Η σύγχρονη κρίση.

 

Η οικολογική κρίση της εποχής μας δεν αποτελεί απλώς μια δυσλειτουργία της σχέσης του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον. Είναι η ιστορική έκφραση μιας βαθύτερης κρίσης των κοινωνικών σχέσεων. Αυτή ακριβώς η θέση βρίσκεται στον πυρήνα της κοινωνικής οικολογίας του Μάρεϊ Μπούκτσιν: η κρίση της φύσης δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις μορφές κυριαρχίας που συγκροτούν την ανθρώπινη κοινωνία.

Η παραδοσιακή οικολογική σκέψη συχνά αντιμετωπίζει τη φύση ως ένα εξωτερικό αντικείμενο που πρέπει να προστατευθεί από την ανθρώπινη παρέμβαση. Η κοινωνική οικολογία αντιστρέφει αυτή την οπτική. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται απλώς στο ότι ο άνθρωπος «παρεμβαίνει» στη φύση, αλλά στον τρόπο με τον οποίο οργανώνει την ίδια την κοινωνική του ύπαρξη. Η σχέση ανθρώπου και φύσης είναι πάντοτε διαμεσολαβημένη από κοινωνικές σχέσεις, θεσμούς, οικονομικές δομές, τεχνολογίες και μορφές εξουσίας.

Η οικολογική καταστροφή, επομένως, δεν είναι απλώς αποτέλεσμα μιας λανθασμένης ατομικής συνείδησης. Δεν αρκεί να κατηγορήσουμε τον καταναλωτή, τον πολίτη ή τον «άνθρωπο» γενικά. Ο άνθρωπος δεν δρα μέσα σε κοινωνικό κενό. Δρα μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες.

Και εδώ βρίσκεται η αποφασιστική συμβολή του Μπούκτσιν.

Η κυριαρχία πάνω στη φύση δεν εμφανίζεται ως ένα αυτόνομο φαινόμενο. Συνδέεται με την ανάπτυξη μορφών κοινωνικής κυριαρχίας. Όταν μια κοινωνία οργανώνεται ιεραρχικά, όταν κάποιοι άνθρωποι θεωρούνται ανώτεροι από άλλους και όταν η εξουσία, ο πλούτος και η λήψη αποφάσεων συγκεντρώνονται σε λίγους, δημιουργείται μια κοινωνική λογική κυριαρχίας. Αυτή η λογική μπορεί στη συνέχεια να επεκταθεί πέρα από τις ανθρώπινες σχέσεις, μετατρέποντας και τη φύση σε αντικείμενο υποταγής.

Το δάσος παύει να είναι οικοσύστημα και γίνεται «απόθεμα». Ο ποταμός παύει να είναι ζωντανό μέρος ενός οικολογικού κύκλου και γίνεται «υδάτινος πόρος». Η γη αποσπάται από την οικολογική της λειτουργία και μετατρέπεται σε «ιδιοκτησία». Η ίδια η ζωή υποτάσσεται στη λογική της ανταλλακτικής αξίας.

Δεν πρόκειται, συνεπώς, μόνο για μια λανθασμένη αντίληψη περί φύσης. Πρόκειται για μια ολόκληρη κοινωνική μεταφυσική της κυριαρχίας: την πεποίθηση ότι αυτό που μπορεί να υποταχθεί, να μετρηθεί και να αξιοποιηθεί οικονομικά είναι, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, διαθέσιμο προς εκμετάλλευση.

Η σύγχρονη οικονομία εντείνει αυτή τη διαδικασία μέσω της λογικής της αέναης ανάπτυξης. Η απαίτηση για διαρκή παραγωγή και κατανάλωση δεν γνωρίζει φυσικά όρια. Το κεφάλαιο απαιτεί επέκταση, οι αγορές απαιτούν νέους πόρους και η οικονομική επιτυχία μετριέται κυρίως με ποσοτικούς δείκτες. Η φύση, όμως, δεν λειτουργεί με όρους απεριόριστης μεγέθυνσης. Έχει όρια, κύκλους, χρόνους αναγέννησης και οικολογικές αλληλεξαρτήσεις.

Εδώ εμφανίζεται η βαθύτερη αντίφαση της εποχής μας: ένα οικονομικό σύστημα που απαιτεί απεριόριστη ανάπτυξη λειτουργεί πάνω σε έναν πεπερασμένο πλανήτη.

Η αντίφαση αυτή δεν μπορεί να λυθεί απλώς με μια καλύτερη τεχνολογία. Η τεχνολογία είναι αναγκαία, αλλά δεν είναι κοινωνικά ουδέτερη. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι μπορούμε τεχνικά να κάνουμε, αλλά για ποιον σκοπό, με ποιον τρόπο και υπό ποιον κοινωνικό έλεγχο το κάνουμε.

Γι’ αυτό η κοινωνική οικολογία δεν είναι μια ακόμη μορφή περιβαλλοντισμού. Δεν περιορίζεται στην προστασία επιμέρους ειδών, στην ανακύκλωση ή στη μείωση των εκπομπών. Αυτά μπορεί να είναι αναγκαία, αλλά παραμένουν ανεπαρκή εάν δεν αμφισβητηθούν οι κοινωνικές δομές που παράγουν διαρκώς την ανάγκη για περισσότερη εκμετάλλευση.

Η οικολογική σκέψη πρέπει να γίνει πολιτική σκέψη.

Ο Μπούκτσιν στρέφεται έτσι προς την άμεση δημοκρατία, την αποκέντρωση και την κοινοτική αυτοδιοίκηση. Η οικολογικά υπεύθυνη κοινωνία δεν μπορεί να είναι μια κοινωνία όπου οι αποφάσεις για τη γη, το νερό, την ενέργεια και τους φυσικούς πόρους λαμβάνονται αποκλειστικά από απομακρυσμένους οικονομικούς ή πολιτικούς μηχανισμούς. Η οικολογία απαιτεί κοινωνίες στις οποίες οι άνθρωποι συμμετέχουν άμεσα στη διαμόρφωση των όρων της κοινής τους ζωής.

Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή σε έναν εξιδανικευμένο πρωτογονισμό. Ο Μπούκτσιν δεν αντιλαμβάνεται τη φύση ως αντίπαλο του πολιτισμού ούτε τον πολιτισμό ως αναγκαστικά εχθρικό προς τη φύση. Αντίθετα, αναζητά τη δυνατότητα ενός ελεύθερου και ορθολογικού πολιτισμού που θα εντάσσεται δημιουργικά στη φυσική εξέλιξη.

Η φύση, άλλωστε, δεν είναι ένα στατικό μουσείο που πρέπει να διατηρηθεί ανέγγιχτο. Είναι διαδικασία, εξέλιξη, διαφοροποίηση, αλληλεπίδραση. Και ο άνθρωπος αποτελεί μέρος αυτής της διαδικασίας. Η πραγματική οικολογική συνείδηση δεν απαιτεί να αρνηθούμε την ανθρώπινη δημιουργικότητα, αλλά να την απελευθερώσουμε από τη λογική της κυριαρχίας.

Ίσως, λοιπόν, το πιο ριζοσπαστικό ερώτημα της κοινωνικής οικολογίας να μην είναι πώς θα περιορίσουμε τις καταστροφικές συνέπειες του πολιτισμού, αλλά πώς θα μετασχηματίσουμε τον ίδιο τον πολιτισμό.

Η οικολογική κρίση μάς υποχρεώνει να επανεξετάσουμε έννοιες που θεωρούσαμε αυτονόητες: την ανάπτυξη, την πρόοδο, την ιδιοκτησία, την εξουσία, την ελευθερία. Μας υποχρεώνει να αναρωτηθούμε αν πρόοδος είναι πράγματι η διαρκής αύξηση της παραγωγής ή αν μπορεί να σημαίνει κάτι διαφορετικό: περισσότερη ελευθερία, περισσότερη κοινωνική ισότητα, περισσότερη συμμετοχή και μια σχέση αμοιβαιότητας με τον φυσικό κόσμο.

Η κοινωνική οικολογία δεν μας καλεί απλώς να προστατεύσουμε τη φύση από την κοινωνία. Μας καλεί να μεταμορφώσουμε την κοινωνία ώστε η προστασία της φύσης να γίνει συνέπεια του τρόπου με τον οποίο ζούμε.

Γιατί το δάσος δεν καταστρέφεται μόνο όταν πέφτει ένα δέντρο.

Καταστρέφεται πολύ νωρίτερα, όταν μια κοινωνία έχει αποφασίσει ότι το δέντρο είναι απλώς εμπόρευμα.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική «σύγχρονη κρίση»: όχι στο ότι ο άνθρωπος απομακρύνθηκε από τη φύση, αλλά στο ότι ξέχασε πως η κοινωνία του είναι ήδη ένα κομμάτι της φύσης.

Η έξοδος από την οικολογική κρίση δεν θα είναι, επομένως, μόνο μια τεχνολογική ή περιβαλλοντική μεταρρύθμιση. Θα είναι -αν υπάρξει- μια βαθιά κοινωνική μεταμόρφωση: από την κυριαρχία στην ελευθερία, από την εκμετάλλευση στην αμοιβαιότητα, από την ιεραρχία στη δημοκρατία και από τη φύση ως αντικείμενο στη φύση ως κοινό κόσμο ζωής.