Η ταξική καταγωγή της γοργόνας.

 

Η γοργόνα είναι ένα πλάσμα που γεννήθηκε έξω από την τάξη των ανθρώπων. Κι αυτό ακριβώς είναι που κάνει τον μύθο της πολιτικό. Δεν έχει πατρίδα, περιουσία, επάγγελμα ή τίτλο. Δεν κληρονομεί γη και δεν κατέχει μέσα παραγωγής. Ζει σε έναν χώρο που, πριν από κάθε νομική και οικονομική οριοθέτηση, παρουσιάζεται ως κοινός: τη θάλασσα.

Η θάλασσα όμως δεν είναι απλώς το φυσικό της περιβάλλον. Είναι ένας συμβολικός χώρος που βρίσκεται απέναντι στη στεριά της ιδιοκτησίας. Στη στεριά ο άνθρωπος χαράζει σύνορα, υψώνει φράχτες, καταγράφει περιουσίες και δημιουργεί ιεραρχίες. Στη θάλασσα τα όρια είναι ασταθή. Η γοργόνα, επομένως, κατοικεί σε έναν κόσμο που αντιστέκεται στην ανθρώπινη ανάγκη να μετατρέψει τα πάντα σε ιδιοκτησία.

Απέναντί της βρίσκεται ο ψαράς. Εκείνος ανήκει στην κοινωνία της εργασίας. Ρίχνει δίχτυα για να επιβιώσει και εξαρτάται από μια θάλασσα που δεν του ανήκει. Εδώ εμφανίζεται μια πρώτη ταξική αντίφαση: ούτε ο ψαράς ούτε η γοργόνα είναι πραγματικά κύριοι του φυσικού πλούτου. Ο ένας εργάζεται πάνω του, η άλλη ζει μέσα του. Κι όμως, κάποιος άλλος μπορεί να διεκδικήσει την ιδιοποίησή του.

Η πολιτική ιστορία της θάλασσας είναι, άλλωστε, και ιστορία ελέγχου. Εμπορικοί δρόμοι, λιμάνια, αλιευτικές ζώνες, ναυτιλιακά συμφέροντα και παράκτια γη μετατρέπουν έναν κοινό φυσικό χώρο σε οικονομικό πόρο. Η θάλασσα παύει να είναι απλώς φύση και γίνεται πεδίο ανταγωνισμού για πλούτο και εξουσία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η γοργόνα αποκτά μια διαφορετική σημασία. Είναι το πλάσμα που δεν έχει τίποτα να πουλήσει- εκτός από τη φωνή και το σώμα της, όταν η ανθρώπινη κοινωνία επιχειρεί να την εντάξει στους δικούς της κανόνες. Δεν παράγει για την αγορά και δεν συσσωρεύει πλούτο. Γι’ αυτό και η παρουσία της μοιάζει σχεδόν σκανδαλώδης μέσα σε μια κοινωνία που μετρά την αξία με βάση την κατοχή και την παραγωγή.

Η πιο χαρακτηριστική πολιτική στιγμή του μύθου έρχεται όταν η γοργόνα επιχειρεί να περάσει στη στεριά. Για να γίνει αποδεκτή, πρέπει να αλλάξει. Πρέπει να εγκαταλείψει την ουρά της και να αποκτήσει πόδια. Το σώμα της γίνεται έτσι το πεδίο μιας κοινωνικής διαπραγμάτευσης: για να εισέλθει στον ανθρώπινο κόσμο, πρέπει να εγκαταλείψει ένα μέρος της ταυτότητάς της.

Αυτό μπορεί να διαβαστεί ως αλληγορία της κοινωνικής ένταξης. Η κοινωνία δεν ζητά από το άτομο απλώς να συμμετάσχει· συχνά απαιτεί να προσαρμοστεί στους ήδη υπάρχοντες κανόνες της. Η διαφορετικότητα γίνεται αποδεκτή μόνο όταν καταστεί συμβατή με την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων.

Και εδώ η γοργόνα αποκτά ταξικό πρόσωπο.

Δεν είναι η πριγκίπισσα που πρέπει απλώς να βρει τον πρίγκιπά της. Είναι η ξένη που πρέπει να αλλάξει για να γίνει αποδεκτή. Είναι εκείνη που δεν διαθέτει κοινωνικό κεφάλαιο, περιουσία ή θέση. Η είσοδός της στη στεριά δεν είναι ελεύθερη· έχει κόστος.

Ο μύθος, επομένως, μπορεί να διαβαστεί ως μια ιστορία για την εξουσία που δεν χρειάζεται πάντοτε να ασκείται με βία. Μπορεί να ασκείται μέσω της κανονικότητας. Μέσω της απαίτησης να μιλάς τη σωστή γλώσσα, να έχεις το σωστό σώμα, τη σωστή εργασία, τη σωστή καταγωγή και, τελικά, τη σωστή θέση μέσα στην κοινωνία.

Η γοργόνα αντιστέκεται ακριβώς επειδή δεν χωράει εύκολα σε αυτή την ταξινόμηση.

Δεν είναι εργάτρια, αλλά δεν είναι και ιδιοκτήτρια. Δεν είναι άνθρωπος, αλλά διεκδικεί ανθρώπινη επιθυμία. Δεν είναι πολίτης, αλλά ζητά έναν κόσμο στον οποίο θα μπορούσε να ανήκει.

Γι’ αυτό η ταξική καταγωγή της γοργόνας δεν πρέπει να αναζητηθεί σε κάποιο γενεαλογικό δέντρο. Βρίσκεται στη σχέση της με την ιδιοκτησία και την εξουσία.

Η γοργόνα είναι το πλάσμα του «κανείς δεν μου ανήκει και τίποτα δεν μου ανήκει».

Και ίσως αυτή να είναι η πιο πολιτική πλευρά του μύθου. Σε έναν κόσμο όπου η κοινωνική θέση καθορίζεται όλο και περισσότερο από το τι κατέχεις, εκείνη έρχεται από έναν χώρο όπου η ίδια η έννοια της κατοχής μοιάζει ξένη.

Η γοργόνα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα μυθικό πλάσμα ανάμεσα στη θάλασσα και τη στεριά. Είναι μια αλληγορία για εκείνους που βρίσκονται ανάμεσα στις κοινωνικές κατηγορίες, για εκείνους που δεν έχουν πρόσβαση στα προνόμια της ιδιοκτησίας και για εκείνους που καλούνται διαρκώς να προσαρμοστούν σε έναν κόσμο που δεν σχεδιάστηκε για αυτούς.

Και η ουρά της, τελικά, δεν είναι μειονέκτημα.

Είναι το σημάδι ότι δεν έχει ακόμη υποταχθεί ολοκληρωτικά στη στεριά.