Η ομορφιά της λίστας.

Το βιβλίο «Η ομορφιά της λίστας» (Vertigine della lista) του Ουμπέρτο Έκο, είναι ένα πλούσια εικονογραφημένο δοκίμιο που εξερευνά πώς ο ανθρώπινος πολιτισμός χρησιμοποιεί τις λίστες και τους καταλόγους ανά τους αιώνες.

Η Κεντρική Ιδέα.

Ο Έκο υποστηρίζει ότι η λίστα δεν είναι απλώς ένα πρακτικό εργαλείο καθημερινότητας, αλλά μια θεμελιώδης μορφή τέχνης και πολιτισμού. Τοποθετεί την έναρξη αυτής της παράδοσης στον Όμηρο, ο οποίος στην Ιλιάδα χρησιμοποιεί δύο διαφορετικούς τρόπους αναπαράστασης:

Η κλειστή μορφή: Η περιγραφή της ασπίδας του Αχιλλέα, η οποία έχει σαφή όρια και ολοκληρωμένη δομή.

Η ανοιχτή μορφή (η λίστα): Ο κατάλογος των πλοίων των Αχαιών. Όταν ο δημιουργός δεν μπορεί να περιγράψει το άπειρο ή το χαοτικό, καταφεύγει στη λίστα, αφήνοντας την αίσθηση ότι η καταγραφή θα μπορούσε να συνεχίζεται για πάντα.

Γιατί Φτιάχνουμε Λίστες;

Σύμφωνα με την ανάλυση του συγγραφέα: 

-Αντιμετώπιση του ίλιγγου του απείρου: Η λίστα μάς βοηθά να επιβάλουμε τάξη στο χάος του σύμπαντος και να εκφράσουμε αυτό που μοιάζει ανείπωτο ή μη μετρήσιμο.

-Φόβος του θανάτου: Η ανάγκη να ονομάσουμε, να μετρήσουμε και να ταξινομήσουμε τα πράγματα είναι μια προσπάθεια να κάνουμε το άπειρο πιο οικείο και λιγότερο τρομακτικό.

-Πολιτισμική εξέλιξη: Από τους καταλόγους των αγίων και τα μεσαιωνικά θαύματα, μέχρι τις συλλογές των μουσείων και τις σύγχρονες λίστες του διαδικτύου, η μορφή αυτή αλλάζει αλλά παραμένει ζωντανή.

Δομή και Περιεχόμενο.

Το έργο λειτουργεί ως ένα «βιβλίο-άλμπουμ». Ο Έκο συνδυάζει τη δική του σημειολογική και φιλοσοφική ανάλυση με:

-Λογοτεχνικά αποσπάσματα: Κείμενα από την παγκόσμια λογοτεχνία (από τον Όμηρο και τον Τζέιμς Τζόις μέχρι τον Μπόρχες) που βασίζονται στη δομή της λίστας.

-Έργα τέχνης: Πίνακες ζωγραφικής και οπτικό υλικό που αποτυπώνουν την έννοια της συλλογής, της υπερβολής και της ταξινόμησης.

Το βιβλίο «Η ομορφιά της λίστας» (Vertigine della lista) δεν είναι μια συμβατική ακαδημαϊκή μελέτη, αλλά ένα γοητευτικό οπτικό και πνευματικό ταξίδι στην ανάγκη του ανθρώπου να βάλει τάξη στο χάος. Ο κορυφαίος Ιταλός σημειολόγος και συγγραφέας, με αφορμή μια σειρά εκδηλώσεων που διοργάνωσε στο Μουσείο του Λούβρου, παραδίδει ένα έργο που ισορροπεί ανάμεσα στο φιλοσοφικό δοκίμιο και το πολυτελές λεύκωμα τέχνης.  Το βιβλίο είναι μια αποθέωση της ανθρώπινης περιέργειας. Ο Έκο μάς θυμίζει ότι φτιάχνουμε λίστες επειδή φοβόμαστε τον θάνατο και το άγνωστο. Είναι ένα έργο που δεν διαβάζεται γραμμικά από την αρχή μέχρι το τέλος· είναι ένα βιβλίο-μουσείο, ιδανικό για να το ξεφυλλίζεις, να ανακαλύπτεις συνδέσμους και να επιστρέφεις σε αυτό.

Η Ομορφιά της Αρχιτεκτονικής.

 

Η αρχιτεκτονική είναι η τέχνη που κατοικείται. Ένα ποίημα από πέτρα, ξύλο, σίδερο και φως, το οποίο δεν διαβάζεται με τα μάτια αλλά με το σώμα. Τη διασχίζουμε, τη χρησιμοποιούμε, γερνάμε μέσα της. Είναι η πιο πρακτική από τις τέχνες και ταυτόχρονα η πιο ονειρική.

Η ομορφιά της δεν βρίσκεται μόνο στις προσόψεις ή στα σχέδια. Βρίσκεται στην αρμονία ανάμεσα στον άνθρωπο και τον χώρο. Ένα καλό κτίριο δεν επιβάλλεται· συνομιλεί. Δεν φωνάζει την παρουσία του· την αφήνει να ανακαλυφθεί. Όπως ένα δέντρο που βρήκε τη σωστή θέση να ριζώσει, έτσι και ένα κτίσμα γίνεται όμορφο όταν μοιάζει να ανήκει στον τόπο του.

Οι παλιοί μάστορες το γνώριζαν αυτό. Στα χωριά της πέτρας, στα νησιώτικα σπίτια με τους λευκούς τοίχους, στους πύργους της Μάνης, η αρχιτεκτονική δεν ήταν άσκηση εγωισμού αλλά πράξη προσαρμογής. Ο άνεμος, ο ήλιος, η βροχή και η μορφολογία του εδάφους συμμετείχαν στο σχέδιο όσο και ο αρχιτέκτονας. Το αποτέλεσμα δεν ήταν απλώς χρήσιμο· ήταν αναπόφευκτο, σαν να το είχε σχεδιάσει ο ίδιος ο τόπος.

Η ομορφιά γεννιέται συχνά από το μέτρο. Ένα παράθυρο στη σωστή θέση, μια σκιά που πέφτει την κατάλληλη ώρα, μια αυλή που συγκεντρώνει το απογευματινό φως. Η αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο η κατασκευή των τοίχων αλλά και η οργάνωση του κενού ανάμεσά τους. Δημιουργεί χώρους όπου η ζωή μπορεί να αποκτήσει ρυθμό.

Υπάρχουν κτίρια που τα θυμόμαστε όπως θυμόμαστε ανθρώπους. Όχι επειδή είναι μεγάλα ή επιβλητικά, αλλά επειδή διαθέτουν χαρακτήρα. Ένα παλιό αρχοντικό, ένα μοναστήρι στην πλαγιά ενός βουνού, ένας φάρος στην άκρη της γης. Η μορφή τους γίνεται μνήμη και η μνήμη μετατρέπεται σε τοπίο.

Η κακή αρχιτεκτονική καταλαμβάνει χώρο. Η καλή αρχιτεκτονική δημιουργεί τόπο. Μεταμορφώνει μια έκταση γης σε εμπειρία, ένα οικόπεδο σε πατρίδα, ένα δωμάτιο σε καταφύγιο. Γι’ αυτό και η αξία της δεν μετριέται μόνο σε τετραγωνικά μέτρα αλλά σε στιγμές ζωής.

Τελικά, η ομορφιά της αρχιτεκτονικής δεν είναι διακοσμητική. Είναι υπαρξιακή. Βρίσκεται στην αόρατη συμφωνία ανάμεσα στον άνθρωπο, τον χρόνο και τον χώρο. Όταν αυτή η συμφωνία επιτευχθεί, το κτίριο παύει να είναι αντικείμενο και γίνεται κάτι σπανιότερο: ένας τρόπος να κατοικεί κανείς τον κόσμο με αξιοπρέπεια.

Ωραίο φύλλο.

Υπάρχουν φύλλα που δεν διεκδικούν το δάσος, αλλά το βλέμμα. Το φυτό Κολεός- Coleus scutellarioides δεν είναι δέντρο εξουσίας ούτε βότανο ταπεινής χρησιμότητας. Είναι μια μικρή επινόηση της φύσης πάνω στην ιδέα του χρώματος- σαν να δοκίμασε ο κόσμος τι θα γινόταν αν η πράσινη σιωπή άρχιζε να θυμάται το κόκκινο.

Το «ωραίο φύλλο» του κολεού δεν είναι ένα. Είναι πολλαπλό, σχεδόν αντιφατικό: πορφυρό που διαλύεται σε πράσινο, πράσινο που αιμορραγεί σε ροζ, νευρώσεις σαν χάρτες άγνωστων πόλεων. Κάθε φύλλο μοιάζει να έχει ζωγραφιστεί δύο φορές- μία από τη φύση και μία από την αμφιβολία της φύσης.

Αν το παρατηρήσεις για ώρα, παύει να είναι φυτό. Γίνεται αρχείο. Κάτι σαν βιβλίο χωρίς λέξεις, όπου οι σελίδες δεν διηγούνται αλλά υπαινίσσονται. Οι αποχρώσεις του δεν εξηγούν τίποτα· απλώς επιμένουν ότι το ωραίο δεν χρειάζεται σκοπό για να υπάρξει.

Ο κολεός δεν ανθίζει για να εντυπωσιάσει με άνθη. Αντίθετα, μετατρέπει το φύλλο σε άνθος που δεν παραδέχεται το όνομά του. Σαν να αρνείται τη διάκριση ανάμεσα στο χρήσιμο και το περιττό, υπενθυμίζοντας ότι η ομορφιά είναι συχνά ένα λάθος που επιμένει να είναι σωστό.

Υπάρχει κάτι σχεδόν μυστικό στη συμμετρία του. Όχι η αυστηρή συμμετρία των γεωμετρικών σχημάτων, αλλά μια ζωντανή, ασταθής ισορροπία- σαν να ανασαίνει το σχέδιο και να αλλάζει διαρκώς θέση μέσα στο ίδιο του το περίγραμμα. Το μάτι δεν το συλλαμβάνει, το ακολουθεί.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται το “ωραίο φύλλο”: όχι σε αυτό που δείχνει, αλλά σε αυτό που διαφεύγει ενώ το κοιτάς. Στον κολεό, το βλέμμα δεν κατακτά. Απλώς μαθαίνει να χάνει με λεπτότητα.

Στο τέλος, το φυτό αυτό δεν είναι διακόσμηση. Είναι υπόμνηση. Ότι ακόμη και το πιο μικρό φύλλο μπορεί να γίνει τόπος όπου το χρώμα σκέφτεται τον εαυτό του- και για μια στιγμή, πριν το καταλάβουμε, μας σκέφτεται κι εμάς.

Η Ιστορία της Ομορφιάς.

Η «Ιστορία της Ομορφιάς» (Storia della bellezza) είναι ένα από τα πιο εμβληματικά δοκίμια που συνέγραψε και επιμελήθηκε ο κορυφαίος Ιταλός σημειολόγος και συγγραφέας Ουμπέρτο Έκο, σε συνεργασία με τον Τζιρόλαμο ντε Μικέλε. Κυκλοφόρησε το 2004. Με την πρώτη ματιά, το βιβλίο μοιάζει με ένα εντυπωσιακό "coffee table book" γεμάτο με εκατοντάδες εικόνες από πίνακες ζωγραφικής, γλυπτά και αρχιτεκτονικά αριστουργήματα. Μην παρασύρεστε όμως. Οικοδεσπότης μας εδώ είναι ο Ουμπέρτο Έκο, ένας από τους σπουδαιότερους σημειολόγους και στοχαστές του αιώνα μας. Ο Έκο δεν παραθέτει απλώς έργα τέχνης. Χρησιμοποιεί τις εικόνες, σε συνδυασμό με κείμενα φιλοσόφων, ποιητών και επιστημόνων από την εποχή του Πυθαγόρα μέχρι σήμερα, για να κάνει μια βαθιά φιλοσοφική και κοινωνική ανατομή. 

Το βιβλίο γνώρισε τεράστια παγκόσμια επιτυχία και λειτούργησε ως το πρώτο μέρος μιας άτυπης τριλογίας/σειράς αισθητικής του Έκο:

-Ιστορία της Ομορφιάς (2004)⁠

-Ιστορία της Ασχήμιας (2005)

-Η Ομορφιά της Λίστας (2009)

Από την Αρμονία των Αρχαίων στα Φίλτρα του Instagram.

Το βιβλίο μάς ξεναγεί στην εξέλιξη του «ωραίου» μέσα στους αιώνες:

Αρχαία Ελλάδα: Η ομορφιά ταυτίζεται απόλυτα με την καλοσύνη (καλοκαγαθία), τη γεωμετρική συμμετρία και την αρμονία.

Μεσαίωνας: Το κάλλος συνδέεται με το θείο φως και τα ζωντανά, καθαρά χρώματα.

Αναγέννηση και Ρομαντισμός: Η ομορφιά αποκτά πιο ανθρώπινες, παθιασμένες, αλλά και μελαγχολικές διαστάσεις.

Σύγχρονη Εποχή: Φτάνουμε στον 20ό και 21ο αιώνα, όπου η ομορφιά γίνεται «πολυφωνική». Δεν υπάρχει πλέον ένα κυρίαρχο πρότυπο, αλλά μια καταναλωτική και media-κή αναπαραγωγή των πάντων.

Η Σχετικότητα και οι Αντιφάσεις του Κάλλους.

Το πιο συναρπαστικό εύρημα του Έκο είναι η σχετικότητα της αισθητικής. Μας αποδεικνύει ότι αυτό που θεωρούσαν ελκυστικό οι άνθρωποι του Μπαρόκ, μπορεί να φαινόταν αλλόκοτο στους αρχαίους Έλληνες.

Ακόμα πιο ενδιαφέρουσα είναι η επισήμανση ότι μέσα στην ίδια χρονική περίοδο, στον ίδιο λαό, συνυπάρχουν εντελώς αντιφατικές προτιμήσεις. Η ομορφιά δεν είναι μια ευθειά γραμμή, αλλά ένα χαοτικό, ζωντανό μωσαϊκό.

Γιατί αξίζει να το διαβάσετε (και να το έχετε στη βιβλιοθήκη σας).

Πολυδιάστατη προσέγγιση: Ο Έκο δεν περιορίζεται στο ανθρώπινο σώμα. Αναλύει την ομορφιά των φυτών, των μαθηματικών, των ενδυμάτων, ακόμα και του Θεού ή του Διαβόλου.

Μοναδική ροή: Τα κείμενα είναι απαιτητικά αλλά εξαιρετικά γραμμένα, προσφέροντας γνώση χωρίς να γίνονται ακαδημαϊκά στεγνά.

Αισθητική απόλαυση: Η εικονογράφηση και η ποιότητα της έκδοσης μετατρέπουν το διάβασμα σε μια οπτική εμπειρία.

Το τελικό συμπέρασμα.

«Ιστορία της Ομορφιάς» δεν είναι ένα βιβλίο που απλώς διαβάζεις και το αφήνεις στο ράφι. Είναι ένα έργο αναφοράς στο οποίο θα επιστρέφεις ξανά και ξανά. Μας διδάσκει να κοιτάζουμε πέρα από την επιφάνεια και να αναγνωρίζουμε την ομορφιά στις πιο απρόσμενες πτυχές της ανθρώπινης ιστορίας. Αν ψάχνετε ένα βιβλίο που θα επαναπροσδιορίσει τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο, την τέχνη και... τον εαυτό σας, η «Ιστορία της Ομορφιάς» είναι το απόλυτο must-read.

Τα πρώτα κεράσια.

Τα πρώτα κεράσια εμφανίζονται πάντα σαν λάθος της εποχής. Σαν να βιάστηκε ο κόσμος να κοκκινίσει πριν προλάβει να εξηγήσει τον εαυτό του.

Κάτω από το φύλλωμα, το φως τα βρίσκει διστακτικά, σαν να μην είναι βέβαιο αν πρέπει να τα αποκαλύψει ή να τα κρατήσει μυστικά. Κι όμως, εκείνα δεν αντιστέκονται. Κρέμονται με μια ήρεμη επιμονή, σαν μικρές σταγόνες που αποφάσισαν να γίνουν ύλη.

Ο άνθρωπος που τα κόβει για πρώτη φορά της χρονιάς νιώθει πάντα μια μικρή ενοχή. Σαν να διακόπτει κάτι που μόλις άρχισε να συμβαίνει. Το κοτσάνι σπάει εύκολα, αλλά όχι χωρίς αντίσταση· σαν να λέει πως τίποτα δεν ωριμάζει χωρίς απώλεια.

Η γεύση τους δεν είναι ποτέ απλώς γλυκιά. Έχει μέσα της μια σκιά από ανεκπλήρωτο χρόνο, μια υπόμνηση ότι η άνοιξη δεν κρατά πολύ και ακριβώς γι’ αυτό έχει νόημα.

Κι όταν τελειώσουν τα πρώτα κεράσια, αυτό που μένει δεν είναι η γεύση τους. Είναι η αίσθηση ότι για λίγο ο κόσμος συμφώνησε να γίνει κόκκινος -και μετά το ξανασκέφτηκε.

Το Αγγούρι και η Μεταφυσική της Τραγανότητας.

Κάποιος είπε -ίσως σε λάθος μπαρ, ίσως στο σωστό όνειρο- ότι το αγγούρι είναι το πιο ειρωνικό λαχανικό του κόσμου. Διότι μοιάζει με κάτι που θα έπρεπε να είναι βαθύ, αλλά επιμένει να είναι νερό με άποψη.

Στην πόλη αυτή, οι άνθρωποι δεν έτρωγαν αγγούρια. Τα διάβαζαν. Και το πρώτο πράγμα που μάθαιναν ήταν ότι η φλούδα δεν είναι εξωτερικό στρώμα αλλά στάση ζωής. Μια λεπτή πράσινη άρνηση να γίνει κανείς εντελώς διαφανής.

Οι διατροφολόγοι το έλεγαν απλά: “ίνες, βιταμίνες, αντιοξειδωτικά”. Αλλά οι ποιητές γελούσαν. Διότι ήξεραν πως αυτά είναι απλώς οι επιστημονικές λέξεις για το ίδιο πράγμα: αντίσταση στη λήθη.

Κάποιος τύπος με υπερβολικά πολλά σημειωματάρια -πάντα υπάρχει ένας τέτοιος τύπος- ισχυριζόταν ότι όταν αφαιρείς τη φλούδα από ένα αγγούρι, αφαιρείς την προσωπικότητά του. Το κάνεις ευγενικό, ήσυχο, αδιάφορο. Δηλαδή το μετατρέπεις σε νερό που ντρέπεται.

Αλλά το πραγματικό σκάνδαλο δεν είναι η αφαίρεση της φλούδας. Είναι η ψευδαίσθηση ότι το μέσα και το έξω μπορούν να συμφωνήσουν. Διότι το αγγούρι, όπως και ο άνθρωπος, είναι μια διαρκής διαφωνία μεταξύ δροσιάς και χαρακτήρα.

Και αν ο κόσμος έχει κάποιο μυστικό, αυτό είναι απλό:

ό,τι είναι αρκετά πράσινο, θυμάται.

Γι’ αυτό και το αγγούρι, όταν τρώγεται με τη φλούδα του, δεν είναι τροφή. Είναι μια μικρή επανάσταση κατά της υπερβολικής καθαρότητας του σύμπαντος.

Το μυστικό των γεμιστών.

Υπάρχουν φαγητά που τρώγονται και ξεχνιούνται. Υπάρχουν όμως και φαγητά που μοιάζουν να κρύβουν μέσα τους μια ολόκληρη φιλοσοφία. Τα γεμιστά ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία.

Το μυστικό τους δεν βρίσκεται μόνο στο ρύζι, στα μυρωδικά ή στις ώριμες ντομάτες του καλοκαιριού. Βρίσκεται στην ίδια την ιδέα του «γεμίσματος». Η φύση προσφέρει ένα κέλυφος -την ντομάτα, την πιπεριά, το κολοκύθι- και ο άνθρωπος το μετατρέπει σε κάτι άλλο, προσθέτοντας μνήμη, κόπο και φαντασία.

Η ντομάτα είναι ήδη πλήρης. Κι όμως την αδειάζουμε. Αφαιρούμε το εσωτερικό της για να το επιστρέψουμε μεταμορφωμένο. Κάπως έτσι λειτουργεί και η ζωή. Χάνουμε κάτι από τον εαυτό μας, το ανακατεύουμε με εμπειρίες, ανθρώπους και χρόνο, και κάποτε επιστρέφουμε πιο πλούσιοι απ' ό,τι ήμασταν.

Τα γεμιστά απαιτούν υπομονή. Δεν είναι φαγητό της βιασύνης. Το άδειασμα, η γέμιση, η τακτοποίηση στο ταψί, το αργό ψήσιμο. Όλα θυμίζουν μια μικρή τελετουργία. Η νοικοκυρά ή ο μάγειρας δεν δημιουργεί απλώς ένα γεύμα· συνθέτει μια μικρή πολιτεία από ντομάτες και πιπεριές που σιγοψήνονται κάτω από τον ίδιο ήλιο του φούρνου.

Ίσως γι' αυτό τα γεμιστά έχουν μια παράξενη δύναμη να μας επιστρέφουν στην παιδική ηλικία. Η μυρωδιά του δυόσμου, το λάδι που αναβλύζει στο ταψί, οι πατάτες που ψήνονται δίπλα τους, όλα λειτουργούν σαν κρυφές μηχανές μνήμης. Κάθε σπίτι έχει τη δική του εκδοχή, όπως κάθε οικογένεια έχει τη δική της ιστορία.

Το πραγματικό μυστικό των γεμιστών είναι ότι διδάσκουν κάτι απλό και σπουδαίο: η αξία δεν βρίσκεται πάντοτε στο περίβλημα ούτε στο περιεχόμενο, αλλά στην αρμονία τους. Η ντομάτα χωρίς τη γέμιση είναι μισή. Η γέμιση χωρίς τη ντομάτα είναι άμορφη. Μαζί δημιουργούν κάτι που κανένα από τα δύο δεν θα μπορούσε να γίνει μόνο του.

Και ίσως γι' αυτό, κάθε καλοκαίρι στην Ελλάδα, τα γεμιστά συνεχίζουν να εμφανίζονται στα τραπέζια μας σαν μια ταπεινή υπενθύμιση ότι τα καλύτερα πράγματα στη ζωή είναι εκείνα που γεμίζουν αργά, με αγάπη, χρόνο και λίγη σοφία.

Το μυστικό των γεμιστών δεν είναι η γέμιση. Ούτε η ντομάτα. Ούτε η πιπεριά. Είναι η ποικιλία.

Στο ίδιο ταψί συνυπάρχουν διαφορετικοί χαρακτήρες. Η ντομάτα είναι γλυκιά και ζουμερή. Η πιπεριά πιο αυστηρή, με άρωμα που επιμένει. Η μελιτζάνα βαθιά και γήινη, σαν να κουβαλά τη σοφία του καλοκαιρινού χωραφιού. Κι όμως, όλες δέχονται την ίδια γέμιση.

Το παράδοξο είναι ότι η ίδια γέμιση δεν αποκτά ποτέ την ίδια γεύση. Το ρύζι που ψήνεται μέσα στη ντομάτα γίνεται άλλο από εκείνο που ψήνεται μέσα στην πιπεριά. Η μελιτζάνα του χαρίζει βαρύτητα, η ντομάτα δροσιά, η πιπεριά ένταση. Το περιεχόμενο αλλάζει από το δοχείο που το φιλοξενεί.

Ίσως γι' αυτό τα γεμιστά αποτελούν ένα μικρό μάθημα για τους ανθρώπους. Οι ίδιες ιδέες, οι ίδιες λέξεις, οι ίδιες εμπειρίες δεν γεννούν παντού το ίδιο αποτέλεσμα. Κάθε άνθρωπος είναι μια διαφορετική ντομάτα, μια διαφορετική πιπεριά, μια διαφορετική μελιτζάνα. Δέχεται τον κόσμο με τον δικό του τρόπο και τον μεταμορφώνει σε κάτι μοναδικό.

Ένα ταψί γεμιστά είναι μια κοινωνία της διαφορετικότητας. Δεν ζητά από τη ντομάτα να γίνει πιπεριά ούτε από τη μελιτζάνα να μοιάσει στη ντομάτα. Η αξία βρίσκεται ακριβώς στις διαφορές τους. Αν όλα ήταν ντομάτες, το φαγητό θα ήταν φτωχότερο. Αν όλα ήταν πιπεριές, θα έχανε την ισορροπία του.

Έτσι, όταν το ταψί βγαίνει από τον φούρνο, δεν προσφέρει μόνο τροφή. Προσφέρει μια αθόρυβη αλήθεια: η ενότητα δεν γεννιέται από την ομοιότητα, αλλά από τη συνύπαρξη των διαφορετικών. Και το άρωμα που απλώνεται στην κουζίνα είναι ίσως η ευωδία αυτής της συμφιλίωσης.

Το μυστικό των γεμιστών είναι ότι η ίδια γέμιση βρίσκει πολλούς τρόπους να γίνει νόστιμη. Όπως και η ζωή βρίσκει πολλούς τρόπους να γίνει όμορφη.

Η κρυφή μνήμη των φωτογραφιών.

Υπάρχει μια παράδοξη ιδιότητα των φωτογραφιών: θυμούνται περισσότερα από όσα δείχνουν.

Όταν κοιτάζουμε μια παλιά φωτογραφία, συνήθως πιστεύουμε ότι βλέπουμε το πρόσωπο ενός ανθρώπου, ένα σπίτι, μια γιορτή ή ένα τοπίο. Στην πραγματικότητα, βλέπουμε μόνο την επιφάνεια. Η αληθινή φωτογραφία βρίσκεται έξω από το κάδρο. Βρίσκεται σε όσα δεν καταγράφηκαν: στη φωνή που δεν ακούγεται, στον άνεμο που δεν φαίνεται, στη σκέψη που πέρασε από το μυαλό εκείνου που στάθηκε για μια στιγμή ακίνητος μπροστά στον φακό.

Μια φωτογραφία είναι ένα μικρό απολίθωμα του χρόνου. Όπως το φύλλο που άφησε το αποτύπωμά του μέσα σε έναν βράχο εκατομμύρια χρόνια πριν, έτσι και μια φωτογραφία διατηρεί το ίχνος μιας στιγμής που δεν υπάρχει πια. Ο άνθρωπος που χαμογελά μπορεί να έχει γεράσει ή να έχει φύγει από τη ζωή. Το σπίτι μπορεί να έχει γκρεμιστεί. Το δέντρο μπορεί να έχει κοπεί. Όμως η εικόνα επιμένει, σαν να αρνείται να αποδεχθεί τη φθορά.

Κι όμως, η μνήμη της φωτογραφίας δεν είναι πιστή. Είναι δημιουργική. Κάθε φορά που την κοιτάζουμε, προσθέτουμε κάτι δικό μας. Οι αναμνήσεις αλλάζουν, οι εμπειρίες συσσωρεύονται, και η ίδια εικόνα αποκτά νέο νόημα. Ένα παιδί που κάποτε στεκόταν αδιάφορο σε μια οικογενειακή φωτογραφία, χρόνια αργότερα ανακαλύπτει μέσα της πρόσωπα που έχασε και στιγμές που δεν είχε καταλάβει ότι ήταν πολύτιμες.

Ίσως γι' αυτό οι φωτογραφίες μοιάζουν με βιβλία που ξαναγράφονται από τον αναγνώστη τους. Το φως που αποτύπωσε ο φακός παραμένει το ίδιο, αλλά η ιστορία μεταβάλλεται. Κάθε βλέμμα προσθέτει ένα νέο κεφάλαιο.

Στα παλιά οικογενειακά άλμπουμ, ανάμεσα σε κιτρινισμένες εικόνες και ξεθωριασμένα πρόσωπα, κρύβεται μια ιδιότυπη βιβλιοθήκη. Δεν περιέχει γεγονότα αλλά πιθανότητες· όχι μόνο ό,τι συνέβη, αλλά και ό,τι θα μπορούσε να είχε συμβεί. Κάθε φωτογραφία είναι ένας λαβύρινθος από μονοπάτια που ο χρόνος εγκατέλειψε.

Έτσι, η κρυφή μνήμη των φωτογραφιών δεν βρίσκεται στο χαρτί ούτε στα ψηφιακά αρχεία. Βρίσκεται στη συνάντηση δύο χρόνων: της στιγμής που η εικόνα γεννήθηκε και της στιγμής που κάποιος την κοιτάζει. Εκεί, ανάμεσα στο τότε και στο τώρα, η φωτογραφία συνεχίζει να θυμάται - και ταυτόχρονα να ονειρεύεται.

Το χέρι.

Η  ταινία "The Hand" («Το Χέρι») είναι μια αισθηματική δραματική ταινία μικρού μήκους (2004) σε σκηνοθεσία, σενάριο και παραγωγή του κορυφαίου δημιουργού του Χονγκ Κονγκ, Γουόνγκ Καρ Γουάι (Wong Kar-wai). Κυκλοφόρησε αρχικά ως μέρος της σπονδυλωτής ταινίας "Eros", μαζί με τα μικρού μήκους έργα "Ισορροπία" του Στίβεν Σόντερμπεργκ και "Το Επικίνδυνο Νήμα των Πραγμάτων" του Μικελάντζελο Αντονιόνι. Αργότερα, ο σκηνοθέτης κυκλοφόρησε μια εκτεταμένη αυτοτελή έκδοση (Director's Cut) διάρκειας 56 λεπτών.

Πλοκή και Υπόθεση.

Η ιστορία εκτυλίσσεται στο ατμοσφαιρικό, βροχερό Χονγκ Κονγκ της δεκαετίας του 1960. Ο Ζανγκ (Τσανγκ Τσεν), ένας ντροπαλός και άπειρος βοηθός ράφτη, επισκέπτεται την πολυτελή κατοικία της Μις Χουά (Γκονγκ Λι), μιας πανέμορφης και περιζήτητης εταίρας της υψηλής κοινωνίας.

Στην πρώτη τους συνάντηση, η Μις Χουά τον μυεί στη σεξουαλικότητα με έναν έντονο, απτικό τρόπο, χρησιμοποιώντας τα χέρια της για να του αφήσει μια ανεξίτηλη ανάμνηση και να «εμπνεύσει» την τέχνη του. Στα χρόνια που ακολουθούν, ο Ζανγκ εξελίσσεται σε κορυφαίο δημιουργό ενδυμάτων, κινούμενος αποκλειστικά από την κρυφή, ανεκπλήρωτη εμμονή του γι' αυτήν. Όταν η ζωή της Μις Χουά παίρνει τραγική τροπή προς τη φτώχεια και την αρρώστια, ο Ζανγκ παραμένει βαθιά πιστός, αποτυπώνοντας τον έρωτά του σε κάθε μεταξωτό φόρεμα (cheongsam) που ράβει για εκείνη.

Κεντρικά Θέματα και Αισθητική.

Η Αφή ως Εμμονή: Ο Γουόνγκ Καρ Γουάι εξερευνά πώς τα ρούχα γίνονται το «δοχείο» του ανθρώπινου πόθου. Η επιθυμία μεταφέρεται απόλυτα στην πράξη της μέτρησης, του κοψίματος και του ραψίματος του υφάσματος.

Ανατροπή των Ρόλων: Αντίθετα με την απόλυτη εγκράτεια των εραστών στο Ερωτική Επιθυμία, εδώ η γυναίκα κυριαρχεί απόλυτα στην αρχή, ενώ ο άνδρας γίνεται ο ευάλωτος προστάτης της καθώς εκείνη καταρρέει.

Φωτογραφία και Σκηνογραφία: Η κάμερα του μόνιμου συνεργάτη του, Κρίστοφερ Ντόιλ, εστιάζει σε κλειστοφοβικά κοντινά πλάνα με μια χρωματική παλέτα γεμάτη βαθιά κόκκινα και γήινα χρώματα, που τονίζουν το πάθος αλλά και τη φθορά.

Κοστούμια: Σχεδιασμένα από τον Γουίλιαμ Τσανγκ, τα παραδοσιακά κινέζικα φορέματα qipao της Μις Χουά αντικατοπτρίζουν την οικονομική της πτώση και το πέρασμα του χρόνου, χάνοντας σταδιακά την πολυτέλειά τους.

Η ταινία καταργεί την απόσταση ανάμεσα στις αισθήσεις. Μέσα από τα πλάνα του Κρίστοφερ Ντόιλ, ο θεατής δεν βλέπει απλώς, αλλά «αισθάνεται» την υφή των υφασμάτων και τη θερμοκρασία των σωμάτων στην οθόνη. Χαρακτηρίστηκε ως μια «γιορτή των αισθήσεων» που αποπνέει έναν υπόκωφο, σχεδόν ανυπόφορο ερωτισμό.

Πρέπει να σταθεί κάνεις ιδιαίτερα στο πώς ο σκηνοθέτης αποτύπωσε τον καθαρό αισθησιασμό χωρίς να καταφύγει σε φτηνές ή υπερβολικά γυμνές σκηνές: μια απίστευτα κομψή μελέτη πάνω στον πόθο, όπου η πρώτη χειρονομία της Μις Χουά μετατρέπεται σε μια ισόβια, μελαγχολική εμμονή γεμάτη ρομαντισμό και θλίψη.

Η ταινία χαρακτηρίζεται ως η ιδανική «συμπληρωματική» προσθήκη στο "Ερωτική Επιθυμία" και το "2046". Αν και είναι μικρότερη σε διάρκεια, διαθέτει την ίδια ποιητική δομή, τη σπασμένη αφήγηση και το μοτίβο του ανεκπλήρωτου έρωτα που καθιέρωσαν τον Γουόνγκ Καρ Γουάι ως μετρέρ του είδους.

Η Ιστορία της Ασχήμιας.

Το Ανατρεπτικό Αριστούργημα του Ουμπέρτο Έκο για την Ασχήμια.

Όταν ο Ουμπέρτο Έκο εξέδωσε το 2004 την «Ιστορία της Ομορφιάς», πολλοί θεώρησαν ότι εξάντλησε το θέμα της αισθητικής. Η μεγάλη έκπληξη όμως ήρθε τρία χρόνια αργότερα, το 2007, με την κυκλοφορία της «Ιστορίας της Ασχήμιας» (Storia della bruttezza). Με αυτό το έργο, ο Ιταλός σημειολόγος και φιλόσοφος απέδειξε ότι το απωθητικό, το μακάβριο και το τερατώδες έχουν πολύ πιο βαθιά, περίπλοκη και συναρπαστική ιστορία από το κλασικό κάλλος.

Η Δομή και η Φιλοσοφία του Βιβλίου.

Το βιβλίο δεν είναι μια απλή παράθεση «άσχημων» πραγμάτων, αλλά μια βαθιά πολιτισμική μελέτη. Ο Έκο χωρίζει το έργο σε θεματικές και χρονολογικές ενότητες, εξετάζοντας πώς κάθε εποχή εφηύρε τα δικά της «τέρατα».

Το βασικό του επιχείρημα είναι διπλό:

Η Ομορφιά είναι βαρετή, η Ασχήμια είναι άπειρη: Η ομορφιά περιορίζεται πάντα από κανόνες (συμμετρία, αναλογίες). Αντίθετα, η ασχήμια δεν έχει όρια· περιλαμβάνει το γκροτέσκο, το φρικιαστικό, το γελοίο, το πρόστυχο και το δαιμονικό.

Η ανάγκη για το «Κακό»: Η ιστορία της ασχήμιας είναι στενά συνδεδεμένη με την ανάγκη των κοινωνιών να προβάλλουν τους φόβους τους, το περιθώριο ή το «ξένο» πάνω σε μια μορφή που προκαλεί αποστροφή.

Ένα Μωσαϊκό Τέχνης και Λογοτεχνίας.

Το βιβλίο ξεχωρίζει για τον μοναδικό τρόπο που συνδυάζει την πλούσια εικονογράφηση με τα κείμενα-ντοκουμέντα. Ο Έκο δεν μιλάει μόνος του· παραθέτει αποσπάσματα από μεγάλους στοχαστές και ποιητές (από τον Όμηρο και τον Άγιο Αυγουστίνο μέχρι τον Σαίξπηρ, τον Γκαίτε και τον Μπωντλαίρ), δίπλα σε έργα τέχνης των Ιερώνυμου Μπος, Φρανθίσκο Γκόγια και των εξπρεσιονιστών του 20ού αιώνα.

Μέσα από τις σελίδες του, ο αναγνώστης ανακαλύπτει:

Το πάθος του Μεσαίωνα με την Κόλαση: Πώς οι καλλιτέχνες επιστράτευαν τη φαντασία τους για να αποδώσουν τον Διάβολο και τα βασανιστήρια των αμαρτωλών.

Τα «Θαύματα» της Φύσης: Την εποχή που οι παραμορφώσεις και οι δυσμορφίες δεν θεωρούνταν ιατρικά προβλήματα, αλλά «σημάδια» ή θεϊκά μηνύματα.

Την απενοχοποίηση του 20ού αιώνα: Πώς η βιομηχανική εποχή και η pop κουλτούρα μετέτρεψαν το άσχημο σε μόδα και εμπορικό προϊόν (από το κιτς μέχρι τις ταινίες τρόμου).

Γιατί παραμένει επίκαιρο;

Η «Ιστορία της Ασχήμιας» του Έκο δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για το παρελθόν. Μας βοηθά να καταλάβουμε το παρόν. Η ασχήμια δεν είναι το αντίθετο της ομορφιάς, αλλά μια αυτόνομη, πλούσια αισθητική κατηγορία. Ενώ η ομορφιά μάς προσφέρει μια προσωρινή ψευδαίσθηση τελειότητας, η ασχήμια μας υπενθυμίζει την πραγματική φύση της ζωής: τη φθορά, το παράδοξο και το ατελές. Σε μια εποχή που κυριαρχείται από την εμμονή της ψηφιακής τελειότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το έργο αυτό μας θυμίζει ότι η ανθρώπινη εμπειρία ολοκληρώνεται μόνο όταν αποδεχτούμε το διαφορετικό.

Το Εγκαταλελειμμένο Εικονοστάσι.

 

Κανείς δεν θυμόταν πότε τοποθετήθηκε το εικονοστάσι. Βρισκόταν σε μια στροφή του δρόμου, εκεί όπου ο ελαιώνας τελείωνε και άρχιζε το πέτρινο βουνό. Ήταν βαμμένο κάποτε, μα τώρα είχε σκουριάσει  και οι ρωγμές στο μέταλλο έμοιαζαν με λεπτούς χάρτες άγνωστων χωρών.

Οι περαστικοί έλεγαν πως είχε στηθεί για έναν βοσκό που χτυπήθηκε από κεραυνό. Άλλοι για έναν στρατιώτη που δεν γύρισε ποτέ από πόλεμο. Ένας γέρος επέμενε πως δεν υπήρξε ποτέ νεκρός· πως το εικονοστάσι ήταν αφιερωμένο σε έναν άνθρωπο που απλώς έφυγε και ξεχάστηκε.

Αυτή η τελευταία εκδοχή με γοήτευε.

Διότι οι νεκροί έχουν τάφους, ημερομηνίες και τελετές. Οι ξεχασμένοι έχουν μόνο σιωπή.

Ένα απόγευμα του Ιουνίου στάθηκα μπροστά του. Η γυάλινη πόρτα έλειπε. Η εικόνα του αγίου είχε ξεθωριάσει τόσο, ώστε το πρόσωπο έμοιαζε να διαλύεται μέσα στο ξύλο. Μόνο τα μάτια παρέμεναν αμυδρά ορατά, σαν δύο σημεία που αντιστέκονταν στον χρόνο.

Τότε συλλογίστηκα μια παράδοξη θεωρία.

Ίσως τα εικονοστάσια να μην είναι αφιερωμένα στους ανθρώπους, αλλά στις αναμνήσεις τους.

Όσο κάποιος θυμάται το γεγονός, το καντήλι καίει. Όταν η τελευταία μνήμη σβήσει, το εικονοστάσι εγκαταλείπεται. Όχι από αμέλεια, αλλά από μεταφυσική αναγκαιότητα.

Το συγκεκριμένο είχε φτάσει στο τελευταίο στάδιο της ύπαρξής του.

Ήταν ένα μνημείο λήθης.

Καθώς το παρατηρούσα, μου φάνηκε ότι όλη η ανθρώπινη ιστορία θα μπορούσε να περιγραφεί ως μια ατέλειωτη σειρά εγκαταλελειμμένων εικονοστασίων. Αυτοκρατορίες που κανείς δεν μνημονεύει, έρωτες που δεν άφησαν επιστολές, ποιήματα που χάθηκαν πριν διαβαστούν. Ολόκληρες ζωές βυθισμένες στην αφάνεια. Η μνήμη είναι μικρή· η λήθη απέραντη. 

Έσκυψα και βρήκα μέσα λίγη σκόνη, ένα ξεραμένο φύλλο ελιάς και ένα σπίρτο.

Το σπίρτο με τάραξε.

Σήμαινε πως κάποιος είχε περάσει από εκεί όχι πολύ παλιά. Κάποιος είχε επιχειρήσει να ανάψει ξανά το καντήλι.

Ποιος;

Ένας συγγενής; Ένας προσκυνητής; Ή μήπως ένας άνθρωπος που, χωρίς να γνωρίζει τίποτε για την ιστορία του τόπου, αισθάνθηκε την ανάγκη να αντισταθεί για λίγο στη φθορά;

Δεν έμαθα ποτέ.

Όμως ξαφνικά κατάλαβα ότι η αξία του εικονοστασίου δεν βρισκόταν στο παρελθόν του. Βρισκόταν στην επιμονή του να υπάρχει.

Όπως ο βράχος του Σισύφου ανεβαίνει αιώνια το βουνό, έτσι και κάθε γενιά ανάβει ξανά το φως που η προηγούμενη άφησε να σβήσει. 

Ο ήλιος έδυε πίσω από τις ελιές. Οι σκιές μεγάλωναν. Το εικονοστάσι δεν φαινόταν πια εγκαταλελειμμένο. Έμοιαζε να περιμένει.

Ίσως όλα τα εικονοστάσια να περιμένουν.

Όχι τους νεκρούς.

Ούτε τους αγίους.

Αλλά τον επόμενο διαβάτη που θα σταθεί για λίγο μπροστά τους και θα αναρωτηθεί ποια άγνωστη ζωή κρύβεται πίσω από το φθαρμένο γυαλί.

Διότι εκείνη ακριβώς τη στιγμή, έστω και για μία αναπνοή, η λήθη υποχωρεί.

Και το καντήλι ανάβει ξανά.

Καρύταινα.