Κίρκη.

 

Η Κίρκη δεν είναι απλώς η μάγισσα της Οδύσσειας. Είναι ένας από τους βαθύτερους σταθμούς της πορείας του Οδυσσέα προς την αυτογνωσία.

Ζούσε στο μυθικό νησί Αιαία, μακριά από τον ανθρώπινο κόσμο, και έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε ζώα. Το παλάτι της περιτριγύριζαν λύκοι και λιοντάρια, τα οποία ήταν στην πραγματικότητα μεταμορφωμένοι άνδρες.

Όμως η πραγματική της δύναμη δεν βρίσκεται στα βότανα και στα ξόρκια. Βρίσκεται στην ικανότητά της να αποκαλύπτει αυτό που ήδη υπάρχει μέσα στον άνθρωπο.

Όταν οι σύντροφοι του Οδυσσέα έφτασαν στο νησί της, η Κίρκη τους πρόσφερε ένα μαγεμένο ποτό και τους μεταμόρφωσε σε γουρούνια. 

Όλοι οι σύντροφοι του Οδυσσέα μεταμορφώνονται σε χοίρους. Η μεταμόρφωση μοιάζει εξωτερική, αλλά μπορεί να διαβαστεί και συμβολικά: ο άνθρωπος, όταν εγκαταλείπει τη συνείδηση, τη μνήμη και την ευθύνη του, μπορεί εύκολα να επιστρέψει στο ένστικτο.

Ο Οδυσσέας, αντίθετα, αντιστέκεται. Με τη βοήθεια του θεού Ερμή που του έδωσε το αντίδοτο βότανο «μώλυ», κατάφερε να την αντιμετωπίσει, να την αναγκάσει να λύσει τα μάγια και τελικά να κερδίσει τον έρωτα και τη φιλοξενία της για έναν χρόνο.

Η Αιαία γίνεται ένας παράξενος ενδιάμεσος σταθμός. Ο Οδυσσέας δεν έχει ακόμη φτάσει στην Ιθάκη, αλλά δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε από την Τροία.

Η Κίρκη είναι, επομένως, μια μορφή πειρασμού αλλά και γνώσης.

Δεν του λέει απλώς «μείνε». Του διδάσκει πώς να συνεχίσει.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον παράδοξο: στον δρόμο προς την Ιθάκη, ο Οδυσσέας χρειάζεται να χαθεί για λίγο. Να σταματήσει. Να ξεχάσει τον χρόνο. Να γνωρίσει μια άλλη ζωή. Να κοιτάξει τον εαυτό του μέσα από έναν καθρέφτη που δεν είναι πάντα κολακευτικός.

Η Κίρκη δεν είναι το αντίθετο της Ιθάκης.

Είναι ένας από τους δρόμους που οδηγούν σ' αυτήν.

Και κάθε άνθρωπος που επιστρέφει στον εαυτό του έχει κάποτε συναντήσει τη δική του Κίρκη: έναν άνθρωπο, έναν τόπο, έναν έρωτα ή έναν πειρασμό που προσπάθησε να τον κρατήσει μακριά από τον προορισμό του -και τελικά τον έκανε να καταλάβει ποιος πραγματικά είναι.

Από το Κουπί στο Λιχνηστήρι: Το παράδοξο του νόστου και η υπαρξιακή κάθαρση του Οδυσσέα.

 

Η Οδύσσεια είναι το μεγάλο έπος της επιστροφής. Όλη η περιπέτεια του Οδυσσέα μοιάζει να υπακούει σε έναν και μόνο προορισμό: την Ιθάκη. Ο άνθρωπος περιπλανιέται, χάνεται, δοκιμάζεται, απογυμνώνεται από βεβαιότητες και, τελικά, επιστρέφει εκεί απ’ όπου ξεκίνησε.

Κι όμως, ο Όμηρος, λίγο πριν από το τέλος, εισάγει μια παράδοξη ρωγμή σε αυτή την εικόνα.

Στη Νέκυια, στη ραψωδία λ, ο Τειρεσίας προφητεύει στον Οδυσσέα πως ακόμη και μετά την επιστροφή του στην Ιθάκη, ακόμη και μετά την αποκατάσταση της τάξης και την εξόντωση των μνηστήρων, το ταξίδι του δεν θα έχει τελειώσει. Θα πρέπει να πάρει ένα κουπί στον ώμο και να βαδίσει μακριά από τη θάλασσα, βαθιά στην ενδοχώρα, μέχρι να συναντήσει ανθρώπους που δεν γνωρίζουν τη θάλασσα και θα θεωρήσουν το κουπί ένα αγροτικό εργαλείο.

Εκεί βρίσκεται ένα από τα πιο παράξενα και βαθιά σύμβολα ολόκληρης της Οδύσσειας.

Το κουπί είναι το αντικείμενο που συνοψίζει τη ζωή του Οδυσσέα. Είναι το εργαλείο της θάλασσας, της περιπλάνησης, της αβεβαιότητας. Είναι το ξύλο που τον συνδέει με το στοιχείο μέσα στο οποίο χάθηκε και σώθηκε, με τους συντρόφους που έχασε, με τον Ποσειδώνα και την οργή του, με την αέναη μετατόπιση από τόπο σε τόπο.

Και τώρα αυτό το κουπί πρέπει να εγκαταλείψει τη θάλασσα.

Ο Οδυσσέας το παίρνει στον ώμο του και περπατά προς έναν κόσμο όπου η θάλασσα είναι άγνωστη. Εκεί, το κουπί παύει να είναι κουπί. Ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει τη θάλασσα το βλέπει και το ονομάζει αλλιώς.

Αυτό είναι το παράδοξο.

Το αντικείμενο δεν αλλάζει. Αλλάζει το βλέμμα που το αντικρίζει.

Το κουπί μετατρέπεται σε λιχνηστήρι. Το εργαλείο της θάλασσας γίνεται εργαλείο της γης. Το σύμβολο της περιπλάνησης μεταμορφώνεται σε σύμβολο της καλλιέργειας. Η τρικυμία συναντά το χωράφι.

Και ίσως εκεί αρχίζει η πραγματική κάθαρση του Οδυσσέα.

Γιατί η επιστροφή στην Ιθάκη δεν αρκεί.

Ο Οδυσσέας μπορεί να επιστρέψει στο σπίτι του, αλλά δεν μπορεί να επιστρέψει στον άνθρωπο που ήταν πριν από την Τροία. Η θάλασσα έχει χαράξει μέσα του μια άλλη γεωγραφία. Οι νεκροί σύντροφοι, τα ναυάγια, τα τέρατα, η Κίρκη, οι Σειρήνες, η Καλυψώ, ο Πολύφημος, η οργή του Ποσειδώνα δεν εξαφανίζονται επειδή ο ήρωας πατά ξανά στο χώμα της Ιθάκης.

Η γεωγραφική επιστροφή δεν είναι ακόμη υπαρξιακός νόστος.

Ο άνθρωπος μπορεί να επιστρέψει στον τόπο του και να παραμένει ξένος προς τον εαυτό του.

Γι’ αυτό ο Οδυσσέας πρέπει να φύγει ξανά.

Αυτή τη φορά όμως δεν ταξιδεύει πάνω στη θάλασσα. Δεν έχει πλοίο. Δεν έχει συντρόφους. Δεν έχει πανιά. Δεν έχει προορισμό που να σημειώνεται στον χάρτη.

Έχει μόνο ένα κουπί στον ώμο.

Το ταξίδι αντιστρέφεται.

Ο άνθρωπος της θάλασσας γίνεται πεζοπόρος της στεριάς.

Και το κουπί, το αντικείμενο που μέχρι τότε υπηρετούσε τη φυγή, γίνεται τώρα το βάρος που πρέπει να κουβαλήσει.

Ίσως αυτή να είναι η ουσία κάθε πραγματικής κάθαρσης: δεν απαλλάσσεσαι από αυτό που έζησες· μαθαίνεις να το κουβαλάς διαφορετικά.

Ο Οδυσσέας δεν πετά το κουπί. Το παίρνει μαζί του.

Δεν αρνείται το παρελθόν του. Το μεταφέρει.

Και κάποια στιγμή, εκεί όπου κανείς δεν γνωρίζει τη θάλασσα, το κουπί χάνει το παλιό του νόημα. Γίνεται κάτι άλλο. Ένα εργαλείο της γης. Ένα αντικείμενο που μπορεί να ριζώσει.

Εδώ η θάλασσα και η στεριά συμφιλιώνονται.

Το υγρό στοιχείο της περιπλάνησης συναντά το στερεό στοιχείο της κατοίκησης.

Ο Οδυσσέας, που για χρόνια αναζητούσε έναν τόπο όπου θα μπορούσε να επιστρέψει, ανακαλύπτει τελικά ότι η πραγματική επιστροφή δεν είναι η κατάληξη ενός ταξιδιού αλλά η μεταμόρφωση της σχέσης του με όσα έζησε.

Αυτό είναι και το βαθύτερο παράδοξο του νόστου.

Ο άνθρωπος ταξιδεύει για να επιστρέψει. Όταν όμως επιστρέψει, διαπιστώνει ότι η επιστροφή δεν μπορεί να τον κάνει ξανά αυτόν που ήταν.

Η Ιθάκη υπάρχει ως προορισμός, αλλά δεν υπάρχει ως τελική λύτρωση.

Γιατί ο άνθρωπος που επιστρέφει είναι ήδη άλλος.

Ο νόστος, επομένως, δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν. Είναι επιστροφή μέσα από το παρελθόν.

Και γι’ αυτό η Οδύσσεια δεν τελειώνει πραγματικά στην Ιθάκη.

Το τέλος της είναι μια καινούργια αρχή.

Αυτή την ανοιχτή δυνατότητα του ομηρικού μύθου θα την αξιοποιήσει, με εντελώς διαφορετικό τρόπο, ο Νίκος Καζαντζάκης στην Οδύσειά του.

Ο Καζαντζακικός Οδυσσέας δεν μπορεί να αρκεστεί στην επιστροφή. Η Ιθάκη, αντί να αποτελέσει το τέλος της αναζήτησης, γίνεται η αφετηρία μιας νέας εξέγερσης. Η σταθερότητα τον ασφυκτιά. Η κατοχή ενός τόπου δεν του αρκεί. Η βασιλεία, η οικογένεια, η κοινωνική τάξη, ακόμη και η ίδια η Ιθάκη μετατρέπονται σε όρια που πρέπει να ξεπεραστούν.

Εκεί όπου ο ομηρικός Οδυσσέας καλείται να μεταμορφώσει το κουπί σε σύμβολο συμφιλίωσης, ο καζαντζακικός Οδυσσέας το μετατρέπει σε σύμβολο μιας νέας φυγής.

Ο πρώτος αναζητά την ειρήνη.

Ο δεύτερος αναζητά την ελευθερία.

Και οι δύο, όμως, γνωρίζουν κάτι θεμελιώδες: η αληθινή Ιθάκη δεν είναι ένας τόπος στον οποίο φτάνεις. Είναι το όριο που κάθε φορά μετακινείται.

Ίσως γι’ αυτό το μοτίβο του κουπιού πέρασε τόσο βαθιά στη νεότερη ελληνική παράδοση.

Στον λαϊκό θρύλο του Προφήτη Ηλία, ο κουρασμένος θαλασσινός αναζητά έναν τόπο όπου οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τη θάλασσα. Παίρνει το κουπί στον ώμο και ανεβαίνει στα βουνά. Εκεί, όπου κανείς δεν ξέρει τι είναι, το κουπί παύει να σημαίνει τη θάλασσα.

Η αρχαία εικόνα μεταμορφώνεται.

Ο θαλασσινός ανεβαίνει στο βουνό.

Το κουπί απομακρύνεται από το νερό.

Και ο Προφήτης Ηλίας εγκαθίσταται στις κορυφές.

Ακόμη κι αν η λαϊκή παράδοση δεν αποτελεί απλή και γραμμική «μεταφορά» του ομηρικού μύθου, η συγγένεια των εικόνων είναι εντυπωσιακή: ο άνθρωπος που θέλει να απομακρυνθεί από τη θάλασσα ανεβαίνει προς τον ουρανό.

Σαν να χρειάζεται να αλλάξει όχι μόνο τόπο αλλά και στοιχείο.

Να φύγει από το νερό για να συναντήσει τη γη.

Να φύγει από τη γη για να συναντήσει τον ουρανό.

Και τελικά να αναζητήσει έναν τόπο όπου το παλιό του σύμβολο δεν θα σημαίνει πια αυτό που σήμαινε.

Ίσως, λοιπόν, ο καθένας μας να κουβαλά ένα δικό του κουπί.

Ένα αντικείμενο αόρατο στους άλλους, αλλά βαρύ για εμάς.

Μπορεί να είναι μια απώλεια, μια αποτυχία, ένας έρωτας, μια ενοχή, μια μνήμη, μια ήττα, μια παλιά ζωή που δεν μπορούμε πια να επιστρέψουμε σ’ αυτήν.

Συχνά πιστεύουμε πως η λύτρωση βρίσκεται στο να το πετάξουμε.

Ο Οδυσσέας μάς λέει κάτι διαφορετικό.

Δεν χρειάζεται πάντα να πετάξεις το κουπί.

Χρειάζεται να το κουβαλήσεις μέχρι να αλλάξει το νόημά του.

Να το μεταφέρεις αρκετά μακριά ώστε αυτό που κάποτε ήταν όπλο της περιπλάνησης να γίνει εργαλείο δημιουργίας.

Να φτάσεις σε έναν τόπο όπου κανείς δεν γνωρίζει την παλιά σου ιστορία.

Εκεί, ίσως, μπορείς να ξανασυστήσεις τον εαυτό σου.

Το κουπί θα παραμείνει το ίδιο ξύλο.

Εσύ όμως δεν θα είσαι πια ο ίδιος άνθρωπος.

Και τότε το ταξίδι θα έχει ολοκληρωθεί όχι επειδή έφτασες κάπου, αλλά επειδή το βάρος που κουβαλούσες απέκτησε άλλο νόημα.

Αυτός είναι ίσως ο βαθύτερος νόστος του Οδυσσέα.

Όχι η επιστροφή στην Ιθάκη.

Αλλά η αργή μεταμόρφωση του ανθρώπου που κάποτε έφυγε από αυτήν.

Γιατί η Ιθάκη μπορεί να είναι ο τόπος της επιστροφής.

Το κουπί όμως είναι ο δρόμος.

Και το λιχνηστήρι είναι η στιγμή εκείνη κατά την οποία καταλαβαίνεις πως το ίδιο πράγμα που κάποτε σε έσωζε από τα κύματα μπορεί, αν το δεις αλλιώς, να γίνει εργαλείο για να καλλιεργήσεις τη γη.

Ο νόστος δεν είναι να γυρίσεις εκεί απ’ όπου ξεκίνησες.

Είναι να φτάσεις εκεί όπου αυτό που κουβαλούσες δεν σε βαραίνει πια.

Η παλιά αρχιτεκτονική.

Η παλιά αρχιτεκτονική δεν ήταν μόνο ένας τρόπος να χτίζει ο άνθρωπος τα σπίτια του. Ήταν ένας τρόπος να συνομιλεί με τον τόπο, το κλίμα και τον χρόνο.

Τα παλιά σπίτια γεννιούνταν από τη γη που τα περιέβαλλε. Η πέτρα του βουνού, το ξύλο του δάσους, ο πηλός της περιοχής γίνονταν το σώμα μιας κατοικίας που δεν στεκόταν απέναντι στη φύση, αλλά μέσα σε αυτήν. Κάθε γωνία, κάθε αυλή, κάθε παράθυρο είχε έναν λόγο ύπαρξης.

Η αρχιτεκτονική εκείνων των εποχών δεν κυνηγούσε την εντύπωση· αναζητούσε την αρμονία. Τα σπίτια είχαν ανθρώπινη κλίμακα. Ήταν φτιαγμένα για να ζει ο άνθρωπος, όχι για να επιδεικνύει την κατασκευή. Οι τοίχοι ήταν χοντροί για να προστατεύουν από το κρύο και τη ζέστη, οι αυλές ήταν χώροι συνάντησης, τα μπαλκόνια ήταν περάσματα ανάμεσα στο ιδιωτικό και το δημόσιο.

Στα παλιά αρχοντικά, στα νεοκλασικά, στα πέτρινα χωριά της Ελλάδας, η ομορφιά δεν βρισκόταν στην υπερβολή αλλά στη λεπτομέρεια: σε ένα σκαλιστό ξύλο, σε ένα καμπύλο τόξο, σε μια πόρτα που άνοιγε προς τον δρόμο σαν χαιρετισμός.

Σήμερα, σε μια εποχή ταχύτητας και μαζικής κατασκευής, η παλιά αρχιτεκτονική μάς θυμίζει κάτι που χάσαμε: ότι το σπίτι δεν είναι απλώς τετραγωνικά μέτρα. Είναι καταφύγιο, μνήμη και συνέχεια. Γιατί ένα κτίσμα που σέβεται τον άνθρωπο δεν χρειάζεται να φωνάζει για να γίνει αιώνιο. Αρκεί να έχει μέσα του ψυχή.

Το τραγούδι του Τζίτζικα.

Ο μύθος αδίκησε τον Τζίτζικα.

Για αιώνες ο μύθος του Αισώπου μάς έμαθε να κοιτάμε τον Τζίτζικα με καχυποψία. Εκείνος τραγουδά το καλοκαίρι, ενώ το μυρμήγκι εργάζεται ασταμάτητα, μαζεύοντας τροφή για τον χειμώνα. Το δίδαγμα ήταν σαφές: η εργασία επιβραβεύεται, η ανεμελιά τιμωρείται.

Όμως υπάρχει κι ένας άλλος τρόπος να διαβάσουμε αυτή την ιστορία, γιατί η φύση δεν γνωρίζει τεμπελιά και εργατικότητα με τους ανθρώπινους όρους. Γνωρίζει προσαρμογή, επιβίωση και σκοπό.

Ο Τζίτζικας δεν τραγουδά επειδή αρνείται την εργασία. Τραγουδά επειδή αυτή είναι η βιολογία του. Η φωνή του είναι η γλώσσα του είδους του, ένας ήχος που γεννήθηκε από εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης. Το τραγούδι του δεν είναι χάσιμο χρόνου· είναι μήνυμα ζωής.

Και ο χειμώνας δεν είναι η τιμωρία του. Είναι η συνέχεια του κύκλου του. Ο Τζίτζικας περνά μεγάλο μέρος της ζωής του κρυμμένος κάτω από τη γη ως προνύμφη, περιμένοντας τη στιγμή της μεταμόρφωσης. Όταν έρθει η ώρα, βγαίνει στο φως, αλλάζει μορφή και για λίγο γεμίζει πάλι τον κόσμο με το τραγούδι του - το τερέτισμά του. 

Το "τερέτισμα" αποτελεί ένα ερωτικό κάλεσμα. Παράγεται αποκλειστικά από τα αρσενικά τζιτζίκια με σκοπό να προσελκύσουν τα θηλυκά για ζευγάρωμα. 

Ίσως λοιπόν ο μύθος να έκανε ένα μεγάλο λάθος: μπέρδεψε τη σιωπή με την αδράνεια και το τραγούδι με την ανευθυνότητα.

Το μυρμήγκι μας διδάσκει την αξία της προετοιμασίας. Ο Τζίτζικας μας θυμίζει την αξία της έκφρασης.

Η ζωή δεν είναι μόνο να μαζεύεις για τον χειμώνα. Είναι και να έχεις μια φωνή όταν έρθει το καλοκαίρι.

Γιατί κάθε πλάσμα στη φύση έχει τον δικό του ρόλο.

Και ο Τζίτζικας δεν γεννήθηκε για να κουβαλά σπόρους. Γεννήθηκε για να τραγουδά.

Στην ελληνική μυθολογία ο Τζίτζικας δεν γεννήθηκε από την τεμπελιά. Γεννήθηκε από τον έρωτα, την επιθυμία και το τραγικό λάθος της ανθρώπινης φιλοδοξίας απέναντι στον χρόνο.

Η Ηώ, η θεά της Αυγής, ερωτεύτηκε τον Τιθωνό, έναν θνητό πρίγκιπα της Τροίας. Ζήτησε από τον Δία να του χαρίσει την αθανασία, για να μπορούν να είναι μαζί για πάντα. Ξέχασε όμως κάτι σημαντικό. Ζήτησε να μην πεθάνει, αλλά δεν ζήτησε να μη γεράσει.

Ο Τιθωνός δεν πέθαινε, αλλά άρχισε να γερνάει, να αδυνατίζει και να συρρικνώνεται ασταμάτητα. Ο χρόνος προχωρούσε πάνω του, το σώμα του γερνούσε, η δύναμή του χανόταν, μα ο θάνατος δεν ερχόταν να τον λυτρώσει.Με τους αιώνες, το σώμα του έγινε τόσο μικρό, ξερό και αδύναμο που έχασε την ανθρώπινη μορφή του. Η φωνή του έγινε ένας μονότονος, τσιριχτός ήχος. Τελικά, η Ηώ, μην αντέχοντας το βάρος αυτής της αιώνιας φθοράς, τον μεταμόρφωσε σε τζιτζίκι. Του άφησε όμως τη φωνή. Μια φωνή που δεν σταματά, ένα τραγούδι που ανεβαίνει κάθε καλοκαίρι από τα δέντρα σαν ανάμνηση ενός παλιού έρωτα.

Έτσι ο Τζίτζικας έγινε το σύμβολο της παράξενης σχέσης ανάμεσα στη ζωή και τον χρόνο.

Δεν τραγουδά επειδή δεν γνωρίζει τον χειμώνα.

Τραγουδά επειδή γνωρίζει την απώλεια.

Η φωνή του είναι η κραυγή ενός πλάσματος που νίκησε τον θάνατο, αλλά έχασε την αιώνια νεότητα. Είναι ένα τραγούδι χαράς και ταυτόχρονα ένα τραγούδι νοσταλγίας.

Ίσως γι’ αυτό ο ήχος του μας συγκινεί τόσο. Γιατί μέσα στο μονότονο τραγούδι του ακούμε κάτι βαθύτερο: την ανθρώπινη επιθυμία να κρατήσουμε για πάντα ό,τι αγαπάμε, παρότι γνωρίζουμε πως τίποτα δεν μένει ίδιο.

Ο Τζίτζικας δεν είναι ο τεμπέλης του καλοκαιριού. Είναι εκείνος που θυμίζει πως ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε μόνο για να παράγει. Είναι η φωνή της χαράς, της δημιουργίας, της ποίησης, της στιγμής που δεν μετριέται σε κιλά σιταριού και αποθηκευμένες προμήθειες.

Χωρίς το μυρμήγκι, η ζωή μπορεί να πεινάσει.

Χωρίς τον Τζίτζικα, η ζωή μπορεί να αδειάσει.

Γιατί μια κοινωνία που υμνεί μόνο την εργασία και ξεχνά το τραγούδι, κινδυνεύει να μετατρέψει τον άνθρωπο σε ένα ακόμη γρανάζι. Η παραγωγή γίνεται σκοπός, ο χρόνος γίνεται χρήμα και η χαρά θεωρείται πολυτέλεια.

Ο Τζίτζικας δεν αρνείται την ανάγκη της προσπάθειας. Αρνείται έναν κόσμο όπου η αξία ενός πλάσματος μετριέται μόνο από το πόσο κουβαλά στην πλάτη του.

Το τραγούδι του είναι μια μικρή επανάσταση απέναντι στη λογική πως ό,τι δεν παράγει, δεν αξίζει.

Ίσως τελικά ο χειμώνας να μην είναι μόνο η εποχή που δοκιμάζει τον απροετοίμαστο. Ίσως είναι και η στιγμή που το μυρμήγκι ανακαλύπτει πως, μέσα στη σιωπή της αποθήκης του, λείπει κάτι: ο ήχος εκείνου που τραγουδούσε κάτω από τον ήλιο.

Γιατί η ζωή δεν είναι μόνο να επιβιώνεις μέχρι την άνοιξη. Είναι και να έχεις κάποιον λόγο να περιμένεις να έρθει.

Ο Τζίτζικας δεν είναι ο τεμπέλης της ιστορίας. Είναι ο ποιητής της.

Φανός Θυέλλης: Το μικρό φως απέναντι στη μεγάλη θάλασσα.

 

Ο φανός θυέλλης δεν είναι απλώς ένα παλιό φωτιστικό μέσο. Είναι ένα σύμβολο επιβίωσης, μια μικρή ανθρώπινη απάντηση απέναντι στη μεγάλη αβεβαιότητα της φύσης και του χρόνου.

Γεννήθηκε από την ανάγκη του ανθρώπου να κρατήσει μια φλόγα ζωντανή όταν όλα γύρω του σκοτείνιαζαν: όταν ο άνεμος ούρλιαζε, η θάλασσα αγρίευε και ο δρόμος χανόταν μέσα στη νύχτα. Δεν υποσχόταν να διώξει την καταιγίδα· μόνο να δείξει πως μέσα στην καταιγίδα υπήρχε ακόμη κάποιος που περίμενε.

Στα νησιά της Μεσογείου, όπου η ζωή μετριόταν με τα κύματα, τους ανέμους και τις επιστροφές των καραβιών, ο φανός θυέλλης απέκτησε μια σχεδόν τελετουργική σημασία.

Κρεμασμένος στα σπίτια των ψαράδων, στα καΐκια, στις αποθήκες ή κοντά στους φάρους, αντιστεκόταν στη βροχή και στον άνεμο, όπως αντιστέκεται ο άνθρωπος στις δοκιμασίες. Ήταν το φως της αναμονής, το σημάδι πως μια πόρτα παρέμενε ανοιχτή και μια επιστροφή ήταν ακόμη δυνατή.

Στα Αντικύθηρα, το μικρό αυτό φως αποκτά μια ιδιαίτερη συμβολική δύναμη. Σε ένα νησί ανάμεσα σε θαλάσσια περάσματα, καταιγίδες και ιστορικές μετακινήσεις, ο φανός θυέλλης μοιάζει με την ίδια την ιστορία του τόπου.

Μια μικρή κοινότητα που επέμεινε μέσα στη θύελλα του χρόνου. Όπως οι πέτρινες πεζούλες παραμένουν χαραγμένες στο τοπίο, μαρτυρώντας τα χέρια εκείνων που καλλιέργησαν τη γη, έτσι και ένα μικρό φως μαρτυρά ανθρώπινη παρουσία. Κάποιος ήταν εκεί. Κάποιος περίμενε, εργάστηκε, αγάπησε, φοβήθηκε, πάλεψε και επέστρεψε.

Ίσως όλοι έχουμε έναν φανό θυέλλης μέσα μας.

Δεν είναι το φως που καταργεί το σκοτάδι, ούτε η δύναμη που σταματά τις καταιγίδες. Είναι εκείνη η μικρή εσωτερική φλόγα που μας υπενθυμίζει πως μπορούμε να συνεχίσουμε ακόμη κι όταν ο ορίζοντας χάνεται. Γιατί η ανθρώπινη αντοχή δεν βρίσκεται πάντα στα μεγάλα και εκτυφλωτικά φώτα. Βρίσκεται συχνά σε μια μικρή φλόγα που τρεμοπαίζει, αλλά αρνείται να σβήσει. Και ίσως το πιο προσωπικό ερώτημα να είναι αυτό: Στις δικές μας καθημερινές θύελλες, ποιος είναι ο μικρός φανός που κρατάμε αναμμένο;

Η Λήδα και ο Κύκνος: Όταν η ομορφιά συναντά τη μοίρα.

Υπάρχουν μορφές της αρχαίας μυθολογίας που δεν μοιάζουν να κινούν την ιστορία, αλλά χωρίς αυτές η ιστορία δεν θα είχε γεννηθεί ποτέ. Μία από αυτές είναι η Λήδα, η βασίλισσα της Σπάρτης, η γυναίκα που στάθηκε στο σημείο όπου ενώθηκαν ο κόσμος των θεών με τον κόσμο των ανθρώπων.

Κόρη του Θεστίου, βασιλιά της Αιτωλίας, και αδελφή της Αλθαίας, η Λήδα περιγράφεται από την παράδοση ως γυναίκα απαράμιλλης ομορφιάς. 

Ο  Τυνδάρεως και ο Ικάριος εκδιώχθηκαν από τον ετεροθαλή αδελφό τους Ιπποκόωντα, από την Σπάρτη, οπότε κατέφυγαν στην Πλευρώνα, στο ανάκτορο του Θεστίου, όπου παρέμειναν και τον βοήθησαν να αντιμετωπίσει τους γείτονες εχθρούς του. Ο Θέστιος έκανε τον Τυνδάρεω γαμπρό του, αφού του έδωσε για σύζυγο την κόρη του, την πανέμορφη Λήδα. Αργότερα, ο Ηρακλής σκότωσε τον Ιπποκόωντα και τους γιούς του, και επανέφερε τον Τυνδάρεω στον θρόνο της Σπάρτης. Ο αδελφός του Τυνδάρεως, ο Ικάριος ο Λακεδαιμόνιος ήταν ο πατέρας της Πηνελόπης και πεθερός του Οδυσσέα.

Η Λήδα παντρεύτηκε τον Τυνδάρεω, έγινε  βασίλισσα της Σπάρτης και βρέθηκε στο κέντρο ενός βασιλείου που αργότερα θα γινόταν η σκηνή μεγάλων θρύλων. Όμως η μοίρα της δεν ήταν να παραμείνει μια βασίλισσα ανάμεσα στα τείχη ενός παλατιού. Ο μύθος την επέλεξε για να γίνει η αρχή γεγονότων που θα συγκλόνιζαν τον ελληνικό κόσμο.

Ο Δίας, ο ισχυρότερος από τους θεούς του Ολύμπου, γοητεύτηκε από την ομορφιά της και, όπως συχνά συμβαίνει στη μυθολογία, δεν πλησίασε τη θνητή γυναίκα με τη μορφή του θεού αλλά μεταμορφωμένος. Ο Δίας ζήτησε τη βοήθεια του θεού Ερμή. Ο Δίας μεταμορφώθηκε σε έναν πανέμορφο, κατάλευκο κύκνο, ενώ ο Ερμής μεταμορφώθηκε σε έναν τεράστιο, άγριο αετό. Ο αετός άρχισε να καταδιώκει τον κύκνο στον ουρανό πάνω από τη Σπάρτη, προσποιούμενος ότι θέλει να τον κατασπαράξει.  Ο «τρομαγμένος» κύκνος έπεσε από τον ουρανό και κατέφυγε κατευθείαν στην αγκαλιά της Λήδας, ζητώντας προστασία από τον θηρευτή του. Η Λήδα, νιώθοντας βαθιά συμπόνια για το κυνηγημένο πουλί, το αγκάλιασε, το χάιδεψε και το έκρυψε στα ρούχα της. Εκμεταλλευόμενος την εμπιστοσύνη και την εγγύτητα αυτή, ο Δίας ενώθηκε ερωτικά μαζί της.

Το ίδιο βράδυ, η Λήδα ήρθε σε επαφή και με τον θνητό σύζυγό της, τον Τυνδάρεω.

Από αυτή την διπλή ένωση γεννήθηκε ένας από τους πιο γνωστούς μυθολογικούς κύκλους. Η Λήδα γέννησε αυγά, από τα οποία, σύμφωνα με τις περισσότερες εκδοχές, βγήκαν τέσσερα παιδιά: η Ελένη, η Κλυταιμνήστρα, ο Κάστορας και ο Πολυδεύκης.

Από τον Δία γεννήθηκαν οι αθάνατοι: η Ωραία Ελένη (η αιτία του Τρωικού Πολέμου) και ο Πολυδεύκης.

Από τον Τυνδάρεω γεννήθηκαν οι θνητοί: η Κλυταιμνήστρα (μετέπειτα βασίλισσα των Μυκηνών) και ο Κάστορας.

Ο Κάστορας και ο Πολυδεύκης έμειναν γνωστοί στη μυθολογία ως Διόσκουροι.

Τα παιδιά αυτά δεν ήταν απλώς απόγονοι μιας βασίλισσας. Ήταν μορφές που θα άλλαζαν τον κόσμο των μύθων.

Η Ελένη, η ομορφότερη γυναίκα που γνώρισε η αρχαιότητα, έγινε η αιτία, σύμφωνα με τον μύθο, του Τρωικού Πολέμου. Η απαγωγή της από τον Πάρη του Ιλίου ξεκίνησε μια σύγκρουση δέκα χρόνων που αναδείχθηκε σε ένα από τα μεγαλύτερα αφηγηματικά έπη της ανθρωπότητας, την Ιλιάδα. Η μορφή της παρέμεινε αιώνια αμφίσημη: ήταν θύμα, αιτία πολέμου ή σύμβολο της ανθρώπινης επιθυμίας που οδηγεί στην καταστροφή;

Η Κλυταιμνήστρα παντρεύτηκε τον Αγαμέμνονα, αρχηγό των Ελλήνων στην Τροία. Όταν εκείνος επέστρεψε θριαμβευτής από τον πόλεμο, τον δολοφόνησε μαζί με τον εραστή της Αίγισθο. Η εκδίκηση που ακολούθησε από τον γιο της Ορέστη αποτέλεσε το θέμα ολόκληρης τριλογίας- της «Ορέστειας» του Αισχύλου.

Ο Κάστορας και ο Πολυδεύκης, οι Διόσκουροι, έγιναν το σύμβολο της αδελφικής αγάπης. Όταν ο θάνατος πήρε τον Κάστορα, ο Πολυδεύκης αρνήθηκε την αθανασία χωρίς τον αδελφό του. Ο Δίας, συγκινημένος από αυτόν τον δεσμό, τους χάρισε μια αιώνια ζωή μοιρασμένη ανάμεσα στον Όλυμπο και τον Άδη. Έτσι οι δύο αδελφοί έγιναν τα άστρα του αστερισμού των Διδύμων, ένα σημάδι πως κάποια δεσμά είναι ισχυρότερα ακόμη και από τον θάνατο.

Η Λήδα, όμως, παραμένει η πιο σιωπηλή μορφή αυτής της ιστορίας. Δεν κρατά σπαθί, δεν ηγείται στρατών, δεν παίρνει αποφάσεις που αλλάζουν βασίλεια. Είναι όμως η πηγή από την οποία ξεκινούν όλα. Η σιωπή της μοιάζει με τη σιωπή της φύσης πριν από μια καταιγίδα: μέσα της κρύβεται η αρχή μιας μεγάλης μεταμόρφωσης.

Ο μύθος της Λήδας και του κύκνου γοήτευσε αιώνες καλλιτεχνών. Το θέμα αυτό αποτέλεσε τεράστια πηγή έμπνευση για την παγκόσμια τέχνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα: Σώζονται σπουδαία ψηφιδωτά (όπως στην Παλαίπαφο της Κύπρου), γλυπτά (του Τιμοθέου) και περίφημες τοιχογραφίες που ήρθαν στο φως κατά τις ανασκαφές στην Πομπηία. Κορυφαίοι ζωγράφοι όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο Μιχαήλ Άγγελος, ο Κορρέτζο, ο Ρούμπενς, αλλά και μεταγενέστεροι όπως ο Σαλβαδόρ Νταλί, δημιούργησαν εμβληματικούς πίνακες βασισμένους στον μύθο. Από την αρχαία τέχνη μέχρι την Αναγέννηση και τη σύγχρονη ποίηση, η εικόνα αυτή επανέρχεται ξανά και ξανά. Ο Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς, στο περίφημο ποίημά του "Leda and the Swan", δεν είδε μόνο έναν μύθο έρωτα αλλά μια στιγμή κοσμογονικής αλλαγής: μια στιγμή όπου η βία, η δύναμη και το πεπρωμένο γεννούν μια νέα εποχή.

Ίσως τελικά η Λήδα να συμβολίζει κάτι βαθύτερο: ότι οι μεγάλες αλλαγές στην ανθρώπινη ιστορία δεν ξεκινούν πάντα από τους ισχυρούς, αλλά συχνά από μια αθόρυβη στιγμή, από μια συνάντηση που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει.

Ένας κύκνος πέταξε πάνω από τον κάμπο της Σπάρτης και άφησε πίσω του όχι μόνο παιδιά θεών και ανθρώπων, αλλά έναν ολόκληρο κόσμο μύθων. Γιατί η μοίρα, όπως και η αρχαία ποίηση, δεν χτυπά πάντα την πόρτα με θόρυβο. Μερικές φορές έρχεται αθόρυβα, με λευκά φτερά.

Η Ιατρική στο Δημοτικό Τραγούδι.

Η Ιατρική στο Δημοτικό Τραγούδι: Η σοφία του λαού απέναντι στην ασθένεια, τον πόνο και τον θάνατο.

Το δημοτικό τραγούδι αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εκφράσεις της συλλογικής μνήμης του ελληνικού λαού. Μέσα στους στίχους του διασώζονται οι χαρές και οι συμφορές, οι πόλεμοι και οι έρωτες, η ξενιτιά και η επιστροφή, αλλά και η διαχρονική αγωνία του ανθρώπου απέναντι στην ασθένεια, τον πόνο και τον θάνατο. Είναι ένα ζωντανό αρχείο λαϊκής ανθρωπολογίας, όπου η ιατρική δεν εμφανίζεται ως αυτόνομη επιστήμη αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής.

Αυτήν ακριβώς τη διάσταση αναδεικνύει ο γιατρός και ιστορικός της ιατρικής Γεράσιμος Ρηγάτος στο βιβλίο του "Η Ιατρική στο Δημοτικό Τραγούδι". Μελετώντας έναν μεγάλο αριθμό δημοτικών τραγουδιών, δείχνει ότι η λαϊκή ποίηση αποτελεί πολύτιμη πηγή για την ιστορία της υγείας και της ασθένειας στον ελληνικό χώρο. Μέσα από τους στίχους αποτυπώνονται οι αντιλήψεις για τα νοσήματα, οι θεραπευτικές πρακτικές, η μορφή του γιατρού, η αξία των βοτάνων, αλλά και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης απέναντι στη μοίρα.

Στον κόσμο του δημοτικού τραγουδιού η αρρώστια δεν είναι απλώς ένα βιολογικό γεγονός. Είναι μια δύναμη που ανατρέπει την οικογενειακή και κοινωνική ισορροπία. Ο πυρετός, η φθίση, οι πληγές του πολέμου, οι επιδημίες και οι αιφνίδιοι θάνατοι επανέρχονται διαρκώς ως υπενθύμιση της ευθραυστότητας της ανθρώπινης ζωής. Ο πόνος αφορά ολόκληρη την κοινότητα και όχι μόνο τον πάσχοντα.

Στα ακριτικά τραγούδια, οι τραυματισμένοι πολεμιστές δοκιμάζουν όχι μόνο τη σωματική τους αντοχή αλλά και την ψυχική τους δύναμη. Η πληγή γίνεται σύμβολο γενναιότητας και η φροντίδα του τραυματία ύψιστη πράξη ανθρωπιάς. Η ιατρική εδώ δεν είναι μόνο τεχνική· είναι πράξη αλληλεγγύης.

Ο γιατρός εμφανίζεται συχνά ως πρόσωπο ελπίδας. Καλείται να αντιμετωπίσει το αδύνατο, να ανακουφίσει τον πόνο και να παρατείνει τη ζωή. Ωστόσο, το δημοτικό τραγούδι δεν εξιδανικεύει την ιατρική. Αναγνωρίζει ότι υπάρχουν στιγμές όπου ακόμη και ο σοφότερος θεραπευτής υποχωρεί μπροστά στην αναπόδραστη μοίρα. Η λαϊκή σοφία γνώριζε πολύ καλά ότι η επιστήμη μπορεί να θεραπεύει, αλλά δεν μπορεί να καταργήσει τη θνητότητα.

Η αγωνία αυτή συμπυκνώνεται σε σύντομους, συγκλονιστικούς στίχους όπως:

«Γιατροί τον είδαν κι έφυγαν...»

και αλλού:

«Φέρτε γιατρούς και φάρμακα...»

Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις εκφράζεται ολόκληρο το δράμα μιας οικογένειας που παλεύει να συγκρατήσει τη ζωή. Ο γιατρός και το φάρμακο γίνονται σύμβολα ελπίδας, ακόμη κι όταν η έκβαση είναι προδιαγεγραμμένη.

Παράλληλα, στα δημοτικά τραγούδια διασώζεται ολόκληρος ο κόσμος της λαϊκής θεραπευτικής. Βότανα, αφεψήματα, γιατροσόφια, πρακτικοί θεραπευτές, προσευχές και ευχές συνυπάρχουν με τις πρώτες επιστημονικές γνώσεις. Η θεραπεία αποτελεί σύνθεση εμπειρίας, φύσης, πίστης και συλλογικής σοφίας, στοιχείο που ο Ρηγάτος συνδέει με τη βαθιά συνέχεια της ελληνικής λαϊκής ιατρικής παράδοσης.

Όμως το δημοτικό τραγούδι γνωρίζει και τις ασθένειες της ψυχής. Η ξενιτιά παρουσιάζεται ως πληγή που δεν επουλώνεται. Ο ανεκπλήρωτος έρωτας μοιάζει με ανίατη νόσο. Το πένθος γίνεται σωματικός πόνος. Πολύ πριν η σύγχρονη ψυχοσωματική ιατρική μιλήσει για την αλληλεπίδραση σώματος και ψυχής, η λαϊκή ποίηση είχε ήδη κατανοήσει ότι ο άνθρωπος αρρωσταίνει ολόκληρος.

Ιδιαίτερη θέση κατέχουν τα μοιρολόγια, όπου η ασθένεια οδηγεί στον τελευταίο αποχαιρετισμό. Ο θάνατος δεν αντιμετωπίζεται ως ένα απλό βιολογικό τέλος, αλλά ως γεγονός που συγκλονίζει ολόκληρη την κοινότητα. Το τραγούδι γίνεται τελετουργία μνήμης, τρόπος να μετατραπεί η απώλεια σε λόγο και ο πόνος σε συλλογική εμπειρία.

Η σύγχρονη ιατρική στηρίζεται στην επιστημονική απόδειξη, στη διάγνωση και στη θεραπεία. Το δημοτικό τραγούδι στηρίζεται στη βιωμένη εμπειρία, στη συγκίνηση και στην κοινή μνήμη. Κι όμως, και τα δύο υπηρετούν τον ίδιο άνθρωπο. Η μία επιχειρεί να θεραπεύσει το σώμα· το άλλο να ανακουφίσει την ψυχή.

Ίσως γι' αυτό η μελέτη του Γεράσιμου Ρηγάτου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν φωτίζει μόνο την ιστορία της ιατρικής· αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ένας ολόκληρος πολιτισμός αντιλαμβανόταν την ασθένεια, τη θεραπεία και τη θνητότητα. Μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε διάγνωση υπάρχει ένας άνθρωπος, πίσω από κάθε θεραπεία μια ελπίδα και πίσω από κάθε δημοτικό τραγούδι μια αληθινή ανθρώπινη ιστορία.

Η ιατρική στο δημοτικό τραγούδι είναι, τελικά, κάτι πολύ περισσότερο από μια ιστορική περιέργεια. Είναι η συνάντηση της επιστήμης με την ποίηση, της γνώσης με τη λαϊκή σοφία, της θεραπείας με την παρηγοριά. Εκεί όπου τελειώνει η δύναμη της επιστήμης, αρχίζει πολλές φορές η δύναμη του τραγουδιού.

Οι κολοκυθοανθοί δεν εμπιστεύονται τα ρολόγια.

 

Οι κολοκυθοανθοί είναι οι αναρχικοί του λαχανόκηπου. Δεν ενδιαφέρονται για ημερολόγια, για προθεσμίες ή για την ψευδαίσθηση της μονιμότητας. Ξυπνούν με τον ήλιο, ανοίγουν σαν χρυσά στόματα που γελούν με τη σοβαροφάνεια του κόσμου και, πριν προλάβει ο άνθρωπος να οργανώσει τη ζωή του σε πίνακες και υποχρεώσεις, έχουν ήδη αρχίσει να κλείνουν.

Ίσως γι' αυτό δεν έγιναν ποτέ σύμβολα αυτοκρατοριών. Καμιά σημαία δεν υψώθηκε για χάρη τους, κανένας στρατός δεν πολέμησε για να κατακτήσει έναν κολοκυθόκηπο. Οι κολοκυθοανθοί γνωρίζουν κάτι που οι βασιλιάδες και οι τραπεζίτες ακόμη αγνοούν: ότι η αξία ενός πράγματος δεν μετριέται από το πόσο διαρκεί, αλλά από το πόσο αληθινά ανθίζει.

Κάθε πρωί μοιάζουν με μικρούς ήλιους που αποφάσισαν να κατέβουν στη γη για μια σύντομη επίσκεψη. Δεν υπόσχονται αιωνιότητα. Η αιωνιότητα είναι μια ανθρώπινη εμμονή. Εκείνοι προσφέρουν κάτι δυσκολότερο: την πληρότητα της στιγμής.

Και ύστερα έρχεται η γιαγιά. Με δάχτυλα που ξέρουν περισσότερη βοτανική απ' όση χωρά σε ένα πανεπιστήμιο, τους γεμίζει με ρύζι, δυόσμο, μαϊντανό και ελαιόλαδο. Είναι μια μικρή πράξη αλχημείας. Ένα άνθος μεταμορφώνεται σε μνήμη. Ένας κήπος γίνεται οικογενειακή ιστορία. Ένα γεύμα νικά, έστω για λίγο, τη λήθη.

Ο πολιτισμός δεν γεννήθηκε στις αίθουσες των ανακτόρων. Γεννήθηκε σε αυλές που μοσχοβολούσαν βασιλικό, σε χέρια που μάζευαν κολοκυθοανθούς πριν ζεστάνει ο ήλιος, σε ανθρώπους που καταλάβαιναν πως η ευτυχία δεν είναι προορισμός αλλά συνταγή- και μάλιστα χωρίς ακριβείς δοσολογίες.

Αν οι κολοκυθοανθοί είχαν φωνή, πιθανότατα θα γελούσαν με τον άνθρωπο που κυνηγά ασταμάτητα το «περισσότερο». Περισσότερα χρήματα, περισσότερα χρόνια, περισσότερη δύναμη. Εκείνοι έχουν μόνο μία μέρα. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη μία μέρα κατορθώνουν να γίνουν ομορφιά, τροφή, ανάμνηση και ποίηση.

Ίσως τελικά η σοφία να μην κατοικεί στα βιβλία ούτε στα μνημεία. Ίσως να ανοίγει αθόρυβα κάθε καλοκαιρινό πρωινό μέσα σε έναν ταπεινό λαχανόκηπο, φορώντας το χρυσοκίτρινο ένδυμα ενός κολοκυθοανθού, για να μας ψιθυρίσει πως η ζωή δεν ζητά να τη φυλακίσεις. Ζητά μόνο να προλάβεις να τη γευτείς πριν κλείσει τα πέταλά της.

Ιερά Μονή Χρυσοσκαλίτισσας, Χανιά.