταν η απόσταση έπαψε να υπάρχει, η λέξη έμεινε πίσω, σαν απολίθωμα μιας παλαιότερης πραγματικότητας.

Ίσως αυτό να είναι το πεπρωμένο όλων των γεφυρών: να μη γεφυρώνουν τόπους, αλλά εποχές. Να αποδεικνύουν πως ο κόσμος δεν αλλάζει όταν αλλάζει η γη, αλλά όταν αλλάζει η ονομασία του κενού που μας χώριζε.

Το χαμόγελο του σκιάχτρου.

 

Στη μέση του χωραφιού στεκόταν ένα σκιάχτρο που χαμογελούσε. Κανείς δεν ήξερε ποιος του είχε ζωγραφίσει εκείνο το παράξενο χαμόγελο· αν ήταν το χέρι ενός ανθρώπου ή η σοφία του χρόνου που είχε μάθει να χαμογελά ακόμη και στα ξεχασμένα πράγματα.

Τα πουλιά το φοβούνταν στην αρχή, μα ύστερα κατάλαβαν πως εκείνο δεν φύλαγε το χωράφι από αυτά. Φύλαγε τις αναμνήσεις του. Κάτω από το παλιό του καπέλο έκρυβε καλοκαίρια που πέρασαν, βροχές που άργησαν, και τα βήματα ανθρώπων που κάποτε περπάτησαν ανάμεσα στα στάχυα.

Το χαμόγελο του σκιάχτρου ήταν ένα μικρό μυστήριο. Ένα χαμόγελο χωρίς χαρά, αλλά γεμάτο κατανόηση. Σαν να γνώριζε πως όλα όσα τρομάζουν τον άνθρωπο -η φθορά, η μοναξιά, η λήθη -είναι απλώς δρόμοι προς μια άλλη μορφή παρουσίας.

Και όταν ο άνεμος περνούσε από το χωράφι τα βράδια, το σκιάχτρο συνέχιζε να χαμογελά. Ίσως γιατί είχε ανακαλύψει το μυστικό που ξεχνούν οι άνθρωποι: πως ακόμη και τα πιο μοναχικά πρόσωπα κρατούν κάτι από εκείνους που στάθηκαν κάποτε δίπλα τους, κάτω από τον ίδιο ουρανό.

Σαν λουκούμι...

 

Υπάρχουν γεύσεις που δεν ανήκουν μόνο στη γλώσσα, αλλά στη μνήμη. Μια από αυτές είναι το λουκούμι. Ένα μικρό τετράγωνο γλυκό, πασπαλισμένο με άχνη ζάχαρη, κρύβει μέσα του έναν ολόκληρο κόσμο: καφενεία με ξύλινες καρέκλες, κουταλάκια που χτυπούσαν σε μικρά φλιτζάνια ελληνικού καφέ, απογεύματα σε πλατείες χωριών και χέρια ηλικιωμένων που πρόσφεραν ένα κομμάτι γλυκύτητας χωρίς λόγια.

Το «σαν λουκούμι» δεν είναι απλώς μια παρομοίωση. Είναι ένας τρόπος να περιγράψουμε κάτι απαλό, ευχάριστο, σχεδόν αναπάντεχα όμορφο. Μια κουβέντα, μια συνάντηση, μια ανάμνηση μπορεί να έχει αυτή τη γεύση· να αφήνει στον άνθρωπο μια ήρεμη γλυκύτητα, χωρίς υπερβολές και θόρυβο.

Σε μια εποχή που όλα γίνονται γρήγορα και οι απολαύσεις συχνά καταναλώνονται βιαστικά, το λουκούμι θυμίζει την αξία του μικρού. Δεν χρειάζεται ένα μεγάλο γεγονός για να γεννηθεί η χαρά. Μπορεί να βρίσκεται σε ένα απλό κέρασμα, σε μια στιγμή φιλοξενίας, σε ένα «πάρε ένα λουκουμάκι» που κάποτε σήμαινε περισσότερα από ένα γλυκό: σήμαινε ενδιαφέρον, παρουσία, ανθρώπινη ζεστασιά.

Ίσως γι’ αυτό η φράση «σαν λουκούμι» επιβιώνει ακόμη. Γιατί ο άνθρωπος δεν αναζητά μόνο τη γεύση της ζάχαρης· αναζητά τις γλυκές αποδείξεις πως ο κόσμος μπορεί, έστω για λίγο, να γίνει πιο μαλακός. Σαν ένα μικρό λουκούμι που λιώνει αργά στο στόμα και ξυπνά μέσα μας έναν ξεχασμένο τόπο.

Στα 400 σήμαντρα και τις 62 καμπάνες...

Ιερά Μονή Αγίων Αυγουστίνου Ιππώνος και Σεραφείμ του Σαρώφ, Τρίκορφο Δωρίδος.