Το βιβλίο δεν είναι αποθήκη γνώσεων. Είναι ένας χώρος όπου η σκέψη συναντά τη δυνατότητα της αυτονομίας.
Η ανάγνωση μπορεί να είναι μια πράξη κατανάλωσης: διαβάζουμε, θυμόμαστε, ξεχνάμε και προχωρούμε στο επόμενο βιβλίο. Η μελέτη, όμως, απαιτεί κάτι διαφορετικό. Απαιτεί χρόνο, σιωπή και αντίσταση. Να παραμείνεις σε μια δύσκολη ιδέα μέχρι να πάψει να σου φαίνεται ξένη. Να επιστρέψεις σε μια παράγραφο όχι επειδή δεν την κατάλαβες, αλλά επειδή υποψιάζεσαι ότι δεν κατάλαβες ακόμη τον εαυτό σου μέσα σε αυτήν.
Γι’ αυτό η μελέτη βιβλίων δεν είναι συσσώρευση γνώσεων. Είναι άσκηση μεταμόρφωσης. Κάθε σημαντικό βιβλίο μετακινεί λίγο τα όρια του κόσμου μας. Μας αναγκάζει να κοιτάξουμε από μια άλλη οπτική, να αμφισβητήσουμε βεβαιότητες που θεωρούσαμε αυτονόητες και, κυρίως, να ανακαλύψουμε ότι η σκέψη δεν είναι κατοχή απαντήσεων αλλά ικανότητα να αντέχεις τα ερωτήματα.
Ο άνθρωπος που μελετά δεν προσπαθεί να γίνει εγκυκλοπαίδεια. Προσπαθεί να κάνει πιο δύσκολο το να εξαπατηθεί -ακόμη και από τον ίδιο του τον εαυτό.
Η μελέτη δεν έχει ως σκοπό να γεμίσει τη μνήμη με ιδέες που δημιούργησαν άλλοι. Αντίθετα, αρχίζει όταν ο αναγνώστης παύει να αντιμετωπίζει το κείμενο ως αυθεντία και αρχίζει να συνομιλεί μαζί του. Να συμφωνεί, να αμφισβητεί, να αντιστέκεται. Να αναρωτιέται όχι μόνο τι λέει ένα βιβλίο, αλλά γιατί το λέει, μέσα σε ποιον κόσμο γεννήθηκε και ποια εικόνα του ανθρώπου και της κοινωνίας προϋποθέτει.
Η αυτονομία της σκέψης δεν σημαίνει να σκέφτεσαι χωρίς επιρροές- κάτι τέτοιο είναι αδύνατο. Σημαίνει να μπορείς να αναγνωρίζεις τις επιρροές που σε διαμορφώνουν και να τις υποβάλλεις στην κρίση σου. Να μη δέχεσαι ως φυσικό, αιώνιο ή αναπόφευκτο αυτό που είναι προϊόν ανθρώπινης δημιουργίας.
Και αυτό ακριβώς μπορεί να κάνει η μελέτη.
Κάθε βιβλίο μάς φέρνει αντιμέτωπους με ένα κομμάτι του ανθρώπινου φαντασιακού: με τρόπους που οι άνθρωποι επινόησαν για να κατανοήσουν τον κόσμο, να οργανώσουν την κοινωνία, να ορίσουν το καλό και το κακό, την ελευθερία και την αναγκαιότητα. Διαβάζοντας, λοιπόν, δεν συναντούμε μόνο συγγραφείς. Συναντούμε μορφές με τις οποίες ο άνθρωπος δημιούργησε τον κόσμο του.
Η μελέτη γίνεται έτσι πράξη ελευθερίας. Όχι επειδή μας απαλλάσσει από κάθε περιορισμό, αλλά επειδή μας επιτρέπει να δούμε τους περιορισμούς μας ως ιστορικά και ανθρώπινα δημιουργήματα -και επομένως ως κάτι που μπορεί να αμφισβητηθεί.
Ο αληθινός αναγνώστης δεν αναζητά ένα βιβλίο που θα του πει τι να πιστέψει. Αναζητά εκείνο που θα τον αναγκάσει να ξανασκεφτεί γιατί πιστεύει όσα πιστεύει.
Ίσως τελικά αυτή να είναι η ουσία της μελέτης: όχι να αποκτήσουμε περισσότερες βεβαιότητες, αλλά να αποκτήσουμε την ικανότητα να δημιουργούμε οι ίδιοι τις ερωτήσεις μας.
Γιατί η αυτονομία της σκέψης αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος δεν ρωτά πλέον μόνο «τι πρέπει να σκέφτομαι;», αλλά το πιο δύσκολο: «γιατί να σκέφτομαι έτσι;»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου