Εκεί όπου συναντιούνται πατέρας και γιος.

Υπάρχουν δεσμοί που δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να υπάρξουν. Ο δεσμός ανάμεσα σε έναν πατέρα και έναν γιο είναι ένας από αυτούς.

Κι όμως, υπάρχουν κάποιες ημέρες που οι λέξεις βρίσκουν μόνες τους τον δρόμο τους. Μια τέτοια ημέρα είναι τα γενέθλια ενός γιου. Γιατί τα γενέθλια δεν είναι απλώς η επέτειος μιας γέννησης. Είναι μια στάση μέσα στον χρόνο, μια στιγμή όπου η ζωή κοιτάζει για λίγο πίσω και ύστερα συνεχίζει μπροστά.

Κάθε χρόνο, την ίδια ημέρα, ο πατέρας βλέπει μπροστά του όχι μόνο την ηλικία που προστέθηκε στη ζωή του γιου του, αλλά και όλες εκείνες που προηγήθηκαν. Το παιδί που κάποτε χωρούσε στην αγκαλιά. Το παιδί που έμαθε να περπατά κρατώντας ένα χέρι. Ο έφηβος που άρχισε να αμφισβητεί. Ο νέος άνθρωπος που αναζητά τον δικό του δρόμο.

Και τότε γίνεται φανερό πως τα γενέθλια ενός γιου είναι, κατά κάποιον τρόπο, και τα γενέθλια μιας πατρικής σχέσης που αλλάζει μαζί του.

Στην αρχή ο πατέρας είναι για τον γιο η δύναμη. Εκείνος που ξέρει. Εκείνος που μπορεί να σηκώσει, να προστατεύσει, να διορθώσει. Ο κόσμος του παιδιού έχει ένα κέντρο και το κέντρο αυτό συχνά είναι ο πατέρας.

Ύστερα έρχεται η ηλικία της αμφισβήτησης.

Ο γιος χρειάζεται να απομακρυνθεί από τον άνθρωπο που του έδειξε τον πρώτο δρόμο, όχι επειδή έπαψε να τον αγαπά, αλλά επειδή πρέπει να ανακαλύψει ποιος είναι ο ίδιος. Να αποκτήσει δική του φωνή, δικές του επιλογές, δικές του ήττες και νίκες.

Και τότε ο πατέρας καλείται να μάθει το δυσκολότερο μάθημα της πατρότητας: να μη ζητήσει από τον γιο του να γίνει αντίγραφό του.

Να τον αφήσει να γίνει ο εαυτός του.

Ένας γιος δεν έρχεται στη ζωή για να συνεχίσει απλώς τη ζωή του πατέρα του. Έρχεται για να ανοίξει τη δική του. Να κάνει επιλογές που ο πατέρας μπορεί να μην έκανε. Να γνωρίσει κόσμους που εκείνος δεν γνώρισε. Να διαφωνήσει μαζί του. Να τον αμφισβητήσει. Να τον ξεπεράσει ίσως.

Και αυτό δεν είναι ήττα του πατέρα.

Είναι η δικαίωσή του.

Ο πατέρας δεν μεγαλώνει τον γιο του για να τον κρατήσει κοντά του. Τον μεγαλώνει για να μπορεί κάποτε να φύγει.

Μόνο που υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «φεύγω» και στο «φεύγω από σένα».

Ο γιος μπορεί να φύγει από το σπίτι. Να δημιουργήσει τη δική του ζωή, τις δικές του αγάπες, τις δικές του ευθύνες. Μπορεί να περάσουν μέρες χωρίς να μιλήσει με τον πατέρα του. Μπορεί κάποτε οι δρόμοι τους να μοιάζουν διαφορετικοί.

Ένας αληθινός δεσμός, όμως, δεν μετριέται σε χιλιόμετρα ούτε σε τηλεφωνήματα.

Μετριέται σε εκείνη τη βαθιά βεβαιότητα πως, όταν ο γιος κοιτάξει πίσω του, υπάρχει κάποιος εκεί.

Όχι για να τον κρίνει.

Όχι για να του πει «στα έλεγα».

Αλλά για να του πει, ακόμη και χωρίς λόγια:

«Είμαι εδώ».

Αυτή ίσως είναι η βαθύτερη μορφή της πατρικής αγάπης. Να μπορείς να είσαι παρών χωρίς να γίνεσαι βάρος. Να συμβουλεύεις χωρίς να επιβάλλεσαι. Να προστατεύεις χωρίς να φυλακίζεις. Να αφήνεις χώρο χωρίς ποτέ να αφήνεις τον άνθρωπό σου μόνο.

Κι ύστερα έρχεται μια ακόμη μεγάλη αλλαγή.

Κάποια στιγμή ο γιος ανακαλύπτει πως ο πατέρας του δεν είναι ο ήρωας που πίστευε μικρός.

Είναι άνθρωπος.

Έχει φόβους, λάθη, αδυναμίες, ανεκπλήρωτα όνειρα. Έχει στιγμές που δεν ήξερε τι να κάνει και προχώρησε όπως μπορούσε. Κι εκεί ακριβώς αρχίζει ίσως η πιο ώριμη μορφή της σχέσης τους.

Όταν ο γιος πάψει να βλέπει μόνο τον πατέρα και αρχίσει να βλέπει τον άνθρωπο.

Και όταν ο πατέρας πάψει να βλέπει μόνο τον γιο και αρχίσει να βλέπει τον άντρα που έχει απέναντί του.

Εκεί συναντιούνται πραγματικά.

Όχι πια μόνο ως πατέρας και παιδί.

Αλλά ως δύο άνθρωποι.

Και τότε τα γενέθλια αποκτούν ένα διαφορετικό νόημα. Δεν είναι πλέον μόνο η γιορτή ενός παιδιού που μεγάλωσε. Είναι η υπενθύμιση μιας ολόκληρης διαδρομής: των χεριών που κάποτε κρατούσαν, των λέξεων που κάποτε δίδασκαν, των συγκρούσεων που κάποτε πλήγωναν, των σιωπών που κάποτε έκρυβαν αγάπη.

Γιατί δεν είναι πάντα εύκολο να αγαπιούνται πατέρας και γιος.

Μερικές φορές αγαπιούνται βαθιά και δυσκολεύονται να το πουν.

Μερικές φορές πληγώνονται επειδή περιμένουν ο ένας από τον άλλον περισσότερα απ' όσα μπορούν να δώσουν.

Μερικές φορές η αγάπη τους κρύβεται πίσω από μια σιωπή, ένα βλέμμα, ένα τηλεφώνημα χωρίς ιδιαίτερο λόγο.

Αλλά υπάρχει.

Και ίσως γι' αυτό τα γενέθλια ενός γιου είναι η κατάλληλη ημέρα για να ειπωθούν εκείνα που η καθημερινότητα αφήνει συνήθως ανείπωτα.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς πτώσεις.

Αλλά ευχές για τη δύναμη που χρειάζεται κανείς όταν πέφτει.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς φόβο.

Αλλά για το θάρρος να προχωρά παρά τον φόβο.

Όχι ευχές για μια ζωή χωρίς αποτυχίες.

Αλλά για την αξιοπρέπεια να σηκώνεται κανείς μετά από αυτές.

Και πάνω απ' όλα, μια ευχή που ίσως συνοψίζει όλες τις άλλες: να γίνει ο γιος ο άνθρωπος που ο ίδιος ονειρεύεται να γίνει.

Γιατί το μεγαλύτερο δώρο ενός πατέρα δεν είναι να χαρίσει στον γιο του τη δική του ζωή.

Είναι να του δώσει την ελευθερία να ζήσει τη δική του.

Κάθε γενέθλιο προσθέτει έναν χρόνο στη ζωή του γιου και αφαιρεί έναν ακόμη χρόνο από την παιδική ηλικία που δεν θα επιστρέψει. Τα κεράκια σβήνουν, οι φωτογραφίες πληθαίνουν, τα χρόνια περνούν. Κι εκεί, ανάμεσα σε μια τούρτα και μια ευχή, ο χρόνος αποκαλύπτει το παράδοξό του: ο γιος μεγαλώνει ακριβώς επειδή κάποτε πρέπει να φύγει από την αγκαλιά.

Και ο πατέρας μεγαλώνει μαθαίνοντας να μην τον κρατά.

Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο δύσκολο έργο της πατρότητας.

Να μεγαλώσεις έναν άνθρωπο αρκετά δυνατά ώστε να μπορεί να σταθεί μόνος του και αρκετά ελεύθερα ώστε να μη χρειάζεται να επιστρέψει.

Και παρ' όλα αυτά να ξέρει πως, αν κάποτε επιστρέψει, θα βρει μια πόρτα ανοιχτή.

Όχι για να ξαναγίνει παιδί.

Αλλά για να συναντήσει τον πατέρα του ως άντρας.

Και τότε τα γενέθλια δεν θα είναι πια απλώς η ημέρα που γεννήθηκε ένας γιος.

Θα είναι η ημέρα που ο χρόνος θυμίζει σε δύο ανθρώπους πως, όσο κι αν αλλάζουν οι ηλικίες, οι αποστάσεις και οι ρόλοι, υπάρχει ένας δεσμός που δεν μεγαλώνει ούτε μικραίνει.

Απλώς βαθαίνει.

Ο δεσμός ανάμεσα σε έναν πατέρα και έναν γιο.

Το πεινιρλί της μνήμης...

Υπάρχουν φαγητά που τρώγονται με το πιρούνι και υπάρχουν φαγητά που τρώγονται με τα χέρια. Το πεινιρλί ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Ίσως γιατί από την πρώτη στιγμή αρνείται κάθε σοβαροφάνεια. Δεν ζητάει τραπεζομάντιλο, σωστό σερβίρισμα και μαχαιροπίρουνα. Ζητάει πείνα.

Και το σπιτικό πεινιρλί ζητάει κάτι ακόμη: χέρια που ζυμώνουν.

Αλεύρι στον πάγκο, νερό, μαγιά, λίγο λάδι, μια ζύμη που θέλει χρόνο και υπομονή. Ύστερα οι παλάμες που την ανοίγουν, οι άκρες που σηκώνονται σαν μικρή βάρκα και στη μέση το τυρί, το βούτυρο, ίσως ένα αυγό. Τίποτε εξεζητημένο. Μόνο εκείνη η απλή μεταμόρφωση που συμβαίνει στις κουζίνες όταν λίγα υλικά αποφασίζουν να γίνουν κάτι περισσότερο.

Γιατί ορισμένα φαγητά δεν ταξιδεύουν μόνα τους.

Τα παίρνουν μαζί τους άνθρωποι που φεύγουν. Άνθρωποι που, όταν δεν μπορούν να πάρουν το σπίτι τους, παίρνουν μια συνταγή. Όταν δεν μπορούν να πάρουν τα πράγματά τους, παίρνουν μια γεύση. Κι όταν ο τόπος μένει πίσω, προσπαθούν να τον χωρέσουν σε κάτι που μπορεί να ζυμωθεί, να ψηθεί και να μοιραστεί.

Έτσι η προσφυγική μνήμη δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία, στις φωτογραφίες και στις αφηγήσεις των παλιών. Βρίσκεται και στην κουζίνα. Περνάει από χέρι σε χέρι, από μάνα σε κόρη, από σπίτι σε σπίτι. Δεν γράφεται πάντοτε· τρώγεται.

Το πεινιρλί είναι μια τέτοια μνήμη.

Και ίσως γι’ αυτό, όταν φτιάχνεται στο σπίτι, έχει κάτι περισσότερο από τη νοστιμιά του. Έχει εκείνη την παράξενη σοβαρότητα των πραγμάτων που επέζησαν. Δεν κουβαλά μόνο τυρί και ζύμη· κουβαλά την ανάγκη του ανθρώπου να ξαναφτιάξει μια καθημερινότητα αφού του την έχουν διαλύσει.

Να πει: εδώ θα μείνω. Εδώ θα ανάψω τον φούρνο. Εδώ θα ζυμώσω. Εδώ θα ταΐσω τα παιδιά μου.

Η κουζίνα γίνεται έτσι ένας μικρός τρόπος να ξαναχτιστεί ο κόσμος.

Ίσως γι’ αυτό το πεινιρλί είναι φαγητό ταπεινό, αλλά όχι φτωχό. Δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε. Μπορεί να βγει λίγο στραβό, λίγο περισσότερο ψημένο στη μία άκρη, λίγο πιο χοντρό απ’ όσο θα ήθελε ένας επαγγελματίας. Δεν πειράζει.

Η μνήμη δεν έχει γεωμετρία.

Και το σπιτικό πεινιρλί δεν ενδιαφέρεται για την τελειότητα. Ενδιαφέρεται να γεμίσει το σπίτι με μυρωδιά και το τραπέζι με ανθρώπους.

Κάποτε αυτό ήταν αρκετό.

Σήμερα, βέβαια, ακόμη και η πείνα απέκτησε κοινωνική τάξη. Υπάρχει η «γαστρονομική εμπειρία», το «street food», το «comfort food», ολόκληρες θεωρίες για κάτι που παλιότερα λεγόταν απλώς: «Πεινάω».

Και κάπως έτσι ο σύγχρονος πολιτισμός κατάφερε το ακατόρθωτο: να κάνει ακόμη και την ανάγκη προϊόν marketing. Το ψωμί απέκτησε αφήγημα, το τυρί απέκτησε terroir, η ζύμη απέκτησε concept και ο λογαριασμός απέκτησε κοινωνικό κύρος.

Η γιαγιά, χωρίς να το ξέρει, έγινε executive chef.

Μόνο που η γιαγιά δεν μαγείρευε για να φωτογραφηθεί το πιάτο.

Μαγείρευε για να φάει η οικογένεια.

Και εκεί βρίσκεται όλη η διαφορά.

Το πεινιρλί, ευτυχώς, αντιστέκεται. Παραμένει ζεστό, βουτυράτο, ακανόνιστο. Λερώνει τα δάχτυλα και καίει τη γλώσσα. Δεν ζητάει να το φωτογραφίσεις, δεν ενδιαφέρεται αν θα γίνει ανάρτηση, δεν χρειάζεται να το ονομάσεις «experience».

Σου λέει μόνο: φάε.

Κι ίσως γι’ αυτό είναι πιο πολιτικό απ’ όσο φαίνεται.

Γιατί πίσω από αυτή τη ζύμη υπάρχει μια παλιά γνώση: πως ο άνθρωπος μπορεί να χάσει πολλά και παρ’ όλα αυτά να ξαναφτιάξει ένα τραπέζι. Να πάρει ό,τι του απέμεινε -λίγο αλεύρι, λίγο τυρί, μια συνταγή, μια μνήμη- και να πει στα παιδιά του: καθίστε, έχουμε φαγητό.

Αυτό είναι ίσως το βαθύτερο νόημα της προσφυγικής μνήμης. Όχι μόνο ότι κάποιοι άνθρωποι ξεριζώθηκαν, αλλά ότι, μέσα στον ξεριζωμό, αρνήθηκαν να πάψουν να είναι άνθρωποι. Έφτιαξαν σπίτια από την αρχή, γειτονιές από την αρχή, ζωές από την αρχή. Και μαζί τους ξαναζύμωσαν τις γεύσεις τους.

Το πεινιρλί δεν είναι μνημείο.

Είναι κάτι δυσκολότερο: είναι μια μνήμη που εξακολουθεί να τρώγεται.

Κι όταν βγει από τον φούρνο και βρεθεί πάνω στο τραπέζι, δεν χρειάζεται κανείς να εξηγήσει την ιστορία του. Τα χέρια την ξέρουν.

Ένα χέρι το κόβει.

Ένα άλλο το παίρνει.

Κάποιος δαγκώνει.

Κάποιος θυμάται.

Και κάπου ανάμεσα στο λιωμένο τυρί και στη ζεστή ζύμη, ένας ολόκληρος τόπος επιστρέφει για λίγο στο σπίτι.

Μόνο που σήμερα εμείς κάναμε ακόμη και αυτή την επιστροφή προϊόν.

Κάναμε την προσφυγική κουζίνα μόδα, την ανάγκη γαστρονομική τάση και τη μνήμη διακόσμηση.

Κι ενώ εμείς φωτογραφίζουμε την πείνα, κάποιοι εξακολουθούν να την νιώθουν.

Αυτό είναι το πιο πικρό υλικό του πεινιρλί.

Όχι το τυρί.

Η αλήθεια.

Τα Ψηλά Βουνά.

 

Υπήρξε μια εποχή που τα παιδιά μάθαιναν τη ζωή όχι από μια οθόνη, αλλά από έναν δρόμο, ένα δέντρο, μια πέτρα, ένα ποτάμι. Και κάπου εκεί, ανάμεσα στις σελίδες ενός αναγνωστικού, υπήρχαν «Τα Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου.

Το βιβλίο, γραμμένο το 1918, δεν ήταν απλώς ένα σχολικό ανάγνωσμα. Ήταν μια μικρή έξοδος από την τάξη προς τον κόσμο. Μια ομάδα παιδιών αφήνει το γνώριμο περιβάλλον και ανεβαίνει στο βουνό. Εκεί δεν υπάρχει ο δάσκαλος για να δώσει έτοιμες απαντήσεις. Υπάρχει η φύση, η συντροφικότητα, η δυσκολία, η ανακάλυψη.

Και ίσως αυτή να ήταν η μεγαλύτερη παιδαγωγική του αξία: τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο για τη ζωή· μαθαίνουν μέσα στη ζωή.

Το βουνό γίνεται σχολείο. Το μονοπάτι γίνεται μάθημα. Η δυσκολία γίνεται γνώση. Η παρέα γίνεται κοινωνία.

Σήμερα, έναν αιώνα αργότερα, τα παιδιά γνωρίζουν περισσότερα πράγματα και συναντούν λιγότερο τον κόσμο. Έχουν πρόσβαση σε αμέτρητες πληροφορίες, αλλά όλο και μικρότερη σχέση με την εμπειρία. Ξέρουν τι είναι το βουνό πριν το πατήσουν, τι είναι το δάσος πριν το μυρίσουν, τι είναι η θάλασσα πριν βραχούν.

Ο Παπαντωνίου, χωρίς να το γνωρίζει, είχε γράψει κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν ανατρεπτικό: ότι η γνώση δεν βρίσκεται μόνο στα βιβλία. Βρίσκεται και στην περιπλάνηση. Στην αποτυχία. Στην παρατήρηση. Στη συνεργασία. Στην επαφή με έναν κόσμο που δεν κατασκευάστηκε ειδικά για να μας διασκεδάζει.

Και τα «Ψηλά Βουνά» έχουν ακόμη έναν συμβολισμό.

Γιατί κάθε εποχή χρειάζεται τα δικά της ψηλά βουνά. Όχι απαραίτητα για να τα κατακτήσει, αλλά για να κοιτάξει από εκεί λίγο μακρύτερα. Να απομακρυνθεί από τον μικρό ορίζοντα της καθημερινότητας και να θυμηθεί ότι ο κόσμος είναι μεγαλύτερος από την οθόνη, την τάξη, την κατανάλωση, ακόμη και από τον ίδιο μας τον εαυτό.

Τα παιδιά του Παπαντωνίου ανέβαιναν στο βουνό για να γνωρίσουν τον κόσμο.

Εμείς κατεβάσαμε τον κόσμο στην οθόνη για να μην χρειάζεται να ανεβαίνουμε πουθενά.

Κι εκεί βρίσκεται ίσως η πιο παράξενη αντίφαση της προόδου: έχουμε κάνει τη γνώση ευκολότερη και την εμπειρία δυσκολότερη.

Τα ψηλά βουνά, όμως, παραμένουν εκεί.

Περιμένουν.

Οι παλιοί καλοί καιροί.

 

Υπάρχει μια παράξενη συνήθεια της μνήμης: κάνει το παρελθόν καλύτερο απ’ όσο υπήρξε.

Οι «παλιοί καλοί καιροί» δεν ήταν πάντοτε καλοί. Είχαν τις στερήσεις τους, τις αδικίες τους, τους φόβους και τις μικρές καθημερινές δυστυχίες που σήμερα έχουμε ξεχάσει. Κι όμως, όταν απομακρύνεται ο χρόνος, η μνήμη κρατάει επιλεκτικά ό,τι δεν πονάει.

Ίσως γι’ αυτό νοσταλγούμε όχι τόσο μια εποχή, όσο τον άνθρωπο που ήμασταν μέσα σε εκείνη την εποχή.

Τα παλιά σπίτια, οι δρόμοι, οι παρέες, τα τραγούδια, ένα καλοκαίρι, ένα βλέμμα, μια φωνή από το τηλέφωνο. Δεν είναι τα πράγματα που επιστρέφουν. Επιστρέφει για λίγο η αίσθηση ότι ο κόσμος ήταν ακόμη ανοιχτός μπροστά μας και ότι είχαμε περισσότερο χρόνο απ’ όσο πραγματικά είχαμε.

Οι παλιοί καλοί καιροί, λοιπόν, ίσως δεν ήταν καλύτεροι.

Ήταν απλώς δικοί μας.

Και αυτό αρκεί για να τους κάνει, μέσα στη μνήμη, αξεπέραστους.

Τα μαγνητάκια του ψυγείου.

 

Το ψυγείο είναι ίσως το πιο ταπεινό μουσείο του σπιτιού.

Δεν έχει εισιτήριο, φύλακα ούτε γυάλινη προθήκη. Έχει μόνο ένα κομπρεσέρ που γουργουρίζει και δεκάδες μικρά μαγνητάκια κολλημένα στην πόρτα του, σαν να προσπαθούν να κρατήσουν τον κόσμο στη θέση του.

Ένα από τη Ρώμη. Ένα από το Λονδίνο. Ένα από την Αυστρία. Ένα από την Σλοβακία. από ένα νησί που επισκέφτηκες πριν χρόνια. Ένα που σου έφερε κάποιος άλλος, επειδή θυμήθηκε πως κάποτε είπες ότι ήθελες να πας εκεί. Ένα που σου έφερε ο γιος σου, ένα που απόμεινε από την πρώην σου.

Κανένα δεν είναι ιδιαίτερα πολύτιμο. Κι όμως, αν πέσει ένα, σκύβεις και το μαζεύεις.

Γιατί τα μαγνητάκια δεν κολλάνε πραγματικά στο ψυγείο. Κολλάνε στον χρόνο.

Κρατούν πάνω στην πόρτα μικρά κομμάτια από ζωές που θα μπορούσαν να είχαν ξεχαστεί. Ένα τοπίο, μια ημερομηνία, ένα πρόσωπο, μια θάλασσα, ένα αστείο. Η γεωγραφία γίνεται ξαφνικά προσωπική ιστορία.

Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο παράξενο.

Όσο περισσότερα μαγνητάκια αποκτάς, τόσο λιγότερο μοιάζει το ψυγείο με ψυγείο.

Μοιάζει με χάρτη.

Μόνο που είναι ένας χάρτης χωρίς σύνορα, χωρίς πρωτεύουσες και χωρίς πολέμους. Η Ρώμη μπορεί να βρίσκεται δίπλα στην Κρήτη, το Σικάγο πάνω από ένα χωριό της Ηπείρου και μια παραλία δίπλα σε ένα τηλέφωνο πιτσαρίας.

Η ζωή δεν ταξινομεί τις αναμνήσεις με αλφαβητική σειρά. Τις κολλάει όπου βρει.

Κάποτε, βέβαια, το ψυγείο γεμίζει.

Δεν υπάρχει πια χώρος για καινούργιο μαγνητάκι. Κι εκεί αρχίζει το πραγματικό ταξίδι.

Γιατί ίσως τα μαγνητάκια του ψυγείου δεν υπάρχουν για να θυμόμαστε πού πήγαμε. Υπάρχουν για να μας θυμίζουν πως, παρ’ όλα αυτά, δεν μείναμε στο ίδιο μέρος.

Πού κατοικεί η μνήμη;

 

Πού κατοικεί η μνήμη;

Ίσως η ερώτηση να προϋποθέτει κάτι που δεν ισχύει. Σαν να ψάχνουμε μέσα στον εγκέφαλο ένα δωμάτιο κλειστό, με ράφια γεμάτα πρόσωπα, φωνές, μυρωδιές και καλοκαίρια. Σαν κάπου, πίσω από τα οστά του κρανίου, να υπάρχει ένα αρχείο όπου φυλάγονται όσα περάσαμε.

Μόνο που ο εγκέφαλος δεν έχει τέτοια δωμάτια.

Η μνήμη δεν έχει διεύθυνση.

Ο ιππόκαμπος συμμετέχει στη δημιουργία και την οργάνωση των αναμνήσεων, ο φλοιός κρατά μέσα στα μεγάλα νευρωνικά του δίκτυα ίχνη γνώσεων και εμπειριών, η αμυγδαλή προσθέτει το συναίσθημα, άλλα κυκλώματα κρατούν τις κινήσεις που μάθαμε τόσο καλά ώστε κάποτε να τις εκτελούμε χωρίς σκέψη. Η μνήμη μοιάζει περισσότερο με πόλη παρά με αποθήκη. Δεν βρίσκεται σε ένα κτίριο· υπάρχει στις σχέσεις ανάμεσα στα κτίρια.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται το παράδοξο.

Αυτό που θεωρούμε πιο προσωπικό πράγμα στον άνθρωπο -το παρελθόν του- δεν είναι ένα αντικείμενο κρυμμένο κάπου μέσα του. Είναι ένα δίκτυο σχέσεων που ενεργοποιείται ξανά κάθε φορά που θυμάται.

Γι' αυτό η ανάμνηση δεν είναι ποτέ εντελώς ίδια.

Θυμόμαστε ένα πρόσωπο και μαζί του επιστρέφει ένα δωμάτιο. Ένα τραγούδι και μαζί του μια εποχή. Μια μυρωδιά και ξαφνικά ένας δρόμος που δεν υπάρχει πια βρίσκεται πάλι μπροστά μας. Δεν επιστρέφει το παρελθόν όπως ήταν. Επιστρέφει όπως μπορεί να υπάρξει τώρα, μέσα στον άνθρωπο που έχει αλλάξει.

Η μνήμη λοιπόν δεν είναι μόνο φύλακας του χρόνου. Είναι και μεταμορφωτής του.

Κάθε ανάκληση είναι μια μικρή ανακατασκευή. Το παρελθόν περνά από το παρόν για να μπορέσει να ξαναγίνει παρόν. Και ίσως γι' αυτό μερικές αναμνήσεις μεγαλώνουν ενώ οι άνθρωποι που τις έζησαν μικραίνουν μέσα τους. Ένα καλοκαίρι μπορεί να γίνει ολόκληρη νεότητα. Ένα βλέμμα να αποκτήσει βάρος μεγαλύτερο από μια ολόκληρη σχέση. Μια απουσία να καταλάβει περισσότερο χώρο από την παρουσία.

Δεν θυμόμαστε μόνο αυτό που συνέβη.

Θυμόμαστε και αυτό που απέμεινε από ό,τι συνέβη.

Εκεί βρίσκεται ίσως η βαθύτερη ιδιαιτερότητα της μνήμης. Δεν είναι παρελθόν που επιβιώνει αυτούσιο. Είναι παρελθόν που συνεχίζει να μεταβάλλει το παρόν. Μας δίνει τα πρόσωπα με τα οποία κοιταζόμαστε, τις λέξεις με τις οποίες ονομάζουμε τον κόσμο, τους φόβους που δεν ξέρουμε πότε γεννήθηκαν, ακόμη και εκείνες τις ανεξήγητες έλξεις προς τόπους όπου δεν έχουμε ξαναπάει.

Κάποτε ο άνθρωπος πίστευε ότι η ψυχή είναι εκεί όπου κατοικεί η μνήμη.

Η επιστήμη έδειξε τον εγκέφαλο, τους νευρώνες, τις συνάψεις, τα κυκλώματα. Μας έμαθε πολλά για το πώς δημιουργείται και ανακαλείται μια ανάμνηση. Κι όμως, όσο περισσότερο γνωρίζουμε τον μηχανισμό, τόσο πιο παράξενο γίνεται το γεγονός.

Πώς γίνεται μια ηλεκτρική και χημική δραστηριότητα να αποκτά για εμάς το πρόσωπο της μητέρας μας;

Πώς γίνεται μια μεταβολή στις συνδέσεις των νευρώνων να μπορεί να μας επιστρέψει, έστω για μια στιγμή, σε έναν άνθρωπο που πέθανε πριν από χρόνια;

Ίσως η μνήμη να είναι ο τρόπος με τον οποίο η ύλη αρνείται να αφήσει τον χρόνο να περάσει εντελώς.

Ο χρόνος προχωρά. Τα σώματα αλλάζουν. Οι άνθρωποι φεύγουν, τα σπίτια γκρεμίζονται, οι δρόμοι μεταμορφώνονται. Κι όμως, κάπου μέσα στο νευρωνικό δίκτυο, ένα τραπέζι μπορεί να παραμένει στη θέση του, μια φωνή να συνεχίζει να ακούγεται, ένα χέρι να μένει για πάντα ακίνητο στη στιγμή πριν απομακρυνθεί.

Δεν είναι εκεί το παρελθόν.

Είμαστε εμείς εκεί.

Και ίσως τελικά η μνήμη να μην κατοικεί στον εγκέφαλο όπως κατοικεί ένας άνθρωπος σε ένα σπίτι.

Ίσως κατοικεί στη διαρκή συνομιλία ανάμεσα σε αυτό που ήμασταν και σε αυτό που γίναμε.

Κάθε φορά που θυμόμαστε, ανοίγει μια πόρτα.

Μόνο που δεν ξέρουμε ποτέ αν περνάμε εμείς προς το παρελθόν ή αν, για μια στιγμή, το παρελθόν περνά μέσα από εμάς.

Η αξία του περήφανου και αξιοπρεπούς βλέμματος.

Υπάρχουν πράγματα που έχουν τιμή και πράγματα που έχουν αξία. Η διαφορά τους φαίνεται συνήθως αργά, όταν έρχεται η στιγμή να πληρώσεις για όσα απέκτησες και ανακαλύπτεις πως μερικά από αυτά τα έχεις ήδη πληρώσει με τον εαυτό σου.

Έτσι αρχίζουν οι μικρές εκπτώσεις. Ένα βλέμμα που χαμηλώνει, μια κουβέντα που καταπίνεται, ένα «ναι» εκεί που μέσα σου υπάρχει ένα καθαρό «όχι». Τίποτε σπουδαίο, θα πεις. Μια δουλειά, μια ανάγκη, ένας λογαριασμός, μια θέση, η επιθυμία να μη μείνεις μόνος. Η ζωή έχει τις τιμές της και ο άνθρωπος μαθαίνει να τις πληρώνει. Μόνο που κάποτε, ανάμεσα στις αποδείξεις και τα ρέστα, μπορεί να έχει χαθεί κάτι που δεν αγοράζεται ξανά.

Ίσως γι’ αυτό η αξιοπρέπεια να μην είναι τόσο μια αρετή όσο ένα όριο. Εκείνη η αόρατη γραμμή όπου σταματά η ανάγκη να αρέσεις και αρχίζει η ανάγκη να μη ντρέπεσαι τον εαυτό σου. Και τότε η υπερηφάνεια δεν χρειάζεται ούτε θόρυβο ούτε επίδειξη. Είναι απλώς η πλάτη που μένει όρθια όταν όλα γύρω έχουν μάθει να σκύβουν.

Αλλά ακόμη κι αυτό φαίνεται πρώτα στο βλέμμα. Γιατί το σώμα μπορεί να υπακούσει, το στόμα μπορεί να συμφωνήσει, τα χέρια μπορεί να υπογράψουν· το βλέμμα όμως προδίδει πάντα το τίμημα. Υπάρχουν βλέμματα που ζητούν, που φοβούνται, που υπολογίζουν, που αγοράζουν. Και υπάρχουν εκείνα που δεν χρειάζονται τίποτε. Συναντούν έναν άνθρωπο και, για μια στιγμή, δεν βλέπουν τη θέση του, τα χρήματά του, τη χρησιμότητά του, το σώμα του, την εικόνα του. Βλέπουν μόνο έναν άνθρωπο.

Ίσως εκεί να βρίσκεται και η πιο δύσκολη μορφή ελευθερίας: να μπορείς να κοιτάζεις χωρίς να θέλεις να αποκτήσεις και να μπορείς να σε κοιτούν χωρίς να χρειάζεται να αποδείξεις την αξία σου.

Γιατί ο άνθρωπος δεν χάνει την αξία του όταν φτωχαίνει, όταν αποτυγχάνει ή όταν κανείς δεν τον χειροκροτεί. Τη χάνει λίγο λίγο όταν συνηθίζει να μετρά τον εαυτό του με το μέτρο των άλλων.

Και ίσως η αξιοπρέπεια να είναι τελικά αυτό: να μπορείς, ακόμη κι όταν όλα γύρω σου έχουν μια τιμή, να κρατάς το βλέμμα σου εκεί όπου δεν υπάρχει ταμπέλα.

Οι εγκαταλειμμένες ζαγάδες.

 

Οι ζαγάδες, είναι ένας παλιός τοπικός όρος που συναντάται σε ορεινές περιοχές της Ελλάδας, ιδιαίτερα στη Ναυπακτία, και δηλώνει τις αναβαθμίδες των πλαγιών: τα αγροτικά πεζούλια ή πεζούλες και τις ξερολιθιές ή δέματα που έχτιζαν οι άνθρωποι σε κατηφορικά εδάφη, για να συγκρατούν το χώμα και το νερό και να κάνουν τη δύσβατη πλαγιά καλλιεργήσιμη.

Οι εγκαταλειμμένες ζαγάδες σήμερα μοιάζουν με παλιές γραμμές χαραγμένες πάνω στο σώμα του βουνού. Η ξερολιθιά έχει γκρεμιστεί σε σημεία, οι πέτρες έχουν σκορπίσει, βάτα και δέντρα έχουν σκεπάσει τα πεζούλια. Κι όμως, κάτω από τη βλάστηση διακρίνεται ακόμη το έργο των ανθρώπων.

Κάποτε εκεί υπήρχαν χωράφια, αμπέλια, καρποφόρα δέντρα· υπήρχε μόχθος, καθημερινότητα και ζωή. Οι ζαγάδες ήταν ένας τρόπος να συμφιλιωθεί ο άνθρωπος με την απότομη πλαγιά, χωρίς να την κατακτήσει. Πέτρα πάνω στην πέτρα, χώμα πάνω στο χώμα, γενιά με τη γενιά.

Σήμερα, η εγκατάλειψή τους αφηγείται μια άλλη ιστορία: την ερήμωση των ορεινών χωριών, την απομάκρυνση των ανθρώπων από τη γη και την επιστροφή της φύσης στους χώρους που κάποτε καλλιεργούσε ο άνθρωπος.

Οι ζαγάδες όμως παραμένουν.

Είναι οι ρυτίδες του βουνού.

Τα σημάδια μιας παλιάς ζωής.

Και κάθε πέτρα τους θυμίζει τα χέρια εκείνων που την έβαλαν στη θέση της.

Νιάλα: Όταν το χιόνι σκέπασε τις διαφορές.

Νιάλα: Εκεί όπου ο Εμφύλιος πάγωσε μέσα στο χιόνι.

Υπάρχουν τόποι όπου η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με ημερομηνίες, ονόματα και στρατιωτικές επιχειρήσεις. Γράφεται με ανθρώπους που περπατούν μέσα στη νύχτα, με παιδιά που παγώνουν στην αγκαλιά των μανάδων τους, με στρατιώτες που μοιράζονται μια κουβέρτα με τον χθεσινό τους εχθρό και με νεκρούς που μένουν θαμμένοι κάτω από το χιόνι. Ένας τέτοιος τόπος είναι η Νιάλα.

Η τραγωδία της Νιάλας, στις 11 και 12 Απριλίου 1947, αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές του Ελληνικού Εμφυλίου. Δεν είναι μόνο η ιστορία μιας στρατιωτικής επιχείρησης, μιας υποχώρησης ή μιας φονικής χιονοθύελλας. Είναι μια ιστορία για τον παραλογισμό του εμφυλίου πολέμου, για την ανθρώπινη αντοχή, για την αλληλεγγύη που μπορεί να γεννηθεί ακόμη και ανάμεσα σε αντιπάλους και, τελικά, για το πόσο εύκολα οι άνθρωποι μπορούν να χωριστούν σε στρατόπεδα ενώ η φύση εξακολουθεί να τους αντιμετωπίζει όλους με τον ίδιο τρόπο.

Τον Απρίλη του 1947 ξεκίνησαν οι πρώτες μεγάλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κυβερνητικών δυνάμεων κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Οι επιχειρήσεις εξαπλώθηκαν από τη Ρούμελη στα Άγραφα, στον Κόζιακα, στα Τζουμέρκα, στα Χάσια, στα Αντιχάσια, στον Όλυμπο, στα Πιέρια και στον Γράμμο. Στις 5 Απρίλη 1947 ο στρατός εξορμά με 7 Μεραρχίες με σύνολο 40 τάγματα πεζικού, 36 λόχους ΛΟΚ, 20 τάγματα χωροφυλακής, 43 τάγματα εθνοφρουράς, στο γενικό σύνολο 80.000, με 60 αεροπλάνα και 40 πυροβόλα. Απέναντι, το Αρχηγείο Ρούμελης έχει να αντιπαραθέσει όλους κι όλους 1.000 αντάρτες. Το ειδικό σχέδιο ονομάζεται «Αετός». Από Καρδίτσα, Καρπενήσι και Αρτα τρεις καλά εξοπλισμένες ταξιαρχίες του κυβερνητικού στρατού ξεκινούν τις επιχειρήσεις στα Αγραφα.

Στην περιοχή δρούσε το τάγμα του Σοφιανού και μικρές ομάδες ανταρτών. Οι πρώτες σκληρές μάχες δόθηκαν στα ριζά των Αγράφων και την περιοχή της Νεβροπόλεως, όπου σήμερα είναι η λίμνη Πλαστήρα. Κάτω από την πίεση ισχυρών κυβερνητικών δυνάμεων το τάγμα του Σοφιανού, με 350 – 400 μαχητές, ακολουθούμενο από εκατοντάδες καταδιωκόμενους πολίτες και πολιτικές οργανώσεις της Καρδίτσας αναγκάστηκε να αποτραβηχτεί στα Πετρίλια και κατόπιν στα Μεγάλα Βραγγιανά. Ανάμεσά τους υπήρχαν και τραυματίες από ένα κινητό νοσοκομείο.

Η κατάσταση ήταν κρίσιμη. Κινδύνευαν να εγκλωβιστούν από παντού. Η μόνη διέξοδος φαινόταν να είναι ο ορεινός αυχένας της Νιάλας. Θα έβρισκαν σωτηρία αν το τάγμα κατάφερνε να φτάσει στη Σάικα και στο Καροπλέσι, από όπου  θα έμπαιναν στην περιοχή της Βουλγάρας, εκεί που βρισκόταν το Γενικό Αρχηγείο και το Αρχηγείο Θεσσαλίας του ΔΣΕ. Το πέρασμα όμως βρισκόταν στα 1.700–1.800 μέτρα. Και ήταν ακόμη Απρίλης.

Η πορεία προς τη Νιάλα ξεκίνησε τη Μεγάλη Παρασκευή, 11 Απριλίου 1947.

Μπροστά η διοίκηση και οι δύο πρώτοι λόχοι (Σοφιανός, Φωτεινός, Τρανταφυλλίδης, Αποστόλης). Στη μέση οι άοπλοι πολίτες και τα γυναικόπαιδα. Πίσω η οπισθοφυλακή, ο 3ος λόχος του Ερμή (Γιάννης Παπαϊωάννου).

Και τότε άρχισε η κακοκαιρία.

«Στα πρώτα βήματα ξεσπά άγρια κακοκαιρία με βροντές, αστραπές, κατακλυσμιαίες βροχές, κρύο ανυπόφορο και η Νιάλα είναι ακόμα πολύ μακριά και αόρατη από τα μολυβένια σύννεφα που τη σκεπάζουν. Ο δρόμος, ένας κατσικόδρομος με ατέλειωτες στροφές, τραχύς, δύσκολος και δύσβατος. Σε λίγο το κρύο γίνεται πολικό και η βροχή μετατρέπεται σε χιόνι. Παρά ταύτα η φάλαγγα, μια τεράστια αργοκίνητη σαρανταποδαρούσα, συνεχίζει αργά την πορεία της και όλοι ελπίζουν στο ποθούμενο τέρμα.»

Το χιόνι πυκνώνει. Ο δρόμος γίνεται αδιάβατος. Η ορατότητα χάνεται. Το κρύο μετατρέπεται σε θανάσιμη απειλή.

Η φάλαγγα φτάνει σε ένα στενό μονοπάτι, περίπου 300–350 μέτρα. Ο πάγος έχει γίνει θανάσιμα ολισθηρός.

«Πολλοί αντάρτες και “πολιτικοί” πέταξαν τα παπούτσια τους και περπάτησαν με τις κάλτσες για να γαντζώνουν στον πάγο. Όποιος γλιστρούσε χανόταν για πάντα.»

Εκεί άρχισαν να χάνονται οι πρώτοι άνθρωποι. Πρώτα τα πιο αδύναμα σώματα. Μωρά και γυναίκες.

«Τα πρώτα θύματα της φριχτής παγωνιάς είναι τα μωρά και οι γυναίκες.»

Μερικές δεκάδες άνθρωποι χάθηκαν ή πάγωσαν σε αυτή τη μικρή απόσταση. Τα δύο- τρία μουλάρια του τάγματος έπεσαν κι αυτά στη χαράδρα.

Η μαρτυρία του Βασίλη Φυτσιλή αποτυπώνει με συγκλονιστική ακρίβεια τη στιγμή:

«Τα μεταγωγικά του τάγματος - διηγείται ο Βασίλης Φυτσιλής - ήταν πια αδύνατο να προχωρήσουν. Τα ξεφόρτωσαν, κι έκρυψαν πρόχειρα το μοναδικό κανόνι μας και τον άλλο βαρύ οπλισμό, εκεί γύρω στα βράχια.

Το δικό μας το μουλάρι πάλεψε φιλότιμα, όσο μπόρεσε. Στο φρύδι ενός γκρεμού, τα πισινά του πόδια γλίστρησαν πάνω στον πάγο και έπεσε προς τα πίσω. Μόλις που πρόφτασα ν’ αφήσω την αλυσίδα. Θα με τραβούσε και μένα μαζί του.

Στάθηκα βουβός, κι άκουγα το κατρακύλισμα μέσα στο σκοτάδι. Το μοναδικό ζώο που πήρε μέρος στην πορεία μας κι έφτασε τόσο κοντά στον αυχένα της Νιάλας, με όλο το πολύτιμο φορτίο του, τον πολύγραφο, τις μηχανές κι όλο το υλικό του τυπογραφείου μας, χάθηκε μέσα στην άγρια χαράδρα. Μαζί του χάθηκε και το μαντολινάκι μου. Το δώρο του αδελφού…»

Και μέσα στο σκοτάδι, η ανθρώπινη φάλαγγα συνέχιζε.

«-Προχωρείτε! Προχωρείτε!.. Μην κόβετε τη φάλαγγα!»

Η εντολή δεν ήταν απλώς στρατιωτική. Ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου.

«Βαδίζαμε, κρατώντας ο ένας τον άλλον απ’ τη χλαίνη, απ’ το σακάκι, απ’ τα χέρια. Μια ανθρώπινη αλυσίδα, που πάλευε, με πείσμα, να νικήσει αυτή την ξαφνική, την αναπάντεχη οργή της φύσης. Χιόνι και αέρας και παγωνιά θανατερή, στα μέσα του Απρίλη…»

Η εικόνα αυτή ίσως συμπυκνώνει ολόκληρη την τραγωδία της Νιάλας: άνθρωποι που κρατιούνται ο ένας από τον άλλον για να μη χαθούν.

Το βράδυ της 12ης Απριλίου η εμπροσθοφυλακή και οι δύο πρώτοι λόχοι καταφέρνουν να φτάσουν στην κορυφή του αυχένα. Η χιονοθύελλα τούς καλύπτει και δεν συναντούν κυβερνητικές δυνάμεις.

Ο τρίτος λόχος όμως, μαζί με τους πολίτες, έχει αποκοπεί.

Ο σύνδεσμος που γνώριζε την περιοχή έχει παγώσει.

Χωρίς οδηγό, χωρίς προσανατολισμό, μέσα στη χιονοθύελλα, συνεχίζουν στα τυφλά.

Και τότε, μέσα στην ομίχλη και το χιόνι, βλέπουν στρατιωτικές σκηνές. Είναι ο καταυλισμός του κυβερνητικού στρατού.

Η 72η Ταξιαρχία είχε εγκαταστήσει εκεί έναν λόχο, με διοικητή τον ταγματάρχη Αλευρά. Η χιονοθύελλα όμως είχε ήδη διαλύσει την οργανωμένη δύναμη. Πολλοί στρατιώτες είχαν υποχωρήσει προς τα Άγραφα για να γλυτώσουν, αφήνοντας πίσω σκηνές και εξοπλισμό. Στον καταυλισμό έμειναν περίπου τριάντα στρατιώτες.

Και τότε συνέβη κάτι σχεδόν απίστευτο.

Οι αντάρτες μπήκαν στις σκηνές των στρατιωτών. Οι στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού τους αντίκρισαν σαστισμένα.

Και μέσα στη φρίκη του εμφυλίου, δημιουργήθηκε μια μικρή, αυθόρμητη ανακωχή.

«Σαστισμένοι οι φαντάροι, γράφει ο Μενέλαος Μούστος, κοιτάνε τους μαχητές του ΔΣΕ να κατεβάζουν τους γυλιούς τους και ν’ αποθέτουν τα όπλα τους σαν νάταν παλιοί γνώριμοι ή νοικοκύρηδες στις σκηνές. Παίρνουν κι αυτοί θάρρος. Ξεκουκουλώνονται.

- Είμαστε αδέλφια, λένε, μη μας πειράξετε, ούτε εμείς θα σας πειράξουμε.

- Αδέρφια, αδέρφια, απαντάνε οι δικοί μας».

Για λίγες ώρες, οι αντίπαλοι έπαψαν να είναι αντίπαλοι.

«Αφησαν στην άκρη τις μεγάλες διαφορές τους και σαν παλιοί φίλοι βολεύτηκαν στα αντίσκηνα μοιράζοντας μεταξύ τους κουβέρτες, κονιάκ, σταφίδες, ψωμί, σοκολάτες…»

Η χιονοθύελλα είχε κάνει κάτι που ο πόλεμος αδυνατούσε να κάνει: τους είχε φέρει όλους στην ίδια πλευρά της ανθρώπινης ανάγκης.

Η ανακωχή όμως δεν μπορούσε να διαρκέσει.

Ο ταγματάρχης Αλευράς, θεωρώντας ότι οι αντάρτες είχαν πέσει στα χέρια του, βγήκε από τη σκηνή του και συνάντησε τον διοικητή του τρίτου λόχου, τον Ερμή. Ακολούθησε σύντομος διάλογος και ο Αλευράς διέταξε τον Ερμή να παραδοθεί.

Ο Ερμής αρνήθηκε να υπακούσει.

Ο Αλευράς έβγαλε το περίστροφό του και πυροβόλησε. Η σφαίρα πέρασε ξυστά από τον ώμο του Ερμή. Ο Ερμής ανταπέδωσε τα πυρά. Κι ο Αλευράς έπεσε νεκρός.

Ο θάνατος του Αλευρά σήμανε το τέλος της εύθραυστης ανακωχής.

«Ο Ερμής σήμανε αμέσως συναγερμό και μαζί με τα στελέχη του γύριζαν από σκηνή σε σκηνή φωνάζοντας: “Φεύγουμε – φεύγουμε!”»

Οι αντάρτες και οι πολίτες αποχώρησαν προς τη Σιάκα- σημερινά Πετράλωνα.

Όμως μέσα στην καταιγίδα δεν άκουσαν όλοι.

Σε τέσσερις ή πέντε σκηνές, απομακρυσμένες από τις υπόλοιπες, παρέμεναν 31 άνθρωποι. Ανάμεσά τους και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα.

Το πρωί, όταν επέστρεψαν άνδρες του κυβερνητικού στρατού, βρήκαν τους επιζώντες μισοπαγωμένους.

Κάποιοι μεταφέρθηκαν στη Λαμία. Ακολούθησε έκτακτο στρατοδικείο.

Η τραγωδία της Νιάλας δεν τελείωσε με τη χιονοθύελλα.

Στις 3 Μαΐου 1947 εκδόθηκαν οι καταδικαστικές αποφάσεις. Δέκα καταδικάστηκαν σε θάνατο και οι υπόλοιποι σε ισόβια.

Η εκτέλεση των δέκα έγινε στις 9 Μαΐου 1947, στο νεκροταφείο της Ξηριώτισσας. Ανάμεσα στους μελλοθανάτους ήταν και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα. Η αφήγηση για τις τελευταίες τους στιγμές έχει μείνει ως μία από τις πιο συγκλονιστικές εικόνες της ιστορίας της Νιάλας: οι μελλοθάνατοι, λίγο πριν από την εκτέλεση, στήνουν χορό.

«Η Βαγγελίτσα, φορώντας το κόκκινο μεταξωτό φουστάνι της, σέρνει πρώτη το χορό και την ακολουθούν οι υπόλοιποι εννέα τραγουδώντας, σ’ αυτό το “παράξενο” το συγκλονιστικό ξεφάντωμα.»

Μπροστά στον θάνατο, ο χορός γίνεται η τελευταία πράξη αξιοπρέπειας.

Χρόνια αργότερα, στον αυχένα της Νιάλας στήθηκε ένα λιτό μνημείο:

«ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΑΥΤΗ ΕΠΕΣΑΝ

ΧΤΥΠΗΜΕΝΟΙ ΑΠΟ

ΦΟΒΕΡΗ ΧΙΟΝΟΘΥΕΛΛΑ

ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ Δ.Σ.Ε.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ ΤΟΥ

ΚΥΒΕΡΝ. ΣΤΡΑΤΟΥ

ΚΑΙ ΑΜΑΧΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΣΤΙΣ 12-4-1947»

Και δίπλα, μια μικρή μαρμάρινη πλάκα:

«Διαβάτη που περνάς άφησε εδώ ένα λουλούδι για όλους τους αδικοχαμένους του εμφύλιου».

Ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική κατάληξη της ιστορίας της Νιάλας.

Όχι επειδή σβήνει τις ευθύνες, τις ιδεολογικές συγκρούσεις ή τις εγκληματικές πράξεις του Εμφυλίου. Αλλά επειδή μας καλεί να κοιτάξουμε πίσω από τις παρατάξεις και τα σύμβολα και να δούμε τον άνθρωπο.

Στη Νιάλα δεν πάγωσαν μόνο αντάρτες. Δεν πάγωσαν μόνο στρατιώτες. Πάγωσαν και άμαχοι. Γυναίκες. Παιδιά. Άνθρωποι που βρέθηκαν παγιδευμένοι σε μια σύγκρουση μεγαλύτερη από τους ίδιους.

Και για λίγες ώρες, εκεί όπου ο εμφύλιος είχε χαράξει το πιο βαθύ του σύνορο, το χιόνι το διέγραψε.

Οι στρατιώτες του ενός στρατοπέδου και οι μαχητές του άλλου μοιράστηκαν τις ίδιες σκηνές, τις ίδιες κουβέρτες, το ίδιο ψωμί, τις ίδιες σταφίδες, την ίδια ανάγκη να επιβιώσουν.

Ίσως γι’ αυτό η Νιάλα δεν πρέπει να θυμάται μόνο τους νεκρούς της. Πρέπει να θυμάται και εκείνη τη μικρή στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι αναγνώρισαν ο ένας στον άλλον τον "Άνθρωπο".

Γιατί ο εμφύλιος χαράζει σύνορα μέσα στην κοινωνία. Η φύση όμως δεν γνωρίζει παρατάξεις.

Το χιόνι της Νιάλας έπεσε πάνω σε όλους.

Και κάτω από το χιόνι, για μια στιγμή, όλοι ήταν ίδιοι.

Η Νιάλα μένει έτσι ως ένας παγωμένος τόπος μνήμης. Ένας τόπος όπου η Ιστορία συναντά την ανθρώπινη τραγωδία και όπου το βουνό, σιωπηλό και αδιάφορο απέναντι στις ιδεολογίες, θυμίζει κάτι που οι άνθρωποι συχνά ξεχνούν: ότι πριν γίνουμε αντίπαλοι, είμαστε άνθρωποι.

Και ίσως γι’ αυτό, πάνω από όλες τις σημαίες, πάνω από όλες τις παρατάξεις και πάνω από όλες τις ερμηνείες της Ιστορίας, να παραμένει εκείνη η φράση χαραγμένη στο μάρμαρο:

«Για όλους τους αδικημένους του εμφύλιου».

Η θάλασσα των αναμνήσεων...

Οι αναμνήσεις μοιάζουν με κύματα.

Έρχονται χωρίς να τις καλέσεις, αγγίζουν για λίγο την ακτή της σκέψης και ύστερα υποχωρούν. Μα ποτέ δεν φεύγουν πραγματικά. Κάπου βαθύτερα συνεχίζουν να κινούνται, κάτω από την επιφάνεια του χρόνου.

Κάποιες είναι μικρά κύματα· ένα άγγιγμα, μια φωνή, ένα καλοκαιρινό απόγευμα. Άλλες σηκώνονται ξαφνικά σαν θάλασσα σε φουρτούνα και μας επιστρέφουν σε ανθρώπους και στιγμές που νομίζαμε πως είχαμε ξεχάσει.

Ίσως τελικά η μνήμη να μην είναι επιστροφή στο παρελθόν. Είναι η θάλασσα που κρατά μέσα της ό,τι αγαπήσαμε, ό,τι χάσαμε, ό,τι δεν προλάβαμε να αποχαιρετήσουμε.

Και κάθε φορά που ένα κύμα φτάνει στην ακτή μας, για μια στιγμή ξαναγινόμαστε εκείνοι που υπήρξαμε.

Η λάμπα που έμεινε στη μνήμη.

Στην άκρη του παλιού μπουφέ, ανάμεσα σε κιτρινισμένες φωτογραφίες και ξεχασμένα αντικείμενα, η παλιά λάμπα πετρελαίου μοιάζει ακόμη να περιμένει κάποιον να τη φωνάξει πίσω στις νύχτες που έφυγαν.

Ήταν το πρώτο φως που άναβε όταν έπεφτε το σκοτάδι. Με ένα σπίρτο και λίγες σταγόνες πετρέλαιο, μια μικρή φλόγα γεννιόταν και το σπίτι άλλαζε πρόσωπο. Οι σκιές χόρευαν στους τοίχους, τα πρόσωπα ζεσταίνονταν και η απλή καθημερινότητα γινόταν μια μικρή γιορτή.

Θυμάται τα χέρια της μάνας που ετοίμαζαν το βραδινό, τη φωνή του πατέρα που επέστρεφε κουρασμένος από τη δουλειά, τα παιδιά που διάβαζαν κοντά της και τα γέλια που γέμιζαν τα δωμάτια. Θυμάται εποχές που οι άνθρωποι δεν είχαν πολλά πράγματα, αλλά είχαν χρόνο ο ένας για τον άλλον.

Η φλόγα της δεν ήταν δυνατή, μα είχε μια παράξενη δύναμη. Έδινε την αίσθηση πως κάθε σπίτι ήταν ένας μικρός κόσμος προστατευμένος από τη νύχτα.

Σήμερα η λάμπα πετρελαίου μένει σιωπηλή, χωρίς να χρειάζεται πια να φωτίσει. Κι όμως, μέσα στο παλιό της γυαλί κρατά φυλαγμένο κάτι που δεν αγοράζεται: τη μνήμη μιας εποχής όπου το φως ήταν λιγότερο, αλλά η ζεστασιά περισσότερη.

Γιατί κάποια αντικείμενα δεν παλιώνουν. Απλώς γεμίζουν ιστορίες.

Τα παλιά καφέ της επαρχίας.

 

Στα χωριά και στις μικρές πόλεις της επαρχίας, το παλιό καφενείο ήταν κάτι περισσότερο από ένα μαγαζί. Ήταν η καρδιά του τόπου. Κάτω από τον ίσκιο του πλατάνου ή δίπλα στην πλατεία, με τις ξύλινες καρέκλες, τα μαρμάρινα τραπέζια και το ρολόι στον τοίχο, συναντιόταν ολόκληρη η κοινωνία.

Εκεί έφταναν πρώτα τα νέα του χωριού. Ο αγρότης μετά το χωράφι, ο ψαράς μετά τη θάλασσα, ο τεχνίτης μετά το μεροκάματο. Ένας ελληνικός καφές στη χόβολη, ένα ποτήρι νερό και μια κουβέντα αρκούσαν για να περάσει η ώρα. Ο καφετζής δεν σέρβιρε μόνο καφέ· ήξερε τις ιστορίες των ανθρώπων, τις χαρές, τις απώλειες, τα μυστικά και τις σιωπές τους.

Στους τοίχους κρεμόταν ένα ημερολόγιο, μια παλιά φωτογραφία, ίσως ένα ραδιόφωνο που έπαιζε χαμηλά δημοτικά τραγούδια. Στα τραπέζια παίζονταν τάβλι και δηλωτή, αλλά κυρίως παίζονταν οι μεγάλες κουβέντες για τη ζωή, τον καιρό, την πολιτική, τη σοδειά και τα παιδιά που έφυγαν για την πόλη.

Σήμερα πολλά από εκείνα τα καφενεία έκλεισαν. Οι νέοι έφυγαν, οι πλατείες άδειασαν, και ο καφές έγινε γρήγορη στάση αντί για καθημερινή τελετουργία. Όμως τα παλιά καφέ της επαρχίας παραμένουν στη μνήμη σαν μικρά καταφύγια ανθρώπινης επαφής.

Γιατί εκεί δεν πήγαινες μόνο για να πιεις έναν καφέ. Πήγαινες για να συναντήσεις τον κόσμο σου. Και κάθε άδειο τραπέζι τους μοιάζει ακόμη να περιμένει κάποιον που θα έρθει να καθίσει, να πει μια ιστορία και να αφήσει πίσω του λίγη ζωή.

Η παλιά αυλή το μεσημέρι.

Το μεσημέρι η παλιά αυλή είχε μια άλλη γοητεία. Ο ήλιος έπεφτε βαριά πάνω στις πέτρες, η σκιά της κληματαριάς άπλωνε ένα δροσερό καταφύγιο και η ψησταριά περίμενε τη φωτιά της.

Ο καπνός ανέβαινε αργά στον ζεστό αέρα και η μυρωδιά από τα ψητά, το ψωμί και τα αρωματικά γέμιζε τον χώρο. Γύρω από το τραπέζι κάθονταν άνθρωποι χωρίς βιασύνη. Τα πιάτα περνούσαν από χέρι σε χέρι, τα ποτήρια γέμιζαν ξανά και οι κουβέντες κυλούσαν όπως το νερό στο αυλάκι.

Ήταν εκείνα τα μεσημέρια που ο χρόνος δεν μετριόταν με ρολόγια. Μετριόταν με τα γέλια των παιδιών, με το τραγούδι ενός πουλιού στο δέντρο, με τη σιωπή ανάμεσα σε δύο αγαπημένους ανθρώπους.

Η παλιά αυλή με την ψησταριά της ήταν ένας μικρός κόσμος. Ένας τόπος όπου η χαρά δεν χρειαζόταν πολλά· μόνο μια φωτιά, ένα τραπέζι και ανθρώπους που ήξεραν να μοιράζονται τη στιγμή.

Και ίσως γι’ αυτό εκείνα τα μεσημέρια δεν τελείωσαν ποτέ. Έμειναν μέσα μας σαν μια ζεστή μυρωδιά καπνού που επιστρέφει κάθε φορά που θυμόμαστε πως κάποτε η ζωή ήταν πιο απλή και πιο κοντά στην καρδιά.

Τα ξεχασμένα μικρά χωριά...

 

Υπάρχουν χωριά που δεν χάθηκαν από τον χάρτη· χάθηκαν από τη μνήμη των ανθρώπων. Μικροί τόποι σκαρφαλωμένοι σε πλαγιές, κρυμμένοι μέσα σε δάση ή φωλιασμένοι σε κοιλάδες, όπου κάποτε οι καμπάνες όριζαν τον χρόνο, τα μονοπάτια οδηγούσαν από σπίτι σε σπίτι και κάθε αυλή είχε μια ιστορία να διηγηθεί.

Σήμερα πολλά από αυτά τα χωριά μένουν σιωπηλά. Τα πέτρινα σπίτια κρατούν ακόμη τα σημάδια μιας άλλης εποχής, οι αυλές γεμίζουν αγριολούλουδα και οι δρόμοι θυμούνται βήματα ανθρώπων που έφυγαν για τις πόλεις αναζητώντας μια διαφορετική ζωή. Όμως η σιωπή τους δεν είναι απουσία· είναι ένα αρχείο μνήμης.

Σε αυτά τα ξεχασμένα χωριά κρύβεται μια Ελλάδα που δεν βιάζεται. Η Ελλάδα του ξυλόφουρνου, του καφενείου κάτω από τον πλάτανο, του γείτονα που γνώριζε το όνομα όλων, του ανθρώπου που μετρούσε τον πλούτο όχι με όσα είχε, αλλά με όσα μπορούσε να μοιραστεί.

Ίσως κάποτε επιστρέψουμε σε αυτούς τους τόπους όχι για να κατοικήσουμε απλώς σπίτια, αλλά για να ξαναβρούμε κάτι που χάσαμε: την αίσθηση του ανήκειν. Γιατί τα χωριά αυτά δεν είναι ερείπια. Είναι παλιές σελίδες ενός βιβλίου που περιμένουν κάποιον να τις ανοίξει ξανά.

Τα παλιά κλειδιά...

Υπάρχουν αντικείμενα που δεν ανοίγουν πια πόρτες, αλλά ανοίγουν μνήμες. Τα παλιά κλειδιά ανήκουν σε αυτή τη σιωπηλή κατηγορία πραγμάτων που κουβαλούν πάνω τους περισσότερες ιστορίες απ’ όσες μπορεί να διηγηθεί ένας άνθρωπος.

Ένα σκουριασμένο κλειδί σε ένα συρτάρι δεν είναι απλώς ένα κομμάτι μέταλλο. Είναι το ίχνος μιας πόρτας που κάποτε υποδέχτηκε ανθρώπους, ενός σπιτιού όπου ακούστηκαν γέλια, καβγάδες, ψίθυροι και αποχαιρετισμοί. Είναι το μικρό εργαλείο που κρατούσε φυλαγμένο έναν ολόκληρο κόσμο.

Τα παλιά κλειδιά είχαν μια παράξενη τελετουργία. Χρειάζονταν το χέρι, την αφή, την υπομονή. Έπρεπε να τα βάλεις στην κλειδαριά, να νιώσεις την αντίσταση, να ακούσεις εκείνον τον χαρακτηριστικό ήχο της περιστροφής. Σήμερα οι πόρτες ανοίγουν με κωδικούς και ηλεκτρονικά συστήματα, αλλά χάθηκε κάτι από τη μαγεία της αναμονής.

Κάθε κλειδί ήταν μοναδικό, όπως και η πόρτα που προστάτευε. Κανένα δεν έμοιαζε πραγματικά με το άλλο. Κι ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι κρατούν ακόμη παλιά κλειδιά που δεν χρησιμεύουν σε τίποτα: γιατί μέσα τους φυλάσσουν έναν χρόνο που δεν επιστρέφει.

Ο άνθρωπος περνά τη ζωή του ψάχνοντας κλειδιά. Άλλοτε για πόρτες ξύλινες, άλλοτε για πόρτες μέσα του. Κάποια κλειδιά τα χάνουμε, κάποια τα πετάμε, κάποια τα κρατάμε χωρίς να ξέρουμε γιατί. Ίσως επειδή κάθε κλειδί είναι μια μικρή απόδειξη ότι κάποτε υπήρξε ένας χώρος όπου ανήκαμε.

Και όταν ένα παλιό κλειδί πέσει στην παλάμη μας, δεν ακούμε το μέταλλο. Ακούμε την πόρτα που ανοίγει πίσω μας. Μια πόρτα προς έναν χρόνο που δεν υπάρχει πια, αλλά εξακολουθεί να μας κατοικεί.

Μνήμη χρυσόψαρου...

Το χρυσόψαρο κουβαλάει μια από τις μεγαλύτερες συκοφαντίες του ζωικού βασιλείου. Εδώ και χρόνια το κατηγορούμε ότι ξεχνάει τα πάντα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ενώ στην πραγματικότητα εκείνο συνεχίζει αμέριμνο να κολυμπάει, αδιάφορο για τη δυσφήμιση. Οι άνθρωποι, αντίθετα, διαθέτουμε εγκέφαλο που μπορεί να χωρέσει ολόκληρες βιβλιοθήκες, αλλά καταφέρνουμε να ξεχνάμε με αξιοθαύμαστη συνέπεια ό,τι δεν μας συμφέρει.

Ξεχνάμε υποσχέσεις, πολέμους, έρωτες, εκλογές, φίλους, χρέη και μαθήματα. Ανακαλύπτουμε ξανά τις ίδιες ανοησίες, τις βαφτίζουμε «καινούργιες ιδέες» και τις επαναλαμβάνουμε με τον ενθουσιασμό εξερευνητή που μόλις πάτησε σε άγνωστη ήπειρο. Αν υπάρχει κάποιο πλάσμα που δικαιούται τον τίτλο της «μνήμης χρυσόψαρου», μάλλον δεν φέρει λέπια. Φοράει γραβάτα, κρατάει κινητό ή κοιτάζει καθημερινά τον καθρέφτη.

Η μνήμη είναι ένα παράξενο πλάσμα. Δεν φυλάσσει μόνο όσα αγαπήσαμε· κρατά και όσα θα προτιμούσαμε να εξαφανιστούν. Είναι άδικη, επίμονη και καμιά φορά σαδιστική. Όμως χωρίς αυτήν δεν υπάρχει ταυτότητα. Ένας άνθρωπος χωρίς μνήμη είναι ένα βιβλίο με σκισμένες σελίδες· μπορείς να διαβάσεις το τέλος του, αλλά ποτέ δεν θα γνωρίσεις την ιστορία που το γέννησε.

Το πιο επικίνδυνο, όμως, είναι η συλλογική λήθη. Οι κοινωνίες ξεχνούν τόσο εύκολα, ώστε κάθε γενιά πιστεύει πως ανακάλυψε από την αρχή τον κόσμο. Οι ίδιες απάτες επιστρέφουν με καινούργιο λογότυπο, οι ίδιοι δημαγωγοί με διαφορετικό χαμόγελο και οι ίδιες αυταπάτες με πιο μοντέρνα συσκευασία. Η λήθη είναι ο καλύτερος διαφημιστής της επανάληψης.

Ίσως, τελικά, το χρυσόψαρο να μας κοιτάζει μέσα από το γυάλινο μπολ του με κάποια συγκατάβαση. Εκείνο θυμάται αρκετά για να επιβιώσει. Εμείς, ενώ θυμόμαστε αρκετά για να γίνουμε σοφοί, επιλέγουμε συχνά να ξεχνάμε αρκετά για να παραμένουμε αφελείς.

Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία: δεν έχουμε μνήμη χρυσόψαρου. Έχουμε μνήμη ανθρώπου. Κι αυτό, πολλές φορές, είναι πολύ χειρότερο.

Η παλιά ζυγαριά.

 

Η ζυγαριά ή η πλάστιγγα όπως την αποκαλούσαν οι παλιότεροι, δεν μετρά μόνο βάρος. Μετρά τις αόρατες αλήθειες που κουβαλά ο άνθρωπος χωρίς να τις βλέπει.

Στο ένα της τάσι ακουμπάμε όσα συλλέξαμε στη διάρκεια του βίου μας: χρήματα, τίτλους, επιτυχίες, αντικείμενα που κάποτε φανταστήκαμε πως θα μας χαρίσουν την πληρότητα. Στο άλλο τοποθετούμε εκείνα που δεν έχουν υλικό βάρος, μα συχνά γέρνουν τη ζυγαριά: μια ξεχασμένη ανάμνηση, ένα άγγιγμα, μια συγχώρεση που άργησε, ένα βλέμμα που συνέχισε να ζει μέσα μας.

Η πλάστιγγα της ζωής είναι ένα παράδοξο όργανο. Δεν υπακούει στους νόμους της ύλης. Ένα μικρό λουλούδι μπορεί να ζυγίζει περισσότερο από ένα σεντούκι χρυσού. Μια λέξη μπορεί να γίνει βαρύτερη από χρόνια σιωπής. Και μια απουσία μπορεί να αποκτήσει τέτοιο βάρος, ώστε να μετακινήσει ολόκληρο το σύμπαν της ψυχής.

Κάποια στιγμή ο άνθρωπος στέκεται μπροστά της όχι για να μετρήσει τι κατέχει, αλλά για να αναρωτηθεί τι άφησε πίσω του. Τότε ανακαλύπτει το μεγάλο μυστικό: πως το αληθινό βάρος δεν βρίσκεται σε αυτά που κρατάμε, αλλά σε εκείνα που, όσο κι αν προσπαθήσαμε, δεν μπορέσαμε ποτέ να αποχωριστούμε.

Γιατί η μεγαλύτερη πλάστιγγα δεν βρίσκεται σε παλιά εργαστήρια, ούτε σε αγορές όπου ζυγίζονται εμπορεύματα. Βρίσκεται στο πιο άγνωστο δωμάτιο του εαυτού μας. Εκεί όπου κάθε μέρα μετρά την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που γίναμε και σε εκείνο που κάποτε ονειρευτήκαμε να γίνουμε.

Κανείς δεν γνωρίζει προς τα πού θα γείρει η πλάστιγγα στο τέλος. Γιατί η ζωή δεν ζυγίζει μόνο πράξεις, αλλά και προθέσεις· όχι μόνο όσα κάναμε, αλλά και όσα δεν τολμήσαμε.

Μπορεί ένα ολόκληρο βουνό από αποκτήματα να μην καταφέρει να ισορροπήσει απέναντι σε μια μικρή στιγμή αληθινής αγάπης. Μπορεί μια ζωή γεμάτη θριάμβους να ελαφρύνει από ένα μόνο βλέμμα που δεν δόθηκε ποτέ.

Η πλάστιγγα της ψυχής είναι ένα μυστικό όργανο. Οι δείκτες της κινούνται αθόρυβα από λέξεις που ειπώθηκαν και από λέξεις που έμειναν φυλακισμένες. Από χέρια που απλώθηκαν και από χέρια που απομακρύνθηκαν. Από μνήμες που κρατήσαμε και από στιγμές που αφήσαμε να χαθούν.

Και ίσως το πιο μεγάλο ερώτημα δεν είναι αν θα γείρει προς τη χαρά ή τη λύπη, προς τη νίκη ή την απώλεια. Είναι αν, όταν σταματήσει η κίνηση των δύο τάσεων, θα αναγνωρίσουμε τον άνθρωπο που στέκεται μπροστά της. Γιατί στο τέλος η πλάστιγγα δεν ζυγίζει τη ζωή μας. Ζυγίζει το νόημα που της δώσαμε.

Η Σφεντόνα.

Πριν γίνει παιχνίδι, η σφεντόνα ήταν ένα κλαδί που ονειρευόταν να πετάξει. Κάποιο παιδικό χέρι το διάλεγε προσεκτικά από μια αγριελιά ή μια ελιά, του έδινε σχήμα, έδενε πάνω του δύο λαστιχάκια και ένα μικρό δερμάτινο κομμάτι, κι έτσι γεννιόταν ένα μικρό θαύμα. Ένα από τα πιο απλά και αρχαιότερα εργαλεία του ανθρώπου μεταμορφωνόταν σε σύμβολο της παιδικής ελευθερίας.

Για πολλές γενιές, η σφεντόνα δεν ήταν σύμβολο βίας. Ήταν το διαβατήριο για τις αλάνες, τα χωράφια και τα καλοκαιρινά απογεύματα που έμοιαζαν ατελείωτα. Δεν εκτόξευε μόνο πετραδάκια· εκτόξευε γέλια, φιλίες, όνειρα και την αθωότητα μιας ηλικίας που πίστευε πως όλα ήταν δυνατά. Ήταν μια άσκηση υπομονής και δεξιοτεχνίας, μια μικρή τελετουργία δημιουργίας, γιατί η μεγαλύτερη αξία της δεν βρισκόταν στα υλικά της, αλλά στα χέρια που την έφτιαχναν.

Η σφεντόνα κουβαλά και έναν πανάρχαιο συμβολισμό. Στη βιβλική ιστορία του Δαβίδ και του Γολιάθ, το πιο ταπεινό εργαλείο γίνεται το όπλο που νικά τη δύναμη. Από τότε έγινε μια διαχρονική υπενθύμιση ότι το θάρρος, η ευφυΐα και η πίστη μπορούν να υπερισχύσουν της ισχύος.

Σήμερα, αν βρεις μια παλιά σφεντόνα ξεχασμένη σ' ένα συρτάρι, δύσκολα θα τη δεις ως ένα απλό αντικείμενο. Είναι μια μηχανή του χρόνου. Σε γυρίζει τότε που ο κόσμος χωρούσε στην παλάμη, ένα κλαδί γινόταν θησαυρός και μια πέτρα αφορμή για περιπέτεια. Δεν νοσταλγούμε τη σφεντόνα· νοσταλγούμε τον κόσμο που τη γέννησε.

Ίσως τελικά η σφεντόνα να μην ήταν ποτέ μόνο ένα παιχνίδι. Ήταν ο πιο απλός τρόπος να σημαδεύεις τον ουρανό, με τη βεβαιότητα που μόνο τα παιδιά έχουν, πως κάποια μέρα θα καταφέρεις να τον αγγίξεις.

"Σαράντα χρόνια έφηβος κοντα μισό αιώνα

το καλοκαίρι άσπριζα,

μαύριζα τον χειμώνα.

Σαράντα χρόνια ανώριμος

ξεφτίλας Δον Κιχώτης.

Τώρα 40 χρόνια φρόνιμος

ωραίος και ιππότης.

Γεννήθηκα σ’ ένα χωριό

Τετάρτη μεσημέρι.

Γιατρός δε με ξεπέταξε

μα μιας μαμής το χέρι.

οι συγγενείς μαζεύτηκαν

από νωρίς στο σπίτι.

Πώς είναι έτσι το παιδί

και τι μεγάλη μύτη!!

Νάνι νάνι το παιδί μας νάνι.

Νάνι νάνι και παρήγγειλα,

νάνι νάνι στην Πόλη τα προικιά του

και τα χρυσαφικά του τα παρήγγειλα.

Νάνι νάνι κι όπου

το πονεί να γιάνει, νάνι νάνι,

νάνι νάνι του.

Μα εγώ από τον ύπνο μου

την έκανα κοπάνα,

Τέντωνα τη σφεντόνα μου

σημάδευα αεροπλάνα.

Και πάνω στο καλύτερο

με ξύπναγαν με βία

για να μ’ αποκοιμήσουνε

δασκάλοι στα θρανία.

Κι ενώ όλα τα θυμόμουνα

κι είχα μυαλό ξουράφι,

να μεγαλώσω ξέχασα

και έμεινα στο ράφι.

Έτσι για πάντα κράτησα

την παιδική μου εικόνα,

εκείνου του αλητάμπουρα

που κράταγε σφεντόνα.

Ύπνε που παίρνεις τα παιδιά,

έλα πάρε και τούτο.

Μικρό μικρό σου το `δωσα,

άρχοντα φέρε μου το.

Κρύψε και τη σφεντόνα του,

φρόνιμο κάνε μου το.

Παλιέ μου φίλε, γνώριμε,

συμμαθητή, θαμώνα,

μαζί μου απόψε έφερα

εκείνη τη σφεντόνα.

Μην πάει ο νους σου στο κακό,

πουλιά δε θα χτυπήσω.

Με κότσυφες και πέρδικες

τι έχω να χωρίσω;

Τα παιδικά μας όνειρα

θα σας εκσφενδονίσω,

με χρώματα και μουσικές

θα σας τα τραγουδήσω.

Παλιέ μου φίλε, γνώριμε,

συμμαθητή, θαμώνα,

απόψε που βρεθήκαμε,

σου δίνω τη σφεντόνα."

Χρηστικά και μη χρηστικά αντικείμενα.

 

Τα αντικείμενα χωρίζονται συχνά σε δύο κόσμους: εκείνα που υπηρετούν μια ανάγκη και εκείνα που υπηρετούν μια ανάμνηση. Τα χρηστικά αντικείμενα γεννιούνται για την καθημερινότητα· ένα πιάτο, ένα ποτήρι, ένα εργαλείο, κάτι που αγγίζουμε και χρησιμοποιούμε κάθε μέρα.

Τα μη χρηστικά αντικείμενα, όμως, έχουν έναν διαφορετικό προορισμό. Δεν φτιάχτηκαν για να εξυπηρετήσουν το σώμα, αλλά τη μνήμη και τη φαντασία. Ένα κεραμικό πιάτο ως ενθύμιο ταξιδιού μπορεί να μη φιλοξενήσει ποτέ φαγητό, αλλά φιλοξενεί μια ιστορία: έναν τόπο, μια στιγμή, ένα συναίσθημα. Ένα παλιό γραμμόφωνο δεν θα παίξει ποτέ ένα σύγχρονο τραγούδι, όμως η αξία του δεν βρίσκεται πια στη μουσική που παράγει, αλλά στη μνήμη που κουβαλά. Είναι ένα αντικείμενο που πέρασε από τη χρησιμότητα στην ιστορία· κρατά μέσα του εποχές, φωνές και στιγμές ανθρώπων που κάποτε στάθηκαν δίπλα του. Γιατί ορισμένα πράγματα δεν χρειάζεται να λειτουργούν για να έχουν ζωή· αρκεί να θυμίζουν.

Γιατί ο άνθρωπος δεν περιβάλλεται μόνο από πράγματα που χρειάζεται· περιβάλλεται και από πράγματα που θυμάται. Και πολλές φορές ένα άχρηστο αντικείμενο στην πράξη γίνεται ανεκτίμητο στην ψυχή.

Ο Λουντέμης στην ακτή της μνήμης.

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν έφυγαν ποτέ από τον τόπο τους, ακόμη κι όταν ο τόπος τους χάθηκε. Τους πήραν τα καράβια, οι δρόμοι, οι άνεμοι της προσφυγιάς, μα εκείνοι κράτησαν μέσα τους ένα μικρό κομμάτι πατρίδας, σαν φυλαχτό κρυμμένο στην τσέπη ενός φτωχού παιδιού.

Έτσι ταξίδεψε και η Αγία Κυριακή της Μικράς Ασίας. Ένα χωριό που χάθηκε από τον χάρτη, μα ξαναγεννήθηκε στην Ολυμπιάδα Χαλκιδικής, στα χέρια ανθρώπων που έφεραν μαζί τους όχι πλούτη, αλλά μνήμες. Ένα όνομα, μια μυρωδιά θάλασσας, μια αυλή, μια προσευχή, ένα παράπονο.

Από εκείνη τη γη βγήκε ο Δημήτριος Βαλασιάδης, ο άνθρωπος που έγινε Μενέλαος Λουντέμης, και μας έμαθε να μετραμε τ' άστρα. Ένα παιδί της προσφυγιάς που γνώρισε τη σκληρότητα της ζωής πριν γνωρίσει τη δόξα των βιβλίων. Δεν έγραψε με μελάνι· έγραψε με πληγές. Κάθε του λέξη είχε μέσα της χώμα από χαμένες πατρίδες και δάκρυ από μάτια ανθρώπων που έμαθαν να σωπαίνουν.

Αν και ο ίδιος ο Λουντέμης μετά την προσφυγιά εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Πέλλα (Εξαπλάτανος Έδεσσας), οι συντοπίτες του στην Ολυμπιάδα δεν τον ξέχασαν ποτέ.

Στην ακτή της Ολυμπιάδας η μορφή του στέκει απέναντι στη θάλασσα. Όχι σαν άγαλμα μεγαλείου, αλλά σαν ένας παλιός γνώριμος που κάθεται δίπλα στους ψαράδες, στους πρόσφυγες, στους περαστικούς. Η επιγραφή «Ποιητής – Αγωνιστής» μοιάζει λιτή, μα μέσα της χωράει μια ολόκληρη ζωή: το παιδί που πείνασε, ο συγγραφέας που ονειρεύτηκε, ο άνθρωπος που δεν έσκυψε.

Και δίπλα του το Μνημείο των Μικρασιατών Προσφύγων θυμίζει πως κανείς δεν χάνεται πραγματικά όσο υπάρχει κάποιος να θυμάται. Γιατί οι πρόσφυγες δεν κουβαλούν μόνο βαλίτσες. Κουβαλούν νεκρούς δρόμους, αθέατα σπίτια, φωνές που δεν ακούγονται πια.

Η Ολυμπιάδα δεν είναι απλώς ένας τόπος στη Χαλκιδική. Είναι ένα κομμάτι της Αγίας Κυριακής που αρνήθηκε να πεθάνει. Και ο Λουντέμης, καθισμένος για πάντα δίπλα στο κύμα, μοιάζει να γράφει ακόμη εκείνο το μεγάλο βιβλίο που δεν τελειώνει ποτέ: το βιβλίο του ανθρώπου που χάνει τα πάντα, αλλά κρατά την ψυχή του.