Και οι Βασιλιάδες πεθαίνουν.

 

Στις 16 Αυγούστου 1977, ο Έλβις Πρίσλεϊ πέθανε στο Μέμφις. Ο άνθρωπος που είχε γίνει «Βασιλιάς» μιας ολόκληρης εποχής, που είχε αλλάξει τη μουσική, την εικόνα και τη σχέση μιας γενιάς με το τραγούδι, έφυγε όπως φεύγουν όλοι οι άνθρωποι: μόνος απέναντι στο αναπόφευκτο.

Και τότε ίσως αποκαλύπτεται η μεγαλύτερη ειρωνεία της ανθρώπινης δόξας.

Και οι βασιλιάδες πεθαίνουν.

Πεθαίνουν οι αυτοκράτορες, οι πρόεδροι, οι σταρ, οι πλούσιοι, οι διάσημοι, εκείνοι που κάποτε έμοιαζαν μεγαλύτεροι από τη ζωή. Πεθαίνουν κι εκείνοι που τα ονόματά τους φωτίζουν πλατείες, στάδια, οθόνες και βιβλία. Ο χρόνος, αδιάφορος απέναντι στη φήμη, δεν αναγνωρίζει τίτλους.

Ο Έλβις υπήρξε για εκατομμύρια ανθρώπους κάτι περισσότερο από τραγουδιστής. Ήταν σύμβολο. Η φωνή μιας εποχής που ήθελε να σπάσει τα καλούπια της προηγούμενης. Η κίνηση του σώματός του έγινε σκάνδαλο, η εμφάνισή του πρόκληση, η μουσική του επανάσταση. Κι όμως, πίσω από τον μύθο υπήρχε ένας άνθρωπος.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο συγκλονιστικό.

Όσο ψηλά κι αν ανέβει κάποιος, στο τέλος επιστρέφει στην ίδια ανθρώπινη μοίρα. Η σκηνή σβήνει. Τα φώτα κλείνουν. Το χειροκρότημα κάποτε σταματά.

Μένει μόνο ό,τι κατάφερε να αφήσει μέσα στους άλλους.

Ο Έλβις πέθανε, αλλά το τραγούδι του δεν πέθανε μαζί του. Η φωνή του εξακολουθεί να ταξιδεύει από γενιά σε γενιά. Κι έτσι ο άνθρωπος χάνει τη ζωή του, αλλά μπορεί να κερδίσει κάτι παράξενο απέναντι στον χρόνο: τη μνήμη.

Ίσως τελικά αυτή να είναι η μόνη αθανασία που μας επιτρέπεται.

Όχι να μη πεθάνουμε.

Αλλά να υπάρξει κάποιος, κάποτε, που θα ακούσει τη φωνή μας μέσα στη σιωπή των χρόνων και θα πει:

«Κάποτε υπήρξε αυτός ο άνθρωπος.»

Γιατί και οι βασιλιάδες πεθαίνουν.

Μόνο που μερικοί αφήνουν πίσω τους ένα τραγούδι που αρνείται να πεθάνει.

Swinger.

Swinger: Όταν η ανταλλαγή συντρόφων γίνεται ο καθρέφτης της υπαρξιακής κρίσης.

Τι συμβαίνει όταν η απόλυτη σεξουαλική ελευθερία μετατρέπεται σε άλλη μια βαρετή, καθημερινή ρουτίνα; Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα που θέτει η δανέζικη ταινία «Swinger» (2016), σε σκηνοθεσία και σενάριο του ανατρεπτικού σκηνοθέτη και σεναριογράφου Mikkel Munch-Fals. Πρόκειται για μια αιχμηρή, μαύρη κωμωδία που χρησιμοποιεί ένα φαινομενικά προκλητικό θέμα για να μιλήσει για κάτι πολύ πιο βαθύ: την κρίση της μέσης ηλικίας και την ανθρώπινη ανάγκη για ουσιαστική σύνδεση.

Η πλοκή: ένας «παγωμένος» γάμος σε αναζήτηση σπίθας.

Ο Άνταμ (Martin Buch) είναι ένας μεσήλικας που, σύμφωνα με τα κοινωνικά πρότυπα, τα έχει όλα. Μια επιτυχημένη καριέρα, μια πανέμορφη βίλα, μια σταθερή σύζυγο, την Ίρις (Mille Dinesen), και έναν έφηβο γιο. Παρά την τέλεια βιτρίνα, ο Άνταμ νιώθει συναισθηματικά νεκρός. Έχει χάσει κάθε ίχνος νεανικού ενθουσιασμού και αυθορμητισμού.

Για να σώσουν τον γάμο τους από την πλήξη, ο Άνταμ και η Ίρις επισκέπτονται τακτικά ένα πολυτελές κτήμα στην εξοχή, το οποίο λειτουργεί ως κλειστό κλαμπ για swingers (ανταλλαγή συντρόφων). Εκεί συναντούν μια σταθερή παρέα άλλων μεσήλικων ζευγαριών. Ωστόσο, ακόμη και αυτή η σεξουαλική «απελευθέρωση» έχει μετατραπεί με τα χρόνια σε μια βαρετή, σχεδόν τυπική ρουτίνα, με τους ίδιους ανθρώπους, τους ίδιους κανόνες και τις ίδιες αμήχανες συζητήσεις.

Όλα αλλάζουν όταν στο θέρετρο καταφθάνει ένα πολύ νεότερο ζευγάρι. Η πανέμορφη και αυθόρμητη Πατρίσια και ο νεαρός μουσικός σύντροφός της, ο Πάτρικ. Η παρουσία τους φέρνει μια έκρηξη φρεσκάδας, αλλά παράλληλα ξυπνάει τις ανασφάλειες των μεγαλύτερων ζευγαριών για τα νιάτα που χάνονται και το σώμα που γερνάει.

Κατά τη διάρκεια αυτού του Σαββατοκύριακου, ο Άνταμ έρχεται κοντά με την Πατρίσια. Αντί όμως για μια απλή, εφήμερη σεξουαλική επαφή -όπως ορίζει ο κώδικας των swingers- ο Άνταμ παραβιάζει τον απόλυτο κανόνα της κοινότητας: ερωτεύεται παράφορα την Πατρίσια. Βλέπει σε αυτήν την ευκαιρία να ξανανιώσει ζωντανός, να ξεφύγει από το «τέλμα» της ζωής του και να ανακτήσει τον χαμένο του ενθουσιασμό. Αυτό το ξαφνικό, αληθινό συναίσθημα λειτουργεί σαν ντόμινο. Μέσα σε ένα περιβάλλον όπου τα συναισθήματα απαγορεύονται αυστηρά και όλα υποτίθεται ότι γίνονται «μόνο για τη διασκέδαση», ο έρωτας του Άνταμ φέρνει στην επιφάνεια κρυμμένα συναισθήματα, κρυφές ανασφάλειες και πολλές αποκαλύψεις. Έντονη ζήλια και κτητικότητα. Ξέσπασμα κρυμμένων προβλημάτων στους γάμους όλων των υπόλοιπων ζευγαριών. Κωμικοτραγικές καταστάσεις, καθώς ο Άνταμ προσπαθεί απεγνωσμένα να διεκδικήσει μια γυναίκα που ανήκει σε μια εντελώς διαφορετική γενιά. Η ταινία κορυφώνεται με τους χαρακτήρες να απογυμνώνονται όχι μόνο από τα ρούχα τους, αλλά κυρίως από τις αυταπάτες τους, αναγκαζόμενοι να αντιμετωπίσουν την αλήθεια για τη μοναξιά τους και το τι πραγματικά ζητούν από τη ζωή και τους συντρόφους τους.

Ο Άνταμ, έχοντας πιστέψει ότι ο έρωτάς του για τη νεαρή Πατρίσια είναι αμοιβαίος και ότι βρήκε τη «σανίδα σωτηρίας» που θα τον βγάλει από το τέλμα της ζωής του, αποφασίζει να ρισκάρει τα πάντα. Είναι έτοιμος να διαλύσει τον γάμο του με την Ίρις και να αφήσει πίσω του την τακτοποιημένη αστική του ζωή. Ωστόσο, έρχεται αντιμέτωπος με τη σκληρή πραγματικότητα. Για την Πατρίσια, όλο αυτό ήταν απλώς μια εφήμερη περιπέτεια του Σαββατοκύριακου. Η νεαρή κοπέλα δεν έχει καμία πρόθεση να εγκαταλείψει τη δική της ζωή ή τον σύντροφό της για χάρη ενός μεσήλικα άνδρα που περνάει κρίση ηλικίας. Η απόρριψη αυτή πληγώνει βαθιά τον Άνταμ και τον αναγκάζει να συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορεί να «αγοράσει» ή να κλέψει τα χαμένα του νιάτα. Η σύζυγός του, η Ίρις, αν και πληγωμένη από τη συναισθηματική προδοσία του Άνταμ, δεν αντιδρά με υστερία. Αντίθετα, αντιμετωπίζει την κατάσταση με μια σχεδόν κυνική αλλά και ρεαλιστική ωριμότητα. Καταλαβαίνει ότι η "φυγή" του Άνταμ προς την Πατρίσια δεν αφορούσε την ίδια την κοπέλα, αλλά την εσωτερική του ανάγκη να νιώσει ξανά ζωντανός. Η ταινία κλείνει με το Σαββατοκύριακο να φτάνει στο τέλος του και τα ζευγάρια να επιστρέφουν στις κανονικές τους ζωές. Ο Άνταμ και η Ίρις μπαίνουν στο αυτοκίνητο για το ταξίδι της επιστροφής. Το φινάλε δεν προσφέρει ένα εύκολο ή απόλυτα χαρούμενο happy end, αλλά μια ρεαλιστική και γλυκόπικρη αποδοχή. Ο Άνταμ επιστρέφει στη βάση του αλλαγμένος. Έχει αποδεχτεί το πέρασμα του χρόνου, τη φθορά και το γεγονός ότι οι μαγικές λύσεις δεν υπάρχουν. Υπάρχει όμως μια λεπτή αλλαγή στη δυναμική του ζευγαριού. Έχοντας αγγίξει τον πάτο και έχοντας «ξεγυμνωθεί» συναισθηματικά, ο Άνταμ και η Ίρις ξεκινούν να επικοινωνούν ξανά με μια ειλικρίνεια που είχε χαθεί εδώ και χρόνια.

Πίσω από το Σεξ: μια σπουδή στην αστική μοναξιά. 

Ο Munch-Fals αποφεύγει με μαεστρία τις παγίδες μιας φτηνής, πρόχειρης κωμωδίας. Το «Swinger» δεν είναι μια ταινία για το σεξ, αλλά μια βαθιά κοινωνική σάτιρα. Το θέρετρο των swingers λειτουργεί ως μια μικρογραφία της σύγχρονης κοινωνίας, όπου οι άνθρωποι προσπαθούν απεγνωσμένα να καταναλώσουν εμπειρίες για να γεμίσουν το εσωτερικό τους κενό. Το χιούμορ της ταινίας είναι μαύρο και άβολο, προκαλώντας τον θεατή να γελάσει με τις δικές του ανασφάλειες, τον φόβο των γηρατειών και την τρομακτική διαπίστωση ότι ο χρόνος κυλάει ανεπιστρεπτί.

Ο πρωταγωνιστής Martin Buch δίνει μια εξαιρετική, πολυεπίπεδη ερμηνεία ως Άνταμ (η οποία του χάρισε και υποψηφιότητα Α' Ανδρικού Ρόλου στα βραβεία), ισορροπώντας ανάμεσα στην κωμική αμηχανία και τη δραματική απόγνωση.

Το σενάριο βασίζεται σε έξυπνους διαλόγους που αποδομούν τις σύγχρονες σχέσεις χωρίς να γίνονται διδακτικοί.

Ο σκηνοθέτης καταφέρνει να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα που είναι ταυτόχρονα ζεστή αλλά και ειρωνική, αποδεικνύοντας γιατί θεωρείται ένας από τους πιο ενδιαφέροντες δημιουργούς του σύγχρονου δανέζικου σινεμά.

Το «Swinger» είναι μια αναζωογονητική πρόταση για όσους έχουν κουραστεί από τις προβλέψιμες χολιγουντιανές κομεντί. Είναι μια ταινία που θα κάνει τον θεατή να γελάσει, να νιώσει άβολα, αλλά κυρίως να σκεφτεί τη δική του ζωή και το τι σημαίνει τελικά να είσαι ευτυχισμένος σε μια σχέση.

Γραμματείς και Φαρισαίοι.

Οι άνθρωποι έχουν μια παράξενη συνήθεια: αγαπούν να κρίνουν τις σχέσεις των άλλων.

Ιδίως όταν δύο άνθρωποι προέρχονται από διαφορετικούς κόσμους. Όταν δεν ταιριάζουν, σύμφωνα με τα δικά τους μέτρα, τα επαγγέλματα, οι κοινωνικές τάξεις, η ηλικία, η οικονομική κατάσταση, η μόρφωση ή ο τρόπος ζωής.

Θεατρίνες και πολιτικοί.

Γιατροί και τραγουδίστριες.

Δικηγορίνες και φυλακισμένοι.

Καθηγήτριες και μαθητές.

Δημοσιογραφίνες και επιχειρηματίες.

Μηχανικοί και χορεύτριες.

Και κάθε φορά κάποιος θα βρεθεί να ρωτήσει: «Μα τι κοινό μπορεί να έχουν αυτοί οι δύο;»

Ίσως τίποτα από όσα εμείς θεωρούμε σημαντικά. Και ίσως τα πάντα από όσα πραγματικά έχουν σημασία.

Γιατί οι άνθρωποι δεν ερωτεύονται τα επαγγέλματά τους. Δεν ερωτεύονται τα πτυχία τους, τις θέσεις τους, τις περιουσίες τους, τους τίτλους τους ή την κοινωνική τους εικόνα.

Ερωτεύονται έναν άνθρωπο.

Έναν τρόπο να τους κοιτάζει.

Μια φωνή.

Μια παρουσία.

Μια ασφάλεια.

Ένα χαμόγελο.

Μια κατανόηση.

Μια σιωπή που δεν χρειάζεται εξηγήσεις.

Ο γιατρός, όταν επιστρέφει στο σπίτι, παύει να είναι «ο γιατρός». Ο πολιτικός μπορεί να αφήσει την εξουσία έξω από την πόρτα. Η ηθοποιός βγάζει το κοστούμι του ρόλου της. Ο τραγουδιστής αφήνει το μικρόφωνο. Ο καθηγητής κλείνει τα βιβλία. Ο δικηγόρος αφήνει τη δικογραφία στο γραφείο. Ο αγρότης γυρίζει από το χωράφι. Ο ναυτικός επιστρέφει από τη θάλασσα.

Και τότε μένει ο άνθρωπος.

Αυτόν όμως δεν τον γνωρίζουν οι τρίτοι.

Οι τρίτοι βλέπουν μόνο την εικόνα.

Βλέπουν το επάγγελμα, το χρήμα, τη δημοσιότητα, το κοινωνικό κύρος. Βλέπουν αυτό που φαίνεται. Και πάνω σε αυτό χτίζουν ολόκληρες ιστορίες.

Δεν ξέρουν όμως τι συμβαίνει όταν κλείσουν τα φώτα.

Δεν ξέρουν ποιος ήταν εκεί όταν ήρθε η δύσκολη ώρα.

Δεν ξέρουν ποιος στάθηκε δίπλα στον άλλον όταν χάθηκε η σιγουριά.

Δεν ξέρουν ποιος άκουσε χωρίς να διακόψει.

Δεν ξέρουν ποιος έμεινε.

Κι όμως, κρίνουν.

Ίσως επειδή είναι ευκολότερο να κρίνεις μια ξένη σχέση παρά να κοιτάξεις τη δική σου.

Είναι ευκολότερο να σχολιάζεις γιατί ένας καλλιτέχνης είναι με έναν επιστήμονα, γιατί ένας επιχειρηματίας αγαπά μια εκπαιδευτικό ή γιατί ένας άνθρωπος με μεγάλη κοινωνική θέση επέλεξε κάποιον που «δεν του ταιριάζει», παρά να αναρωτηθείς αν εσύ έχεις αγαπήσει ποτέ χωρίς να βάζεις όρους.

Γιατί ποιος αποφασίζει ποιος ταιριάζει με ποιον;

Ποιο κοινωνικό συμβούλιο εκδίδει τις άδειες του έρωτα;

Ποιο πτυχίο πιστοποιεί την καταλληλότητα μιας αγκαλιάς;

Ποια οικονομική κατάσταση εγγυάται την ευτυχία;

Και ποιο επάγγελμα μπορεί να προβλέψει αν δύο άνθρωποι θα αντέξουν ο ένας τον άλλον στις δύσκολες μέρες;

Η αλήθεια είναι πως ο έρωτας δεν διαβάζει βιογραφικά.

Δεν κοιτάζει τίτλους.

Δεν μετρά πτυχία.

Δεν συγκρίνει εισοδήματα.

Δεν ρωτά κοινωνική τάξη.

Μπορεί να βάλει στο ίδιο τραπέζι ανθρώπους που κανείς δεν θα φανταζόταν μαζί.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η ομορφιά του: στην ανατροπή όλων όσων εμείς θεωρούμε «ταιριαστά».

Γι’ αυτό ας αφήσουμε τους ανθρώπους να ερωτευτούν και να αγαπήσουν. Ας αφήσουμε τη ζωή τους να είναι δική τους.

Ας σταματήσουμε να ψάχνουμε το «γιατί» στις σχέσεις των άλλων και ας ψάξουμε λίγο περισσότερο το «γιατί» στις δικές μας.

Γιατί στο τέλος δεν έχει σημασία αν είναι θεατρίνα και πολιτικός, γιατρός και τραγουδίστρια, δικηγόρος και ζωγράφος, αγρότης και αρχιτέκτονας, εργάτης και πανεπιστημιακός.

Σημασία έχει αν ο ένας άνθρωπος βρίσκει στον άλλον έναν τόπο να ακουμπήσει.

Και όσοι στέκονται απ’ έξω, κουτσομπολεύουν, καταδικάζουν και αποφασίζουν ποιος πρέπει να αγαπά ποιον, ας θυμηθούν κάτι παλιό:  «Ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριταί».

Όχι για εκείνους που αγαπούν.

Για εκείνους που κρίνουν την αγάπη των άλλων.

Γιατί η σχέση δύο ανθρώπων δεν είναι δημόσια υπόθεση. Και η αγάπη κι ο έρωτας δεν ζητά την άδεια κανενός.

Στριπτίζ.

«Στριπτίζ» του Ζωρζ Σιμενόν: Η ψυχολογική ανατομία μιας αναπόφευκτης καταστροφής.

Όταν ακούμε το όνομα του Ζωρζ Σιμενόν, ο νους μας πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στον θρυλικό επιθεωρητή Μαιγκρέ. Ωστόσο, η πραγματική λογοτεχνική ιδιοφυΐα του Βέλγου συγγραφέα συχνά ξεδιπλώνεται στα λεγόμενα «σκληρά βιβλία» του (romans durs). Πρόκειται για αυτοτελή, σκοτεινά ψυχολογικά μυθιστορήματα, όπου δεν υπάρχει κανένας ντετέκτιβ για να αποδώσει δικαιοσύνη. Ανάμεσα σε αυτά, το «Στριπτίζ» (Striptease, 1959) ξεχωρίζει ως μια συγκλονιστική σπουδή πάνω στην ανθρώπινη απόγνωση, τη ζήλια και την ανάγκη για επιβίωση.

Η υπόθεση: ένας ψυχολογικός πόλεμος κάτω από τα "φώτα της νύχτας".

Η ιστορία μας μεταφέρει στον παρακμιακό μικρόκοσμο του «Μονικό», ενός τρίτης κατηγορίας καμπαρέ στις Κάννες. Εκεί, η Σελίτα, μια έμπειρη 32χρονη στριπτιζέζ, δίνει μια αθόρυβη μάχη με τον χρόνο. Είναι επί χρόνια ερωμένη του ιδιοκτήτη, του κυρίου Λεόν, και το μεγάλο της όνειρο είναι να εκτοπίσει την άρρωστη σύζυγό του, να γίνει η νόμιμη «αφεντικίνα» και να κάτσει επιτέλους στο ασφαλές ταμείο του μαγαζιού, ξεφεύγοντας από τη σκηνή.

Όλες οι ισορροπίες όμως ανατρέπονται με την εμφάνιση της Μωντ, μιας 19χρονης κοπέλας από την επαρχία. Η Μωντ πλασάρεται ως ντροπαλή, αθώα και απροστάτευτη. Πολύ γρήγορα όμως, αποδεικνύεται εξαιρετικά φιλόδοξη και χειριστική. Χρησιμοποιώντας το προφίλ του «θύματος», μαγνητίζει το ενδιαφέρον του Λεόν, γίνεται το νέο αστέρι του στριπτίζ και απειλεί να γκρεμίσει όλα όσα η Σελίτα έχτιζε για χρόνια.

Η πλοκή και η κλιμάκωση της εμμονής.

Ο Σιμενόν χτίζει μια κλειστοφοβική ατμόσφαιρα όπου η ένταση κορυφώνεται αργά αλλά σταθερά. Η Σελίτα, κυριευμένη από νοσηρή ζήλια και βλέποντας τα όνειρά της για κοινωνική αποκατάσταση να εξανεμίζονται, χάνει τον έλεγχο. Σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια να εξοντώσει την αντίπαλό της, στήνει μια παγίδα, πείθει έναν πλούσιο πελάτη να προσφέρει ένα τεράστιο ποσό στη Μωντ για μια ιδιωτική παράσταση ολοκληρωτικού στριπτίζ, χωρίς κανένα ταμπού (ή περιορισμό), ελπίζοντας ότι ο Λεόν θα εξοργιστεί μαζί της. Το σχέδιο όμως γυρίζει μπούμερανγκ. Ο Λεόν καταλαβαίνει την πλεκτάνη, εξοργίζεται με τη Σελίτα και τη διώχνει κακείν κακώς από τη ζωή του και το καμπαρέ.

Το τραγικό φινάλε.

Παγιδευμένη στο απόλυτο αδιέξοδο, χωρίς μέλλον και αξιοπρέπεια, η Σελίτα επιστρέφει κρυφά τη νύχτα και επιτίθεται άγρια στη Μωντ με ένα ξυράφι, παραμορφώνοντας το πρόσωπό της -το μοναδικό όπλο της νεαρής κοπέλας. Το βιβλίο κλείνει με τη Σελίτα κλεισμένη σε ψυχιατρικό άσυλο. Σε μια τραγική ειρωνεία, μέσα στις παραισθήσεις της, νιώθει επιτέλους γαλήνη, πιστεύοντας ότι πέτυχε τον στόχο της και κάθεται στο ταμείο του μαγαζιού.

Τα βαθύτερα μηνύματα του έργου.

Το «Στριπτίζ» δεν είναι μια απλή ιστορία αντεκδίκησης. Ο Σιμενόν κάνει ένα μεταφορικό «στριπτίζ» στην ίδια την ανθρώπινη ψυχή και την κοινωνία, αφήνοντας πίσω του δυνατά μηνύματα.

Η ψευδαίσθηση της αθωότητας: Ο συγγραφέας ανατρέπει το κλασικό στερεότυπο της προκλητικής "femme fatale". Δείχνει πώς η υποτιθέμενη αδυναμία και η «αθωότητα» μπορούν να γίνουν τα πιο σκληρά χειριστικά όπλα για την κατάκτηση της εξουσίας. Η Μωντ εμφανίζεται ως ένα ντροπαλό, απροστάτευτο κορίτσι από την επαρχία που βρέθηκε στη νύχτα από ανάγκη. Δεν προκαλεί ανοιχτά, δεν ντύνεται εξεζητημένα και δείχνει να έχει ανάγκη από προστασία. Αυτή ακριβώς η «αθωότητα» είναι που μαγνητίζει τον ιδιοκτήτη του καμπαρέ, τον Λεόν, ο οποίος έχει βαρεθεί τις προκλητικές και έμπειρες γυναίκες της νύχτας, όπως η Σελίτα. Πίσω όμως από αυτό το γλυκό και εύθραυστο προφίλ κρύβεται μια άκρως υπολογιστική, φιλόδοξη και χειριστική προσωπικότητα. Η Μωντ χρησιμοποιεί την υποτιθέμενη αθωότητά της ως μάσκα για να πετύχει τους σκοπούς της, να εκτοπίσει τη Σελίτα και να γίνει το πρώτο όνομα στο καμπαρέ.

Ο αδυσώπητος χρόνος και η γυναικεία φθορά: Σε μια κοινωνία που αντιμετωπίζει τη γυναίκα ως αναλώσιμο προϊόν με ημερομηνία λήξης, η ηλικιακή φθορά της 32χρονης Σελίτας ισοδυναμεί με οικονομικό και κοινωνικό θάνατο.

Η λαχτάρα για ασφάλεια: Η Σελίτα δεν κινείται από τυφλό πάθος για τον Λεόν, αλλά από μια απεγνωσμένη ανάγκη για «νοικοκυρεμένη» ζωή. Το ταμείο του καμπαρέ είναι η δική της λύτρωση από το περιθώριο.

Η απογύμνωση της Ριβιέρας: Ο Σιμενόν ξεσκίζει τη λαμπερή βιτρίνα των Καννών. Πίσω από το γκλάμουρ της γαλλικής Ριβιέρας, αποκαλύπτει τη μιζέρια, την ανέχεια και την εκμετάλλευση των ανθρώπων της νύχτας. Ο Σιμενόν κάνει ένα μεταφορικό «στριπτίζ » στην ίδια την κοινωνία. 

Η αυτοκαταστροφική φύση του μίσους: Η εμμονή θολώνει τη λογική. Στην προσπάθησή της να καταστρέψει τη Μωντ, η Σελίτα εκμηδενίζει πρώτα απ' όλα τον ίδιο της τον εαυτό.

Γιατί αξίζει να το διαβάσει κανείς σήμερα;

Το «Στριπτίζ» είναι ένα κορυφαίο δείγμα ψυχολογικού νουάρ. Ο Σιμενόν, με τη λιτή, κοφτή και γεμάτη ακρίβεια γραφή του, δεν κρίνει τους ήρωές του· τους παρατηρεί με μια σχεδόν κλινική, αλλά βαθιά ανθρώπινη ματιά. Αν κανείς ψάχνει ένα βιβλίο που θα τον κρατήσει σε ένταση, όχι μέσα από κυνηγητά, αλλά μέσα από τα σκοτεινά μονοπάτια του ανθρώπινου μυαλού, το «Στριπτίζ» πρέπει σίγουρα να μπει στη λίστα του.

Η κωλοφωτιά -το μικρό θαύμα που ανάβει μέσα στη καλοκαιρινή νύχτα.

 

Υπάρχουν πλάσματα τόσο μικρά, που θα μπορούσαν εύκολα να περάσουν απαρατήρητα. Κι όμως, μερικά από αυτά κουβαλούν μέσα τους ένα θαύμα μεγαλύτερο από το μέγεθός τους. Η πυγολαμπίδα, η κωλοφωτιά όπως τη γνωρίζει η λαϊκή μας γλώσσα, είναι ένα από αυτά. Ένα μικρό νυχτόβιο έντομο της οικογένειας των Λαμπυρίδων (Lampyridae), της τάξης των κολεοπτέρων, δηλαδή των σκαθαριών, που κάθε καλοκαιρινή νύχτα μοιάζει να κρατά ένα μικρό αστέρι χαμηλά, ανάμεσα στα χόρτα.

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμά της είναι η ικανότητά της να παράγει και να εκπέμπει φως από το κάτω μέρος της κοιλιάς της. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται βιοφωταύγεια. Δεν πρόκειται για φωτιά, ούτε για φως που παράγεται από θερμότητα. Είναι ένα πραγματικό «κρύο φως», αποτέλεσμα μιας χημικής αντίδρασης με εξαιρετικά υψηλή ενεργειακή απόδοση. Η φύση έχει βρει έναν σχεδόν τέλειο τρόπο να μετατρέπει χημική ενέργεια σε φως, με ελάχιστη απώλεια ως θερμότητα.

Στην καρδιά αυτού του μικρού θαύματος βρίσκονται η λουσιφερίνη και το ένζυμο λουσιφεράση. Με την παρουσία οξυγόνου, μαγνησίου και του ενεργειακού μορίου ATP, η αντίδραση παράγει τη φωτεινή αναλαμπή. Έτσι, μέσα σε ένα σώμα λίγων χιλιοστών, η φύση έχει κρύψει ένα ολόκληρο εργαστήριο βιοχημείας, όπου η ενέργεια μεταμορφώνεται σε φως.

Κι όμως, όταν η πυγολαμπίδα ανάβει, τίποτε από αυτή την πολυπλοκότητα δεν φαίνεται. Βλέπουμε μόνο μια μικρή φωτεινή κουκκίδα να εμφανίζεται μέσα στο σκοτάδι.

Συνήθως το φως της είναι πρασινοκίτρινο, αλλά ανάλογα με το είδος μπορεί να είναι κίτρινο, πράσινο ή ακόμη και αχνά κόκκινο. Σαν να έχει η νύχτα τη δική της παλέτα και οι πυγολαμπίδες να ζωγραφίζουν πάνω της με μικρές φωτεινές πινελιές.

Αλλά γιατί ανάβουν;

Η πρώτη απάντηση είναι ο έρωτας.

Για τις πυγολαμπίδες, το φως είναι η γλώσσα της αναπαραγωγής. Τα αρσενικά πετούν χαμηλά πάνω από τη βλάστηση και εκπέμπουν χαρακτηριστικά φωτεινά σήματα, συγκεκριμένες αναλαμπές και ρυθμούς. Τα θηλυκά, που σε αρκετά είδη δεν έχουν φτερά και παραμένουν πάνω στο έδαφος ή στα φυτά, απαντούν με το δικό τους φωτεινό σήμα.

Και τότε, μέσα στη σιωπή της νύχτας, αρχίζει ένας διάλογος χωρίς φωνή.

Μια αναλαμπή από εδώ.

Μια απάντηση από εκεί.

Ένα μικρό φως που λέει: «Είμαι εδώ».

Και ένα άλλο που απαντά: «Σε βλέπω».

Εμείς βλέπουμε ποίηση. Εκείνες ανταλλάσσουν μηνύματα.

Το φως όμως δεν χρησιμεύει μόνο στην αναπαραγωγή. Σε αρκετά είδη λειτουργεί και ως προειδοποίηση προς τους θηρευτές. Οι πυγολαμπίδες περιέχουν αμυντικές ουσίες και ορισμένες έχουν δυσάρεστη γεύση. Η φωτεινή τους παρουσία μπορεί επομένως να λειτουργεί σαν ένα προειδοποιητικό σήμα προς πουλιά, βατράχια και άλλους εχθρούς: «Μείνε μακριά».

Η φύση, για ακόμη μία φορά, χρησιμοποιεί το ίδιο εργαλείο για περισσότερους από έναν σκοπούς.

Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, ορισμένα είδη πυγολαμπίδων χρησιμοποιούν το φως τους ακόμη και για να προσελκύσουν τη λεία τους. Το φως μπορεί να γίνει κάλεσμα, προειδοποίηση, επικοινωνία -ακόμη και παγίδα.

Στον παράξενο κόσμο των Λαμπυρίδων υπάρχει και η εξαπάτηση. Οι θηλυκές πυγολαμπίδες του γένους Photuris, έχουν αναπτύξει μια από τις πιο εντυπωσιακές στρατηγικές θήρευσης στον κόσμο των εντόμων. Μιμούνται τα φωτεινά σήματα των θηλυκών άλλων ειδών. Ένα αρσενικό, πετώντας μέσα στη νύχτα, βλέπει την αναλαμπή που περιμένει. Πιστεύει ότι είναι το σήμα ενός θηλυκού του δικού του είδους και πλησιάζει. Μόνο που το μήνυμα είναι ψεύτικο.

Δεν τον περιμένει σύντροφος. Τον περιμένει ένας θηρευτής.

Η θηλυκή Photuris επιτίθεται στο αρσενικό και τρέφεται με αυτό. Ακόμη πιο παράξενο είναι το γεγονός ότι, μέσα από αυτή τη διατροφή, αποκτά αμυντικές ουσίες -τις λουσιμπουφαγίνες- που δεν μπορεί να συνθέσει η ίδια επαρκώς. Οι ουσίες αυτές μπορούν να τη βοηθήσουν να προστατευθεί από θηρευτές και να προσφέρει χημική προστασία και στους απογόνους της.

Έτσι, το φως που για μια άλλη πυγολαμπίδα σημαίνει «έλα κοντά» μπορεί για μια Photuris να σημαίνει «έλα πιο κοντά για να σε φάω».

Η φύση δεν είναι μόνο τρυφερότητα. Είναι και στρατηγική.

Δεν είναι μόνο αναπαραγωγή. Είναι και επιβίωση.

Και το ίδιο φως που εμείς κοιτάζουμε με θαυμασμό μπορεί να είναι, για ένα άλλο πλάσμα, παγίδα.

Αλλά η ιστορία δεν τελειώνει στις ενήλικες πυγολαμπίδες. Ακόμη και οι προνύμφες τους, πριν αποκτήσουν φτερά και γίνουν οι φωτεινές υπάρξεις που γνωρίζουμε, μπορούν να παράγουν φως. Είναι οι μικρές «σκουληκόμορφες» μορφές της πυγολαμπίδας, που ζουν για μεγάλο μέρος της ζωής τους μέσα στο έδαφος, στα υγρά φύλλα, κάτω από κορμούς και σε άλλες προστατευμένες θέσεις.

Σε ορισμένα είδη, οι προνύμφες χρησιμοποιούν το φως τους ως ζωντανό δόλωμα. Μια σταθερή, αχνή λάμψη μέσα σε σπηλιές ή πυκνά, σκοτεινά περιβάλλοντα μπορεί να προσελκύσει μικρά έντομα, τα οποία στη συνέχεια γίνονται τροφή.

Και τότε το μικρό φως αποκτά ακόμη μία σημασία.

Δεν είναι μόνο ερωτικό κάλεσμα.

Δεν είναι μόνο προειδοποίηση.

Δεν είναι μόνο μήνυμα.

Μπορεί να γίνει και δόλωμα.

Αυτό είναι ίσως το πιο συναρπαστικό μάθημα της πυγολαμπίδας: στη φύση τίποτε δεν είναι μονοσήμαντο. Το ίδιο φως μπορεί να σημαίνει διαφορετικά πράγματα ανάλογα με το ποιος το εκπέμπει, ποιος το βλέπει και ποιος βρίσκεται στην άλλη πλευρά της αναλαμπής.

Για εμάς η πυγολαμπίδα είναι ποίηση.

Για εκείνη, το φως είναι ζωή.

Και μέσα στη ζωή χωρούν όλα: η αναζήτηση, ο έρωτας, η άμυνα, η πείνα, η εξαπάτηση και η επιβίωση.

Η ζωή της πυγολαμπίδας, όμως, δεν περιορίζεται σε εκείνες τις λίγες φωτεινές αναλαμπές που βλέπουμε τις καλοκαιρινές νύχτες. Ο κύκλος της ζωής της είναι πολύ μεγαλύτερος και πιο κρυφός.

Περνά από πλήρη μεταμόρφωση: αυγό, προνύμφη, νύμφη και ενήλικο έντομο. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της μπορεί να το περάσει ως προνύμφη, συχνά για ένα ή περισσότερα χρόνια, μέσα στο έδαφος ή σε υγρά φυσικά περιβάλλοντα. Εκεί δεν είναι καθόλου το εύθραυστο φωτεινό πλάσμα που έχουμε στο μυαλό μας. Είναι κυνηγός. Τρέφεται με μικρά ασπόνδυλα, όπως σαλιγκάρια, σκουλήκια, ακόμα και γυμνοσάλιαγκες.

Όταν ενηλικιωθεί, ο χρόνος της μικραίνει. Σε αρκετά είδη η ενήλικη ζωή διαρκεί μόλις λίγες εβδομάδες. Είναι η στιγμή της αναπαραγωγής, της αναζήτησης συντρόφου, της συνέχισης της ζωής. Και σε ορισμένα είδη τα ενήλικα άτομα τρέφονται ελάχιστα ή καθόλου.

Έτσι, η φωτεινή της αναλαμπή αποκτά μια βαθύτερη σημασία.

Δεν είναι απλώς ένα όμορφο φως.

Είναι το φως μιας ολόκληρης ζωής που προσπαθεί να συνεχιστεί.

Για να μπορέσει όμως να συνεχιστεί, χρειάζεται έναν συγκεκριμένο κόσμο. Χρειάζεται βλάστηση, υγρασία, φυσικά εδάφη, καταφύγια και -κυρίως -νύχτα.

Κι εδώ αρχίζει η δική μας ευθύνη.

Η φωτορύπανση αποτελεί σημαντική απειλή για τις πυγολαμπίδες. Τα τεχνητά φώτα μπορούν να παρεμβαίνουν στα φωτεινά σήματα που χρησιμοποιούν για την επικοινωνία και την αναζήτηση συντρόφου. Εκεί όπου η φύση είχε φτιάξει ένα σκοτεινό σκηνικό για έναν φωτεινό διάλογο, ο άνθρωπος έβαλε προβολείς.

Φωτίσαμε δρόμους, πλατείες, κτίρια, κήπους και άλλοτε σκοτεινές φυσικές περιοχές. Κάναμε τη νύχτα να μοιάζει όλο και περισσότερο με ημέρα.

Και χωρίς να το καταλάβουμε, μπορεί να σβήσαμε τα μικρά φώτα που υπήρχαν μέσα της.

Στην απειλή προστίθενται η χρήση φυτοφαρμάκων και η καταστροφή των φυσικών βιοτόπων. Η αποξήρανση υγροτόπων, η καταστροφή της φυσικής βλάστησης, η αλλοίωση των όχθων των ρεμάτων και η γενικότερη υποβάθμιση των φυσικών οικοσυστημάτων στερούν από τις πυγολαμπίδες τον χώρο όπου ολοκληρώνουν τον κύκλο της ζωής τους.

Και τότε αντιλαμβανόμαστε κάτι σημαντικό: για να προστατεύσουμε την πυγολαμπίδα, δεν αρκεί να προστατεύσουμε ένα έντομο. Πρέπει να προστατεύσουμε τον κόσμο που την κάνει δυνατή.

Το υγρό λιβάδι.

Το φυσικό ρέμα.

Την άκρη του δάσους.

Τα χόρτα που αφήνουμε να μεγαλώσουν.

Τη σκοτεινή νύχτα.

Γιατί η φύση δεν αποτελείται από απομονωμένα κομμάτια. Η πυγολαμπίδα συνδέεται με το έδαφος, το νερό, τη βλάστηση, τα μικρά ζώα που αποτελούν τη λεία της, τους θηρευτές της και ολόκληρο τον οικολογικό κύκλο.

Ίσως γι' αυτό η κωλοφωτιά να είναι ένα από τα πιο όμορφα σύμβολα της φύσης.

Είναι μικρή, αλλά δεν είναι ασήμαντη.

Είναι εύθραυστη, αλλά μέσα της κρύβει μια εκπληκτική χημεία.

Δεν έχει φωνή, αλλά συνομιλεί με φως.

Δεν έχει φλόγα, αλλά φωτίζει.

Δεν προσπαθεί να νικήσει το σκοτάδι. Ζει μέσα του.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο μάθημά της για τον άνθρωπο. Έχουμε μάθει να θεωρούμε το σκοτάδι κάτι που πρέπει να εξαφανίσουμε. Ανάβουμε ολοένα περισσότερα φώτα, φωτίζουμε ολοένα περισσότερα σημεία, κάνουμε τη νύχτα όλο και πιο φωτεινή.

Όμως η πυγολαμπίδα μάς θυμίζει ότι το σκοτάδι είναι κι αυτό μέρος της φύσης.

Χωρίς το σκοτάδι, το φως της δεν θα φαινόταν.

Χωρίς τη σιωπή, η αναλαμπή της δεν θα είχε την ίδια σημασία.

Χωρίς το φυσικό περιβάλλον, το μικρό της θαύμα δεν θα μπορούσε να υπάρξει.

Κάποτε, τις καλοκαιρινές νύχτες, οι κωλοφωτιές ήταν πιο συνηθισμένες. Ανάμεσα στα χόρτα, κοντά στα ρέματα και στις άκρες των χωραφιών, μικρές πράσινες και κιτρινωπές αναλαμπές έκαναν τη νύχτα να μοιάζει ζωντανή.

Ίσως αυτό που θυμόμαστε από εκείνα τα βράδια να μην είναι μόνο οι πυγολαμπίδες.

Είναι ένας ολόκληρος κόσμος που υπήρχε μαζί τους.

Ένας κόσμος λιγότερο φωτισμένος, λιγότερο θορυβώδης, λιγότερο κατακτημένος από τον άνθρωπο.

Και ίσως η κωλοφωτιά να μας ζητά σήμερα κάτι πολύ απλό: να αφήσουμε κάποιες γωνιές της γης όπως είναι. Να αφήσουμε τα χόρτα να μεγαλώσουν. Τα νερά να κυλήσουν. Τα χώματα να μείνουν ζωντανά. Και τη νύχτα να παραμείνει νύχτα.

Γιατί όταν μια κωλοφωτιά ανάβει μέσα στο σκοτάδι, δεν φωτίζει μόνο τον εαυτό της.

Φωτίζει και την ευθύνη μας απέναντι σε έναν κόσμο που κινδυνεύουμε να κάνουμε τόσο φωτεινό, ώστε να πάψουμε να βλέπουμε τα πραγματικά του φώτα.

Πριν γίνει το δάσος στάχτη.

Υπάρχουν φωτιές που ξεκινούν από φυσικά αίτια όπως πχ. από έναν κεραυνό. Υπάρχουν όμως και φωτιές- οι περισσότερες- που ξεκινούν από τον άνθρωπο - έμμεσα ή άμεσα,  ηθελημένα ή αθέλητα, με δόλο ή χωρίς.

Από ένα αποτσίγαρο που πετάχτηκε στον δρόμο. Από μια ανεξέλεγκτη καύση καλαμιών. Από έναν σπινθήρα μηχανήματος κοπής. Από το μη συντηρημένο ηλεκτρικό δίκτυο. Από μια απερισκεψία κάποιου. Από σκουπίδια που εγκαταλείφθηκαν μέσα στη φύση. Από γυαλιά και άλλα αντικείμενα που δεν είχαν καμία θέση εκεί όπου βρέθηκαν. Και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από μια πράξη εμπρησμού που έγινε με πρόθεση να καταστρέψει το φυσικό περιβάλλον.

Απέναντι σε όλα αυτά, δεν αρκεί να περιμένουμε το καλοκαίρι για να μετρήσουμε πυροσβεστικά αεροπλάνα, ελικόπτερα και καμένες εκτάσεις. Η πυρκαγιά δεν αντιμετωπίζεται μόνο όταν ξεσπάσει. Αντιμετωπίζεται πριν ανάψει.

Η πρόληψη δεν είναι ένα άλοθι για τις κυβερνητικές ανακοινώσεις μετά την καταστροφή. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι καθημερινός έλεγχος. Είναι καθαρισμός και επιτήρηση. Είναι αυστηρός έλεγχος κάθε δραστηριότητας που μπορεί να αποτελέσει πηγή ανάφλεξης. Είναι προστασία των δασικών εκτάσεων από την ανθρώπινη αμέλεια και από την αυθαιρεσία.

Και είναι, πάνω απ’ όλα, ευθύνη.

Το δάσος δεν είναι σκουπιδαριό!

Πόσες φορές βλέπουμε μέσα ή δίπλα σε δασικές εκτάσεις πλαστικά μπουκάλια, γυάλινα αντικείμενα, κουτιά, αποτσίγαρα, σκουπίδια κάθε είδους;

Το δάσος δεν είναι χωματερή!

Τα σκουπίδια που αφήνονται στην ύπαιθρο δεν αποτελούν μόνο προσβολή στο τοπίο και στο οικοσύστημα. Σε συνθήκες ξηρασίας και υψηλών θερμοκρασιών μπορούν να ενταχθούν σε ένα επικίνδυνο περιβάλλον όπου μια πηγή ανάφλεξης μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή.

Τα θραύσματα γυαλιού χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή. Υπό συγκεκριμένες συνθήκες ένα γυάλινο αντικείμενο μπορεί να συγκεντρώσει την ηλιακή ακτινοβολία και να συμβάλει στην ανάφλεξη ξηρής βλάστησης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε φωτιά είναι από σπασμένο γυαλί· η αιτία μιας πυρκαγιάς πρέπει πάντοτε να αποδεικνύεται από την αρμόδια διερεύνηση.

Το αυτονόητο, ωστόσο, δεν χρειάζεται πόρισμα: κανένα σκουπίδι δεν έχει θέση στο δάσος.

Οι ανθρώπινες δραστηριότητες δεν μπορούν να είναι ανεξέλεγκτες στα δάση και στα βουνά.

Δρόμοι, ηλεκτρικά δίκτυα, μηχανήματα, γεωργικές εργασίες, τεχνικά έργα, εργοτάξια και κάθε είδους εγκατάσταση μέσα ή κοντά σε δασικές περιοχές δημιουργούν ένα πλέγμα ανθρώπινης παρουσίας. Δεν σημαίνει ότι κάθε τέτοια δραστηριότητα προκαλεί πυρκαγιά. Σημαίνει όμως ότι κάθε δραστηριότητα που μπορεί να αποτελέσει πηγή κινδύνου πρέπει να υπόκειται σε αυστηρούς κανόνες, ελέγχους και πραγματική εποπτεία.

Δεν μπορεί η πολιτεία να εμφανίζεται μετά τη φωτιά για να αναζητήσει τις ευθύνες, ενώ πριν από τη φωτιά απουσιάζει ο έλεγχος.

Η πρόληψη είναι ευθύνη πριν από την καταστροφή, όχι απολογία μετά από αυτήν.

Υπάρχει όμως κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό.

Όταν σβήσουν οι φλόγες, όταν απομακρυνθούν τα συνεργεία πυρόσβεσης και όταν οι τηλεοπτικές κάμερες φύγουν από τον τόπο της καταστροφής, αρχίζει η μάχη για το τι θα γίνει η καμένη γη.

Εδώ πρέπει να είμαστε απόλυτοι:

Ό,τι είναι δάσος πρέπει να παραμείνει δάσος.

Η φωτιά δεν μπορεί να λειτουργεί ως εργαλείο αλλαγής χρήσης γης. Η καταστροφή ενός δάσους δεν μπορεί να δημιουργεί ένα παράθυρο για οικοπεδοποίηση, αιολικές εγκαταστάσεις, δρόμους ή οποιαδήποτε άλλη "αξιοποίηση" που δεν θα ήταν δυνατή πριν από την πυρκαγιά.

Αν επιτρέψουμε να συμβεί αυτό, τότε ο εμπρησμός -όπου υπάρχει- δεν θα έχει καταστρέψει μόνο δέντρα. Θα έχει καταστρέψει και τον ίδιο τον κανόνα προστασίας της γης.

Δεν μας λείπει η γνώση. Μας λείπει η πρόληψη.

Ξέρουμε τι μπορεί να προκαλέσει μια πυρκαγιά. Ξέρουμε ποιες ημέρες είναι επικίνδυνες. Ξέρουμε ότι η ξερή βλάστηση, ο άνεμος και οι υψηλές θερμοκρασίες μετατρέπουν μια μικρή εστία σε ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Ξέρουμε επίσης ότι πολλές πυρκαγιές δεν έχουν φυσική προέλευση.

Αυτό που δεν μπορούμε να δεχτούμε είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε χρόνο την ίδια τραγωδία σαν να είναι κάτι απρόβλεπτο.

Δεν είναι.

Η φωτιά μπορεί να ξεκινήσει από έναν άνθρωπο, από μια πράξη αμέλειας, από μια τεχνική αστοχία ή από μια εγκληματική ενέργεια. Η έκταση όμως της καταστροφής εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από το πόσο καλά έχουμε προστατεύσει το δάσος πριν από τη φωτιά.

Γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να αλλάξει.

Λιγότερη επικοινωνιακή διαχείριση μετά την καταστροφή και περισσότερη ουσιαστική πρόληψη πριν από αυτήν.

Περισσότερος έλεγχος εκεί όπου υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα.

Καμία ανοχή στην εγκατάλειψη σκουπιδιών.

Αυστηρή διερεύνηση κάθε πυρκαγιάς που δεν προέρχεται από φυσικό αίτιο.

Πραγματική προστασία των καμένων εκτάσεων.

Επαναδραστηριοποίηση της δασικής υπηρεσίας.

Απαγόρευση κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας σε καμένες εκτάσεις σε χρονικό ορίζοντα δεκαετίας.

Ο χαρακτηρισμός δάσος να παραμένει ως νομοθετικό περιεχόμενο ακόμα κι αν το δάσος έχει καεί, ώστε να εξασφαλιστεί η μη αλλαγή χρήσεων γης.  

Η προστασία του δάσους δεν μπορεί να τελειώνει όταν σβήνει η τελευταία φλόγα. Αντίθετα, τότε αρχίζει η πιο κρίσιμη περίοδος για το μέλλον του.

Χρειάζεται επαναδραστηριοποίηση και ουσιαστική ενίσχυση της Δασικής Υπηρεσίας, με προσωπικό, μέσα, αρμοδιότητες και πραγματική παρουσία στο πεδίο. Η προστασία των δασών δεν μπορεί να αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση της πυρόσβεσης. Η Δασική Υπηρεσία πρέπει να έχει κεντρικό ρόλο στην πρόληψη, στην επιτήρηση, στη διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων και κυρίως στην προστασία των καμένων εκτάσεων.

Παράλληλα, χρειάζεται ένα αυστηρό θεσμικό καθεστώς προστασίας των καμένων εκτάσεων. Για μια μακρά μεταβατική περίοδο -ενδεικτικά μιας δεκαετίας- θα πρέπει να απαγορεύεται κάθε νέα ανθρώπινη δραστηριότητα που μπορεί να οδηγήσει σε αλλοίωση του χαρακτήρα και της χρήσης της έκτασης, με τις απολύτως αναγκαίες εξαιρέσεις για έργα προστασίας, αποκατάστασης και δημόσιας ασφάλειας- αλλά πάντα υπό τον έλεγχο της δασικής υπηρεσίας.

Γιατί ακριβώς μετά τη φωτιά το δάσος είναι περισσότερο ευάλωτο από ποτέ.

Και υπάρχει ένας θεμελιώδης κανόνας που πρέπει να κατοχυρωθεί χωρίς αμφισημίες: ο χαρακτηρισμός μιας έκτασης ως δάσους δεν πρέπει να χάνεται επειδή το δάσος κάηκε.

Η φωτιά δεν μπορεί να αποτελεί τρόπο μεταβολής του νομικού χαρακτήρα της γης.

Το δάσος που κάηκε δεν παύει να είναι δασική έκταση επειδή καταστράφηκε η βλάστησή του. Αν συνέβαινε αυτό, θα δημιουργούσαμε έναν επικίνδυνο παραλογισμό: όσο περισσότερο καταστρέφεται ένα δάσος, τόσο ευκολότερα θα μπορούσε να αλλάξει η χρήση της γης του.

Αυτό ακριβώς πρέπει να αποκλειστεί.

Η καταστροφή δεν μπορεί να παράγει δικαίωμα αξιοποίησης και εκμετάλλευσης. Ρητά και κατηγορηματικά.

Η νομοθεσία πρέπει να διασφαλίζει ότι ο δασικός χαρακτήρας παραμένει ως σταθερό νομικό περιεχόμενο και μετά την πυρκαγιά, ώστε η καμένη έκταση να προστατεύεται από βόσκηση, οικοπεδοποίηση, αυθαίρετη δόμηση και κάθε άλλη αλλαγή χρήσης που θα μετέτρεπε την καταστροφή σε ευκαιρία "επενδυτών".

Το μήνυμα πρέπει να είναι απόλυτο:

Φωτιά δεν σημαίνει αλλαγή χρήσης.

Καμένη έκταση δεν σημαίνει ελεύθερη έκταση.

Το δάσος που κάηκε παραμένει δάσος.

Και αν θέλουμε πραγματικά να χτυπήσουμε τις πυρκαγιές στη ρίζα τους, δεν αρκεί να αναζητούμε ποιος έβαλε τη φωτιά. Πρέπει να εξασφαλίσουμε ότι η φωτιά δεν θα μπορέσει ποτέ να γίνει εργαλείο για να αλλάξει το μέλλον της γης.

Η πραγματική πολιτική προστασίας του δάσους αρχίζει πριν από την πυρκαγιά.

Αλλά κρίνεται οριστικά μετά την πυρκαγιά.

Και πάνω απ’ όλα, ένας καθαρός κανόνας: το δάσος δεν είναι αναλώσιμο.

Δεν είναι οικόπεδο που περιμένει την κατάλληλη στιγμή.

Δεν είναι εμπόδιο στην «ανάπτυξη».

Δεν είναι χώρος για σκουπίδια.

Δεν είναι χώρος για αδιαφορία.

Και σίγουρα δεν είναι κάτι που έχουμε το δικαίωμα να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές ως στάχτη.

Γιατί κάθε δέντρο που καίγεται δεν είναι μόνο ένα δέντρο που χάνεται.

Είναι ένα κομμάτι από το μέλλον μας που καίγεται μαζί του.

Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος.

 

Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος δεν έρχεται πάντοτε με έναν θόρυβο. Μερικές φορές αρχίζει αθόρυβα, με μια αλλαγή που παρουσιάζεται ως ανάπτυξη, με έναν δρόμο που ανοίγει εκεί όπου πριν υπήρχε δάσος, με μια αιολική εγκατάσταση που καταλαμβάνει μια κορυφογραμμή. Και άλλοτε έρχεται βίαια, μέσα σε μια πύρινη νύχτα, όταν το δάσος γίνεται στάχτη και το βουνό μένει γυμνό. Και πλέον όλο και πιο συχνά τα δύο αυτά συνδυάζονται...

Οι φωτιές στα βουνά είναι από τις πιο οδυνηρές μορφές αυτής της καταστροφής. Δεν καίγονται μόνο δέντρα. Καίγεται ένας ολόκληρος κόσμος: η βλάστηση, οι φωλιές, τα ζώα, το έδαφος, οι πηγές, η φυσική ισορροπία που χρειάστηκε δεκαετίες ή και αιώνες για να δημιουργηθεί. Και όταν η φωτιά περάσει, η απώλεια δεν τελειώνει. Το βουνό συνεχίζει να πληρώνει για χρόνια.

Την ίδια στιγμή, σε πολλές ορεινές περιοχές, οι κορυφογραμμές αποκτούν έναν νέο ρόλο: γίνονται χώροι εγκατάστασης ανεμογεννητριών. Η αιολική ενέργεια χαρακτηρίζεται ως σημαντικό εργαλείο για την ενεργειακή μετάβαση, όμως η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκομμένα από την προστασία της φύσης. Η επιλογή θέσης, η διάνοιξη δρόμων, οι εκσκαφές και η συνολική επέμβαση στο τοπίο πρέπει να κρίνονται με αυστηρά οικολογικά κριτήρια.

Η εγκατάσταση μεγάλων ενεργειακών δραστηριοτήτων στα βουνά δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικής αλλοίωσης του τοπίου. Είναι και ζήτημα περιβαλλοντικού κινδύνου.

Για να φτάσουν οι εγκαταστάσεις στις κορυφογραμμές, ανοίγονται δρόμοι εκεί όπου για αιώνες υπήρχαν μόνο μονοπάτια. Διανοίγονται νέες προσβάσεις, γίνονται εκσκαφές, μετακινούνται τεράστιες ποσότητες χώματος και δημιουργούνται δίκτυα υποδομών που πριν δεν υπήρχαν. Μαζί τους έρχονται ηλεκτροφόρα καλώδια, υποσταθμοί και ένας πολλαπλασιασμός της ανθρώπινης παρουσίας σε περιοχές ιδιαίτερα ευαίσθητες και συχνά δύσκολα προσβάσιμες.

Κάθε νέα υποδομή στο βουνό σημαίνει και μια νέα παράμετρο κινδύνου που δυστυχώς δεν αξιολογείται αυστηρά. Ένα ηλεκτρικό δίκτυο, μια τεχνική εγκατάσταση, ένα όχημα, μια εργασία συντήρησης μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες και σε συνδυασμό με υψηλές θερμοκρασίες και ισχυρούς ανέμους, να αποτελέσουν πιθανή πηγή ανάφλεξης. Και δυστυχώς αυτό το είδαμε να γίνεται.

Το βουνό δεν είναι ένας άδειος χώρος πάνω στον οποίο μπορούμε να τοποθετούμε ό,τι θέλει και όπως θέλει ο καθένας. Είναι οικοσύστημα. Είναι νερό, δάσος, έδαφος, άγρια ζωή, μικροκλίμα και μνήμη. Είναι η φυσική υποδομή που στηρίζει και τη ζωή των ανθρώπων στις πεδιάδες.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν χρειαζόμαστε καθαρή ενέργεια. Το ερώτημα είναι πού και με ποιο περιβαλλοντικό κόστος. Δεν μπορεί η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής να οδηγεί σε νέες, αλόγιστες πιέσεις στα οικοσυστήματα που προσπαθούμε να προστατεύσουμε.

Και πάνω απ’ όλα υπάρχει ο κίνδυνος της φωτιάς. Εκεί χρειάζεται πρόληψη, φύλαξη, διαχείριση της βλάστησης, προστασία των δασικών δρόμων και των ορεινών κοινοτήτων, άμεση αντιμετώπιση των εστιών και αυστηρή διερεύνηση κάθε αιτίας πυρκαγιάς.

Το βουνό δεν ζητά να μείνει ανέγγιχτο από τον άνθρωπο. Ζητά να αντιμετωπίζεται με σεβασμό.

Γιατί όταν καίγεται ένα δάσος και όταν πληγώνεται ένα βουνό, δεν χάνεται απλώς ένα κομμάτι τοπίου. Χάνεται ένα κομμάτι από το μέλλον μας.

Ό,τι είναι δάσος, να παραμείνει δάσος.

Ό,τι είναι βουνό, να μη γίνει χώρος εκμετάλλευσης.

Η ανάπτυξη δεν έχει αξία όταν για να υπάρξει πρέπει πρώτα να καταστρέψει τη φύση.

Αν δεν χαθείς στη φύση, τότε είσαι χαμένος και δεν το έχεις συνειδητοποίησε.

 

Υπάρχουν άνθρωποι που φοβούνται να χαθούν. Κρατούν έναν χάρτη, κοιτούν την πυξίδα, ακολουθούν πιστά το μονοπάτι και αγωνιούν μήπως ξεφύγουν έστω και λίγο από τον δρόμο. Κι όμως, ίσως το μεγαλύτερο χάσιμο δεν είναι να χάσεις τον δρόμο· είναι να μην τολμήσεις ποτέ να τον εγκαταλείψεις.

Αν δεν χαθείς στη φύση, τότε είσαι χαμένος.

Γιατί η φύση δεν είναι μόνο ένας τόπος. Είναι ένας άλλος τρόπος να υπάρχεις. Εκεί, ανάμεσα στα δέντρα, στις πέτρες, στα νερά και στους ανέμους, ο άνθρωπος παύει για λίγο να είναι αυτό που έφτιαξε η καθημερινότητά του. Αφήνει πίσω του το ρολόι, το τηλέφωνο, τις υποχρεώσεις, τις βεβαιότητες. Και όταν δεν ξέρει πια ακριβώς πού βρίσκεται, αρχίζει να καταλαβαίνει ποιος είναι.

Στο δάσος μπορεί να χαθείς πραγματικά. Να πάρεις ένα μονοπάτι που δεν οδηγεί εκεί που νόμιζες. Να γυρίσεις γύρω από τον ίδιο βράχο. Να ακούσεις το νερό και να μην ξέρεις από πού έρχεται. Να σταθείς μπροστά σε ένα ξέφωτο και να αναρωτηθείς ποια κατεύθυνση πρέπει να πάρεις.

Κι εκεί συμβαίνει κάτι παράξενο.

Αναγκάζεσαι να ακούσεις.

Όχι τον θόρυβο του κόσμου, αλλά το θρόισμα των φύλλων. Το νερό που κατεβαίνει ανάμεσα στις πέτρες. Το πουλί που φωνάζει από μακριά. Τον άνεμο που περνά από τις κορυφές. Και, κυρίως, τη δική σου σιωπή.

Η φύση δεν σου δίνει αμέσως απαντήσεις. Σου αφαιρεί όμως τις εύκολες ερωτήσεις.

Σε μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται πάντοτε να ξέρεις πού πηγαίνεις. Μερικές φορές χρειάζεται απλώς να περπατάς. Να εμπιστεύεσαι τα πόδια σου, τα μάτια σου, την όσφρησή σου, εκείνη την αρχέγονη αίσθηση προσανατολισμού που ο σύγχρονος άνθρωπος έχει σχεδόν ξεχάσει.

Ένα δέντρο δεν βιάζεται να μεγαλώσει. Ένα ποτάμι δεν αγωνιά για το πότε θα φτάσει στη θάλασσα. Ένα αγριολούλουδο δεν ζητά την άδεια κανενός για να ανθίσει.

Μόνο εμείς βιαζόμαστε.

Βιαζόμαστε να φτάσουμε, να προλάβουμε, να αποκτήσουμε, να αποδείξουμε. Και κάποτε, χωρίς να το καταλάβουμε, φτάνουμε παντού εκτός από τον εαυτό μας.

Γι’ αυτό χρειάζεται να χαθούμε.

Να χαθούμε σε ένα μονοπάτι, σε μια πλαγιά, σε ένα δάσος, σε ένα βουνίσιο ρέμα. Να νιώσουμε για λίγο μικροί απέναντι στο μεγάλο και αρχαίο σώμα της Γης. Να θυμηθούμε πως πριν από τους δρόμους υπήρχαν τα μονοπάτια και πριν από τα μονοπάτια υπήρχε η ανάγκη του ανθρώπου να ακολουθεί το νερό, τον ήλιο, τα άστρα.

Το πραγματικό χάσιμο, τελικά, δεν είναι να μην ξέρεις πού βρίσκεσαι.

Είναι να ξέρεις ακριβώς πού βρίσκεσαι και να μην αισθάνεσαι τίποτα.

Να περνάς δίπλα από ένα δάσος και να μην ακούς το δάσος. Να βλέπεις ένα ποτάμι και να μην βλέπεις τον χρόνο που κυλά μέσα του. Να κοιτάζεις ένα βουνό και να μη νιώθεις τίποτε από το βάρος και την αιωνιότητά του.

Ίσως λοιπόν πρέπει κάποτε να αφήσουμε τον δρόμο.

Να περπατήσουμε χωρίς προορισμό. Να ακολουθήσουμε ένα μονοπάτι που δεν γνωρίζουμε. Να χαθούμε ανάμεσα στα δέντρα, όχι για να βρούμε μια έξοδο, αλλά για να βρούμε μια είσοδο- προς έναν εαυτό που η καθημερινότητα έχει σκεπάσει.

Γιατί στη φύση δεν χάνεσαι πραγματικά.

Χάνεσαι από τον κόσμο για να ξαναβρείς τον εαυτό σου. Και ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο είδος χαμένου ανθρώπου. Εκείνου που, όταν τελικά βρει τον δρόμο της επιστροφής, δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε.

Λιβελούλα.

Η λιβελούλα είναι ένα από εκείνα τα πλάσματα που μοιάζουν να μην ανήκουν ολοκληρωτικά ούτε στη γη ούτε στον αέρα. Γεννιέται μέσα στο νερό και, όταν έρθει η ώρα, εγκαταλείπει τον υδάτινο κόσμο για να γίνει πλάσμα του ουρανού. Για λίγο ζει ανάμεσα στις δύο επικράτειες, σαν ένας μικρός αγγελιαφόρος της φύσης που μεταφέρει το μυστικό του νερού στον αέρα. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της το περνάει στο νερό (λίμνες, ποτάμια) ως προνύμφη, μια κατάσταση που μπορεί να διαρκέσει από 1 έως 5 χρόνια. Αντίθετα, η ζωή της ως ενήλικο έντομο με φτερά διαρκεί μόλις 3 έως 4 εβδομάδες, κατά τη διάρκεια των οποίων ζευγαρώνει και πεθαίνει με τον ερχομό του φθινοπώρου.

Η ελληνική παράδοση θεωρεί πως είναι νεράιδες: «Όταν οι νεράιδες κατάλαβαν ότι δεν μπορούν πλέον να συνυπάρξουν με τους ανθρώπους στον σύγχρονο κόσμο, αποφάσισαν να μεταμορφωθούν σε λιβελούλες. Με αυτόν τον τρόπο κατάφεραν να κρατήσουν τα πανέμορφα, διάφανια φτερά τους και να παραμείνουν κοντά στα ποτάμια και τους ανθρώπους, πετώντας απαρατήρητες. Μόνο όσοι άνθρωποι έχουν καθαρή καρδιά μπορούν να τις αναγνωρίσουν με την πραγματική, νεραϊδένια τους μορφή.»

Τις συναντάμε κοντά σε ρέματα, λίμνες, πηγές και υγρούς τόπους. Εκεί όπου υπάρχει νερό, υπάρχει συχνά και η λιβελούλα. Η ζωή της αρχίζει κάτω από την επιφάνεια, όπου η προνύμφη της κινείται ανάμεσα στη λάσπη και στα υδρόβια φυτά, κυνηγώντας μικρούς οργανισμούς. Ύστερα, ύστερα από διαδοχικές μεταμορφώσεις, έρχεται η στιγμή της εξόδου.

Ανεβαίνει πάνω σε ένα καλάμι, σε έναν βλαστό ή σε ένα φύλλο. Το παλιό περίβλημα ανοίγει και από μέσα του ξεπροβάλλει ένα άλλο πλάσμα. Τα φτερά ξεδιπλώνονται αργά, το σώμα σκληραίνει και η λιβελούλα αφήνει πίσω της το νερό για να κατακτήσει τον αέρα.

Η πτήση της είναι από τα μικρά θαύματα του φυσικού κόσμου. Μπορεί να σταματήσει σχεδόν ακίνητη στον αέρα, να αλλάξει κατεύθυνση απότομα, να κινηθεί προς τα πίσω και να επιταχύνει με εντυπωσιακή ακρίβεια. Δεν πετά απλώς· μοιάζει να γράφει πάνω στον αέρα αόρατες γραμμές, που διαρκούν όσο μια στιγμή.

Κι όμως, πίσω από αυτή την ανάλαφρη εικόνα κρύβεται ένας ακούραστος κυνηγός. Η λιβελούλα τρέφεται με μικρά έντομα και συμβάλλει στη φυσική ισορροπία των οικοσυστημάτων, περιορίζοντας πληθυσμούς άλλων εντόμων. Η ομορφιά της, επομένως, δεν είναι μόνο αισθητική. Είναι και λειτουργική. Η φύση δεν δημιουργεί τίποτε περιττό.

Ίσως γι’ αυτό η λιβελούλα να μας συγκινεί περισσότερο από όσο αντιλαμβανόμαστε. Γιατί η ζωή της είναι μια μικρή ιστορία μεταμόρφωσης. Από το σκοτάδι του νερού στο φως του ουρανού. Από την αργή κίνηση της προνύμφης στην ελευθερία της πτήσης. Από έναν κόσμο κρυφό σε έναν κόσμο ανοιχτό.

Και όταν τη βλέπεις να κάθεται για λίγο πάνω σε ένα σκλήθρο, δίπλα στο ρέμα, καταλαβαίνεις πως εκείνη η όχθη δεν είναι απλώς μια όχθη. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος. Το δέντρο κρατά τη γη, το νερό κρατά τη ζωή και η λιβελούλα κρατά για μια στιγμή τον αέρα. Ύστερα ανοίγει τα φτερά της και φεύγει. Και μένει πίσω μόνο η αίσθηση πως η φύση, για μια στιγμή, μας αποκάλυψε κάτι που δεν προλαβαίνουμε συνήθως να δούμε: πως η ζωή δεν είναι στάση· είναι μεταμόρφωση.

Σκλήθρο.

Το σκλήθρο είναι από εκείνα τα δέντρα που μοιάζουν να γεννήθηκαν για να κατοικούν στα όρια της γης και του νερού. Να στέκονται εκεί όπου το χώμα κρατά ακόμη τη μνήμη του ποταμού, όπου οι ρίζες βυθίζονται σε υγρά εδάφη και το νερό δεν είναι απειλή αλλά προϋπόθεση ζωής. Το γένος Alnus περιλαμβάνει φυλλοβόλα δέντρα της οικογένειας των Βετουλοειδών, συγγενικά της σημύδας, με χαρακτηριστική ταχύτητα ανάπτυξης και ιδιαίτερη αντοχή σε εδάφη κορεσμένα από νερό.

Μα περισσότερο από ένα βοτανικό είδος, το σκλήθρο είναι ένα δέντρο του τοπίου. Στις όχθες των ποταμών, των ρεμάτων και των πηγών σχηματίζει πράσινες ζώνες που συγκρατούν το έδαφος και προστατεύουν τις όχθες από τη διάβρωση. Οι ρίζες του εισχωρούν στο υγρό χώμα και δημιουργούν έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στη γη και στο νερό. Ταυτόχρονα, το φύλλωμά του προσφέρει σκιά και καταφύγιο, ενώ οι καρποί του συμμετέχουν στον μικρό, αθέατο κύκλο της ζωής του δάσους.

Έχει όμως και μια ξεχωριστή ιδιότητα: όπως και άλλα φυτά της οικογένειάς του, συμβιώνει με μικροοργανισμούς των ριζών που μπορούν να δεσμεύουν ατμοσφαιρικό άζωτο. Έτσι, το σκλήθρο δεν παίρνει απλώς από το έδαφος· σε έναν βαθμό το εμπλουτίζει. Είναι από τα δέντρα που βοηθούν έναν φτωχό ή διαταραγμένο τόπο να ξαναβρεί τη γονιμότητά του.

Και ίσως γι’ αυτό η παρουσία του είναι τόσο παλιά όσο και η ελληνική μνήμη. Ο Όμηρος το γνώριζε και το αναφέρει στην Οδύσσεια, ενώ ο Θεόφραστος, ο μεγάλος παρατηρητής της αρχαίας ελληνικής φύσης, το καταγράφει ως «κλήθρη» ή «κλήθρα». Το όνομα έφτασε μέσα στους αιώνες, όπως φτάνει το νερό ενός ποταμού: αλλάζοντας λίγο τη μορφή του, χωρίς να χάνει την αρχική του διαδρομή.

Το σκλήθρο είναι, τελικά, ένα δέντρο που μας θυμίζει πως η φύση δεν χωρίζει τη γη από το νερό. Τα ενώνει. Εκεί όπου το ρέμα συναντά την όχθη, εκεί όπου το υγρό χώμα κρατά τις ρίζες του, εκεί όπου το δάσος δεν είναι μόνο δέντρα αλλά ένα ολόκληρο σύστημα ζωής, το σκλήθρο στέκει σαν ένας ήσυχος φύλακας. Και ίσως η μεγαλύτερη σοφία του βρίσκεται ακριβώς εκεί: δεν φοβάται το νερό. Το κάνει σπίτι του.

Ο σκατζόχοιρος.

Ο σκατζόχοιρος είναι από εκείνα τα μικρά πλάσματα που μοιάζουν να κουβαλούν πάνω τους μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής. Μικρός στο σώμα, αργός στο βήμα, μοναχικός στις περιπλανήσεις του, προστατευμένος από ένα πανοπλία αγκαθιών, διασχίζει τα βράδια τον κόσμο χωρίς να ζητά τίποτε από αυτόν.

Ανήκει στα εντομοφάγα θηλαστικά και τρέφεται κυρίως με έντομα, προνύμφες, σκουλήκια και άλλα μικρά ασπόνδυλα. Είναι νυχτόβιος και τη μέρα κρύβεται κάτω από θάμνους, φύλλα και φυσικές κρυψώνες. Το πιο χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι βέβαια τα αγκάθια του. Όταν αισθανθεί κίνδυνο, κουλουριάζεται και μετατρέπει το ευάλωτο σώμα του σε μια μικρή ζωντανή σφαίρα.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το μάθημά του. Ο σκατζόχοιρος δεν επιτίθεται στον κόσμο για να προστατευτεί από αυτόν. Δεν χρειάζεται δύναμη, ούτε ταχύτητα, ούτε επιθετικότητα. Απλώς μαζεύεται. Κλείνει προς τα μέσα ό,τι είναι ευάλωτο και αφήνει προς τα έξω μόνο εκείνο που μπορεί να τον προστατεύσει.

Τα καλοκαιρινά απογεύματα, τα βράδια, και νωρίς τα πρωινά όταν οι δρόμοι ησυχάζουν και ο κήπος φαντάζει λίγο πιο άγριος, μπορεί να εμφανιστεί αθόρυβα ανάμεσα στα χόρτα. Ένα μικρό πλάσμα που περπατά σαν να γνωρίζει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντα να κάνει θόρυβο για να είναι θαυμαστή.

Κι όταν χαθεί μέσα στη σκοτεινή βλάστηση, μένει πίσω η παράξενη αίσθηση πως είδαμε για λίγο έναν από τους παλιούς κατοίκους της γης μας -έναν μικρό ερημίτη με αγκάθια, που εξακολουθεί να ζει σύμφωνα με τον δικό του αρχαίο ρυθμό.

Από το χωράφι στα κάρβουνα.

 

Το καλαμπόκι, όταν έρχεται κατευθείαν από το χωράφι και καταλήγει στα κάρβουνα, έχει άλλη γεύση. Δεν είναι μόνο η γλύκα των κόκκων· είναι μέσα του ο ήλιος που το ωρίμασε, το χώμα που το κράτησε, το νερό που το δρόσισε και ο αέρας που πέρασε ανάμεσα στα φύλλα του.

Το στάχυ μόλις κομμένο κρατά ακόμη κάτι από το χωράφι. Ύστερα έρχεται η φωτιά. Τα φύλλα μαυρίζουν, οι κόκκοι ψήνονται, μερικοί αρπάζουν στις άκρες και ο καπνός τυλίγει το καλαμπόκι με εκείνη τη μοναδική μυρωδιά του καλοκαιριού.

Και τότε συμβαίνει κάτι απλό αλλά βαθύ: η γη γίνεται γεύση.

Από το χωράφι στα κάρβουνα, χωρίς περιττά πράγματα. Μόνο στάχυ, φωτιά, αλάτι και η υπομονή του ανθρώπου να περιμένει μέχρι να ψηθεί.

Η καρδερίνα και το νεράγκαθο...

 

Υπάρχουν στιγμές στη φύση που δεν χρειάζονται τίποτε περισσότερο από ένα πουλί κι ένα αγριόχορτο για να μας θυμίσουν πως η ζωή ξέρει να συνυπάρχει χωρίς θόρυβο.

Η καρδερίνα (Carduelis carduelis), με το κόκκινο πρόσωπο, τα χρυσαφένια φτερά και το μαύρο και λευκό της σώμα, μοιάζει σαν μικρή πινελιά χρώματος πάνω στο τοπίο. Κάθεται πάνω στον δίψακο ή αλλιώς νεράγκαθο, (Dipsacus fullonum ή Dipsacus sylvestris) το άγριο εκείνο φυτό που υψώνεται με τα αγκάθια του και μοιάζει να προστατεύει μέσα στην τραχύτητά του έναν μικρό θησαυρό: τους σπόρους του.

Εκεί, πάνω στον αγκαθωτό βλαστό, συναντιούνται δύο διαφορετικές μορφές της φύσης. Ο δίψακος είναι σκληρός, όρθιος, αμυντικός. Η καρδερίνα είναι ανάλαφρη, κινητική, σχεδόν εύθραυστη. Κι όμως, ο ένας χρειάζεται τον άλλον. Το πουλί βρίσκει στον δίψακο τροφή, ενώ το φυτό γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου κύκλου ζωής, μέσα στον οποίο οι σπόροι του μετατρέπονται από απλή φυτική ύλη σε τροφή, κίνηση και συνέχεια.

Η σκηνή αυτή μας αποκαλύπτει κάτι που συχνά ξεχνά ο άνθρωπος: στη φύση τίποτε δεν είναι πραγματικά μόνο του. Το αγκάθι δεν είναι απλώς αγκάθι. Το αγριόχορτο δεν είναι «άχρηστο». Το μικρό πουλί δεν είναι απλώς ένα όμορφο πλάσμα που περνά από μπροστά μας. Όλα αποτελούν κρίκους μιας αόρατης αλυσίδας, ενός κόσμου όπου κάθε ύπαρξη προσφέρει και δέχεται.

Κι ίσως γι’ αυτό η καρδερίνα πάνω στον δίψακο να έχει μια ιδιαίτερη ποιητική δύναμη. Μας δείχνει πως η ομορφιά δεν βρίσκεται πάντοτε στα περιποιημένα και στα τέλεια. Μπορεί να βρίσκεται πάνω σε έναν ξερό, αγκαθωτό βλαστό, στην άκρη ενός χωραφιού, εκεί όπου το μάτι του ανθρώπου προσπερνά.

Η φύση δεν ενδιαφέρεται για την αισθητική μας. Δεν ξεχωρίζει τα «όμορφα» από τα «άσχημα» με τα δικά μας μέτρα. Ένας δίψακος μπορεί να είναι για εμάς ένα ταπεινό αγριόχορτο· για την καρδερίνα όμως μπορεί να είναι τραπέζι, καταφύγιο και μέρος του κόσμου της.

Και τότε το αγκάθι αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι μόνο άμυνα. Είναι και προσφορά.

Η καρδερίνα στέκεται επάνω του, ελαφριά σαν σκέψη. Για μια στιγμή το άγριο φυτό μοιάζει λιγότερο άγριο και το μικρό πουλί λιγότερο εύθραυστο. Ανάμεσά τους υπάρχει μια σιωπηλή συμφωνία, γραμμένη όχι με λόγια αλλά με εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγάλο μάθημα της φύσης: πως η ζωή δεν χρειάζεται να μοιάζει για να συνυπάρξει. Χρειάζεται μόνο να αναγνωρίζει τον χώρο του άλλου.

Και πάνω στον δίψακο, η καρδερίνα μάς το θυμίζει με τον πιο απλό τρόπο:

Μέσα στα αγκάθια μπορεί να κρύβεται τροφή.

Μέσα στην αγριάδα μπορεί να ανθίζει η ζωή.

Και πάνω σε έναν ταπεινό δίψακο μπορεί να σταθεί για λίγο ολόκληρη η ομορφιά του κόσμου.

Η αιώνια κάθοδος του νερού.

Το βουνίσιο ρέμα δεν είναι απλώς νερό που κατεβαίνει από το βουνό. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το βουνό μιλά στη γη.

Ξεκινά ψηλά, από μια πηγή, μια βροχή ή το λιώσιμο του χιονιού, και παίρνει τον κατήφορο ανάμεσα σε πέτρες, ρίζες και βαθιές χαράδρες. Δεν βιάζεται, μα δεν σταματά. Χαράζει μόνο του τον δρόμο του, λειαίνοντας τις πέτρες και ποτίζοντας τις όχθες.

Κι εκεί, στις κοιλότητες που έχει σμιλέψει ο χρόνος και η αδιάκοπη κίνηση του νερού, γεννιούνται οι βάθρες. Μικρές φυσικές πισίνες, κρυμμένες κάτω από πλατάνια και ανάμεσα σε βράχια, γεμάτες με το καθαρό και κρύο νερό του βουνού. Είναι τα μικρά γαλάζια μάτια του ρέματος.

Γύρω τους γεννιέται ένας ολόκληρος κόσμος: φτέρες, βρύα, πλατάνια, σκλήθρα, έντομα και πουλιά. Το νερό γίνεται μια λεπτή φλέβα ζωής μέσα στο δάσος, ένας διάδρομος που ενώνει τις πλαγιές και κρατά ζωντανή τη γη ακόμη και στις δύσκολες μέρες του καλοκαιριού.

Και όταν η ζέστη στεγνώνει τις πλαγιές, οι βάθρες κρατούν τη δροσιά τους. Εκεί το σώμα συναντά το παγωμένο νερό και, για μια στιγμή, ο άνθρωπος ξαναθυμάται κάτι που η καθημερινότητα τον κάνει να ξεχνά: πως η φύση δεν είναι σκηνικό· είναι ζωή.

Το βουνίσιο ρέμα κατεβαίνει ακούραστα. Οι βάθρες μένουν για λίγο σαν μικρές παύσεις στην πορεία του. Το ένα κινείται, οι άλλες κρατούν. Μα και τα δύο ανήκουν στην ίδια αιώνια συνομιλία της πέτρας με το νερό.

Κι αν σκύψεις πάνω από μια βάθρα και ακούσεις προσεκτικά, ίσως ακούσεις κάτι περισσότερο από το νερό. Τη φωνή του βουνού που κατεβαίνει αργά προς τη θάλασσα.

Το τσακάλι -η σιωπηλή δύναμη της άγριας φύσης.

 

Το τσακάλι (χρυσό τσακάλι - Canis aureus) δεν είναι από εκείνα τα ζώα που ζητούν να τα θαυμάσεις. Δεν έχει το μεγαλείο του αετού, την επιβλητικότητα του λύκου ή τη χάρη του ελαφιού. Κινείται στις σκιές, αθόρυβα και προσεκτικά, σαν να γνωρίζει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντοτε να φωνάζει για να υπάρχει.

Κάποτε το είδαμε ως ανεπιθύμητο πλάσμα, ως «κλέφτη» της νύχτας, ως ζώο που έπρεπε να φοβόμαστε. Όμως η φύση δεν γνωρίζει τέτοιες ανθρώπινες ταμπέλες. Κάθε πλάσμα έχει τη θέση του μέσα στη μεγάλη ισορροπία της ζωής. Το τσακάλι είναι μέρος αυτής της ισορροπίας. Καθαρίζει, μετακινείται, προσαρμόζεται, επιβιώνει. Δεν απαιτεί από τον κόσμο να αλλάξει για να χωρέσει μέσα του· αλλάζει το ίδιο, χωρίς να χάνει την άγρια φύση του.

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημά του.

Το τσακάλι είναι ένας επιζών. Μετά τη ραγδαία μείωση του πληθυσμού του τις προηγούμενες δεκαετίες (όταν θεωρούνταν εσφαλμένα «επιβλαβές είδος» έως το 1990), το τσακάλι κατατάσσεται πλέον ως «Τρωτό» στο ελληνικό "Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων". Σήμερα, οι πληθυσμοί του παρουσιάζουν τάσεις ανάκαμψης και αύξησης σε ολόκληρη τη χώρα Εκεί όπου το δάσος υποχωρεί, εκεί όπου οι άνθρωποι πλησιάζουν όλο και περισσότερο στους βιότοπους των άγριων ζώων, εκείνο αναζητά νέους δρόμους. Δεν εγκαταλείπει εύκολα. Μαθαίνει τον άνθρωπο, αποφεύγει τον θόρυβό του, κινείται όταν οι δρόμοι αδειάζουν και η νύχτα σκεπάζει τον τόπο.

Και όταν μέσα στη σιωπή ακουστεί το χαρακτηριστικό του ουρλιαχτό, δεν είναι απλώς ένας ήχος της νύχτας. Είναι μια υπενθύμιση πως δεν είμαστε μόνοι. Πως υπάρχουν ακόμη πλάσματα που ζουν σύμφωνα με έναν αρχαιότερο νόμο, έναν νόμο που δεν γράφτηκε από τον άνθρωπο: να βρίσκεις τον δρόμο σου μέσα στη δυσκολία και να συνεχίζεις.

Το τσακάλι δεν είναι σύμβολο δύναμης επειδή είναι το ισχυρότερο. Είναι σύμβολο δύναμης επειδή αντέχει.

Κι αυτό ίσως είναι μια διαφορετική μορφή γενναιότητας. Να μην χρειάζεται να κυριαρχείς για να επιβιώσεις. Να ξέρεις πότε να πλησιάσεις και πότε να απομακρυνθείς. Να παρατηρείς περισσότερο απ' όσο φαίνεσαι. Να ζεις χωρίς να προκαλείς τη φύση που σε φιλοξενεί.

Στους καιρούς μας, όπου ο άνθρωπος απλώνεται όλο και περισσότερο πάνω στη γη, η παρουσία του τσακαλιού αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία. Μας θυμίζει ότι η άγρια ζωή δεν εξαφανίζεται πάντοτε με θόρυβο. Μερικές φορές απλώς αποσύρεται λίγο πιο βαθιά στη σιωπή.

Και ίσως, όταν κάποτε δούμε το τσακάλι από μακριά, αντί να φοβηθούμε, να αισθανθούμε κάτι διαφορετικό. Χαρά.

Γιατί όσο υπάρχει το τσακάλι, όσο υπάρχει το ελάφι, ο λύκος, η αλεπού και το γεράκι, όσο υπάρχουν ίχνη άγριας ζωής πάνω στη γη, σημαίνει πως η φύση δεν έχει παραδώσει ακόμη όλα τα δικαιώματά της στον άνθρωπο.

Κάπου, μέσα στη νύχτα, ένα τσακάλι συνεχίζει να περπατά. Και μαζί του περπατά η άγρια φύση που αρνείται να σωπάσει.

Η φορτωμένη Ροδιά.

 

Η ροδιά (Punica granatum) είναι από εκείνα τα μικρά δέντρα που δεν χρειάζονται ιδιαίτερη παρουσία για να επιβληθούν στο τοπίο. Στέκει ήσυχη, συχνά στην άκρη ενός κήπου, ενός χωραφιού ή μιας παλιάς αυλής, και μοιάζει να γνωρίζει κάτι για τη φύση που εμείς συχνά ξεχνούμε: πως η ομορφιά δεν είναι υπόσχεση ευκολίας, αλλά αποτέλεσμα προσαρμογής.

Είναι ένα κατεξοχήν μεσογειακό φυτό, φτιαγμένο για το φως, τη ζέστη και την καλοκαιρινή ξηρασία. Τα μικρά, γυαλιστερά φύλλα της περιορίζουν τις απώλειες νερού, ενώ το ριζικό της σύστημα αναζητά βαθύτερα την υγρασία του εδάφους. Δεν απαιτεί έναν κόσμο πλούσιο για να ζήσει. Μπορεί να σταθεί εκεί όπου άλλα φυτά δυσκολεύονται, αρκεί να έχει ήλιο και γη που αναπνέει.

Και ύστερα έρχεται η άνοιξη. Στα κλαδιά της εμφανίζονται τα κόκκινα άνθη, σαν μικρές φωτιές μέσα στο πράσινο. Δεν είναι μόνο ένα θέαμα για τα μάτια. Είναι ένα κάλεσμα για τις μέλισσες και τα άλλα έντομα που μεταφέρουν τη γύρη από άνθος σε άνθος. Έτσι, η ροδιά γίνεται ένας μικρός κρίκος μέσα στη μεγάλη αλυσίδα της ζωής. Το άνθος δεν υπάρχει μόνο για την ομορφιά του· υπάρχει για να συνεχιστεί η ζωή.

Από τα άνθη θα προκύψουν τα ρόδα. Στην αρχή μικρά και πράσινα, μεγαλώνουν αργά κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο. Ο φλοιός τους σκληραίνει και το χρώμα τους βαθαίνει. Μέσα τους, όμως, συμβαίνει κάτι σχεδόν θαυμαστό: σχηματίζεται ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους, ο καθένας περικλεισμένος στον δικό του χυμώδη μικρό θύλακα. Το ρόδι είναι σαν μια κλειστή αρχιτεκτονική ζωής.

Όταν τελικά ανοίξει, αποκαλύπτει αυτό που έκρυβε. Εκατοντάδες μικρές κόκκινες μονάδες, καθεμία με τη δική της δυνατότητα να γίνει ένα νέο φυτό. Η φύση δεν έχει σπαταλήσει τίποτε. Έχει πολλαπλασιάσει τη ζωή μέσα σε έναν μόνο καρπό.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη οικολογική σοφία της ροδιάς. Η φύση δεν λειτουργεί με την ανθρώπινη λογική της αυτάρκειας. Κανένας οργανισμός δεν υπάρχει μόνος του. Το άνθος χρειάζεται τον επικονιαστή, ο καρπός μπορεί να γίνει τροφή για άλλα πλάσματα, οι σπόροι μπορούν να μεταφερθούν, το δέντρο επιστρέφει οργανική ύλη στη γη. Η ροδιά είναι ένα μικρό οικοσύστημα μέσα στο οικοσύστημα.

Και όταν έρχεται το φθινόπωρο, τα φύλλα της κιτρινίζουν και πέφτουν. Το δέντρο γυμνώνεται χωρίς να πεθαίνει. Η φύση, για άλλη μια φορά, μας διορθώνει: η απώλεια του φυλλώματος δεν είναι τέλος· είναι μια μορφή αναμονής.

Ίσως γι' αυτό η ροδιά να μοιάζει τόσο ανθρώπινη. Αντέχει το καλοκαίρι, ανθίζει όταν έρθει η ώρα της, καρπίζει χωρίς θόρυβο και ξέρει να αφήνεται στη σιωπή του χειμώνα. Δεν παλεύει με τις εποχές. Συμπορεύεται μαζί τους.

Και τα ρόδα της, όταν τα κρατήσεις στα χέρια σου, σου θυμίζουν πως η ζωή είναι πάντοτε περισσότερη απ' όση φαίνεται απ' έξω. Ένας σκληρός φλοιός μπορεί να προστατεύει έναν ολόκληρο κόσμο. Ένα μικρό δέντρο μπορεί να φιλοξενεί έντομα, να θρέφει πουλιά, να προσφέρει σκιά, να δίνει καρπό και, ταυτόχρονα, να κρατά ζωντανή μια πανάρχαια σχέση ανθρώπου και γης.

Η ροδιά δεν κάνει θόρυβο για να δηλώσει ότι ζει.

Ανθίζει. Καρπίζει. Αντέχει. Και συνεχίζει.

Το σκυλάκι στον τοίχο.

 

Μέσα σε μια σχισμή ενός παλιού πέτρινου τοίχου φύτρωσε ένα σκυλάκι. Το Αντίρρινο το μέγα (Antirrhinum majus), με τα μικρά άνθη που μοιάζουν με στόμα από σκυλάκι, βρήκε εκεί λίγο χώμα, λίγη υγρασία και αρκετή επιμονή για να ριζώσει.

Δεν χρειάστηκε κήπο. Δεν ζήτησε καλοφτιαγμένο παρτέρι ούτε περιποιημένο χώμα. Βρήκε τη θέση του εκεί όπου ο άνθρωπος θα έβλεπε μόνο μια ρωγμή.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο μάθημα της φύσης: η ζωή δεν περιμένει πάντα τις ιδανικές συνθήκες. Ψάχνει μια χαραμάδα και αρχίζει.

Ο πέτρινος τοίχος, σκληρός και ακίνητος, έγινε ξαφνικά υπόβαθρο για ένα λουλούδι. Οι πέτρες κράτησαν το χώμα, το χώμα κράτησε τη ρίζα και η ρίζα έφερε στην επιφάνεια το χρώμα. Έτσι, εκεί που υπήρχε μόνο η φθορά του χρόνου, εμφανίστηκε κάτι ζωντανό.

Το σκυλάκι στον τοίχο μοιάζει με μικρή αντίσταση απέναντι στην εγκατάλειψη. Μια υπενθύμιση πως ακόμη και μέσα στα πιο ασήμαντα σημεία του τοπίου μπορεί να κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία ζωής.

Και ίσως γι’ αυτό, όταν το συναντάμε, δεν βλέπουμε απλώς ένα λουλούδι. Βλέπουμε τη ζωή που βρήκε τρόπο να ανθίσει εκεί όπου κανείς δεν την περίμενε.

Ο ξυλόφουρνος.

Ο ξυλόφουρνος δεν ήταν ποτέ μόνο ένας φούρνος. Ήταν μια μικρή καρδιά μέσα στο σπίτι, στην αυλή ή στο χωριό· ένας τόπος όπου η φωτιά συναντούσε το ψωμί και το φαγητό και η καθημερινότητα γινόταν τελετουργία.

Από νωρίς το πρωί άρχιζε η προετοιμασία. Ξύλα ξερά, προσανάμματα, η φλόγα που μεγάλωνε σιγά σιγά και έπειτα η αναμονή. Ο φούρνος έπρεπε να «πιάσει» τη σωστή θερμοκρασία. Τα ξύλα γίνονταν κάρβουνο, τα τοιχώματα κοκκίνιζαν από τη ζέστη και ο άνθρωπος ήξερε, χωρίς θερμόμετρα και αριθμούς, πότε είχε έρθει η ώρα.

Και τότε έμπαινε το ψωμί. Ή το φαγητό.

Μαζί του έμπαινε στον φούρνο και ένα κομμάτι από τον παλιό κόσμο. Το ζυμωτό καρβέλι, οι πίτες, τα φαγητά στο ταψί, το κρέας στις γιορτές· όλα αποκτούσαν εκείνη τη μοναδική γεύση που δίνει η φωτιά όταν δεν βιάζεται. Ο καπνός, το ξύλο, η πέτρα και ο χρόνος γίνονταν υλικά μιας γεύσης που δύσκολα αντιγράφεται.

Ο ξυλόφουρνος ήταν επίσης σχολείο. Εκεί μάθαινες πως κάθε πράγμα έχει τον χρόνο του. Δεν μπορούσες να δυναμώσεις τη φωτιά χωρίς μέτρο ούτε να βιαστείς το ψήσιμο. Η φωτιά ήθελε γνώση και σεβασμό. Το ίδιο και το ψωμί. Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήξεραν κάτι που εμείς, μέσα στην ταχύτητά μας, συχνά ξεχνάμε: πως τα σημαντικά πράγματα χρειάζονται χρόνο.

Γύρω από τον φούρνο υπήρχε και κοινωνία. Γείτονες, συγγενείς, γυναίκες που ζύμωναν, παιδιά που περίμεναν το πρώτο ζεστό κομμάτι καρβέλι. Η μυρωδιά του ψωμιού έβγαινε από την καμινάδα και απλωνόταν στα σοκάκια σαν άτυπη πρόσκληση. Ο φούρνος δεν έκλεινε τους ανθρώπους μέσα του· τους έβγαζε ο ένας προς τον άλλον.

Σήμερα πολλοί παλιοί ξυλόφουρνοι στέκουν σιωπηλοί. Οι καμινάδες τους δεν καπνίζουν, οι πόρτες τους έχουν σκουριάσει και οι αυλές γύρω τους άδειασαν. Κι όμως, δεν είναι ερείπια. Είναι αποθήκες μνήμης. Μέσα στις πέτρες τους υπάρχει η μυρωδιά του ψωμιού, η ζεστασιά μιας οικογένειας, οι φωνές ανθρώπων που έφυγαν και η ζωή ενός κόσμου που δεν ήξερε την αφθονία, αλλά ήξερε να τιμά το λίγο.

Ο ξυλόφουρνος μας θυμίζει πως κάποτε η φωτιά δεν ήταν απλώς ενέργεια. Ήταν συντροφιά, ανάγκη, δημιουργία και κοινότητα. Και πως ένα καρβέλι ψωμί δεν ήταν απλώς τροφή. Ήταν ο κόπος της γης, του ανθρώπου και της φωτιάς μαζί.

Ίσως γι’ αυτό, όταν σήμερα ανοίγει ένας παλιός ξυλόφουρνος και βγαίνει από μέσα ένα ζεστό καρβέλι, δεν αναδύεται μόνο η μυρωδιά του ψωμιού. Αναδύεται η μνήμη.

Το χλωρό τυρί.

 

Υπάρχουν γεύσεις που δεν χρειάζονται τίποτα περισσότερο από την απλότητά τους για να γίνουν μνήμη. Το χλωρό τυρί είναι μια τέτοια γεύση. Το «χλωρό τυρί» είναι ουσιαστικά το φρέσκο τυρί στο στάδιο προτού προλάβει να πήξει καλά, να σκληρύνει και να ωριμάσει στην άρμη. Δεν έχει την αυστηρότητα του ώριμου τυριού ούτε την ένταση εκείνων που πέρασαν μήνες κλεισμένα σε υπόγεια και κελαριά. Είναι φρέσκο, μαλακό, λευκό, σχεδόν παιδικό. Ένα τυρί που μοιάζει να κρατά ακόμη επάνω του το άρωμα του γάλακτος.

Το χλωρό τυρί γεννήθηκε από την ανάγκη και τη σοφία της υπαίθρου. Από το γάλα που περίσσευε, από τα ζώα του κοπαδιού, από τα χέρια των ανθρώπων που ήξεραν πως τίποτε από όσα προσφέρει η γη δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένο. Δεν ήταν προϊόν πολυτέλειας. Ήταν τροφή καθημερινή, ουσιαστική, δεμένη με τον κύκλο της κτηνοτροφικής ζωής.

Η λέξη «χλωρό» έχει κάτι περισσότερο από μια γαστρονομική σημασία. Είναι το αντίθετο του ξερού, του παλιού, του ώριμου. Είναι το τυρί στην αρχή της διαδρομής του, όταν ακόμη δεν έχει προλάβει να αλλάξει από τον χρόνο. Σαν να το παίρνεις από το γάλα και να το φέρνεις σχεδόν αμέσως στο τραπέζι. Γι’ αυτό και η γεύση του είναι καθαρή, ήπια και γαλακτώδης.

Και γύρω από αυτό το απλό τυρί υπήρχε κάποτε ένας ολόκληρος κόσμος. Τα κοπάδια στα βουνά, οι στάνες, τα καζάνια, οι τυροκόμοι, τα χέρια που έδεναν το τυρόγαλο, τα ξύλινα ή μεταλλικά δοχεία, το ψωμί που κοβόταν δίπλα του. Δεν ήταν μόνο ένα τρόφιμο. Ήταν μέρος ενός τρόπου ζωής όπου η τροφή είχε ακόμη πρόσωπο και προέλευση.

Σήμερα, μέσα στην αφθονία των τυποποιημένων προϊόντων, το χλωρό τυρί μάς θυμίζει κάτι που κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε: ότι η γεύση δεν βρίσκεται πάντοτε στην πολυπλοκότητα. Μερικές φορές βρίσκεται στην αμεσότητα. Στο γάλα, στο αλάτι, στον χρόνο που δεν περίσσεψε.

Ίσως γι’ αυτό ένα κομμάτι χλωρό τυρί με ζεστό ψωμί να μπορεί να γίνει ολόκληρη ανάμνηση. Να σε γυρίσει σε ένα πέτρινο σπίτι, σε μια αυλή, σε ένα ορεινό χωριό, σε ένα καλοκαίρι που μύριζε χορτάρι και ξύλο.

Το χλωρό τυρί είναι, τελικά, ένα μικρό μάθημα για τον χρόνο. Μας δείχνει πως δεν χρειάζονται όλα τα πράγματα να ωριμάσουν για να αποκτήσουν αξία. Υπάρχει ομορφιά και στην πρώτη τους μορφή, όταν είναι ακόμη φρέσκα, αθώα και κοντά στην πηγή τους.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη γοητεία του: είναι η γεύση του γάλακτος πριν γίνει ανάμνηση.

Κολοκυθοανθοί.

Οι κολοκυθοανθοί είναι από εκείνα τα καλοκαιρινά δώρα που η ελληνική φύση προσφέρει για λίγο και η παράδοση ξέρει να τα μετατρέπει σε γεύση. Τα κατακίτρινα, λεπτά άνθη της κολοκυθιάς ανοίγουν το πρωί, σαν μικρά χρυσά κύπελλα στραμμένα προς τον ήλιο, και κλείνουν μέσα τους όλη τη λεπτότητα του καλοκαιριού.

Στην ελληνική κουζίνα, τα «λουλουδάκια» γεμίζονται με ρύζι, κιμά ή τυρί και μυρωδικά, τηγανίζονται σε ελαφρύ χυλό ή μαγειρεύονται με απλότητα, κρατώντας τη γεύση του χωραφιού. Είναι ένας μεζές ταπεινός στην καταγωγή, αλλά εκλεκτός στη μνήμη.

Κι ίσως αυτό είναι το πιο όμορφο με τους κολοκυθοανθούς: δεν είναι απλώς ένα φαγητό· είναι μια μικρή τελετουργία του καλοκαιριού. Από το χωράφι στο τραπέζι, από το πρωινό άνθος στο πιάτο, η φύση γίνεται γεύση και η γεύση γίνεται ανάμνηση.