"Απάνω στην Τριανταφυλλιά,
Απάνω στη, μαύρα μου μάτια,
Απάνω στην τριανταφυλλιά,
Χτίζειν η πέρδικα φωλιά.
Χτίζειν η πέ, μαύρα μου μάτια,
Χτίζειν η πέρδικα φωλιά,
Σιμπαινοβγαίνουν τα πουλιά,
Σιμπαινοβγαι, μαύρα μου μάτια,
Σιμπαινοβγαίνουν τα πουλιά,
Και σιέται η τριανταφυλλιά,
Και σιέται, η μαύρα μου μάτια,
Και σιέται η τριανταφυλλιά,
Και πέφτουν τα τριαντάφυλλα,
Και πέφτουν τα, μαύρα μου μάτια,
Και πέφτουν τα τριαντάφυλλα,
Μέσα στης νύφης την ποδιά."
"Καίγομαι και σιγολιώνω και για σένα μαραζώνω,
Αχ, τι καημός.
Μίλησέ μου, μίλησέ μου δυο λογάκια χάρισέ μου,
Αχ, ο φτωχός.
Σ' αγαπώ, σ' αγαπώ ως κανένας άλλος,
Στην καρδιά μου ρίζωσε έρωτας μεγάλος,
Τι να κάνω, τι να κάνω αχ ο μαύρος θα πεθάνω,
Αχ, τι καημός.
Μίλησέ μου, μίλησέ μου δε σε φίλησα ποτέ μου,
Αχ, ο φτωχός.
Σ' αγαπώ, σ' αγαπώ ως κανένας άλλος,
Στην καρδιά μου ρίζωσε έρωτας μεγάλος
Μίλησέ μου, μίλησέ μου δε σε φίλησα ποτέ μου,
Αχ, τι καημός."
Δω στα λιανοχορταρούδια.
"Τα παιδιά με τα μαλλιά και με τα μαύρα ρούχα
φέρνουνε μηνύματα για μιαν αγάπη που ’χα
και στις φλέβες μου βαθιά, μαύρη θάλασσα σαν αίμα
λέει λόγια πικραμένα.
Δω στα λια-, κι αμάν αμάν, δω στα λιανοχορταρούδια,
δω στα λιανοχορταρούδια τι τρανός χορός π’ θα γένει.
Κανένα πλάσμα του Θεού δε ζει σε τέτοιο βάθος,
όπου σ’ αγάπησα πολύ κι απόμεινα μονάχος,
μαύρη θάλασσα κλειστή και ψυχή μου χαρισμένη,
σ’ όποιον πιο πολύ σε θέλει.
Σα γαϊτάνι θα πααίνει, πέντι πέρδικις πιτούσαν,
μες στον κάμπο όλο γυρνούσαν, για τ’ εμάς τα δυο ρωτούσαν,
ποια ’ν’ η άσπρη, ποια ’ν’ η ρούσα, ποια ’ν’ η γαϊτανοφρυδούσα;
Στα μάγια και στα όνειρα, καμπάνα και καντήλα,
Πόλη, Βάρνα, Οδησσός, Κωστάντζα και Βραΐλα,
και σε χρόνο μυστικό σαν ηφαίστειο του Αίμου,
λεγεώνες του πολέμου."
"Δω στα λιανοχορταρούδια"- εκεί όπου το χορτάρι είναι χαμηλό, ο κάμπος ανοιχτός και οι πέρδικες μπορούν ακόμη να διασχίζουν τον χρόνο χωρίς να γνωρίζουν τα σύνορά του.
Εκεί γυρίζουν οι πέντε πέρδικες και ρωτούν για τους δύο νέους. Αναζητούν την όμορφη, τη «γαϊτανοφρυδούσα». Ο έρωτας δεν λέγεται ευθέως. Κρύβεται μέσα στον κάμπο, στα χορτάρια, στα πουλιά, στην κίνηση της φύσης. Σαν να χρειάζεται ο άνθρωπος τη φύση για να πει όσα δεν μπορεί να πει μόνος του.
Κι ύστερα αρχίζει ο ζωναράδικος χορός.
Τα σώματα πιάνονται από τα ζωνάρια και ο ένας άνθρωπος κρατά τον άλλον. Το βήμα γίνεται κοινό, ο ρυθμός γίνεται συλλογικός. Κανείς δεν χορεύει πραγματικά μόνος· ακόμη κι όταν το σώμα κινείται ατομικά, ο ρυθμός του ανήκει σε όλους.
Χρόνια αργότερα, ο Διονύσης Σαββόπουλος θα πάρει αυτόν τον παλιό ρυθμό και θα τον περάσει μέσα από τη δική του εποχή. Στο «Ζωναράδικο», στο δίσκο του "Βρώμικο Ψωμί", το παλιό δεν αντιμετωπίζεται σαν μουσειακό αντικείμενο. Ξαναμπαίνει σε κίνηση. Η παράδοση μετακινείται από τον θρακιώτικο κάμπο στην πόλη, από τη συλλογική μνήμη στη σύγχρονη συνείδηση.
Και ίσως αυτή να είναι η ουσία της παράδοσης: να μη μένει εκεί όπου γεννήθηκε, αλλά να βρίσκει συνεχώς έναν δρόμο για να φτάσει ως εμάς.
Γι’ αυτό οι πέντε πέρδικες έχουν σημασία.
Δεν είναι απλώς πουλιά ενός παλιού τραγουδιού. Είναι οι αγγελιοφόροι ενός χρόνου που δεν θέλει να πεθάνει. Πετούν από γενιά σε γενιά, από φωνή σε φωνή, από τον παλιό τραγουδιστή στον Σαββόπουλο κι από εκεί σε εμάς.
Και κάθε φορά που επιστρέφει το τραγούδι, επιστρέφει μαζί του και η ερώτηση των πέρδικων:
Πού είναι οι άνθρωποι που αγαπήθηκαν;
Πού είναι εκείνοι που χόρεψαν;
Πού είναι εκείνοι που τραγούδησαν πριν από εμάς;
Ίσως η απάντηση να βρίσκεται ακριβώς στον τίτλο.
"Δω στα λιανοχορταρούδια."
Όχι σε κάποιο μακρινό παρελθόν, αλλά εδώ. Στον τόπο όπου η μνήμη συναντά το παρόν. Εκεί όπου οι πέρδικες εξακολουθούν να πετούν, ο ζωναράδικος εξακολουθεί να κινείται και ένα παλιό τραγούδι μπορεί, ύστερα από τόσες γενιές, να μας μιλήσει σαν να γράφτηκε για πρώτη φορά.
Γιατί ίσως ο χρόνος δεν παίρνει μαζί του ό,τι αγαπήσαμε.
Μερικά πράγματα τα αφήνει πίσω του επίτηδες -για να τα συναντήσουμε ξανά.
"Δω στα λιανοχορταρούδια."
"Στο 'πα και στο ξαναλέω
Στο γιαλό μην κατεβείς
Στις Κυκλάδες, το λευκό του ασβέστη συναντά το βαθύ μπλε του Αιγαίου και δημιουργεί την εικόνα ενός τόπου σχεδόν αυτάρκους μέσα στην ομορφιά του. Κι όμως, πίσω από αυτή την ειδυλλιακή εικόνα κρύβεται μια διαχρονική δυσκολία: το νερό.
Στην Κίμωλο, το μικρό, ηφαιστειογενές και άνυδρο νησί των Κυκλάδων, η έλλειψη του πιο πολύτιμου αγαθού δεν ήταν απλώς ένα φυσικό πρόβλημα. Ήταν ένας καθημερινός αγώνας, που απαιτούσε γνώση, μέτρο, υπομονή και εφευρετικότητα. Οι άνθρωποι έμαθαν να μη θεωρούν καμία σταγόνα δεδομένη. Έμαθαν να συλλέγουν τη βροχή, να την αποθηκεύουν και να τη φυλάσσουν σαν πολύτιμο απόθεμα για τις δύσκολες ημέρες του καλοκαιριού.
Το υπέδαφος της Κιμώλου δεν μπορούσε να προσφέρει γλυκό νερό. Τα πηγάδια, ιδιαίτερα σε χαμηλότερες περιοχές και κοντά στα ρέματα, έδιναν νερό που ήταν υφάλμυρο ή γλυφό, και μη πόσιμο. Δεν ήταν όμως άχρηστο.
Χρησιμοποιούνταν για τις ανάγκες των ζώων, για το πλύσιμο, την καθαριότητα και κάθε εργασία όπου δεν απαιτούνταν πόσιμο νερό. Έτσι, ακόμη και το νερό που δεν ήταν πόσιμο είχε τη δική του αξία.
Ανάμεσα στα ίχνη αυτής της παλιάς ζωής βρίσκεται και το μαγγανοπήγαδο στην Πλατεία του Γιωργηλά, ένα πετρόχτιστο απομεινάρι μιας εποχής κατά την οποία η άντληση του νερού απαιτούσε σωματικό κόπο. Το νερό δεν ερχόταν μόνο του στη βρύση. Έπρεπε κάποιος να το αναζητήσει, να το αντλήσει και να το μεταφέρει.
Κάθε κουβάς είχε βάρος. Και όχι μόνο κυριολεκτικά. Αξιολογικά.
Και επειδή το νερό των πηγαδιών δεν ήταν πόσιμο, οι κάτοικοι βρήκαν την λύση: τις στέρνες.
Οι στέρνες έγιναν η καρδιά της παραδοσιακής διαχείρισης του νερού στην Κίμωλο. Υπόγειες δεξαμενές, μέσα στον οικισμό αλλά και στην ύπαιθρο, συγκέντρωναν το νερό της βροχής και το κρατούσαν για τους μήνες της ανομβρίας.
Η ίδια η κατοικία μετατρεπόταν σε μικρό σύστημα συλλογής νερού.
Οι ταράτσες διατηρούνταν καθαρές και ασβεστωμένες. Το νερό της βροχής έπεφτε πάνω τους, οδηγούνταν μέσα από λούκια και υδρορροές και κατέληγε στη στέρνα. Έτσι, η βροχή που θα χανόταν στη θάλασσα μετατρεπόταν σε απόθεμα ζωής.
Η αρχιτεκτονική δεν ήταν τότε απλώς αισθητική. Ήταν ένας τρόπος επιβίωσης.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο σημαντικές πλευρές της παραδοσιακής κυκλαδίτικης αρχιτεκτονικής: οι άνθρωποι δεν έχτιζαν μόνο για να κατοικήσουν έναν τόπο. Έχτιζαν έχοντας κατανοήσει τα όριά του.
Η ίδια σοφία υπήρχε και έξω από τον οικισμό.
Στα χωράφια, κοντά στα ποιμνιοστάσια και στα περίφημα «σύρματα», μικρές και μεγαλύτερες στέρνες εξασφάλιζαν νερό για ανθρώπους και ζώα.
Ξεχωριστή θέση κατέχει η Μεγάλη Στέρνα στον Προφήτη Ηλία. Χτισμένη σε ορεινή θέση, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας των κατοίκων να αξιοποιήσουν ακόμη και τη βροχή που έπεφτε στα ψηλότερα σημεία του νησιού.
Για τον σύγχρονο άνθρωπο, μια δεξαμενή μπορεί να μοιάζει με μια απλή πέτρινη κατασκευή.
Για τον άνθρωπο της παλιάς Κιμώλου ήταν κάτι πολύ περισσότερο.
Ήταν αποθηκευμένη ζωή.
Ήταν το νερό της οικογένειάς του.
Ήταν η δυνατότητα να παραμείνει ένας άνθρωπος στον τόπο του.
Σήμερα η Κίμωλος ζει μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Η τεχνολογία έχει περιορίσει δραστικά τον καθημερινό αγώνα για το πόσιμο νερό και η αφαλάτωση αποτελεί πλέον σημαντικό μέρος της υδροδότησης του νησιού.
Αρκεί να ανοίξει κανείς μια βρύση.
Και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη αλλαγή.
Για τον παλιό Κιμωλιάτη, το νερό είχε μνήμη. Είχε κόπο. Είχε εποχή. Είχε όριο.
Για τον σύγχρονο άνθρωπο, συχνά είναι απλώς κάτι που υπάρχει. Είναι δεδομένο.
Μέχρι να πάψει να υπάρχει.
Οι παλιές στέρνες, τα πηγάδια και οι υδρορροές δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας φτωχότερης εποχής. Είναι αποτυπώματα μιας διαφορετικής σχέσης με τη φύση.
Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής γνώριζαν κάτι που εμείς, μέσα στην αφθονία των σύγχρονων υποδομών, συχνά ξεχνάμε: ότι η αφθονία δεν σημαίνει απεριόριστο πόρο.
Η Κίμωλος μάς διδάσκει πως η βιωσιμότητα δεν είναι καινούργια ιδέα. Υπήρχε ήδη στις αυλές των παλιών σπιτιών, στις πέτρινες στέρνες, στα χωράφια και στα βουνά.
Ήταν η τέχνη του να μη χάνεται τίποτα.
Μια τέχνη που σήμερα, στην εποχή της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης λειψυδρίας, αποκτά ξανά επίκαιρη σημασία.
Γιατί ίσως το πραγματικό μάθημα της παλιάς Κιμώλου δεν είναι πώς κατάφερναν να έχουν νερό. Είναι πώς κατάφερναν να το σέβονται.
Και αυτό, περισσότερο από κάθε τεχνολογία, είναι μια γνώση που αξίζει να μη χαθεί.
Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική δεν υπήρξε για να εντυπωσιάσει. Υπήρξε για να αντέχει.
Πέτρα, ξύλο, ασβέστης και χώμα έγιναν σπίτια που συνομιλούσαν με τον τόπο. Οι τοίχοι ακολουθούσαν το ανάγλυφο, τα ανοίγματα μετρούσαν τον ήλιο, οι αυλές κρατούσαν τη δροσιά και τα στενά προστάτευαν από τον άνεμο.
Κάθε σπίτι ήταν ένα μικρό μάθημα προσαρμογής στη φύση.
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο που μας κληροδότησε η παραδοσιακή αρχιτεκτονική: ότι η ομορφιά δεν χρειάζεται να επιβληθεί στο τοπίο. Μπορεί απλώς να ανήκει σε αυτό.
Γιατί ένα παλιό σπίτι δεν είναι μόνο πέτρες και ξύλα.
Είναι μνήμη κατοικημένη.
Υπάρχουν τόποι που δεν τους γνωρίζουμε μόνο από το τοπίο τους. Τους γνωρίζουμε μέσα από τις λέξεις. Η Κίμωλος είναι ένας από αυτούς.
Ακούγοντας το όνομα του μικρού κυκλαδίτικου νησιού, ο νους σχεδόν αυτόματα οδηγείται στη γνωστή λευκή κιμωλία του μαυροπίνακα. Η σύνδεση μοιάζει αυτονόητη: Κίμωλος, κιμωλία. Ένα λευκό νησί, ένα λευκό υλικό.
Κι όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο συναρπαστική.
Η Κίμωλος είναι ένα ηφαιστειογενές νησί, με γεωλογικό πλούτο που καθόρισε την ιστορία και την οικονομία του από την αρχαιότητα. Και πράγματι, το όνομά της συνδέθηκε με ένα περίφημο φυσικό προϊόν, την «κιμωλία γη». Δεν ήταν όμως η σημερινή σχολική κιμωλία. Ήταν μια λευκή ορυκτή άργιλος, γνωστή για τις καθαριστικές, λευκαντικές και άλλες χρήσεις της. Η «κιμωλία γη» χρησιμοποιούνταν από την αρχαιότητα σε φαρμακευτικά και καλλυντικά σκευάσματα, στον καθαρισμό του σώματος και στο πλύσιμο των ρούχων.
Η παράδοση θέλει την Κίμωλο να παίρνει το όνομά της από τον μυθικό πρώτο οικιστή της, τον Κίμωλο, ήρωα της μυθολογίας και σύζυγο της Σίδης (κόρης του Ταύρου). Στις αρχαίες και μεταγενέστερες παραδόσεις το νησί εμφανίζεται και με άλλα ονόματα, όπως Εχινούσα ή Εχιδνούσα- πιθανότατα λόγω των πολλών οχιών (οχιά της Μήλου / Macrovipera schweizeri) που ζουν εκεί μέχρι και σήμερα.
Κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους εμφανίζεται και ως Αρζαντιέρα (Argentiera), δηλαδή «Ασημένια». Η ονομασία συνδέθηκε με την ασημόλευκη όψη των βράχων της, αν και κατά καιρούς διατυπώθηκαν και υποθέσεις για την ύπαρξη αρχαίων μεταλλείων αργύρου. Η εικόνα των λευκών και μεταλλικών αποχρώσεων του ηφαιστειακού τοπίου είναι πάντως τόσο χαρακτηριστική, ώστε το «Ασημένια» ταίριαξε απόλυτα στην Κίμωλο.
Η φήμη της Κιμώλου στην αρχαιότητα δεν βασίστηκε μόνο στην ομορφιά του νησιού. Βασίστηκε στη γη του.
Η περίφημη «κιμωλία γη» ήταν πολύτιμο φυσικό προϊόν. Αντίθετα με αυτό που νομίζουμε, το υλικό αυτό δεν ήταν η σημερινή σχολική κιμωλία, αλλά ένα είδος λευκού ηφαιστειακού πηλού (αργίλου, πλούσιο σε μπεντονίτη). Οι αρχαίοι τη χρησιμοποιούσαν ως απορρυπαντικό για να πλένουν και να λευκαίνουν μάλλινα υφάσματα (όπως οι Μινωίτες), οι αθλητές για να καθαρίζουν το σώμα τους από το λάδι και τον ιδρώτα, αλλά είχε ευρεία χρήση και στην ιατρική για την θεραπεία δερματικών παθήσεων και τη παρασκευή καλλυντικών σκευασμάτων. Αντίθετα, η γνωστή λευκή κιμωλία του μαυροπίνακα είναι ένα ιζηματογενές πέτρωμα από ανθρακικό ασβέστιο (ασβεστόλιθος από μικροσκοπικά απολιθώματα). Το πέτρωμα αυτό στην αρχαιότητα ονομαζόταν «κρητίς» επειδή αφθονούσε στην Κρήτη, και δεν υπάρχει στην Κίμωλο.
Την κιμωλία γη λόγω των απολιπαντικών και καθαριστικών ιδιοτήτων της, οι αρχαίοι την χρησιμοποιούσαν ως το κύριο μέσο υγιεινής και πλυσίματος. Το ορυκτό αυτό ήταν τόσο διαδεδομένο, που πέρασε ακόμα και στην αρχαία γραμματεία. Μάλιστα, ο μεγάλος κωμικός ποιητής Αριστοφάνης στην κωμωδία του «Βάτραχοι» (405 π.Χ.) σατιρίζει τους ιδιοκτήτες των δημόσιων λουτρών που «νόθευαν την πολύτιμη Κιμωλία Γη με φτηνή στάχτη», αποδεικνύοντας πόσο περιζήτητο ήταν το ορυκτό του νησιού στην καθημερινότητα των αρχαίων Αθηναίων. Συγκεκριμένα, στους στίχους 710-715, ο χορός της κωμωδίας σατιρίζει έναν ανθρωπάκο της εποχής, τον Κλειγένη τον μικρό, περιγράφοντάς τον ως τον «πιο μοχθηρό λουτροκόπο» της Αθήνας, ο οποίος νοθεύει το σαπούνι των λουτρών: «...ὁπόσοι κρατοῦσι Κιμωλίας γῆς ψευδολίτρου τε κονίας...» (...όσοι εξουσιάζουν την Κιμωλία γη και τη νοθευμένη με σόδα στάχτη...).
Αιώνες αργότερα, στη μνημειώδη «Φυσική Ιστορία» του, ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος περιγράφει εκτενώς πώς οι επαγγελματίες λευκαντές ρούχων (fullones) στη Ρώμη χρησιμοποιούσαν το ορυκτό της Κιμώλου για να καθαρίζουν τη λιπαρότητα και να δίνουν λάμψη στα μάλλινα ενδύματα, ενώ καταγράφει και τις φαρμακευτικές του ιδιότητες για δερματικές παθήσεις.
Έτσι, η Κίμωλος δεν ήταν απλώς ένα νησί που έτυχε να διαθέτει λευκά πετρώματα. Ήταν ένας τόπος του οποίου η ίδια η γη είχε γίνει εμπορικό αγαθό.
Την ίδια ώρα, η πραγματική λευκή σχολική κιμωλία –αυτή που είναι φτιαγμένη από ανθρακικό ασβέστιο και μικροσκοπικά απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών– λεγόταν στην αρχαία Ελλάδα «κρητίς», επειδή αφθονούσε στην Κρήτη. Το πέτρωμα αυτό ταξίδεψε στη Δύση, με τους Ρωμαίους να το ονομάζουν "creta" (από την Κρήτη), δίνοντας αργότερα τη λέξη "craie" στα γαλλικά και "chalk" στα αγγλικά.
Το γλωσσικό παράδοξο συνέβη στους νεότερους χρόνους. Όταν οι Έλληνες χρειάστηκε να ονομάσουν το γνωστό λευκό στικ γραφής των σχολείων, επέλεξαν τη λέξη «κιμωλία» λόγω της εντυπωσιακής ομοιότητας στην υφή, το λευκό χρώμα και την ιδιότητα να αφήνει σημάδια. Έτσι, η λέξη που γεννήθηκε από τα ηφαίστεια των Κυκλάδων κατέληξε να περιγράφει ένα ιζηματογενές πέτρωμα που δεν υπήρχε καν γεωλογικά στην Κίμωλο!
Η γεωλογική κιμωλία είναι ένα μαλακό, λευκό, ασβεστιτικό ιζηματογενές πέτρωμα, πλούσιο σε ανθρακικό ασβέστιο και σχηματισμένο από μικροσκοπικά θαλάσσια απολιθώματα. Δεν αποτελεί προϊόν των ηφαιστειακών πετρωμάτων της Κιμώλου.
Έτσι, η Κίμωλος απέκτησε έναν απρόσμενο γλωσσικό απόγονο: τη λέξη «κιμωλία».
Και είναι ίσως από τις πιο όμορφες περιπτώσεις όπου μια γεωλογική πραγματικότητα μεταμορφώνεται σε γλωσσική μνήμη.
Η γεωλογία της Κιμώλου δεν εξηγεί μόνο την ιστορία της λέξης. Εξηγεί και μεγάλο μέρος της ιστορίας του ίδιου του νησιού.
Ίχνη ανθρώπινης παρουσίας υπάρχουν ήδη από την Ύστερη Νεολιθική Εποχή, ενώ η αρχαία Κίμωλος υπήρξε οργανωμένη πόλη με πολιτική και κοινωνική ζωή. Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της αρχαίας πόλης βρίσκονται στην περιοχή των Ελληνικών και στην περιοχή του Αγίου Ανδρέα, όπου οι γεωλογικές μεταβολές φαίνεται ότι επηρέασαν δραστικά το αρχαίο τοπίο. Το αρχαίο κέντρο της, στη θέση «Ελληνικά», βυθίστηκε μετά από έναν σφοδρό σεισμό. Σήμερα, τα ερείπια των τειχών και των τάφων είναι ορατά μέσα στο νερό.
Η Κίμωλος ήταν σε αντιπαράθεση με την διπλανή Μήλο. Είχαν μάλιστα και τη δική τους αρχαία «διπλωματική σύγκρουση» για τις βραχονησίδες γύρω τους. Για την κατοχή της Πολυαίγου και άλλων μικρών νησίδων γύρω από την Κίμωλο και τη Μήλο ξέσπασε μακρόχρονη διαμάχη. Η υπόθεση έφτασε σε διαιτησία και οι Αργείοι δικαστές αποφάνθηκαν υπέρ της Κιμώλου. Η διαμάχη χρονολογείται από τον 5ο αιώνα π.Χ. και η απόφαση τοποθετείται μετά το 338/337 π.Χ.
Μικρό νησί, μεγάλη ιστορία.
Το 1207 η Κίμωλος πέρασε στα χέρια του Μάρκου Σανούδου και εντάχθηκε στον κόσμο του Δουκάτου του Αιγαίου. Ακολούθησαν περίοδοι Φράγκων, Ενετών, πειρατών και Οθωμανών κατακτητών με το νησί να γνωρίζει ανασφάλεια, πληθυσμιακές μεταβολές και οικονομικές δυσκολίες.
Η ανάγκη προστασίας από τις επιδρομές άφησε το πιο χαρακτηριστικό αρχιτεκτονικό αποτύπωμα της Κιμώλου: το Μεσαιωνικό Κάστρο στο Χωριό.
Δεν ήταν απλώς ένα κάστρο με την κλασική έννοια. Ήταν ένας οχυρωμένος οικισμός. Οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών λειτουργούσαν ως τείχος και ολόκληρος ο οικισμός μετατρεπόταν σε ένα συμπαγές αμυντικό σύνολο.
Η ιστορία της Κιμώλου, επομένως, δεν γράφτηκε μόνο πάνω σε βιβλία. Γράφτηκε στους βράχους, στα ορυχεία, στα κάστρα και στη θάλασσα.
Και η ιστορία συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Ο ορυκτός πλούτος της Κιμώλου παραμένει σημαντικός. Μπεντονίτης και άλλα βιομηχανικά ορυκτά αποτελούν μέρος της σύγχρονης γεωλογικής και οικονομικής ταυτότητας του νησιού, συνεχίζοντας -με διαφορετικές πλέον χρήσεις- μια παράδοση που ξεκινά από την αρχαία «κιμωλία γη».
Σήμερα, η Κίμωλος αποτελεί έναν μοναδικό συνδυασμό ήπιου τουρισμού και έντονης μεταλλευτικής δραστηριότητας, διατηρώντας ανέπαφη την αυθεντική κυκλαδίτικη ταυτότητά της. Ο μοναδικός μεγάλος οικισμός του νησιού (δεν ονομάζεται Χώρα, αλλά «Χωριό») είναι ένας λαβύρινθος από λευκά σοκάκια γύρω από το μεσαιωνικό Κάστρο. Η καθημερινότητα κυλά σε ήρεμους ρυθμούς, με παραδοσιακά καφενεία και τη φημισμένη εθελοντική ομάδα «Κιμουλίστες», που έχει γίνει διάσημη για τις υπαίθριες δανειστικές βιβλιοθήκες (σε παλιά ψυγεία ή βάρκες) και τις σινε-προβολές σε παραλίες. Οι παραλίες του νησιού μαρτυρούν το ηφαιστειογενές παρελθόν του. Ξεχωρίζουν τα Πράσσα με την ολόλευκη άμμο από περλίτη και τα τυρκουάζ νερά, αλλά και το Σκιάδι, ένα εντυπωσιακό φυσικό μνημείο στο εσωτερικό του νησιού που μοιάζει με γιγάντιο πέτρινο μανιτάρι. Πίσω από την ειδυλλιακή εικόνα, το νησί παραμένει σημαντικός παραγωγικός κρίκος για τη βιομηχανία. Τα ενεργά ορυχεία μπεντονίτη και περλίτη στο βορειοανατολικό τμήμα αποτελούν βασικό οικονομικό πυλώνα. Ο μπεντονίτης που εξορύσσεται σήμερα εξάγεται παγκοσμίως, συνεχίζοντας επάξια την εξαγωγική παράδοση χιλιάδων ετών.
Μια επίσκεψη στο νησί δεν είναι ολοκληρωμένη χωρίς τη δοκιμή της Λαδένιας, της παραδοσιακής «ελληνικής πίτσας» με ζυμάρι, φρέσκια ντομάτα, κρεμμύδι και άφθονο ντόπιο ελαιόλαδο.
Μπορεί οι μαθητές στα σχολεία να μην γράφουν τελικά με χώμα από την Κίμωλο, αλλά το νησί κρατά δικαιωματικά τα «πνευματικά δικαιώματα» μιας λέξης που συνδέθηκε άρρηκτα με τη γνώση. Η Κίμωλος καταφέρνει να κοιτάζει το μέλλον ισορροπώντας ανάμεσα στην προστασία της πλούσιας φύσης της (όπως η γειτονική ακατοίκητη Πολύαιγος) και στην αξιοποίηση του πολύτιμου υπεδάφους της, αποδεικνύοντας ότι ο πλούτος της παραμένει ζωντανός.
Έτσι, το αρχικό «γλωσικό μπέρδεμα» γίνεται τελικά μια όμορφη ιστορία.
Η Κίμωλος δεν είναι το νησί από όπου εξορύσσεται η σχολική κιμωλία.
Είναι κάτι πιο ενδιαφέρον.
Είναι το νησί που έδωσε το όνομά του σε μια λευκή γη της αρχαιότητας, και η λέξη αυτή ταξίδεψε μέσα στους αιώνες μέχρι να συνδεθεί με ένα από τα πιο απλά και συμβολικά αντικείμενα της εκπαίδευσης.
Από τη λευκή γη της Κιμώλου στον λευκό πίνακα της σχολικής αίθουσας. Από το ηφαίστειο στη γνώση.
Και κάπως έτσι, κάθε φορά που μια κιμωλία αφήνει μια λευκή γραμμή πάνω στον μαυροπίνακα, ένα μικρό κομμάτι της Κιμώλου -όχι γεωλογικά, αλλά γλωσσικά και ιστορικά- εξακολουθεί να γράφει μαζί της.
Το νησιώτικο γλέντι είναι ίσως η πιο αυθεντική μορφή συλλογικής χαράς. Δεν χρειάζεται πολλά για να γεννηθεί. Μια πλατεία, λίγα τραπέζια, ένα βιολί, ένα λαούτο και ανθρώπους που είναι πρόθυμοι να ξεχάσουν, έστω για λίγο, τον εαυτό τους.
Γιατί στο γλέντι δεν πηγαίνεις απλώς για να ακούσεις μουσική. Πηγαίνεις για να συναντήσεις τους άλλους. Να καθίσεις δίπλα στον άγνωστο σαν να τον γνωρίζεις από χρόνια, να σηκώσεις το ποτήρι χωρίς ιδιαίτερο λόγο, να πιάσεις τον ώμο του διπλανού και να μπεις στον κύκλο.
Ο χορός είναι τότε κάτι περισσότερο από βήματα. Είναι ένας τρόπος επικοινωνίας. Ο πρώτος ανοίγει τον κύκλο και οι υπόλοιποι ακολουθούν. Κανείς δεν χορεύει πραγματικά μόνος. Ακόμη κι εκείνος που βρίσκεται στη μέση, χορεύει επειδή γύρω του υπάρχουν οι άλλοι.
Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη σημασία του νησιώτικου γλεντιού: μας θυμίζει μια κοινωνία που δεν έχει ακόμη ξεχάσει τη σημασία του «μαζί».
Στην εποχή μας έχουμε άπειρους τρόπους να επικοινωνούμε και όλο και λιγότερους τρόπους να συναντιόμαστε. Μιλάμε καθημερινά με ανθρώπους που δεν αγγίζουμε ποτέ, βλέπουμε πρόσωπα μέσα από οθόνες και ανταλλάσσουμε λέξεις χωρίς να μοιραζόμαστε τον ίδιο χώρο. Στο γλέντι συμβαίνει το αντίθετο. Η επικοινωνία γίνεται σώμα, ρυθμός, βλέμμα, άγγιγμα.
Κάποια στιγμή η μουσική δυναμώνει. Το κρασί έχει λύσει τις γλώσσες, η νύχτα έχει προχωρήσει και κανείς δεν κοιτάζει πια την ώρα. Ο ηλικιωμένος χορεύει δίπλα στον νέο, ο επισκέπτης δίπλα στον ντόπιο. Οι διαφορές δεν εξαφανίζονται· απλώς, για λίγο, παύουν να έχουν σημασία.
Και τότε καταλαβαίνεις πως το γλέντι δεν είναι φυγή από τη ζωή. Είναι μια υπενθύμιση του πώς θα μπορούσε να είναι η ζωή.
Γιατί η χαρά, όπως και ο χορός, χρειάζεται χώρο.
Και το νησιώτικο γλέντι ξέρει ακόμη να τον δημιουργεί.
Το καλαμπόκι, όταν έρχεται κατευθείαν από το χωράφι και καταλήγει στα κάρβουνα, έχει άλλη γεύση. Δεν είναι μόνο η γλύκα των κόκκων· είναι μέσα του ο ήλιος που το ωρίμασε, το χώμα που το κράτησε, το νερό που το δρόσισε και ο αέρας που πέρασε ανάμεσα στα φύλλα του.
Το στάχυ μόλις κομμένο κρατά ακόμη κάτι από το χωράφι. Ύστερα έρχεται η φωτιά. Τα φύλλα μαυρίζουν, οι κόκκοι ψήνονται, μερικοί αρπάζουν στις άκρες και ο καπνός τυλίγει το καλαμπόκι με εκείνη τη μοναδική μυρωδιά του καλοκαιριού.
Και τότε συμβαίνει κάτι απλό αλλά βαθύ: η γη γίνεται γεύση.
Από το χωράφι στα κάρβουνα, χωρίς περιττά πράγματα. Μόνο στάχυ, φωτιά, αλάτι και η υπομονή του ανθρώπου να περιμένει μέχρι να ψηθεί.
Ο ξυλόφουρνος δεν ήταν ποτέ μόνο ένας φούρνος. Ήταν μια μικρή καρδιά μέσα στο σπίτι, στην αυλή ή στο χωριό· ένας τόπος όπου η φωτιά συναντούσε το ψωμί και το φαγητό και η καθημερινότητα γινόταν τελετουργία.
Από νωρίς το πρωί άρχιζε η προετοιμασία. Ξύλα ξερά, προσανάμματα, η φλόγα που μεγάλωνε σιγά σιγά και έπειτα η αναμονή. Ο φούρνος έπρεπε να «πιάσει» τη σωστή θερμοκρασία. Τα ξύλα γίνονταν κάρβουνο, τα τοιχώματα κοκκίνιζαν από τη ζέστη και ο άνθρωπος ήξερε, χωρίς θερμόμετρα και αριθμούς, πότε είχε έρθει η ώρα.
Και τότε έμπαινε το ψωμί. Ή το φαγητό.
Μαζί του έμπαινε στον φούρνο και ένα κομμάτι από τον παλιό κόσμο. Το ζυμωτό καρβέλι, οι πίτες, τα φαγητά στο ταψί, το κρέας στις γιορτές· όλα αποκτούσαν εκείνη τη μοναδική γεύση που δίνει η φωτιά όταν δεν βιάζεται. Ο καπνός, το ξύλο, η πέτρα και ο χρόνος γίνονταν υλικά μιας γεύσης που δύσκολα αντιγράφεται.
Ο ξυλόφουρνος ήταν επίσης σχολείο. Εκεί μάθαινες πως κάθε πράγμα έχει τον χρόνο του. Δεν μπορούσες να δυναμώσεις τη φωτιά χωρίς μέτρο ούτε να βιαστείς το ψήσιμο. Η φωτιά ήθελε γνώση και σεβασμό. Το ίδιο και το ψωμί. Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήξεραν κάτι που εμείς, μέσα στην ταχύτητά μας, συχνά ξεχνάμε: πως τα σημαντικά πράγματα χρειάζονται χρόνο.
Γύρω από τον φούρνο υπήρχε και κοινωνία. Γείτονες, συγγενείς, γυναίκες που ζύμωναν, παιδιά που περίμεναν το πρώτο ζεστό κομμάτι καρβέλι. Η μυρωδιά του ψωμιού έβγαινε από την καμινάδα και απλωνόταν στα σοκάκια σαν άτυπη πρόσκληση. Ο φούρνος δεν έκλεινε τους ανθρώπους μέσα του· τους έβγαζε ο ένας προς τον άλλον.
Σήμερα πολλοί παλιοί ξυλόφουρνοι στέκουν σιωπηλοί. Οι καμινάδες τους δεν καπνίζουν, οι πόρτες τους έχουν σκουριάσει και οι αυλές γύρω τους άδειασαν. Κι όμως, δεν είναι ερείπια. Είναι αποθήκες μνήμης. Μέσα στις πέτρες τους υπάρχει η μυρωδιά του ψωμιού, η ζεστασιά μιας οικογένειας, οι φωνές ανθρώπων που έφυγαν και η ζωή ενός κόσμου που δεν ήξερε την αφθονία, αλλά ήξερε να τιμά το λίγο.
Ο ξυλόφουρνος μας θυμίζει πως κάποτε η φωτιά δεν ήταν απλώς ενέργεια. Ήταν συντροφιά, ανάγκη, δημιουργία και κοινότητα. Και πως ένα καρβέλι ψωμί δεν ήταν απλώς τροφή. Ήταν ο κόπος της γης, του ανθρώπου και της φωτιάς μαζί.
Ίσως γι’ αυτό, όταν σήμερα ανοίγει ένας παλιός ξυλόφουρνος και βγαίνει από μέσα ένα ζεστό καρβέλι, δεν αναδύεται μόνο η μυρωδιά του ψωμιού. Αναδύεται η μνήμη.
Υπάρχουν γεύσεις που δεν χρειάζονται τίποτα περισσότερο από την απλότητά τους για να γίνουν μνήμη. Το χλωρό τυρί είναι μια τέτοια γεύση. Το «χλωρό τυρί» είναι ουσιαστικά το φρέσκο τυρί στο στάδιο προτού προλάβει να πήξει καλά, να σκληρύνει και να ωριμάσει στην άρμη. Δεν έχει την αυστηρότητα του ώριμου τυριού ούτε την ένταση εκείνων που πέρασαν μήνες κλεισμένα σε υπόγεια και κελαριά. Είναι φρέσκο, μαλακό, λευκό, σχεδόν παιδικό. Ένα τυρί που μοιάζει να κρατά ακόμη επάνω του το άρωμα του γάλακτος.
Το χλωρό τυρί γεννήθηκε από την ανάγκη και τη σοφία της υπαίθρου. Από το γάλα που περίσσευε, από τα ζώα του κοπαδιού, από τα χέρια των ανθρώπων που ήξεραν πως τίποτε από όσα προσφέρει η γη δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένο. Δεν ήταν προϊόν πολυτέλειας. Ήταν τροφή καθημερινή, ουσιαστική, δεμένη με τον κύκλο της κτηνοτροφικής ζωής.
Η λέξη «χλωρό» έχει κάτι περισσότερο από μια γαστρονομική σημασία. Είναι το αντίθετο του ξερού, του παλιού, του ώριμου. Είναι το τυρί στην αρχή της διαδρομής του, όταν ακόμη δεν έχει προλάβει να αλλάξει από τον χρόνο. Σαν να το παίρνεις από το γάλα και να το φέρνεις σχεδόν αμέσως στο τραπέζι. Γι’ αυτό και η γεύση του είναι καθαρή, ήπια και γαλακτώδης.
Και γύρω από αυτό το απλό τυρί υπήρχε κάποτε ένας ολόκληρος κόσμος. Τα κοπάδια στα βουνά, οι στάνες, τα καζάνια, οι τυροκόμοι, τα χέρια που έδεναν το τυρόγαλο, τα ξύλινα ή μεταλλικά δοχεία, το ψωμί που κοβόταν δίπλα του. Δεν ήταν μόνο ένα τρόφιμο. Ήταν μέρος ενός τρόπου ζωής όπου η τροφή είχε ακόμη πρόσωπο και προέλευση.
Σήμερα, μέσα στην αφθονία των τυποποιημένων προϊόντων, το χλωρό τυρί μάς θυμίζει κάτι που κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε: ότι η γεύση δεν βρίσκεται πάντοτε στην πολυπλοκότητα. Μερικές φορές βρίσκεται στην αμεσότητα. Στο γάλα, στο αλάτι, στον χρόνο που δεν περίσσεψε.
Ίσως γι’ αυτό ένα κομμάτι χλωρό τυρί με ζεστό ψωμί να μπορεί να γίνει ολόκληρη ανάμνηση. Να σε γυρίσει σε ένα πέτρινο σπίτι, σε μια αυλή, σε ένα ορεινό χωριό, σε ένα καλοκαίρι που μύριζε χορτάρι και ξύλο.
Το χλωρό τυρί είναι, τελικά, ένα μικρό μάθημα για τον χρόνο. Μας δείχνει πως δεν χρειάζονται όλα τα πράγματα να ωριμάσουν για να αποκτήσουν αξία. Υπάρχει ομορφιά και στην πρώτη τους μορφή, όταν είναι ακόμη φρέσκα, αθώα και κοντά στην πηγή τους.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη γοητεία του: είναι η γεύση του γάλακτος πριν γίνει ανάμνηση.
Οι κολοκυθοανθοί είναι από εκείνα τα καλοκαιρινά δώρα που η ελληνική φύση προσφέρει για λίγο και η παράδοση ξέρει να τα μετατρέπει σε γεύση. Τα κατακίτρινα, λεπτά άνθη της κολοκυθιάς ανοίγουν το πρωί, σαν μικρά χρυσά κύπελλα στραμμένα προς τον ήλιο, και κλείνουν μέσα τους όλη τη λεπτότητα του καλοκαιριού.
Στην ελληνική κουζίνα, τα «λουλουδάκια» γεμίζονται με ρύζι, κιμά ή τυρί και μυρωδικά, τηγανίζονται σε ελαφρύ χυλό ή μαγειρεύονται με απλότητα, κρατώντας τη γεύση του χωραφιού. Είναι ένας μεζές ταπεινός στην καταγωγή, αλλά εκλεκτός στη μνήμη.
Κι ίσως αυτό είναι το πιο όμορφο με τους κολοκυθοανθούς: δεν είναι απλώς ένα φαγητό· είναι μια μικρή τελετουργία του καλοκαιριού. Από το χωράφι στο τραπέζι, από το πρωινό άνθος στο πιάτο, η φύση γίνεται γεύση και η γεύση γίνεται ανάμνηση.
Η παλιά λάμπα πετρελαίου μοιάζει σήμερα με ένα μικρό απομεινάρι ενός κόσμου που έφυγε. Ανάμεσα στα ηλεκτρικά φώτα, στις οθόνες και στην αδιάκοπη τεχνολογία, στέκει ήσυχη, σχεδόν ταπεινή. Κι όμως, δεν είναι ένα άχρηστο αντικείμενο του παρελθόντος.
Ακόμη και σήμερα μπορεί να γίνει ένα πολύτιμο εφεδρικό φως σε μια διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος, σε ένα απομονωμένο σπίτι, σε ένα εξοχικό ή σε έναν χώρο όπου δεν υπάρχει ηλεκτρική παροχή. Δεν χρειάζεται καλώδιο ούτε πρίζα. Χρειάζεται μόνο λίγο πετρέλαιο και ένα φυτίλι. Με τον τρόπο αυτό θυμίζει μια απλή αλήθεια: η χρησιμότητα δεν βρίσκεται πάντοτε στην πολυπλοκότητα.
Όμως η αξία της σήμερα είναι κυρίως συμβολική. Η φλόγα της είναι μικρή και δεν προσπαθεί να νικήσει όλο το σκοτάδι. Φωτίζει μόνο όσο χρειάζεται. Κι αυτό ίσως είναι το πιο όμορφο μάθημά της σε μια εποχή υπερβολικού φωτισμού, υπερβολικής κατανάλωσης και αδιάκοπης πληροφορίας.
Γύρω από την παλιά λάμπα κάποτε συγκεντρωνόταν η οικογένεια. Εκεί διαβάζονταν τα γράμματα, γίνονταν οι δουλειές του σπιτιού, λέγονταν ιστορίες και περίμεναν οι άνθρωποι να ξημερώσει. Σήμερα μπορεί να μην έχουμε ανάγκη το φως της, έχουμε όμως ανάγκη τη μνήμη που κουβαλά.
Γιατί η παλιά λάμπα πετρελαίου δεν φωτίζει μόνο έναν χώρο. Φωτίζει μια εποχή.
Μας θυμίζει πως οι άνθρωποι κάποτε μπορούσαν να ζήσουν με λιγότερα, να χαίρονται ένα μικρό φως και να δίνουν αξία σε ό,τι είχαν στα χέρια τους. Και ίσως γι’ αυτό, μέσα στον σύγχρονο κόσμο, η μικρή της φλόγα μοιάζει παράξενα επίκαιρη.
Δεν μας χρειάζεται για να φωτίσουμε τη ζωή μας.
Μας χρειάζεται ίσως για να θυμηθούμε πόσο λίγο φως αρκεί, όταν ξέρεις να το εκτιμάς.
Η κηρήθρα και το μέλι είναι ίσως η πιο όμορφη εικόνα της εργατικότητας στη φύση. Εκεί, μέσα στα μικρά εξάγωνα κελιά, η μέλισσα δεν αποθηκεύει μόνο τροφή· αποθηκεύει τον χρόνο, τον κόπο και τη σοφία μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Το μέλι στην κηρήθρα έχει κάτι διαφορετικό. Δεν έχει ακόμη αποχωριστεί από το κερί, ούτε έχει περάσει από ανθρώπινα χέρια. Είναι όπως το παρέδωσε η κυψέλη: χρυσαφένιο, πυκνό, αρωματικό, κλεισμένο μέσα στα μικρά δωμάτια που χτίστηκαν με ακρίβεια σχεδόν μαθηματική.
Κάθε κελί μοιάζει με μια μικρή αποθήκη φωτός. Μέσα του βρίσκεται το νέκταρ των λουλουδιών, μεταμορφωμένο σε μέλι από αμέτρητες πτήσεις, φτερουγίσματα και επιστροφές. Η μέλισσα ταξιδεύει από άνθος σε άνθος και, χωρίς να το γνωρίζει, ενώνει έναν ολόκληρο τόπο μέσα σε μια σταγόνα.
Και το κερί είναι μέρος αυτής της ιστορίας. Δεν είναι απλώς το περίβλημα του μελιού· είναι το υλικό με το οποίο η μέλισσα χτίζει την πατρίδα της. Ένα αρχιτεκτόνημα χωρίς σχέδιο στο χαρτί, χωρίς εργολάβο και χωρίς αρχιτέκτονα, μα με μια συλλογική σοφία που επαναλαμβάνεται εδώ και εκατομμύρια χρόνια.
Όταν κόβεις ένα κομμάτι κηρήθρας και το γεύεσαι, δεν τρως απλώς μέλι. Γεύεσαι ένα μικρό κομμάτι από τον κόσμο των μελισσών. Το άνθος, ο ήλιος, ο αέρας, το δάσος και ο μόχθος χιλιάδων φτερών έχουν συμπυκνωθεί σε εκείνη τη χρυσή γλύκα.
Ίσως γι’ αυτό η κηρήθρα συγκινεί περισσότερο από ένα απλό βάζο με μέλι. Γιατί κρατά ακόμη επάνω της το αποτύπωμα της δημιουργίας. Είναι το μέλι πριν γίνει προϊόν· η φύση πριν γίνει συσκευασία.
Και μέσα στα εξάγωνα κελιά της, η μέλισσα μας θυμίζει μια παλιά αλήθεια: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν γεννιέται χωρίς κόπο. Το γλυκό είναι πάντα αποτέλεσμα μιας μεγάλης διαδρομής.
Υπάρχουν ποτάμια που έχουν ένα όνομα. Και υπάρχουν ποτάμια που έχουν μνήμη. Ο Εύηνος ανήκει στα δεύτερα. Εύηνος, Φίδαρης, Λυκόρμας. Τρία ονόματα για τον ίδιο ποταμό, τρεις διαφορετικές φωνές της ίδιας γης, τρεις όχθες του χρόνου. Στην πραγματικότητα, καμία από τις τρεις ονομασίες δεν πέθανε ολοκληρωτικά. Συνυπήρχαν και συνεχίζουν να συνυπάρχουν, αποδεικνύοντας πως η γλώσσα δεν είναι ένας δρόμος που σβήνει πίσω μας, αλλά ένα ποτάμι που μεταφέρει τη μνήμη από γενιά σε γενιά.
Ο Λυκόρμας είναι το αρχαιότερο όνομα. Έρχεται από τα βάθη της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τότε που οι ποταμοί δεν ήταν απλώς γεωγραφικά στοιχεία αλλά ζωντανές δυνάμεις της φύσης, ποτάμιοι θεοί με δική τους υπόσταση και μοίρα. Η ονομασία αυτή πιθανότατα προήλθε από τις λέξεις "λύκος" και "ορμή", εξαιτίας των ορμητικών και άγριων νερών του.
Ήδη από τους Ομηρικούς χρόνους το ποτάμι μετονομάστηκε σε Εύηνος από τον μυθικό βασιλιά της Αιτωλίας Εύηνο. Ο Εύηνος, γιος του θεού του πολέμου Άρη, ήταν βασιλιάς της Αιτωλίας. Είχε μια κόρη, τη Μαρπήσσα, η οποία ήταν τόσο όμορφη που την διεκδικούσαν οι σπουδαιότεροι ήρωες της εποχής. Ο Εύηνος, όμως, δεν ήθελε να την αποχωριστεί. Έτσι, έθεσε έναν θανάσιμο όρο: όποιος ήθελε να παντρευτεί τη Μαρπήσσα, έπρεπε να τον αντιμετωπίσει σε αρματοδρομία. Αν ο μνηστήρας έχανε (κάτι που συνέβαινε πάντα, αφού ο Εύηνος είχε ανίκητα άλογα από τον Άρη), ο βασιλιάς του έκοβε το κεφάλι και το κάρφωνε στους τοίχους του παλατιού του. Τότε εμφανίστηκε ο Ίδας, ένας παράτολμος ήρωας από τη Μεσσηνία (ένας από τους Αργοναύτες). Ο Ίδας ερωτεύτηκε παράφορα τη Μαρπήσσα και ζήτησε τη βοήθεια του θεού Ποσειδώνα. Ο θεός του χάρισε ένα φτερωτό, χρυσό άρμα με άλογα που έτρεχαν πιο γρήγορα από τον άνεμο. Ο Ίδας έφτασε στην Αιτωλία, άρπαξε τη Μαρπήσσα και έφυγε σαν αστραπή. Ο Εύηνος, εξοργισμένος, ανέβηκε στο δικό του άρμα και άρχισε μια τρελή καταδίωξη. Η καταδίωξη σταμάτησε απότομα στις όχθες του ορμητικού ποταμού Λυκόρμα. Βλέποντας το φτερωτό άρμα του Ίδα να πετάει πάνω από το ποτάμι και να χάνεται στον ορίζοντα, ο Εύηνος συνειδητοποίησε την ήττα του. Από την απόγνωση και τη βαθιά ντροπή του, έσφαξε τα δικά του άλογα. Έπεσε μέσα στα άγρια νερά του ποταμού και πνίγηκε. Έκτοτε, ο Λυκόρμας μετονομάστηκε σε Εύηνο. Ο Ίδας πίστεψε ότι νίκησε, αλλά η περιπέτειά του δεν είχε τελειώσει. Τη Μαρπήσσα είχε ερωτευτεί και ο θεός Απόλλωνας. Ο Απόλλωνας εμφανίστηκε μπροστά στο ζευγάρι και απαίτησε να πάρει την κοπέλα. Ο Ίδας, αντί να φοβηθεί και να υποχωρήσει μπροστά σε έναν αθάνατο θεό, τράβηξε το τόξο του. Οι δυο τους άρχισαν μια άγρια μονομαχία για τα μάτια της Μαρπήσσας. Η μάχη ήταν τόσο σκληρή που χρειάστηκε να παρέμβει ο ίδιος ο Δίας. Ο βασιλιάς των θεών έριξε έναν κεραυνό ανάμεσά τους για να τους χωρίσει και αποφάσισε να δώσει τη λύση με έναν πρωτότυπο τρόπο: να επιλέξει η ίδια η Μαρπήσσα ποιον άντρα θέλει για σύζυγό της. Ο Απόλλωνας της υποσχέθηκε αθανασία, αιώνια νιότη και τη θεϊκή του δόξα. Ο Ίδας της πρόσφερε την επίγεια, θνητή αγάπη του. Η Μαρπήσσα έκανε μια σοφή και πολύ ανθρώπινη σκέψη: φοβήθηκε ότι αν επέλεγε τον Απόλλωνα, εκείνος θα την εγκατέλειπε όταν εκείνη θα γερνούσε και θα έχανε την ομορφιά της, ενώ ο ίδιος θα παρέμενε για πάντα νέος. Έτσι, επέλεξε τον θνητό Ίδα, προτιμώντας να γεράσει και να πεθάνει μαζί του. Ο Απόλλωνας σεβάστηκε την απόφαση (αν και πληγωμένος), και το ζευγάρι έζησε μαζί, έχοντας γράψει μια από τις πιο ρομαντικές και ταυτόχρονα άγριες σελίδες της μυθολογίας. Έτσι ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος και ο ποταμός απέκτησε μέσα στη μυθολογία ανθρώπινη μνήμη, πάθος και τραγωδία. Που έγινε ακόμη βαθύτερη με τον επόμενο δεύτερο και πιο διάσημο μύθο που εκτυλίχθηκε στα νερά του. Αυτόν της Δηιάνειρας, του Ηρακλή και του Νέσσου.
Η Δηιάνειρα (ή σωστότερα Δηϊάνειρα) είναι μία από τις πιο τραγικές και πολυδιάστατες γυναικείες μορφές της ελληνικής μυθολογίας. Το όνομά της είναι σύνθετο από τις λέξεις δήιος (εχθρός, καταστροφέας) και ανήρ (άνδρας). Σημαίνει, δηλαδή, «αυτή που καταστρέφει τον άνδρα της», ένα όνομα-προφητεία, αφού έμελλε να γίνει η αιτία για τον θάνατο του ισχυρότερου άνδρα του κόσμου, του Ηρακλή. Η ζωή της Δηιάνειρας συνδέεται άρρηκτα με το υδάτινο στοιχείο της Αιτωλοακαρνανίας, καθώς η μοίρα της σφραγίστηκε από τις δραματικές αναμετρήσεις της στα δύο μεγαλύτερα ποτάμια της, τον Αχελώο και τον Εύηνο.
Η ιστορία ξεκινά στο παλάτι της Καλυδώνας (αρχαία πόλη της Αιτωλίας κοντά στον Εύηνο). Η πανέμορφη πριγκίπισσα Δηιάνειρα, κόρη του βασιλιά Οινέα, διεκδικείται από τον τρομερό θεό του διπλανού ποταμού, τον Αχελώο. Ο Αχελώος, που έχει την ικανότητα να αλλάζει μορφές, προσπαθεί να αρπάξει την πανέμορφη Δηιάνειρα. Τότε εμφανίζεται ο Ηρακλής, ο οποίος έχει έρθει από τον Κάτω Κόσμο κι έχοντας δώσει υπόσχεση στη σκιά του πεθαμένου αδελφού της Δηιάνειρας, του Μελεάγρου, ότι θα την προστατεύσει και θα την παντρευτεί. Για να την κερδίσει, ο Ηρακλής παλεύει σώμα με σώμα με τον Αχελώο. Ο ποταμός-θεός μεταμορφώνεται σε φίδι και μετά σε μαινόμενο ταύρο, αλλά ο ημίθεος ήρωας τον υποτάσσει, του σπάει το ένα κέρατο (από το οποίο γεννιέται το Κέρας της Αμάλθειας) και παίρνει τη Δηιάνειρα ως σύζυγό του. Μετά τον γάμο τους, το ζευγάρι αποφασίζει να φύγει από την Καλυδώνα για να εγκατασταθεί στην Τραχίνα. Στο ταξίδι τους βρίσκουν μπροστά τους τον δεύτερο μεγάλο ποταμό της περιοχής, τον ορμητικό και πλημμυρισμένο Εύηνο. Εκεί βρισκόταν ο Κένταυρος Νέσσος, ο οποίος εκτελούσε χρέη περαματάρη (πορθμέα), μεταφέροντας τους ταξιδιώτες στην απέναντι όχθη στην πλάτη του έναντι αμοιβής. Ο Ηρακλής, όντας ημίθεος, μπορούσε εύκολα να κολυμπήσει και να περάσει μόνος του τα άγρια νερά. Πλήρωσε λοιπόν τον Νέσσο για να περάσει με ασφάλεια τη Δηιάνειρα. Καθώς ο Νέσσος διέσχιζε το ποτάμι κουβαλώντας τη Δηιάνειρα, θαμπώθηκε από την ομορφιά της και, στη μέση της διαδρομής, επιχείρησε να τη βιάσει. Η Δηιάνειρα άρχισε να καλεί έντρομη σε βοήθεια. Ο Ηρακλής, που είχε ήδη φτάσει στην απέναντι όχθη, άκουσε τις κραυγές, γύρισε και είδε τι συνέβαινε. Χωρίς να χάσει χρόνο, έβγαλε ένα από τα φονικά του βέλη -ποτισμένο με το ανίατο δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας- και τόξευσε τον Νέσσο στην καρδιά. Καθώς ο Κένταυρος ξεψυχούσε αιμόφυρτος στη λάσπη του Ευήνου, αποφάσισε να εκδικηθεί τον Ηρακλή χρησιμοποιώντας την αφέλεια της Δηιάνειρας. Ψιθύρισε στην κοπέλα: «Αν θέλεις ο Ηρακλής να μην πάψει ποτέ να σε αγαπά και να μην κοιτάξει καμία άλλη γυναίκα, μάζεψε το αίμα από την πληγή μου. Είναι ένα ισχυρό ερωτικό φίλτρο». Η Δηιάνειρα, φοβούμενη ότι κάποια μέρα θα έχανε τον άνδρα της, πίστεψε τα λόγια του, μάζεψε κρυφά το ματωμένο υγρό και το φύλαξε. Μετά από χρόνια, ο Ηρακλής κυρίευσε την Οιχαλία και πήρε μαζί του ως αιχμάλωτη μια πανέμορφη νέα κοπέλα, την Ιόλη. Η Δηιάνειρα, τυφλωμένη από τη ζήλια και πιστεύοντας ότι ο Ηρακλής την αντικατέστησε, θυμήθηκε το «φίλτρο» του Νέσσου. Βούτηξε έναν γιορτινό χιτώνα στο ματωμένο υγρό και τον έστειλε στον Ηρακλή για να τον φορέσει κατά τη διάρκεια μιας θυσίας. Μόλις ο ήρωας φόρεσε τον χιτώνα, η ζέστη της φωτιάς ενεργοποίησε το δηλητήριο της Λερναίας Ύδρας που βρισκόταν στο αίμα του Κενταύρου. Ο χιτώνας κόλλησε στις σάρκες του και άρχισε να τον καίει ζωντανό με φρικτούς πόνους. Μην αντέχοντας το μαρτύριο, ο Ηρακλής ανέβηκε στο βουνό Οίτη, έχτισε μια μεγάλη πυρά και κάηκε ζωντανός (για να ανέβει έτσι στον Όλυμπο ως αθάνατος θεός). Η Δηιάνειρα, συνειδητοποιώντας το φρικτό λάθος που έκανε άθελά της, αυτοκτόνησε από τις τύψεις.
Έτσι η ορμητικότητα των νερών του Λυκόρμα συνδέθηκε εκπληκτικά με την ορμητικότητα των ανθρώπινων παθών, χάρη στην μυθολογία. Ο Λυκόρμας έγινε Εύηνος. Όμως το αρχαίο όνομα δεν εξαφανίστηκε.
Έμεινε ζωντανό στη λόγια παράδοση, στη λογοτεχνία και στη μνήμη της αρχαιότητας. Και ακόμη σήμερα το όνομα Λυκόρμας χρησιμοποιείται ποιητικά και συμβολικά για να ανακαλέσει την άγρια και ορμητική φύση του ποταμού, ιδιαίτερα όταν τα νερά του φουσκώνουν τον χειμώνα και κατεβαίνουν από τα βουνά με δύναμη.
Ο Εύηνος είναι το όνομα που συνδέει τον ποταμό με την επίσημη ιστορική και γεωγραφική παράδοση. Το συναντάμε στην αρχαία γραμματεία, στη μυθολογία, στους χάρτες και στη λόγια παιδεία. Δεν χρειάστηκε πραγματικά να «επιστρέψει» από το παρελθόν. Παρέμεινε στη γραπτή μνήμη και πέρασε στη σύγχρονη γεωγραφία και διοίκηση.
Και ύστερα υπάρχει ο Φίδαρης.
Το όνομα της καθημερινότητας. Το όνομα που έζησε στις φωνές των ανθρώπων της Αιτωλοακαρνανίας και ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της Ναυπακτίας και του Θέρμου. Το όνομα που δεν χρειάστηκε βιβλία για να επιβιώσει. Πέρασε από στόμα σε στόμα, από πατέρα σε παιδί, από γενιά σε γενιά. Μπήκε στα δημοτικά τραγούδια, στις τοπικές αφηγήσεις, στις ιστορίες των χωριών και στη ζωντανή γεωγραφία του τόπου.
Ο Φίδαρης είναι το όνομα της λαϊκής μνήμης.
Κι έτσι τα τρία ονόματα δεν διαδέχθηκαν απλώς το ένα το άλλο. Συνυπήρξαν.
Ο Λυκόρμας της μυθολογίας.
Ο Εύηνος της ιστορίας και της λόγιας παράδοσης.
Ο Φίδαρης της καθημερινής ζωής.
Τρεις λέξεις που δείχνουν πως η ελληνική γλώσσα δεν είναι ένα μουσείο παλιών ονομάτων. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που μεταμορφώνεται, αλλά κρατά μέσα του τα ίχνη των προηγούμενων εποχών.
Και ο ίδιος ο ποταμός είναι ένας γεωγραφικός δρόμος μέσα στον χρόνο.
Γεννιέται στον ορεινό χώρο της Ρούμελης, στις πλαγιές των Βαρδουσίων, και κατεβαίνει μέσα από ένα τοπίο άγριο και βαθύ. Περνά από βουνά, χαράδρες, δάση και πέτρινες όχθες, δέχεται μικρότερα ρέματα και χειμάρρους και διαμορφώνει έναν από τους σημαντικούς υδάτινους άξονες της περιοχής.
Είναι ποτάμι των βουνών.
Και είναι ποτάμι των περασμάτων.
Οι άνθρωποι από παλιά χρειάστηκε να τον διασχίσουν. Να ακολουθήσουν τις όχθες του. Να αναζητήσουν περάσματα και να χτίσουν γέφυρες. Οι γέφυρες πάνω από τον Εύηνο δεν είναι μόνο έργα τεχνικά. Είναι σημάδια της ανθρώπινης προσπάθειας να ενώσει δύο όχθες που η φύση κράτησε χωρισμένες.
Πάνω από τη γέφυρα περνά ο άνθρωπος.
Κάτω από τη γέφυρα περνά ο χρόνος.
Κι ο ποταμός συνεχίζει.
Για αιώνες τα νερά του ακολουθούσαν τη φυσική τους πορεία προς τον Πατραϊκό Κόλπο. Στη σύγχρονη εποχή, όμως, ο άνθρωπος επενέβη δραστικά στη ροή του. Με το φράγμα του Ευήνου και τα έργα υδροδότησης, σημαντικό μέρος των νερών του μεταφέρεται προς την Αττική και εντάσσεται στο σύστημα ύδρευσης της Αθήνας.
Έτσι, ένας ποταμός που ξεκινά από τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας έγινε ένας από τους σημαντικούς υδάτινους πόρους μιας ολόκληρης μητροπολιτικής περιοχής.
Παρά τις προσπάθειες των ανθρώπων να αλλάξουν την πορεία του, όμως, ο ποταμός εξακολουθεί να αναζητά τη θάλασσα. Κάποτε χυνόταν στον Πατραϊκό. Σήμερα, μέσα από τις ανθρώπινες παρεμβάσεις και τη μεταφορά των νερών του, ένα μέρος της υδάτινης πορείας του καταλήγει έμμεσα στον Σαρωνικό.
Σαν να μην έχει σημασία πόσες φορές ο άνθρωπος αλλάζει τη διαδρομή του νερού. Το νερό συνεχίζει να βρίσκει τον δρόμο του. Προς την θάλασσα.
Αλλά ένας ποταμός δεν είναι μόνο η κοίτη του.
Είναι ολόκληρος ο κόσμος που δημιουργείται γύρω του.
Είναι τα πλατάνια, οι ιτιές, τα σκλήθρα και οι παρόχθιες λεύκες, τα δάση που κατεβαίνουν ως τις όχθες, τα ψάρια και τα αμφίβια, τα πουλιά, οι βίδρες, τα έντομα, οι μικροοργανισμοί, οι πηγές και τα ρέματα που τροφοδοτούν τη ζωή του. Είναι το οικοσύστημα που εξαρτάται από τη φυσική παρουσία και τη ροή του νερού.
Γι' αυτό η προστασία του Ευήνου δεν μπορεί να σημαίνει μόνο προστασία από τη ρύπανση. Σημαίνει σεβασμό στη φυσική λειτουργία του ποταμού.
Ο σύγχρονος άνθρωπος συχνά βλέπει τα ποτάμια ως αποθέματα νερού. Τα μετρά σε κυβικά μέτρα, σε φράγματα, σε αγωγούς, σε δίκτυα ύδρευσης. Όμως η φύση δεν μετρά έτσι.
Για τη φύση, το νερό που παραμένει στην κοίτη έχει την ίδια σημασία με το νερό που φεύγει από αυτήν.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ευθύνη μας: να χρησιμοποιούμε το νερό χωρίς να εξαντλούμε τον ποταμό που το γεννά και το φιλοξενεί.
Ο Εύηνος μάς θυμίζει πως ο άνθρωπος και η φύση δεν είναι δύο ξεχωριστοί κόσμοι. Ο άνθρωπος χρειάζεται τον ποταμό, αλλά ο ποταμός δεν χρειάζεται τον άνθρωπο για να υπάρχει. Υπήρχε πριν από εμάς και, αν τον προστατεύσουμε, μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει μετά από εμάς.
Ίσως γι' αυτό ο Εύηνος είναι κάτι περισσότερο από ένας ποταμός της Αιτωλοακαρνανίας.
Είναι γεωγραφία και μυθολογία μαζί.
Είναι ο Λυκόρμας των αρχαίων.
Ο Εύηνος της ιστορίας.
Ο Φίδαρης των ανθρώπων.
Είναι το νερό που κατεβαίνει από τα βουνά, η γέφυρα που ενώνει τις όχθες, το δάσος που καθρεφτίζεται στην επιφάνειά του και η μνήμη που ταξιδεύει μαζί με το ρεύμα του.
Και ίσως, τελικά, τα τρία ονόματά του να μην είναι τρία διαφορετικά ονόματα.
Να είναι τρεις ηλικίες της ίδιας ψυχής.
Ο Λυκόρμας μάς μιλά για τη βαθιά αρχαιότητα.
Ο Εύηνος για την ιστορία και τον πολιτισμό.
Ο Φίδαρης για τη ζωντανή μνήμη του τόπου.
Κι ανάμεσά τους κυλά ο ίδιος ποταμός.
Αδιάκοπος.
Επίμονος.
Ζωντανός.
Γιατί το νερό μπορεί να εκτραπεί, να φραχτεί, να μεταφερθεί.
Δεν μπορεί όμως να ξεχάσει πως είναι ποτάμι.
Και όσο ο Εύηνος - ο Φίδαρης, ο Λυκόρμας- συνεχίζει να κυλά, μαζί του συνεχίζει να κυλά και ένα κομμάτι της ελληνικής γης, της γλώσσας, της μυθολογίας και της μνήμης.
Τρία ονόματα. Μία κοίτη. Ένας ποταμός μέσα στον χρόνο.
Οι ζαγάδες, είναι ένας παλιός τοπικός όρος που συναντάται σε ορεινές περιοχές της Ελλάδας, ιδιαίτερα στη Ναυπακτία, και δηλώνει τις αναβαθμίδες των πλαγιών: τα αγροτικά πεζούλια ή πεζούλες και τις ξερολιθιές ή δέματα που έχτιζαν οι άνθρωποι σε κατηφορικά εδάφη, για να συγκρατούν το χώμα και το νερό και να κάνουν τη δύσβατη πλαγιά καλλιεργήσιμη.
Οι εγκαταλειμμένες ζαγάδες σήμερα μοιάζουν με παλιές γραμμές χαραγμένες πάνω στο σώμα του βουνού. Η ξερολιθιά έχει γκρεμιστεί σε σημεία, οι πέτρες έχουν σκορπίσει, βάτα και δέντρα έχουν σκεπάσει τα πεζούλια. Κι όμως, κάτω από τη βλάστηση διακρίνεται ακόμη το έργο των ανθρώπων.
Κάποτε εκεί υπήρχαν χωράφια, αμπέλια, καρποφόρα δέντρα· υπήρχε μόχθος, καθημερινότητα και ζωή. Οι ζαγάδες ήταν ένας τρόπος να συμφιλιωθεί ο άνθρωπος με την απότομη πλαγιά, χωρίς να την κατακτήσει. Πέτρα πάνω στην πέτρα, χώμα πάνω στο χώμα, γενιά με τη γενιά.
Σήμερα, η εγκατάλειψή τους αφηγείται μια άλλη ιστορία: την ερήμωση των ορεινών χωριών, την απομάκρυνση των ανθρώπων από τη γη και την επιστροφή της φύσης στους χώρους που κάποτε καλλιεργούσε ο άνθρωπος.
Οι ζαγάδες όμως παραμένουν.
Είναι οι ρυτίδες του βουνού.
Τα σημάδια μιας παλιάς ζωής.
Και κάθε πέτρα τους θυμίζει τα χέρια εκείνων που την έβαλαν στη θέση της.
