Ηπειρώτικο μοιρολόι.

Υπάρχουν μουσικές που τις ακούς για να διασκεδάσεις, και μουσικές που τις ακούς για να γιατρέψεις την ψυχή σου. Αν έχετε βρεθεί ποτέ ξημερώματα σε ηπειρώτικο πανηγύρι, με την ομίχλη να πέφτει πάνω από τα πλατάνια, ξέρετε ακριβώς τι σημαίνει αυτή η διαπίστωση. Το ηπειρώτικο μοιρολόι δεν είναι απλά ένα μουσικό είδος· είναι ένας ζωντανός ιστός που μας συνδέει απευθείας με την προ-Ομηρική Ελλάδα, κουβαλώντας στους ήχους του τον πόνο του αποχωρισμού, τον θάνατο και την ξενιτιά.

Όταν τα όργανα αντικαθιστούν τις λέξεις.

Στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας, το μοιρολόι στηρίζεται στον ανθρώπινο λόγο. Στην Ήπειρο, όμως, συμβαίνει κάτι μαγικό: η θλίψη μεταμορφώνεται σε ρυθμό. Το κλαρίνο και το βιολί δεν παίζουν απλώς νότες. Κλαίνε, αναστενάζουν, μιμούνται την ανθρώπινη κραυγή και τον θρήνο. Με τη συνοδεία του λαούτου που κρατάει έναν βαθύ, καθηλωτικό ισοκράτημα (drone), οι μουσικοί αυτοσχεδιάζουν πάνω σε αρχέγονες κλίμακες. Ο ήχος είναι τραχύς, γεμάτος "σπασίματα", και καταφέρνει να αποτυπώσει αυτό που η γλώσσα αδυνατεί να περιγράψει.

Από τα πανηγύρια στην Παγκόσμια Αναγνώριση.

Για τους Ηπειρώτες, το μοιρολόι δεν συνδέεται αποκλειστικά με την κηδεία. Είναι παραδόξως το άνοιγμα κάθε παραδοσιακού πανηγυριού, συνήθως το μεσημέρι ή νωρίς το απόγευμα. Πρόκειται για μια βαθιά συλλογική ιεροτελεστία: η κοινότητα μαζεύεται, θρηνεί μαζί για όσα έχασε (τους νεκρούς, τους ξενιτεμένους), και μέσα από αυτόν τον κοινό πόνο, εξαγνίζεται και παίρνει δύναμη για να συνεχίσει τη ζωή.

Αυτή η ωμή, πρωτόγονη δύναμη ήταν που μάγεψε και τον βραβευμένο με Grammy Αμερικανό παραγωγό Christopher C. King. Ψάχνοντας σε παλιά παζάρια της Κωνσταντινούπολης, ανακάλυψε δίσκους 78 στροφών της δεκαετίας του 1920 με ηπειρώτικα κομμάτια. Η εμμονή του με αυτόν τον ήχο τον οδήγησε να γράψει το βιβλίο "Lament from Epirus", κάνοντας τη μουσική της ελληνικής επαρχίας θέμα συζήτησης σε παγκόσμια μέσα όπως οι "New York Times" και το "Wall Street Journal". 

Το βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική από τον εκδοτικό οίκο W. W. Norton τον Μάιο του 2018. Είναι χωρισμένο σε τρία βασικά επίπεδα, συνδυάζοντας διαφορετικά είδη γραφής:

- Ταξιδιωτικό οδοιπορικό (Travelogue): Ο συγγραφέας περιγράφει το προσωπικό του ταξίδι από τα παζάρια της Κωνσταντινούπολης (όπου βρήκε τυχαία τους δίσκους) μέχρι τα απομονωμένα χωριά των Ιωαννίνων και των Πωγωνίων. Μιλάει για τις εμπειρίες του, τα τσίπουρα, τα πανηγύρια και τον τρόπο που τον υποδέχτηκαν οι ντόπιοι.

- Ιστορική έρευνα: Εστιάζει στον κομβικό ρόλο των Ρομά μουσικών (όπως ο Αλέξης Ζούμπας και ο Κίτσος Χαρισιάδης), οι οποίοι διαμόρφωσαν, διέσωσαν και εξέλιξαν τον ηπειρώτικο ήχο.

- Φιλοσοφική και ανθρωπολογική αναζήτηση: Αναζητά τις ρίζες της μουσικής πριν από τον Όμηρο. Αναλύει πώς το μοιρολόι λειτουργεί ως κοινωνικό εργαλείο «ψυχικής θεραπείας» και επιβίωσης για την κοινότητα.

Επειδή ο Κίγκ δεν είναι μουσικολόγος αλλά έχει σπουδάσει φιλοσοφία, δεν χρησιμοποιεί στεγνές τεχνικές αναλύσεις. Αντίθετα, μεταφράζει τον ήχο μέσα από το συναίσθημα, την ύλη και τη φύση:

- Ο ήχος ως «κραυγή» και «δάκρυ»: Περιγράφει το κλαρίνο και το βιολί όχι ως όργανα που βγάζουν νότες, αλλά ως προεκτάσεις του ανθρώπινου σώματος που αναστενάζουν, ουρλιάζουν ή θρηνούν.

- Η σύνδεση με το ηπειρώτικο τοπίο: Μεταφράζει τη μουσική συνδέοντάς την άμεσα με τη γεωγραφία της Ηπείρου. Οι κοφτές νότες, τα σπασίματα του κλαρίνου και ο βαθύς ισοκράτης περιγράφονται σαν τον άνεμο που περνάει μέσα από τα άγρια φαράγγια, τη βαριά ομίχλη και τα πέτρινα βουνά της περιοχής.

-  Ο ήχος ως αρχέγονη, θεραπευτική δύναμη: Μεταφράζει τον ήχο ως κάτι «μαγικό» και «υπνωτικό» (hypnotic) που μπορεί να ξεκλειδώσει αρχέγονα ανθρώπινα συναισθήματα, τα οποία η σύγχρονη, ψηφιακή μουσική έχει πλέον χάσει.

Στο επίκεντρο του βιβλίου βρίσκεται ο Αλέξης Ζούμπας. Ένας θρυλικός βιολιστής από την Ήπειρο που μετανάστευσε στη Νέα Υόρκη το 1910. Μέσα στα αμερικανικά στούντιο ηχογράφησε κομμάτια που έσταζαν νοσταλγία για την πατρίδα. Οι αυτοσχεδιασμοί του θεωρούνται μέχρι σήμερα μνημεία παγκόσμιας έθνικ μουσικής, αποδεικνύοντας ότι ο πόνος του ξεριζωμού δεν έχει πατρίδα ούτε εποχή.

Ο Ζούμπας γεννήθηκε στα Γιάννενα. Ήταν Ρομά μουσικός, μέλος μιας σπουδαίας οικογένειας οργανοπαικτών. Το 1910, κυνηγώντας μια καλύτερη ζωή, μετανάστευσε στη Νέα Υόρκη. Ο Ζούμπας δεν έπαιζε απλώς βιολί. Ανέπτυξε μια μοναδική τεχνική με δοξαριές και «σπασίματα» που μιμούνταν την ανθρώπινη φωνή όταν κλαίει, τον θρήνο των γυναικών και τα κελαηδίσματα των πουλιών. Κλεισμένος στα αμερικανικά στούντιο ηχογράφησης (κυρίως στις εταιρείες Columbia και Victor), έπαιζε με τα μάτια κλειστά, κουβαλώντας μέσα του την αβάσταχτη νοσταλγία (ξενιτιά) για τα βουνά της Ηπείρου. Η ηχογράφηση που έκανε για τον «Σκάρο» (τον παραδοσιακό ποιμενικό αυτοσχεδιασμό) θεωρείται από πολλούς μουσικολόγους η κορυφαία εκτέλεση που έχει καταγραφεί ποτέ στην ιστορία. Παρά την τεράστια επιτυχία του στην ελληνική ομογένεια της Αμερικής κατά τις δεκαετίες του '20 και '30, ο Ζούμπας πέθανε φτωχός, απομονωμένος και ξεχασμένος στο Ντιτρόιτ το 1946. Δεν κατάφερε ποτέ να επιστρέψει στην αγαπημένη του Ήπειρο.

Το 2014, ο Christopher C. King, πριν την έκδοση του βιβλίου, συγκέντρωσε τις σπάνιες ηχογραφήσεις του Ζούμπα από δίσκους 78 στροφών και κυκλοφόρησε το άλμπουμ "Alexis Zoumbas: A Lament for Epirus 1926-1928". Το εξώφυλλο μάλιστα σχεδίασε ο θρυλικός Αμερικανός κομίστα Robert Crumb, ο οποίος δήλωσε φανατικός θαυμαστής του. Το άλμπουμ κυκλοφόρησε αρχικά το 2014 από την αμερικανική ανεξάρτητη εταιρεία "Angry Mom Records". Λίγο αργότερα το 2018, λόγω της τεράστιας επιτυχίας του βιβλίου, επανακυκλοφόρησε σε βινύλιο από την παγκοσμίου φήμης εταιρεία "Third Man Records", η οποία ανήκει στον γνωστό ροκ μουσικό Jack White (των The White Stripes).

Γιατί μας αφορά σήμερα;

Σε έναν κόσμο που τρέχει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και μας πιέζει να κρύβουμε κάθε αρνητικό συναίσθημα πίσω από "τέλεια" φίλτρα, το ηπειρώτικο μοιρολόι μάς προσφέρει μια σανίδα σωτηρίας. Μας θυμίζει τη σημασία του να βιώνεις τη θλίψη σου παρέα με άλλους, για να μπορέσεις τελικά να την ξεπεράσεις. Είναι μια υπενθύμιση ότι η μουσική, στην πιο αγνή και αρχαία της μορφή, δεν είναι διασκέδαση· είναι εργαλείο επιβίωσης.

Το βιβλίο "Ηπειρώτικο Μοιρολόι" του Christopher C. King και οι ηχογραφήσεις του Αλέξη Ζούμπα δεν είναι απλώς μια βουτιά στο παρελθόν. Είναι ένας καθρέφτης για το παρόν μας. Μας καλούν να βγάλουμε για λίγο τα ακουστικά, να κοιτάξουμε τον διπλανό μας, να αποδεχτούμε τις πληγές μας και να θυμηθούμε ξανά τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Σε έναν κόσμο που χάνει την αυθεντικότητά του, αυτή η μουσική είναι η επιστροφή στο σπίτι μας.

Ο Φακός της Αντίστασης στην Ήπειρο.

Ο Φακός της Αντίστασης: Ο Κώστας Μπαλάφας και το Αντάρτικο στην Ήπειρο (1941-1944)

Η περίοδος της Κατοχής στην Ελλάδα (1941-1944) γέννησε σπουδαίες μορφές της εγχώριας φωτογραφίας, οι οποίες ρίσκαραν τη ζωή τους για να αποτυπώσουν την ιστορική αλήθεια. Ανάμεσά τους, ο Κώστας Μπαλάφας ξεχωρίζει ως ο κορυφαίος ανθρωποκεντρικός φωτογράφος που κατέγραψε το έπος της Ελληνικής Αντίστασης στα τραχιά βουνά της Ηπείρου. Το έργο του, αποτυπωμένο στο εμβληματικό λεύκωμα του Μουσείου Μπενάκη, αποτελεί ένα ανεκτίμητο οπτικό ντοκουμέντο.

Ένας Μαχητής με Κάμερα.

Γεννημένος το 1920 στο ορεινό χωριό Κυψέλη της Άρτας, ο Μπαλάφας γνώριζε καλά τη φτώχεια και τον μόχθο της επαρχίας. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, οργανώθηκε στις τάξεις του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο. Εντάχθηκε στην 6η Ταξιαρχία του ΕΛΑΣ, και συγκεκριμένα στο 85ο Σύνταγμα. Αντί όμως για όπλο, η κύρια συμβολή του στον αγώνα έγινε μέσω μιας γερμανικής φωτογραφικής μηχανής "Robot", την οποία είχε αγοράσει πριν τον πόλεμο στα Ιωάννινα.

Με ελάχιστα μέσα, χρησιμοποιώντας συχνά κινηματογραφικό φιλμ που έκλεβε από τα συντρίμμια ιταλικών αεροπλάνων ή αγόραζε με κίνδυνο της ζωής του, ο Μπαλάφας ακολούθησε τους αντάρτες στις πορείες τους.

Η Θεματολογία: Το Πρόσωπο του Πολέμου.

Αντίθετα με την κρατική προπαγάνδα της εποχής, οι φωτογραφίες του Μπαλάφα δεν εστιάζουν στην ωμή βία, αλλά στην ανθρώπινη διάσταση του αγώνα:

Οι Αντάρτες: Πορτρέτα ανδρών και γυναικών με αποφασιστικό βλέμμα, αποτυπωμένα την ώρα της ανάπαυλας, της πορείας ή της μάχης.

Η Καθημερινότητα: Οι γυναίκες των χωριών που μετέφεραν πολεμοφόδια στα χιονισμένα βουνά, τα λαϊκά δικαστήρια και οι συνελεύσεις.

Το Δράμα: Τα καμένα χωριά της Ηπείρου, οι μαυροφορεμένες μάνες και η πείνα, αποτυπωμένα με βαθύ σεβασμό και χωρίς διάθεση εντυπωσιασμού.

Το Μυστικό κάτω από το Πάτωμα.

Η ιστορία της διάσωσης του υλικού είναι εξίσου συγκλονιστική με το περιεχόμενό του. Μετά την απελευθέρωση και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, η κατοχή τέτοιων φωτογραφιών ισοδυναμούσε με θανατική ποινή ή εξορία.

Ο Μπαλάφας τύλιξε τα πολύτιμα φιλμ σε κερωμένο χαρτί, τα έβαλε σε μεταλλικά κουτιά και τα έκρυψε κάτω από το ξύλινο πάτωμα ενός σπιτιού στα Ιωάννινα. Το αρχείο παρέμεινε θαμμένο στο σκοτάδι για 31 ολόκληρα χρόνια, μέχρι να έρθει στο φως μετά τη Μεταπολίτευση.

Μια Ανεκτίμητη Κληρονομιά.

Οι φωτογραφίες του Κώστα Μπαλάφα δεν είναι απλές ιστορικές καταγραφές· είναι έργα τέχνης με εξαιρετική σύνθεση, φυσικό φωτισμό και μοναδική αισθητική αξία. Ο σπουδαίος φωτογράφος έφυγε από τη ζωή στις 9 Οκτωβρίου του 2011 αφήνοντας το σύνολο του πολύτιμου φωτογραφικού του αρχείου (τα αρνητικά αλλά και πρωτότυπα τυπώματα) ως δωρεά στο Μουσείο Μπενάκη. Σήμερα, το σύνολο του αρχείου του φυλάσσεται στο Φωτογραφικό Αρχείο του Μουσείου Μπενάκη, διασφαλίζοντας ότι η συλλογική μνήμη της Αντίστασης θα μείνει ζωντανή για τις επόμενες γενιές.

Η τέχνη της πίτας.

Η τέχνη της πίτας δεν είναι συνταγή. Είναι μια αργή μνήμη που δουλεύεται με τα χέρια, σαν να πλάθεις χρόνο αντί για ζύμη. Στην επιφάνειά της γράφονται γενιές που δεν ήξεραν να γράψουν αλλιώς παρά μόνο με αλεύρι, νερό και φωτιά. Κάθε άνοιγμα φύλλου είναι μια μικρή παραβίαση της σιωπής της ύλης.

Η ζύμη δεν αντιστέκεται· θυμάται. Θυμάται το νερό που την άγγιξε, το λάδι που την γλύκανε, την παλάμη που την πίεσε χωρίς βιασύνη. Και όταν απλώνεται λεπτή σαν υπόσχεση, γίνεται σχεδόν διαφανής: όχι γιατί χάνει τον εαυτό της, αλλά γιατί τον πολλαπλασιάζει. Σαν να αφήνει τον κόσμο να περάσει μέσα της.

Η γέμιση δεν είναι ποτέ απλώς υλικό. Είναι τόπος: χόρτα, τυρί, κρέας ή σιωπή, όλα μεταμφιεσμένα σε γεύση. Κάθε πίτα είναι ένας μικρός χάρτης επαρχίας, ένα τοπίο που χωράει σε ταψί. Όταν μπαίνει στον φούρνο, δεν ψήνεται μόνο· μεταμορφώνεται σε αφήγηση που δεν χρειάζεται αφηγητή.

Και όταν βγει, δεν ανήκει πια σε κανέναν. Μόνο στο τραπέζι που την περιμένει σαν αναπόφευκτη μοίρα. Η τέχνη της πίτας είναι ακριβώς αυτό: η στιγμή που η καθημερινότητα γίνεται τελετουργία, χωρίς να το παραδέχεται.

Μουσείο Βορρέ, Παιανία.