"Στης ανάγκης τα θρανία
και στης φτώχειας το σχολειό,
μάθαμε την κοινωνία
και τον πόνο τον παλιό.
Παραπονεμένα λόγια
έχουν τα τραγούδια μας,
γιατί τ' άδικο το ζούμε,
μέσα από την κούνια μας.
Το σεργιάνι μας στον κόσμο,
ήταν δέκα μέτρα γης.
Όσο πιάνει ένα σπίτι
και ο τοίχος μιας αυλής.
Παραπονεμένα λόγια,
έχουν τα τραγούδια μας,
γιατί τ' άδικο το ζούμε,
μέσα από την κούνια μας."
Μουσική: Μαρκόπουλος Γιάννης, Στίχοι: Ελευθερίου Μάνος.
Στο παλιό ταχυδρομείο ο χρόνος είχε σταματήσει κάπου ανάμεσα σε δυο σφραγίδες και μια ξεχασμένη διεύθυνση.
Στα ξύλινα συρτάρια είχαν απομείνει γράμματα που δεν βρήκαν ποτέ τον παραλήπτη τους. Λέξεις που γράφτηκαν με λαχτάρα, διευθύνσεις που άλλαξαν, άνθρωποι που έφυγαν πριν προλάβουν να διαβάσουν όσα κάποιος άλλος δεν τόλμησε να τους πει από κοντά.
Κάπου εκεί, ίσως, βρίσκεται ακόμη ένα γράμμα χωρίς ημερομηνία επιστροφής. Δεν είχε γραμματόσημο αρκετό για να διασχίσει την απόσταση ανάμεσα σε δυο ανθρώπους. Ή ίσως είχε, αλλά η ζωή πρόλαβε να αλλάξει τη διεύθυνση.
Παράξενο πράγμα η αλληλογραφία. Μερικές φορές δεν είναι ο ταχυδρόμος που καθυστερεί. Είναι ο χρόνος που δεν περιμένει.
Κι υπάρχουν γράμματα που δεν χάθηκαν ποτέ. Απλώς δεν παραδόθηκαν. Έμειναν για πάντα μέσα σε ένα συρτάρι, φυλακίζοντας μια εξομολόγηση, ένα συγγνώμη, ένα «μου λείπεις».
Ίσως τελικά τα πιο σημαντικά γράμματα να είναι εκείνα που δεν έφτασαν ποτέ. Γιατί όσα γράφτηκαν, αλλά δεν διαβάστηκαν, εξακολουθούν να ταξιδεύουν.
Μόνο που ο παραλήπτης τους δεν βρίσκεται πια σε αυτή τη διεύθυνση.
Υπάρχουν αντικείμενα που δεν παλιώνουν. Απλώς περιμένουν. Ένα παρατημένο μπουζούκι, ακουμπισμένο σε μια γωνιά, με τις χορδές του χαλαρωμένες και το ξύλο του να έχει απορροφήσει τη σκόνη του χρόνου, μοιάζει να κρατά φυλακισμένα όσα κάποτε δεν χωρούσαν στη σιωπή.
Κάποτε είχε φωνή. Γνώριζε τα δάχτυλα, τις νύχτες, τα ξενύχτια και τα παράπονα. Έγινε συνοδός σε έρωτες που δεν βρήκαν τον δρόμο τους, σε αγκαλιές που κράτησαν λιγότερο απ' όσο υποσχέθηκαν και σε αποχαιρετισμούς που ειπώθηκαν χωρίς λέξεις.
Τώρα οι χορδές του δεν δονούνται. Όχι επειδή ξέχασαν τη μουσική, αλλά επειδή κανείς δεν βρίσκεται πια εκεί για να τις αγγίξει. Κι όμως, μέσα στο σιωπηλό του σώμα εξακολουθούν να κατοικούν όλα τα τραγούδια που δεν παίχτηκαν μέχρι το τέλος.
Ίσως τελικά έτσι μοιάζει και ο έρωτας. Δεν χάνεται πάντα όταν τελειώνει. Μερικές φορές μένει παρατημένος σε μια γωνιά της μνήμης, περιμένοντας ένα άγγιγμα για να ξαναβρεί τον ήχο του.
Γιατί ακόμη κι ένα παρατημένο μπουζούκι μπορεί να κρύβει μέσα του έναν ολόκληρο έρωτα.
Αρκεί κάποιος να θυμηθεί πώς παίζονται οι χορδές του.
Το κόκκινο κρασί είναι κάτι περισσότερο από γεύση. Είναι χρόνος, άρωμα, προσμονή και μνήμη. Είναι η τέχνη της αργής αποκάλυψης, εκεί όπου κάθε γουλιά ξεδιπλώνει μια διαφορετική απόχρωση και κάθε άρωμα ξυπνά έναν καινούργιο συνειρμό. Έχει τη δική του προσωπικότητα, τις ιδιοτροπίες του, τις σιωπές και τα μυστικά του. Δεν προσφέρεται στην πρώτη εντύπωση ούτε αποκαλύπτει εύκολα όσα κρύβει.
Στο βαθύ πορφυρό του χρώμα, στις βελούδινες νότες και στην επίγευση που επιμένει, υπάρχει κάτι σχεδόν ανθρώπινο. Μια ιδιοσυγκρασία που ισορροπεί ανάμεσα στην ευγένεια και τον αισθησιασμό. Ένα άρωμα που δεν ζητά την προσοχή, αλλά την κερδίζει. Μια μέθη που δεν οφείλεται στο αλκοόλ, αλλά στην προσμονή της επόμενης γουλιάς.
Κι όσο το κρασί αναπνέει στο ποτήρι, οι αποχρώσεις του βαθαίνουν, τα αρώματά του απελευθερώνονται και η γοητεία του αποκτά μορφή. Σαν να αναδύεται αργά από το ίδιο το κρασί μια γυναικεία παρουσία. Όχι συνηθισμένη, ούτε εύκολα προσεγγίσιμη. Με την αρχοντιά ενός παλιού αμπελώνα, την πολυπλοκότητα ενός εκλεκτού χαρμανιού και την ανεξαρτησία ενός αρώματος που δεν υποτάσσεται σε κανένα μπουκάλι.
Σαν Δούκισσα. Όχι ως τίτλος ευγενείας, αλλά ως η προσωποποίηση της εκλεκτής απόλαυσης. Η συνάντηση της γεύσης με την επιθυμία, της κομψότητας με τον αισθησιασμό, της μέθης με την ελευθερία.
Γιατί τα μεγάλα κρασιά, όπως και οι πραγματικές Δούκισσες, δεν κατακτώνται. Ανακαλύπτονται. Και όταν η τελευταία γουλιά χαθεί, εκείνο που απομένει δεν είναι η απουσία τους, αλλά η επίγευση της παρουσίας τους.
Η πραγματική μαγεία είναι η επιλεκτικότητα.
Να ξέρεις τι κρατάς και τι αφήνεις να χαθεί. Ποιους ανθρώπους αφήνεις να πλησιάσουν, ποιες σκέψεις αξίζουν τον χρόνο σου και ποιες μάχες δεν αξίζουν ούτε την παρουσία σου.
Δεν χρειάζεται να πιστεύεις στα ξόρκια για να εξαφανίζεις ό,τι σε βαραίνει. Αρκεί να έχεις μάθει να λες «όχι».
Γιατί η μεγαλύτερη μαγεία δεν είναι να μεταμορφώνεις την πραγματικότητα, αλλά να επιλέγεις σε ποια πραγματικότητα αξίζει να συμμετέχεις.
Ο κόσμος ήταν πάντα γεμάτος μάγους. Άλλοι κρατούσαν ραβδιά, άλλοι διάβαζαν τα άστρα και άλλοι ψιθύριζαν λόγια που κανείς δεν καταλάβαινε. Το κοινό τους χάρισμα δεν ήταν η μαγεία, αλλά η ικανότητα να μετατρέπουν τον φόβο σε προσδοκία και την άγνοια σε αυθεντία.
Οι δεισιδαιμονίες είναι παράξενα καταφύγια. Εκεί βρίσκει η αβεβαιότητα μια εύκολη εξήγηση και η φαντασία μια θέση για να καθίσει. Πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν σημάδια στον ουρανό, χωρίς να κοιτούν τι συμβαίνει κάτω από τα πόδια τους.
Κάθε εποχή έχει τους μάγους της. Αλλάζει μόνο η φορεσιά, τα εργαλεία και το λεξιλόγιο. Άλλοτε είναι τα ξόρκια, άλλοτε οι χρησμοί και άλλοτε οι περίτεχνες υποσχέσεις μιας εποχής που διαφημίζει την ορθολογικότητά της.
Και κάπως έτσι, η μαγεία δεν εξαφανίζεται ποτέ. Απλώς ανανεώνει το λεξιλόγιό της.
Γιατί το μεγαλύτερο ξόρκι δεν είναι εκείνο που κάνει τον άνθρωπο να πιστεύει στο αδύνατο, αλλά εκείνο που τον κάνει να αμφιβάλλει για το αυτονόητο.
Η τύχη έχει ενίοτε κακή φήμη, αλλά η ανθρώπινη ανοησία έχει καθημερινή παρουσία.
Μια ημερομηνία, ένας αριθμός και μια συλλογική φοβία που επιβιώνει αιώνες. Ο άνθρωπος μπορεί να έχει στείλει διαστημόπλοια στο διάστημα, να έχει χαρτογραφήσει το ανθρώπινο γονιδίωμα, να μπορεί να συνομιλεί με μηχανές, αλλά εξακολουθεί να υποψιάζεται πως η Παρασκευή και 13 κάτι του επιφυλάσσει.
Ίσως τελικά να μην ξεπεράσαμε ποτέ την ανάγκη να αποδίδουμε στο άγνωστο τις ευθύνες για όσα δεν μπορούμε να εξηγήσουμε.
Και το πιο ειρωνικό; Δεν φοβόμαστε τόσο την κακή τύχη όσο την ελευθερία να παραδεχτούμε ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα.
Γιατί η μοίρα δεν κοιτάζει ημερολόγια. Και η βλακεία δεν παίρνει ποτέ αργία.
Η φύση έχει το δικό της χιούμορ. Μια στιγμή απροσεξίας, μια αλλαγή διάθεσης, ένα βλέμμα στραμμένο αλλού και ολόκληρος ο κόσμος αλλάζει διαστάσεις. Οι μικροί ξεθαρρεύουν, οι φοβισμένοι αποκτούν θάρρος και οι αόρατοι ανακαλύπτουν ξαφνικά τη σκηνή.
Δεν άλλαξαν οι συσχετισμοί. Άλλαξε απλώς η προσοχή.
Κι έτσι, μέσα στη μικρή διάρκεια μιας μεγάλης απόσπασης, γεννιούνται οι πιο μεγάλες αυταπάτες.
Άλλωστε, δεν χρειάζεται να αλλάξει ο κόσμος για να αλλάξει ο χορός. Αρκεί να κοιτάξει αλλού η γάτα.
Το 1976 εμφανίστηκε στο Αιγαίο το Χόρα. Ένα τουρκικό ερευνητικό πλοίο που αναζητούσε πετρέλαιο και τελικά ανακάλυψε κάτι πολύ πιο άφθονο: τα ανεξάντλητα αποθέματα ελληνικού πατριωτισμού.
Το 1987 επανέλαβε την εμφάνισή του μετανομασμένο σε Σισμίκ. Στην Ελλάδα είχε αλλάξει η κυβέρνηση, το έργο όμως εξελίχθηκε πάλι το ίδιο: εθνική έξαρση, πολεμικές προειδοποιήσεις, στρατιωτική ετοιμότητα, διπλωματικές διαβουλεύσεις και άφθονος πατριωτισμός στα τηλεοπτικά παράθυρα.
Από τότε πέρασαν δεκαετίες. Το Σισμίκ έγινε ιστορία, αλλά η πολιτική του χρησιμότητα παραμένει επίκαιρη.
Κάθε φορά που η Τουρκία αμφισβητεί, εμείς ανακαλύπτουμε την εθνική μας ενότητα. Κάθε φορά που εμφανίζεται μια NAVTEX, οι πολιτικοί μας ανακαλύπτουν τα σύνορα. Κάθε φορά που ένα ερευνητικό σκάφος βγαίνει στη θάλασσα, τα κομματικά επιτελεία μετατρέπονται σε γενικά στρατηγεία και οι τηλεοπτικοί αναλυτές επιστρατεύονται για να σώσουν το έθνος.
Η συνταγή είναι δοκιμασμένη: λίγη εθνική υπερηφάνεια, αρκετή κινδυνολογία, μερικές δηλώσεις περί αδιαπραγμάτευτων δικαιωμάτων και, φυσικά, η απαραίτητη επίκληση της εθνικής ομοψυχίας.
Μόνο που η ομοψυχία δεν είναι υποκατάστατο πολιτικής. Ούτε η σημαία μπορεί να κρύψει την απουσία στρατηγικής. Η εξωτερική πολιτική δεν είναι διαφημιστική καμπάνια, ούτε τα κυριαρχικά δικαιώματα προεκλογικό φυλλάδιο.
Η Τουρκία ακολουθεί τις επιδιώξεις της με συνέχεια και επιμονή. Εμείς συχνά απαντάμε με κυβερνητικές εναλλαγές, επικοινωνιακές εξάρσεις και μια παράξενη ικανότητα να βαφτίζουμε τον εκάστοτε διπλωματικό συμβιβασμό είτε εθνικό θρίαμβο είτε εθνική καταστροφή, ανάλογα με το ποιος βρίσκεται στην εξουσία.
Και κάπου εκεί βρίσκεται η πραγματική πολιτική παθογένεια: όταν η πατρίδα γίνεται ιδιοκτησία των κυβερνώντων και ο πατριωτισμός επαγγελματικό προσόν όσων διαχειρίζονται τον φόβο.
Το Σισμίκ έψαχνε πετρέλαιο. Η πολιτική εξουσία βρήκε ένα άλλο κοίτασμα, πολύ πιο προσοδοφόρο: τον εθνικό φόβο. Και όπως συμβαίνει με κάθε εκμετάλλευση φυσικού πόρου, τα κέρδη τα καρπώνονται λίγοι, ενώ το κόστος το πληρώνουν πολλοί.
Το πετρέλαιο έχει την ιδιότητα να μετατρέπει τη γεωγραφία σε γεωπολιτική και τους ανθρώπους σε αριθμούς.
Κάτω από τις ερήμους, τις θάλασσες και τα υπεδάφη κρύβεται ένας μαύρος πλούτος. Πάνω από αυτά, ένας κόσμος που μιλά για ειρήνη, δημοκρατία και εθνική κυριαρχία, ενώ μετρά αποθέματα, αγωγούς και σφαίρες επιρροής.
Οι πόλεμοι σπάνια ξεκινούν με τη λέξη πετρέλαιο. Συνήθως αρχίζουν με πιο εύηχες λέξεις: ασφάλεια, ελευθερία, σταθερότητα. Το αίμα, όμως, δεν χρειάζεται μεταφραστή.
Και κάπως έτσι, το μαύρο χρυσάφι συνεχίζει να ρέει, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι στερεύουν από ζωή.
Γιατί στον κόσμο των μεγάλων συμφερόντων, το πετρέλαιο έχει τιμή. Το αίμα έχει μόνο κόστος.
Η γνώση φτάνει μέχρι εκεί όπου τολμά να ταξιδέψει η ανθρώπινη σκέψη. Περνά τα όρια της Γης, εισχωρεί στα μυστικά του σύμπαντος, αποκωδικοποιεί τη ζωή και αναζητά απαντήσεις σε ερωτήματα που για αιώνες θεωρούνταν απροσπέλαστα.
Κάθε κορυφή που κατακτά αποκαλύπτει μια ακόμη ψηλότερη. Κάθε απάντηση γεννά καινούργια ερωτήματα. Αυτή είναι η ομορφιά της επιστήμης: δεν φοβάται να αμφισβητήσει ακόμη και τις μεγαλύτερες βεβαιότητές της.
Και όσο η γνώση ανεβαίνει, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε ότι η διαδρομή είναι σημαντικότερη από την κορυφή.
Η γνώση δεν έχει ουρανό. Μόνο ο ανθρώπινος εγωισμός νομίζει ότι τον έχει αγγίξει.
Για όσους ξέρουν ακόμη να κοιτούν και όχι απλώς να βλέπουν. Γιατί η όραση είναι αίσθηση· το κοίταγμα είναι τέχνη. Και η ομορφιά αποκαλύπτεται μόνο σε εκείνους που δεν προσπερνούν.
Κάτω στο ιστορικό κέντρο, ο χρόνος μοιάζει να έχει χάσει κάπως τον προσανατολισμό του. Αρχαίες πέτρες, νεοκλασικά κτίρια, παλιά μαγαζιά και σύγχρονες καφετέριες συνυπάρχουν σε μια παράξενη, αλλά γοητευτική συγκατοίκηση.
Εδώ η ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία και στα μνημεία. Κυκλοφορεί ανάμεσα στους περαστικούς, κάθεται στα τραπεζάκια, ακούει μουσικές του δρόμου και παρακολουθεί τους τουρίστες να φωτογραφίζουν όσα οι ντόπιοι προσπερνούν καθημερινά.
Η Αθήνα έχει μια ιδιαίτερη ικανότητα: να ανακατεύει εποχές, ανθρώπους και διαθέσεις. Λίγο αρχαιότητα, λίγο νοσταλγία, αρκετή φασαρία και μια δόση δημιουργικού χάους.
Και κάπου ανάμεσα στον Παρθενώνα και το τελευταίο καφέ της γειτονιάς, καταλαβαίνεις πως η ιστορία δεν είναι κάτι που πέρασε.
Είναι κάτι που συνεχίζει να συμβαίνει. Απλώς άλλαξε ρούχα και βγήκε για καφέ.
Τι συμβαίνει όταν η τεχνολογία πάψει να βρίσκεται στα χέρια μας και αρχίσει να βρίσκεται κάτω από το δέρμα μας; Όταν η διασύνδεση εγκεφάλου και υπολογιστή (Brain-Computer Interface) επιχειρεί να καταργήσει τα όρια ανάμεσα στη βιολογία και την ψηφιακή μηχανή;
Ο άνθρωπος δεν προσθέτει απλώς ένα ακόμη τεχνολογικό εργαλείο στο σώμα του. Επιχειρεί να ανοίξει έναν απευθείας δίαυλο επικοινωνίας ανάμεσα στη νευρωνική δραστηριότητα και την υπολογιστική ισχύ.
Η σκέψη γίνεται σήμα, το σήμα πληροφορία και η πληροφορία εντολή.
Κάπου εκεί, όμως, αρχίζουν τα πραγματικά φιλοσοφικά ερωτήματα. Πού τελειώνει το σώμα και πού αρχίζει η μηχανή; Ποιος ελέγχει τη σκέψη όταν αυτή μπορεί να μεταφραστεί σε ψηφιακή πληροφορία; Και τι απομένει από την ανθρώπινη ιδιωτικότητα όταν ακόμη και η εσωτερική μας δραστηριότητα ενδέχεται να γίνει προσβάσιμη σε ένα εξωτερικό σύστημα;
Ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της νευροτεχνολογίας να μην είναι η απένδυση του κρανίου ή η αποκάλυψη του εγκεφάλου, αλλά η απένδυση της ίδιας της ανθρώπινης συνείδησης από τα τελευταία της όρια.
Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο άνθρωπος δεν επιχειρεί απλώς να κατασκευάσει μια μηχανή που σκέφτεται. Επιχειρεί να συνδέσει τη μηχανή με εκείνον που σκέφτεται.
Και αυτή ίσως να είναι η πιο ριζική ανατομική και φιλοσοφική τομή της εποχής μας.
Κάθε τόσο χρειάζεται να αποβάλλουμε ένα κομμάτι από τον εαυτό μας. Όχι τη σάρκα, αλλά τα στρώματα που συσσωρεύτηκαν πάνω της: ενοχές, φόβους, απαγορεύσεις, υποκρισίες και δανεικές αλήθειες.
Μια ιδιότυπη απολέπιση της ύπαρξης. Μια επώδυνη διαδικασία αποχωρισμού από όσα μας έμαθαν να θεωρούμε δικά μας.
Γιατί μερικές φορές, για να ξαναγεννηθείς, πρέπει πρώτα να απογυμνωθείς.
Και το πιο δύσκολο δέρμα να αποβάλεις είναι εκείνο που πέρασες μια ζωή πιστεύοντας πως ήταν το δικό σου.
Κάποτε πρέπει να απαλλαγούμε από τους μανδύες που μας φόρεσαν ή φορέσαμε μόνοι μας. Από τις ενοχές που κληρονομήσαμε, τις απαγορεύσεις που εσωτερικεύσαμε και τις ηθικές συμβάσεις που μεταμφιέστηκαν σε συνείδηση.
Γιατί η ενοχή δεν είναι πάντοτε απόδειξη ευθύνης. Συχνά είναι ένας μηχανισμός πειθαρχίας. Ένας αόρατος τρόπος να κρατάς τον άνθρωπο σκυμμένο, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει κανείς μπροστά του για να τον τιμωρήσει.
Ίσως, τελικά, η πραγματική απελευθέρωση να αρχίζει όταν τολμάς να σταθείς γυμνός απέναντι στον εαυτό σου. Χωρίς άλλοθι, χωρίς προσχήματα, αλλά και χωρίς την ανάγκη να απολογείσαι για την ίδια σου την ύπαρξη.
Δεν γεννηθήκαμε για να κουβαλάμε τις ενοχές των άλλων.
Ο πολιτισμός εφηύρε τα ρούχα για να κρύψει το σώμα και τις κοινωνικές συμβάσεις για να κρύψει τις επιθυμίες. Έπειτα ανακάλυψε την ηθική, όχι απαραίτητα για να γίνει καλύτερος, αλλά για να έχει κάτι να επικαλείται όταν παραβιάζει τους κανόνες της.
Ο έρωτας, ευτυχώς, δεν υπήρξε ποτέ καλός μαθητής της κοινωνικής ευπρέπειας. Περιφρονεί τις στολές, γελοιοποιεί τις αποστάσεις και αποκαλύπτει την υποκρισία της σεμνοτυφίας.
Γιατί οι άνθρωποι δεν φοβούνται τόσο τη γύμνια του σώματος όσο τη γύμνια των επιθυμιών τους. Εκεί δεν υπάρχουν κοινωνικές τάξεις, τίτλοι, αξιώματα και περιουσίες. Μόνο σώματα που αναζητούν σώματα και άνθρωποι που αναζητούν λίγη αλήθεια.
Στο τέλος, όλοι γυμνοί καταλήγουμε. Το ζήτημα είναι αν προλάβαμε, έστω για λίγο, να ζήσουμε χωρίς τα κουστούμια της υποκρισίας.
Υπάρχει μια γύμνια που δεν έχει καμία σχέση με το σώμα. Είναι εκείνη που αρχίζει όταν πέφτουν οι άμυνες, οι βεβαιότητες και οι μικρές μας υποκρισίες.
Να γδύνεσαι από φόβους, να αποκαλύπτεις τις επιθυμίες σου, να αφήνεις το βλέμμα να λέει όσα δεν τολμά το στόμα. Να στέκεσαι απέναντι στον άλλον χωρίς πανοπλία, χωρίς ρόλους, χωρίς την ανάγκη να εντυπωσιάσεις.
Ίσως ο μεγαλύτερος ερωτισμός να μην βρίσκεται στην αποκάλυψη του σώματος, αλλά στην παράδοση της ψυχής.
Γιατί το πραγματικά γυμνό σώμα δεν είναι εκείνο που δεν φοράει τίποτα. Είναι εκείνο που δεν κρύβεται από κανέναν.
Γυμνοί από ιδέες, από αξίες, από αλληλεγγύη. Ντυμένοι με κοστούμια εξουσίας, οικονομικούς δείκτες και πολιτικά συνθήματα.
Έχουμε μάθει να μετράμε τα πάντα, εκτός από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Να αποτιμούμε τον πλούτο, αλλά όχι τη φτώχεια της συνείδησης. Να θαυμάζουμε τις αγορές, αλλά να αδιαφορούμε για τους ανθρώπους που συνθλίβονται κάτω από τους νόμους τους.
Και κάπως έτσι, η γύμνια έγινε καθεστώς και η υποκρισία επίσημη ενδυμασία.
Δεν είναι πως ο βασιλιάς δεν φοράει ρούχα. Είναι πως ολόκληρη η αυλή του έχει ξεχάσει τι σημαίνει να ντύνεσαι με αξίες.
Κάθε εξουσία έχει μια ντουλάπα. Κάθε κοινωνία έχει τα άπλυτά της. Και κάθε πολιτικό σύστημα έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να τα κρύβει: άλλα κάτω από το χαλί, άλλα πίσω από τις σημαίες και άλλα μέσα σε πατριωτικές κορώνες.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν άπλυτα. Είναι ότι εκείνοι που τα λερώσανε εμφανίζονται ως οι μοναδικοί αρμόδιοι να βάλουν πλυντήριο.
Και φυσικά, το πλυντήριο δουλεύει. Αρκεί να μη βάλουμε πολύ απορρυπαντικό, γιατί μπορεί να ξεβάψουν τα χρώματα της εξουσίας.
