Το Αυγό του Φιδιού.

Το Αυγό του Φιδιού: Η Υπαρξιακή Φρίκη του Μπέργκμαν και το Θερμοκήπιο του Ολοκληρωτισμού.

Υπάρχουν φράσεις που η ιστορία και η τέχνη τις έχουν σμιλέψει με τέτοιο τρόπο, ώστε να μετατρέπονται σε διαχρονικά καμπανάκια κινδύνου για την ανθρωπότητα. Μία από αυτές είναι «το αυγό του φιδιού». Μια μεταφορά που περιγράφει τη γέννηση, την επώαση και τη σταδιακή ανάδυση του φασισμού, του ναζισμού και κάθε ακραίου κοινωνικού κακού. Η λογική της είναι απλή αλλά αμείλικτη: αν το ερπετό δεν εξουδετερωθεί όσο βρίσκεται ακόμα μέσα στο τσόφλι, η εκκόλαψή του θα φέρει μια ανεξέλεγκτη καταστροφή.

Αν και οι ρίζες της έκφρασης εντοπίζονται στον Ιούλιο Καίσαρα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ -όπου ο Βρούτος συλλογίζεται πως ο Καίσαρας πρέπει να θανατωθεί «μέσα στο τσόφλι του» προτού γίνει επικίνδυνος: «Πρέπει να τον δούμε σαν το αυγό του φιδιού που, αν εκκολαφθεί, θα γίνει από τη φύση του επικίνδυνο· γι' αυτό πρέπει να τον σκοτώσουμε μέσα στο τσόφλι»- η φράση ταυτίστηκε απόλυτα με την πολιτική ιστορία μέσα από το σινεμά. Συγκεκριμένα, μέσα από την ομώνυμη, εμβληματική ταινία του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν το 1977. ("Το Αυγό του Φιδιού"- "The Serpent's Egg").

📽Το Βερολίνο του 1923 ως Κοινωνικό Θερμοκήπιο.

Η ταινία αποτελεί μια ιδιαίτερη στιγμή στη φιλμογραφία του κορυφαίου Σουηδού δημιουργού. Ήταν η μοναδική αγγλόφωνη παραγωγή του στο Χόλιγουντ, γυρισμένη σε μια περίοδο που ο ίδιος είχε εγκαταλείψει τη Σουηδία λόγω δικαστικών περιπετειών με την εφορία.

Η υπόθεση μας μεταφέρει στο Βερολίνο του Νοεμβρίου του 1923, μέσα στη δίνη της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Παρακολουθούμε μια εβδομάδα από τη ζωή του Άμπελ Ρόζενμπεργκ (Ντέιβιντ Καραντάιν), ενός Αμερικανοεβραίου ακροβάτη, άνεργου και αλκοολικού, ο οποίος μετά την αυτοκτονία του αδελφού του προσπαθεί να επιβιώσει μαζί με την πρώην νύφη του, τη Μανουέλα (Λιβ Ούλμαν), που εργάζεται σε ένα παρακμιακό καμπαρέ.

Ο Μπέργκμαν αποτυπώνει ανάγλυφα την απόλυτη εξαθλίωση: ο ακραίος πληθωρισμός αναγκάζει τους ανθρώπους να κυκλοφορούν με βαλίτσες γεμάτες υποτιμημένα χαρτονομίσματα για ένα καρβέλι ψωμί, η πορνεία εκτινάσσεται και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια εκμηδενίζεται. Μέσα σε αυτό το νοσηρό περιβάλλον, οι δύο ήρωες βρίσκουν καταφύγιο σε μια κλινική, χωρίς να γνωρίζουν ότι γίνονται πειραματόζωα σε φρικτά ιατρικά πειράματα του Δρ. Βέργκερους (Χάιντς Μπένεντ), που μελετούν τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.

📽Η Φιλοσοφική και Ψυχολογική Διάσταση του Κακού.

Αν και ο Μπέργκμαν έγινε παγκοσμίως γνωστός για τις εσωτερικές, μεταφυσικές του αναζητήσεις (όπως το υπαρξιακό σκάκι με τον θάνατο στην Έβδομη Σφραγίδα ή η διάλυση της ταυτότητας στο Persona), στο "Αυγό του Φιδιού" μετατοπίζει το βλέμμα του στην πολιτική και κοινωνική ψυχολογία. Η ταινία δεν είναι μια απλή ιστορική αναδρομή, αλλά μια βαθιά φιλοσοφική σπουδή πάνω σε τρεις άξονες:

🎬Η Απώλεια της Βούλησης και η Απάθεια: Ο πρωταγωνιστής δεν είναι ήρωας, αλλά ένας παθητικός, τρομοκρατημένος άνθρωπος. Ο Μπέργκμαν δείχνει ότι ο ολοκληρωτισμός δεν επιβάλλεται μόνο με τη βία των όπλων, αλλά τρέφεται από την ηθική παράλυση των μαζών. Όταν η φτώχεια και ο φόβος εκμηδενίζουν την προσωπικότητα, οι άνθρωποι παύουν να λειτουργούν ως αυτόνομα ηθικά όντα.

🎬Ο Επιστημονικός Μηδενισμός: Ο Δρ. Βέργκερους ενσαρκώνει την απόλυτη διαστρέβλωση του Ορθού Λόγου. Αντιμετωπίζει τους ανθρώπους σαν βιολογικό υλικό, προαναγγέλλοντας τα ναζιστικά εγκλήματα. Είναι η προειδοποίηση του Μπέργκμαν για έναν κόσμο όπου η επιστήμη και η τεχνολογία, αποκομμένες από την ενσυναίσθηση και την ηθική, μετατρέπονται σε εργαλεία απόλυτης υποδούλωσης.

🎬Η Απόλυτη Σιωπή του Θεού: Σε αντίθεση με άλλα έργα του σκηνοθέτη όπου υπάρχει η αναζήτηση του θείου, εδώ ο Θεός είναι ολοκληρωτικά απών. Το Βερολίνο του Μεσοπολέμου παρουσιάζεται ως ένα πνευματικό κενό. Μέσα σε αυτή την έλλειψη ανώτερου ηθικού άξονα, ο φασισμός έρχεται να γεμίσει το κενό, προσφέροντας μια ψευδαίσθηση τάξης, δύναμης και σκοπού.

📽Το Διάφανο Τσόφλι του Σήμερα.

Στο συγκλονιστικό φινάλε της ταινίας, ο Δρ. Βέργκερους ξεστομίζει τα λόγια που έμειναν στην ιστορία του κινηματογράφου:

«Αν κοιτάξεις μέσα από το διάφανο τσόφλι, μπορείς ήδη να δεις το ερπετό τέλεια σχηματισμένο. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι είναι ανίκανοι για επανάσταση... Αλλά σε λίγα χρόνια, θα αποκτήσουν δύναμη».

Αν και η ταινία έλαβε μικτές κριτικές στην εποχή της -καθώς το κοινό ξαφνιάστηκε από το τόσο σκοτεινό και άμεσο πολιτικό της ύφος- σήμερα μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ.

Το «αυγό του φιδιού» δεν είναι ένα ιστορικό απολίθωμα του 1923 ή του 1977. Εκκολάπτεται ξανά κάθε φορά που μια κοινωνία βυθίζεται στην οικονομική απόγνωση, κάθε φορά που ο φόβος αντικαθιστά τον διάλογο, και κάθε φορά που η απάθεια μας κάνει να κλείνουμε τα μάτια απέναντι στη μισαλλοδοξία. Το ερπετό είναι πάντα ορατό μέσα από το διάφανο τσόφλι· το ερώτημα είναι αν θα επιλέξουμε να το δούμε πριν να είναι πολύ αργά.