Ο "Πιανίστας" του Ρόμαν Πολάνσκι: Η μουσική ως τελευταία άμυνα της ανθρώπινης ψυχής.

Υπάρχουν ταινίες που αφηγούνται την Ιστορία και υπάρχουν ταινίες που την κάνουν να αναπνέει ξανά μπροστά στα μάτια μας. «Ο Πιανίστας» (The Pianist) του Ρόμαν Πολάνσκι ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι απλώς μια ταινία για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Ολοκαύτωμα· είναι ένας βαθύς στοχασμός πάνω στην ανθρώπινη αντοχή, στη δύναμη της τέχνης και στην εύθραυστη, αλλά επίμονη, παρουσία της ανθρωπιάς ακόμη και μέσα στην απόλυτη βαρβαρότητα.

Βασισμένη στην αυτοβιογραφία του Πολωνοεβραίου πιανίστα και συνθέτη Βλαντισλάβ Σπίλμαν, η ταινία του 2002 ακολουθεί έναν άνθρωπο που χάνει σχεδόν τα πάντα, εκτός από το μοναδικό καταφύγιο που κανείς δεν μπορεί να του αφαιρέσει: τη μουσική του.

Ο Σπίλμαν βρίσκεται στη Βαρσοβία του 1939, όταν η Γερμανία εισβάλλει στην Πολωνία. Στο πρώτο πλάνο της ταινίας παίζει πιάνο στο ραδιόφωνο της πόλης, ενώ έξω οι βόμβες πέφτουν. Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει όλη την τραγωδία που ακολουθεί: η ομορφιά της τέχνης απέναντι στην καταστροφική δύναμη του πολέμου.

Με την επιβολή της ναζιστικής κατοχής, η ζωή των Εβραίων της Βαρσοβίας μετατρέπεται σε εφιάλτη. Ο αποκλεισμός, η πείνα, η ταπείνωση και τελικά ο εγκλεισμός στο Γκέτο οδηγούν χιλιάδες ανθρώπους στην απόγνωση. Ο Σπίλμαν, κάποτε αναγνωρισμένος καλλιτέχνης, γίνεται ένας ακόμη κυνηγημένος άνθρωπος που προσπαθεί απλώς να επιβιώσει.

Η πιο συγκλονιστική στιγμή έρχεται όταν η οικογένειά του οδηγείται στα τρένα του θανάτου με προορισμό την Τρεμπλίνκα. Από μια σχεδόν ανεξήγητη σύμπτωση, ο ίδιος σώζεται την τελευταία στιγμή. Από εκεί ξεκινά μια μοναχική περιπλάνηση μέσα στα ερείπια μιας πόλης που πεθαίνει.

Η επιβίωσή του δεν είναι ένας θρίαμβος δύναμης, αλλά ένας αγώνας σιωπής. Κρύβεται σε άδεια διαμερίσματα, λιμοκτονεί, φοβάται κάθε θόρυβο, κάθε βήμα στο σκοτάδι. Η Βαρσοβία γύρω του καταρρέει, όμως μέσα του παραμένει ζωντανή η μνήμη της μουσικής.

Η κορύφωση της ταινίας έρχεται όταν συναντά τον Γερμανό αξιωματικό Βίλχελμ Χόζενφελντ. Αντί να τον σκοτώσει, του ζητά να παίξει πιάνο. Με παγωμένα χέρια, ο Σπίλμαν παίζει τη Μπαλάντα αρ. 1 σε Σολ ελάσσονα του Σοπέν. Για λίγα λεπτά, η μουσική καταργεί την ταυτότητα του εχθρού και του θύματος. Ένας άνθρωπος βλέπει έναν άλλον άνθρωπο.

Η σκηνή αυτή αποτελεί τον πυρήνα της ταινίας: η τέχνη γίνεται μια γλώσσα πέρα από τα σύνορα, τις σημαίες και τις ιδεολογίες. Εκεί όπου η πολιτική και ο φανατισμός προσπάθησαν να χωρίσουν τους ανθρώπους, η μουσική τους ενώνει.

Ο Πολάνσκι δεν παρουσιάζει τον πόλεμο ως μια απλή σύγκρουση στρατών. Τον παρουσιάζει ως κατάρρευση του πολιτισμού και της ανθρώπινης συνείδησης. Παράλληλα, όμως, αρνείται να δεχθεί ότι το σκοτάδι είναι απόλυτο. Η πράξη του Χόζενφελντ υπενθυμίζει ότι ακόμη και μέσα σε ένα εγκληματικό σύστημα μπορούν να υπάρξουν άνθρωποι που διατηρούν την ηθική τους κρίση.

Ο Σπίλμαν δεν είναι ήρωας με την παραδοσιακή έννοια. Δεν κρατά όπλο, δεν ηγείται μιας εξέγερσης. Η αντίστασή του είναι η ίδια η επιβίωσή του. Το να παραμείνει άνθρωπος σε έναν κόσμο που προσπαθεί να του στερήσει την ανθρώπινη ιδιότητα είναι η μεγαλύτερη μορφή αντίστασης.

Η ταινία, ωστόσο, δεν χαρίζει εύκολη παρηγοριά. Ο πόλεμος παραμένει τυφλός και άδικος. Ο Χόζενφελντ, ο άνθρωπος που έσωσε τον Σπίλμαν, πεθαίνει σε σοβιετικό στρατόπεδο αιχμαλώτων, παρά τις προσπάθειες του πιανίστα να τον βοηθήσει. Η Ιστορία δεν λειτουργεί πάντα με όρους δικαιοσύνης.

«Ο Πιανίστας» είναι τελικά μια ταινία για όσα μένουν όταν όλα χάνονται. Για τη μνήμη, την τέχνη, τη μοναξιά, αλλά κυρίως για εκείνη τη μικρή σπίθα ανθρωπιάς που μπορεί να επιβιώσει ακόμη και μέσα στην κόλαση.

Ο Σπίλμαν επέστρεψε στο πολωνικό ραδιόφωνο. Η οικογένειά του όμως δεν επέστρεψε ποτέ. Η μουσική του έγινε η μαρτυρία ενός κόσμου που χάθηκε.

Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο μήνυμα της ταινίας: όταν ο άνθρωπος χάνει τα πάντα, μπορεί να του απομείνει ακόμη η δυνατότητα να δημιουργεί "ομορφιά" και τέχνη. Και αυτή η ομορφιά είναι μια μορφή νίκης απέναντι στη βαρβαρότητα.