Όταν οι τοίχοι θυμούνται.

Υπάρχουν τόποι που δεν είναι απλώς τόποι. Είναι μνήμη συμπυκνωμένη σε πέτρα.

Η Πλατεία Αγίου Γεωργίου Καρύκη (γνωστή σήμερα ως Πλατεία Καρύτση), μικρή και κρυμμένη πίσω από τη Σταδίου, μοιάζει σήμερα να ανήκει σε μια άλλη Αθήνα. Τραπέζια, ποτήρια, φώτα, μουσικές, άνθρωποι που περνούν και άνθρωποι που μένουν. Κι όμως, στο κέντρο της στέκει ακόμη ένα κτήριο που κουβαλά μέσα στους τοίχους του μια παράξενη ιστορία της πόλης.

Ο «Παρνασσός» ιδρύθηκε μετά την απελευθέρωση από τους Οθωμανούς, όταν η Αθήνα αναζητούσε ακόμη τη δική της πνευματική μορφή. Εκεί συναντήθηκαν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών, εκεί ακούστηκαν ποιήματα, μουσική και επιστημονικός λόγος. Εκεί η γνώση δεν ήταν απλώς συσσώρευση πληροφοριών· ήταν μια πίστη στον άνθρωπο.

Ο «Παρνασσός» αποτελεί τον παλαιότερο και έναν από τους πιο εμβληματικούς πολιτιστικούς θεσμούς της ηπειρωτικής Ελλάδας. Ιδρύθηκε στην Αθήνα στις 24 Ιουνίου 1865 με πρωτοβουλία των τεσσάρων παιδιών του διακεκριμένου νομισματολόγου Παύλου Λάμπρου (με πρώτο πρόεδρο τον Μιχαήλ Λάμπρο) και αναγνωρίστηκε επίσημα ως μη κερδοσκοπικό σωματείο το 1875. Ο σύλλογος απέκτησε γρήγορα τεράστιο κύρος, λειτουργώντας ως μια άτυπη Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών χωρισμένη σε εξειδικευμένα τμήματα (Φιλολογικό, Αρχαιολογικό, Νομικό, Καλλιτεχνικό και Φυσιογνωστικό). Το 1872, με πρόταση του ποιητή Σπυρίδωνα Βασιλειάδη, ίδρυσε τη Νυκτερινή Σχολή για άπορα παιδιά, παρέχοντας δωρεάν βασική εκπαίδευση σε εργαζόμενους νέους. Εξέχοντα μέλη της ελληνικής διανόησης συνδέθηκαν μαζί του, όπως ο εθνικός ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (ο οποίος διετέλεσε επίτιμος πρόεδρος) και ο ποιητής Κωστής Παλαμάς. Από το 1890, ο σύλλογος στεγάζεται στο ιδιόκτητο, νεοκλασικό μέγαρο επί της Πλατείας Αγίου Γεωργίου Καρύτση 8, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Ιφικράτη Κοκκίδη. Το κτήριο περιλαμβάνει μια μεγαλοπρεπή Κεντρική Αίθουσα Εκδηλώσεων με εξαιρετική ακουστική, μια πολύτιμη Βιβλιοθήκη και μια μόνιμη Πινακοθήκη με περισσότερα από 250 έργα σπουδαίων Ελλήνων ζωγράφων.

Και ίσως γι’ αυτό η ιστορία του κτηρίου γίνεται ακόμη πιο οδυνηρή όταν φτάνει στα χρόνια της Κατοχής.

Το μέγαρο της Πλατείας Καρύτση επιτάχθηκε βίαια από τους Ναζί και μετατράπηκε στο διαβόητο Γερμανικό Ανώτατο Στρατοδικείο (Feldgericht des Befehlshabers Süd Griechenland).

Στις αίθουσες όπου άλλοτε οι Αθηναίοι άκουγαν κλασική μουσική και ποιητικές απαγγελίες, Γερμανοί στρατοδίκες δίκαζαν με συνοπτικές διαδικασίες Έλληνες αγωνιστές της Αντίστασης. Εκεί καταδικάστηκε, μεταξύ άλλων, τετράκις εις θάνατον ο εμβληματικός ήρωας της Αντίστασης και ιδρυτής της οργάνωσης ΠΕΑΝ, Κωστής Περρίκος. Οι καταδικασθέντες από το στρατοδικείο του «Παρνασσού» οδηγούνταν σχεδόν αμέσως στα καμιόνια του θανάτου με προορισμό το Σκοπευτήριο της Καισαριανής ή τις φυλακές Αβέρωφ. Οι δυνάμεις κατοχής δεν σεβάστηκαν την πολιτιστική κληρονομιά του Συλλόγου. Προχώρησαν σε συστηματική λεηλασία της πολύτιμη πινακοθήκης, κλέβοντας σπουδαία έργα Ελλήνων ζωγράφων τα οποία δεν βρέθηκαν ποτέ. 

Οι ίδιοι χώροι που είχαν φιλοξενήσει την ζωγραφική, την ποίηση και τη μουσική επιτάχθηκαν από τις γερμανικές αρχές και χρησιμοποιήθηκαν ως στρατοδικείο. Η ειρωνεία και συνάμα η τραγικότητα της ιστορίας. Εκεί όπου κάποτε η ανθρώπινη σκέψη προσπαθούσε να διευρύνει τα όρια της ελευθερίας, η εξουσία αποφάσιζε για τη ζωή και τον θάνατο ανθρώπων.

Η αίθουσα δεν άλλαξε.

Οι άνθρωποι άλλαξαν.

Και μαζί τους άλλαξε προσωρινά η σημασία της.

Αυτό είναι ίσως το πιο τρομακτικό πράγμα στην ιστορία των τόπων: οι τοίχοι δεν έχουν ηθική. Μπορούν να στεγάσουν μια βιβλιοθήκη ή ένα δικαστήριο, μια συναυλία ή μια καταδίκη. Η πέτρα παραμένει ίδια. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που της δίνει νόημα.

Έτσι, ο «Παρνασσός» έγινε για ένα διάστημα η παράδοξη σκηνή μιας αντιστροφής. Ο πολιτισμός βρέθηκε αντιμέτωπος με την εξουσία που ήθελε να τον υποτάξει. Η λέξη απέναντι στη διαταγή. Η σκέψη απέναντι στην επιβολή. Η αξιοπρέπεια απέναντι στον φόβο.

Κι έξω, η πόλη συνέχιζε να υπάρχει.

Αυτό κάνει την ιστορία ακόμη πιο ανατριχιαστική. Η Ιστορία δεν συμβαίνει πάντα σε τόπους απομονωμένους από την καθημερινότητα. Συχνά περνά ακριβώς δίπλα από το τραπέζι μας, κάτω από τα φώτα μιας πλατείας, ανάμεσα σε δύο ποτήρια που τσουγκρίζουν.

Σήμερα μπορεί κανείς να σταθεί μπροστά στην είσοδο του κτηρίου και να δει τη μαρμάρινη πλάκα. Μια μικρή επιφάνεια πέτρας απέναντι στον τεράστιο όγκο της λήθης.

Και τότε η πλατεία αλλάζει.

Δεν είναι πια μόνο μια πλατεία της Αθήνας. Είναι ένας τόπος όπου συνυπάρχουν, χωρίς να συμφιλιώνονται, δύο διαφορετικές όψεις του ανθρώπου.

Η μία γράφει ποιήματα, διδάσκει, ζωγραφίζει, τραγουδά, ανοίγει νυχτερινά σχολεία για παιδιά που εργάζονται και προσπαθεί να κάνει τη γνώση κτήμα περισσότερων.

Η άλλη χρησιμοποιεί τους ίδιους τοίχους για να καταδικάσει, να φοβίσει, να σκοτώσει.

Ίσως γι’ αυτό οι πόλεις χρειάζονται μνήμη. Όχι για να κατοικούν στο παρελθόν, αλλά για να μην ξεχνούν πόσο εύκολα μπορεί ο πολιτισμός να μετατραπεί σε σκηνικό της βαρβαρότητας.

Οι άνθρωποι αλλάζουν.

Οι εξουσίες περνούν.

Οι φωνές σβήνουν.

Οι τοίχοι όμως μένουν.

Και όταν η πόλη σωπαίνει για λίγο, ίσως ακούγεται ακόμη μέσα τους εκείνη η παλιά ερώτηση: τι θα στεγάσει άραγε αύριο ο άνθρωπος στους ίδιους τοίχους;

Το κάδρο.

Υπάρχουν άνθρωποι που περνούν τη ζωή τους κοιτάζοντας το κάδρο και ξεχνούν την εικόνα.

Το κάδρο ορίζει τα όρια. Αποφασίζει τι θα φανεί και τι θα μείνει έξω. Κάποτε είναι μια κορνίζα από ξύλο· άλλοτε μια κοινωνική θέση, ένας τίτλος, μια περιουσία, μια γνώμη, μια εικόνα που φτιάξαμε για τον εαυτό μας και ύστερα φοβηθήκαμε μήπως ραγίσει.

Έτσι μαθαίνουμε να ποζάρουμε μέσα στη ζωή. Να στεκόμαστε στο σωστό σημείο, με το σωστό χαμόγελο, κάτω από το σωστό φως. Κι όσο περισσότερο προσέχουμε το κάδρο, τόσο λιγότερο βλέπουμε αυτό που συμβαίνει μέσα του.

Γιατί η ζωή δεν υπήρξε ποτέ ακίνητη εικόνα. Κυλάει, μετακινείται, λερώνεται, αλλάζει φως. Άνθρωποι μπαίνουν και βγαίνουν από το πλάνο. Κάποιοι χάνονται πριν προλάβουμε να τους κοιτάξουμε πραγματικά.

Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο δεν είναι να έχουμε ένα όμορφο κάδρο, αλλά να μπορούμε κάποτε να το σπάσουμε.

Να βγούμε από τα όρια που μας έμαθαν να θεωρούμε φυσικά.

Και τότε να ανακαλύψουμε πως έξω από την εικόνα που φτιάξαμε για τη ζωή, αρχίζει η ίδια η ζωή.

Οι κακές συνήθειες.

Οι κακές συνήθειες έχουν κάτι από την αθωότητα της επανάληψης. Δεν μπαίνουν στη ζωή μας με θόρυβο· εγκαθίστανται αθόρυβα, σαν έπιπλα που στην αρχή ξενίζουν και ύστερα δεν τα βλέπουμε.

Στην αρχή τις επιλέγουμε. Ύστερα μας επιλέγουν εκείνες.

Ένα «μόνο σήμερα», ένα «δεν πειράζει», ένα «θα το κόψω αργότερα» και η εξαίρεση αρχίζει να γίνεται κανόνας. Η συνήθεια δεν χρειάζεται να μας πείσει. Χρειάζεται μόνο να μας γλιτώσει από την απόφαση. Κι έτσι, σιγά σιγά, η ελευθερία παραχωρεί τη θέση της στην ευκολία.

Το παράξενο είναι πως οι περισσότερες κακές συνήθειες δεν μοιάζουν αρχικά κακές. Έχουν τη μικρή τους ανταμοιβή: μια απόλαυση, μια ανακούφιση, μια φυγή. Το τίμημά τους έρχεται αργότερα, όταν η επανάληψη έχει ήδη γίνει χαρακτήρας.

Ίσως γι’ αυτό η πιο δύσκολη συνήθεια δεν είναι να κάνουμε κάτι που μας βλάπτει. Είναι να πιστεύουμε πως μπορούμε να το σταματήσουμε οποτεδήποτε.

Γιατί κάποτε ανακαλύπτουμε πως το «οποτεδήποτε» έχει γίνει «κάποτε».

Και τότε καταλαβαίνουμε πως οι συνήθειες δεν είναι απλώς πράξεις που επαναλαμβάνουμε.

Είναι μικρές αποφάσεις που, όταν επαναληφθούν αρκετά, αρχίζουν να αποφασίζουν για εμάς.

"Από παιδί θυμάμαι προσπαθώ

να κλέψω το γλυκό μέσα απ' το βάζο

με ξύλινα σπαθιά να πολεμώ

και μια ζωή στα πόδια να το βάζω

Μα ό, τι μας δένει στα παλιά

είναι οι κακές συνήθειες

το νιώθω τώρα καθαρά

πως είναι αργά γι' αλήθειες

Όλη μου η ζωή συνένοχη και πώς γουστάρω

τα πιο μεγάλα ψέματα στα πιο αθώα βλέμματα

όλη μου η ζωή συνένοχη και πώς γουστάρω

κάτι απογέματα με καφέ και τσιγάρο

Από παιδί θυμάμαι προσπαθώ

στα λάθη μου φτηνά να τη γλιτώσω

μου μάθαν να φοβάμαι ό, τι αγαπώ

και μια ζωή να φεύγω πριν να δώσω

Μα ό, τι μας δένει στα παλιά

είναι οι κακές συνήθειες

το νιώθω τώρα καθαρά

πως είναι αργά γι' αλήθειες

Όλη μου η ζωή συνένοχη και πώς γουστάρω

τα πιο μεγάλα ψέματα στα πιο αθώα βλέμματα

όλη μου η ζωή συνένοχη και πώς γουστάρω

κάτι απογέματα με καφέ και τσιγάρο."

🎶 Μουσική/Στίχοι: Πασχαλίδης Μιλτιάδης.

Ο αέρας και τ' αλάτι στο ποπ κορν.

 

Το ποπ κορν είναι μια παράξενη μικρή μεταμόρφωση.

Ένα σκληρό, ασήμαντο σπυρί καλαμποκιού μπαίνει στη φωτιά, θερμαίνεται, ανοίγει και φουσκώνει. Γεμίζει αέρα, πολλαπλασιάζει τον όγκο του και, ξαφνικά, γίνεται κάτι άλλο. Κι όμως, δεν είναι μόνο αέρας. Έχει μυρωδιά, υφή, γεύση. Λίγο αλάτι αρκεί για να το κάνει απολαυστικό.

Ίσως λοιπόν να μην είναι ο αέρας το πρόβλημα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο αέρας είναι όλο το περιεχόμενο.

Κάπως έτσι φουσκώνουν και οι άνθρωποι. Λίγη επιτυχία, λίγη δημοσιότητα, ένας τίτλος, μερικά χειροκροτήματα, λίγα χρήματα -και ξαφνικά το μικρό σπυρί αρχίζει να πιστεύει πως έγινε ολόκληρο βουνό.

Η εποχή μας, άλλωστε, ξέρει να φουσκώνει τα πράγματα. Μεγαλώνει την εικόνα, τη φήμη, τον αριθμό των ακολούθων, το βιογραφικό, τη σημασία της προσωπικής μας παρουσίας. Δεν αρκεί πια να είσαι· πρέπει να φαίνεσαι. Δεν αρκεί να γνωρίζεις· πρέπει να δηλώνεις ειδικός. Δεν αρκεί να πετύχεις· πρέπει να το ανακοινώσεις.

Ένας ολόκληρος πολιτισμός μοιάζει να λειτουργεί σαν μηχανή ποπ κορν.

Και δεν είναι απαραίτητα κακό να φουσκώνεις.

Το καλαμπόκι χωρίς τη θερμότητα θα έμενε κλειστό στο περίβλημά του. Ο άνθρωπος χωρίς λίγο όνειρο, λίγη φιλοδοξία, λίγη αυτοπεποίθηση, ίσως να μην τολμούσε ποτέ να ξεπεράσει τον εαυτό του.

Χρειαζόμαστε λοιπόν λίγο αέρα.

Αλλά ο αέρας από μόνος του δεν έχει γεύση.

Χρειάζεται το αλάτι.

Κι εκεί βρίσκεται ίσως η ουσία. Δεν είναι ο όγκος που κάνει κάτι σημαντικό. Είναι η γεύση που αφήνει.

Μπορεί κάποιος να έχει τίτλους, χρήματα, επιτυχίες και δημοσιότητα και, όταν φύγει ο θόρυβος, να μη μένει σχεδόν τίποτα. Κι ένας άλλος να έχει ελάχιστα, αλλά να αφήνει πίσω του μια παρουσία που θυμάσαι.

Ίσως το αλάτι της ζωής να είναι όλα εκείνα που δεν μετρώνται εύκολα: η ευγένεια, το χιούμορ, η γενναιοδωρία, η αξιοπρέπεια, η περιέργεια, η ικανότητα να χαίρεσαι χωρίς να χρειάζεται να το ανακοινώσεις.

Γιατί το ποπ κορν είναι κυρίως αέρας.

Κι όμως, κανείς δεν το τρώει για τον αέρα.

Το τρώει για τη γεύση.

Κάπως έτσι και με τους ανθρώπους. Δεν έχει τόση σημασία πόσο έχουν φουσκώσει, πόσο ψηλά έχουν ανέβει ή πόσο χώρο καταλαμβάνουν.

Σημασία έχει τι μένει όταν τελειώσει ο θόρυβος.

Γιατί ο αέρας μπορεί να μας κάνει μεγαλύτερους.

Το αλάτι όμως είναι αυτό που μας κάνει νόστιμους.

Όταν τα Μυαλά Παίρνουν Αέρα.

Κάποτε η κοινωνία φοβόταν μήπως ο άνθρωπος γίνει αλαζόνας. Μην πάρουν τα μυαλά του αέρα.  Σήμερα του προσφέρει καθημερινά λόγους για να γίνει αυτό.

Του δίνει αριθμούς για να μετρά την αξία του, οθόνες για να την επιδεικνύει, τίτλους για να την επιβεβαιώνει και κοινό για να τον χειροκροτεί. Του μαθαίνει πως η επιτυχία δεν είναι αρκετό να συμβεί· πρέπει να καταγραφεί, να φωτογραφηθεί, να αναρτηθεί και να μετρηθεί.

Κι έτσι η ζωή μετατρέπεται σιγά σιγά σε βιτρίνα.

Ο καθένας λίγο πιο σπουδαίος απ' όσο είναι, λίγο πιο επιτυχημένος, λίγο πιο απαραίτητος. Η αυτοπεποίθηση γίνεται αυτοθαυμασμός και η γνώση, παράσταση γνώσης. Η γνώμη παρουσιάζεται ως γεγονός και η προσωπική εμπειρία ως καθολική αλήθεια.

Κανείς δεν θέλει πλέον να φαίνεται πως ψάχνεται. Όλοι πρέπει να ξέρουν.

Κι όμως, ο άνθρωπος αρχίζει να μεγαλώνει πραγματικά όταν μπορεί να πει «δεν ξέρω», «έκανα λάθος», «χρειάζομαι βοήθεια». Αυτές οι μικρές φράσεις, τόσο φτωχές σε εντυπωσιασμό, είναι ίσως από τις τελευταίες αντιστάσεις απέναντι σε μια εποχή που απαιτεί διαρκώς να παρουσιαζόμαστε ως κάτι περισσότερο από αυτό που είμαστε.

Το παράξενο είναι πως όσο περισσότερα γνωρίζουμε για τον κόσμο, τόσο πιο εύκολα πιστεύουμε ότι τον καταλάβαμε.

Έχουμε κατακτήσει την τεχνολογία και δυσκολευόμαστε να κατακτήσουμε τον εαυτό μας. Μιλάμε αδιάκοπα και ακούμε όλο και λιγότερο. Έχουμε πρόσβαση σε σχεδόν τα πάντα και παρ' όλα αυτά δυσκολευόμαστε να ξεχωρίσουμε το σημαντικό από το ασήμαντο.

Κι ίσως κάπου εδώ βρίσκεται η παγίδα.

Να ανεβαίνεις τόσο πολύ, ώστε να ξεχνάς πως η απόσταση από το έδαφος δεν είναι ύψος· είναι απλώς απόσταση.

Και κάποια στιγμή, η πραγματικότητα έρχεται πάντα να μας θυμίσει πως κανείς δεν περπατά πάνω από τη γη.

Γι' αυτό, ας αφήνουμε λίγο χώρο και για την αμφιβολία. Είναι ο αέρας της που κρατά τα μυαλά μας στη θέση τους.

Το χειρουργείο δεν τελειώνει στο χειρουργείο...

Το τέλος του χειρουργείου δεν είναι η στιγμή που αφήνουμε το χειρουργικό πεδίο. Είναι η στιγμή που επιστρέφουμε την ευθύνη εκεί όπου πραγματικά ανήκει: στον άνθρωπο.

Τα εργαλεία αποσύρονται, το μικροσκόπιο απομακρύνεται, τα φώτα εξακολουθούν να καίνε πάνω από ένα σώμα που δεν είναι πια ακριβώς το ίδιο. Για εμάς, όμως, τίποτα δεν τελειώνει μαζί με τη συρραφή.

Εκεί, στο τέλος, αρχίζει μια άλλη μορφή χειρουργικής: η αναμονή. Η παρατήρηση. Η αμφιβολία. Η ανάγκη να δούμε όχι μόνο αν η επέμβαση ολοκληρώθηκε όπως σχεδιάστηκε, αλλά αν ο άνθρωπος θα επιστρέψει σε εκείνον τον εαυτό που μας εμπιστεύτηκε.

Στο χειρουργείο έχουμε σχέδιο. Όμως η πραγματικότητα δεν υπογράφει ποτέ το σχέδιό μας.

Γι’ αυτό το τέλος δεν είναι θρίαμβος. Είναι σιωπή.

Μια σύντομη στιγμή όπου ο χειρουργός μένει μόνος με όσα έκανε, με όσα δεν μπόρεσε να κάνει και κυρίως με όσα ακόμη δεν γνωρίζει.

Γιατί η επέμβαση τελειώνει όταν κλείνει το τραύμα.

Η ευθύνη όχι.

Πέρα από το Σχέδιο: η στιγμή της κρίσης.

Υπάρχει μια στιγμή στο χειρουργείο που όλα μοιάζουν να υπακούουν.

Το χέρι, το μάτι, η γνώση, η τεχνική, ο χρόνος. Όλα βρίσκονται στη σωστή θέση. Η επέμβαση εξελίσσεται όπως την έχουμε σχεδιάσει και, μέσα στη σιωπή της αίθουσας, γεννιέται μια επικίνδυνη αίσθηση: ότι για λίγο μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα.

Αν όλα πάνε καλά, εύκολα μπορεί να πιστέψουμε πως είμαστε θεοί.

Όμως η χειρουργική δεν αποκαλύπτει την αλήθεια της όταν όλα πηγαίνουν σύμφωνα με το σχέδιο.

Την αποκαλύπτει όταν κάτι στραβώσει.

Όταν ένα αγγείο αρχίσει να αιμορραγεί απρόσμενα. Όταν η ανατομία δεν είναι αυτή που περιμέναμε. Όταν ένας ιστός αντιδρά διαφορετικά. Όταν μια επιπλοκή εμφανίζεται εκεί όπου δεν την είχαμε προβλέψει.

Εκεί τελειώνει το σχέδιο.

Και αρχίζει η πραγματική χειρουργική.

Γιατί μπορούμε να είμαστε άριστοι όταν όλα εξελίσσονται όπως τα περιμένουμε. Το δύσκολο είναι να παραμείνουμε ψύχραιμοι όταν τίποτα πλέον δεν εξελίσσεται όπως το περιμέναμε.

Εκεί δεν μας σώζει η αυτοπεποίθηση. Μας σώζουν η γνώση, η εμπειρία, η ψυχραιμία, η κρίση. Και πάνω απ’ όλα, η επίγνωση ότι απέναντί μας δεν έχουμε ένα «περιστατικό», αλλά έναν άνθρωπο που μας έχει εμπιστευθεί κάτι που δεν μπορεί να μας επιστρέψει: τη ζωή του.

Δεν κρινόμαστε από το αν μπορούμε να αποφύγουμε κάθε επιπλοκή. Αυτό θα ήταν μια επικίνδυνη μορφή αλαζονείας.

Κρινόμαστε από το τι κάνουμε όταν η επιπλοκή εμφανιστεί.

Η χειρουργική δεν είναι η τέχνη του να μην κάνεις ποτέ λάθος. Είναι η τέχνη να αναγνωρίζεις έγκαιρα το απρόβλεπτο, να μην πανικοβάλλεσαι μπροστά του και να βρίσκεις τον δρόμο μέσα από αυτό.

Όταν όλα πάνε καλά, μπορεί για λίγο να νιώσουμε θεοί.

Όταν όμως κάτι στραβώσει, θυμόμαστε ποιοι και τι πραγματικά είμαστε.

Χειρουργοί. Και Άνθρωποι.

Και τότε αρχίζει η μεγαλύτερη ευθύνη μας.

Η λάμψη των νευρώνων.

Υπάρχει ένα φως που δεν το βλέπει το μάτι. Δεν πέφτει πάνω στα πράγματα· γεννιέται μέσα τους. Είναι η μικρή ηλεκτρική αναλαμπή ενός νευρώνα, μια στιγμή ύλης που παύει να είναι απλώς ύλη και γίνεται, χωρίς να το γνωρίζει, σκέψη.

Ίσως ο άνθρωπος να είναι αυτό το παράδοξο: μια ύλη που απέκτησε την ικανότητα να αναρωτιέται τι είναι η ύλη.

Μέσα στον εγκέφαλο δεν κατοικούν ιδέες όπως κατοικούν τα αντικείμενα σε ένα δωμάτιο. Δεν υπάρχει κάπου η μνήμη, κλεισμένη σε ένα συρτάρι, ούτε η αγάπη σε μια συγκεκριμένη γωνιά του εγκεφάλου. Υπάρχουν σχέσεις, διαδρομές, σιωπές και εκφορτίσεις. Κι όμως, από αυτή την άυλη τάξη της ύλης αναδύεται ένας ολόκληρος κόσμος.

Ένα πρόσωπο που δεν βρίσκεται πια μπροστά μας μπορεί να επιστρέψει από μια σπίθα. Μια μυρωδιά μπορεί να ανοίξει έναν χρόνο που θεωρούσαμε χαμένο. Μια λέξη μπορεί να ξυπνήσει έναν νεκρό έρωτα. Τίποτε δεν επιστρέφει πραγματικά· κι όμως όλα επιστρέφουν μέσα από τη μνήμη.

Εκεί βρίσκεται ίσως η βαθύτερη μυστηριότητα του εγκεφάλου: δεν παράγει μόνο εικόνες του κόσμου. Παράγει την εμπειρία ότι υπάρχει ένας κόσμος.

Οι νευρώνες δεν γνωρίζουν ότι φωτίζουν. Δεν γνωρίζουν το πρόσωπο που θυμόμαστε, τον φόβο που αισθανόμαστε, ούτε το όνομα που ψιθυρίζουμε μέσα μας. Κι όμως, από τη δική τους σιωπηλή συνεργασία γεννιέται εκείνος που γνωρίζει, θυμάται, φοβάται και αγαπά.

Ίσως λοιπόν η συνείδηση να μην είναι ένα φως που προστέθηκε στην ύλη, αλλά η στιγμή που η ύλη έγινε αρκετά περίπλοκη ώστε να αποκτήσει εσωτερικότητα.

Και τότε ο εγκέφαλος μοιάζει με νυχτερινό ουρανό.

Μόνο που τα άστρα του δεν βρίσκονται μακριά. Ανάβουν μέσα μας.

Και κάθε φορά που ένας νευρώνας λάμπει, ίσως δεν φωτίζεται απλώς ένας εγκέφαλος· για μια απειροελάχιστη στιγμή, το σύμπαν αποκτά έναν τρόπο να κοιτάζει τον εαυτό του.

Η μυστική λάμψη των αστέρων...

Κοιτάζουμε τα αστέρια και νομίζουμε πως βλέπουμε το φως. Ίσως όμως βλέπουμε τον χρόνο.

Κάθε λάμψη έρχεται αργά. Διασχίζει το σκοτάδι για χρόνια, αιώνες, χιλιετίες, ώσπου να συναντήσει ένα ανθρώπινο βλέμμα. Εκεί, για μια στιγμή, το άπειρο γίνεται ορατό. Κι ας έχει ίσως ήδη σβήσει η πηγή του.

Παράξενο: μπορεί να έχει πεθάνει αυτό που μας φωτίζει.

Ίσως αυτή να είναι η πιο κρυφή αλήθεια του ουρανού. Τίποτε δεν φτάνει σε εμάς ακριβώς τη στιγμή που συμβαίνει. Ζούμε πάντοτε λίγο μετά. Το παρόν είναι μια καθυστερημένη συνάντηση με ό,τι υπήρξε.

Και ο άνθρωπος;

Κι αυτός αφήνει πίσω του φως.

Ένα βλέμμα που θυμόμαστε όταν το πρόσωπο έχει χαθεί. Μια φράση που επιστρέφει χρόνια αργότερα. Ένα άγγιγμα που εξακολουθεί να υπάρχει χωρίς το χέρι. Η μνήμη είναι ίσως το δικό μας αστρικό στερέωμα: ένας ουρανός όπου επιβιώνουν πράγματα που ο χρόνος έχει ήδη πάρει.

Γι’ αυτό το σκοτάδι δεν είναι ποτέ εντελώς σκοτεινό.

Κάπου ταξιδεύει ακόμη κάτι που δεν γνωρίζει πως το περιμένουμε.

Και ίσως η ζωή να είναι ακριβώς αυτό: να προχωράς μέσα στη νύχτα, χωρίς βεβαιότητα πως υπάρχει φως μπροστά σου, ενώ όλο το διάστημα φωτίζεσαι από πράγματα που έχουν ήδη χαθεί.

Τα αστέρια δεν υπόσχονται αιωνιότητα.

Μόνο μια παράταση της παρουσίας.

Κι αυτή η παράταση, μέσα στο αχανές σκοτάδι, ίσως είναι ό,τι ονομάζουμε μυστική λάμψη.

Ο δρόμος των διάσημων αστέρων...

 

Υπάρχει ένας δρόμος που δεν χαράζεται πάνω στη γη. Δεν έχει πινακίδες, χιλιόμετρα ούτε προορισμό. Είναι ο δρόμος εκείνων που κάποτε έγιναν αστέρες -και μαζί με τη λάμψη τους απέκτησαν το παράξενο προνόμιο να τους κοιτούν όλοι.

Στην αρχή υπάρχει το φως. Ύστερα έρχεται το πλήθος, τα βλέμματα, οι φωτογραφίες, τα ονόματα που επαναλαμβάνονται μέχρι να μοιάζουν μεγαλύτερα από τον άνθρωπο που τα κουβαλά. Η φήμη κατασκευάζει ένα δεύτερο πρόσωπο: εκείνο που γνωρίζουν οι άλλοι.

Κι εκεί αρχίζει η παγίδα.

Ο διάσημος άνθρωπος δεν ζει πια μόνο τη ζωή του. Ζει και την εικόνα της. Κάθε κίνηση γίνεται θέαμα, κάθε σιωπή ερμηνεία, κάθε αδυναμία είδηση. Η ιδιωτικότητα γίνεται πολυτέλεια και η μοναξιά μπορεί να μεγαλώνει ακριβώς όσο μεγαλώνει το πλήθος.

Οι αστέρες της εποχής μας μοιάζουν με ουράνια σώματα που πρέπει διαρκώς να λάμπουν. Κανείς δεν αγοράζει εύκολα το σκοτάδι τους. Το κοινό θέλει το φως, η αγορά θέλει την εικόνα, η δημοσιότητα θέλει την επόμενη εμφάνιση.

Κι όμως, κάτω από τα φώτα υπάρχει πάντα ένας άνθρωπος που κάποτε ονειρεύτηκε απλώς να τον αγαπήσουν, να τον ακούσουν, να τον δουν.

Ίσως αυτή να είναι η πιο παράξενη ειρωνεία της δόξας:

όσο περισσότεροι σε κοιτούν, τόσο δυσκολότερο γίνεται να σε δει κάποιος πραγματικά.

Η λάμψη που κρύβει το σκοτάδι.

 

Ίσως η πιο επικίνδυνη μορφή φωτός να μην είναι εκείνη που τυφλώνει, αλλά εκείνη που αποκαλύπτει.

Στη «Λάμψη» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, την ταινία του 1980 που βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Στίβεν Κινγκ, το φως και το σκοτάδι δεν βρίσκονται πραγματικά σε αντίθετες πλευρές. Συνυπάρχουν. Το ένα γεννά το άλλο. Όσο περισσότερο φωτίζεται ο κόσμος, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται αυτό που κρυβόταν μέσα του.

Ο Τζακ Τόρανς φτάνει στο απομονωμένο ξενοδοχείο "Overlook" ως χειμερινός επιστάτης. Μαζί του η Γουέντι και ο μικρός Ντάνι. Το χιόνι κλείνει τους δρόμους, η απόσταση κόβει τις γέφυρες με τον έξω κόσμο και το ξενοδοχείο μετατρέπεται σιγά σιγά από τόπο διαμονής σε τόπο εγκλεισμού. Ένας άνθρωπος, ένα παιδί, μια γυναίκα και ένας τεράστιος χώρος γεμάτος σιωπή.

Μόνο που η σιωπή δεν είναι ποτέ πραγματικά άδεια.

Το Overlook κουβαλά το παρελθόν του. Οι διάδρομοι, τα δωμάτια, οι καθρέφτες, το αίμα, οι δίδυμες μορφές, το δωμάτιο 237, ο ανελκυστήρας που ανοίγει και ξεχύνεται στους διαδρόμους σαν να απελευθερώνει θαμμένες μνήμες· όλα μοιάζουν με διαφορετικές εκδοχές ενός παρελθόντος που αρνείται να πεθάνει.

Ο άνθρωπος συχνά πιστεύει ότι αφήνει πίσω του ό,τι έζησε. Ίσως όμως να συμβαίνει το αντίθετο. Ίσως το παρελθόν απλώς περιμένει την κατάλληλη σιωπή για να επιστρέψει. 

Και μέσα σε αυτή τη σιωπή υπάρχει ο Ντάνι.

Η «λάμψη» του είναι μια ικανότητα να βλέπει πέρα από την επιφάνεια. Να αισθάνεται αυτό που δεν έχει ακόμη συμβεί, να βλέπει αυτό που οι άλλοι δεν μπορούν να δουν. Είναι ένα χάρισμα που μοιάζει περισσότερο με βάρος. Γιατί η γνώση δεν απελευθερώνει πάντοτε. Υπάρχουν αλήθειες που, όταν φωτιστούν, δεν κάνουν τον κόσμο καλύτερο· απλώς τον κάνουν πιο δύσκολο να αγνοηθεί.

Ίσως αυτό να σημαίνει τελικά η λάμψη: όχι να βλέπεις περισσότερο, αλλά να μπορείς να δεις εκεί όπου οι άλλοι προτιμούν το σκοτάδι.

Ο Τζακ βρίσκεται στην αντίθετη πλευρά. Δεν βλέπει το σκοτάδι του· βυθίζεται μέσα του. Έρχεται στο Overlook για να γράψει και καταλήγει να γράφει την ίδια φράση ξανά και ξανά. Η δημιουργία γίνεται εμμονή. Η απομόνωση γίνεται παράνοια. Η οικογένεια, που υποτίθεται ότι θα ήταν καταφύγιο, μετατρέπεται σε αντικείμενο καταδίωξης.

Κι εδώ ο τρόμος του Κιούμπρικ γίνεται βαθύτερος από το υπερφυσικό.

Γιατί το πραγματικό τέρας δεν είναι απαραίτητα αυτό που εμφανίζεται στους διαδρόμους. Μπορεί να είναι εκείνο που περιμένει ήδη μέσα στον άνθρωπο.

Το ξενοδοχείο δεν χρειάζεται ίσως να δημιουργήσει τη βία. Αρκεί να της δώσει χώρο.

Η απομόνωση κάνει κάτι παράξενο στον άνθρωπο: αφαιρεί σταδιακά τους καθρέφτες που του προσφέρει η κοινωνία. Χωρίς τους άλλους, χωρίς την καθημερινότητα, χωρίς την επιστροφή στον κόσμο, ο άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να συνομιλεί μόνο με τον εαυτό του. Και κάποτε ο εαυτός αυτός μπορεί να αποκτήσει τη φωνή ενός άλλου.

Γι’ αυτό και το Overlook μοιάζει περισσότερο με ψυχή παρά με ξενοδοχείο. Έχει δωμάτια που δεν πρέπει να ανοίξουν, διαδρόμους που επαναλαμβάνονται, μνήμες που επιστρέφουν, πρόσωπα που εμφανίζονται εκεί όπου δεν θα έπρεπε να υπάρχουν.

Και έχει έναν λαβύρινθο.

Ο λαβύρινθος βρίσκεται έξω, όμως ο πραγματικός λαβύρινθος βρίσκεται μέσα στον Τζακ. Εκείνος χάνεται πρώτα στον εαυτό του και ύστερα στο χιόνι. Ο Ντάνι, αντίθετα, βρίσκει έναν τρόπο να επιστρέψει. Ίσως επειδή η παιδική του ματιά δεν έχει ακόμη γίνει φυλακή της βεβαιότητας.

Και η τελευταία φωτογραφία, με τον Τζακ ανάμεσα στους ανθρώπους του παρελθόντος του ξενοδοχείου, αφήνει ανοιχτό το πιο παράξενο ερώτημα: μήπως ο χρόνος δεν είναι ένας δρόμος που προχωρά μόνο προς τα εμπρός; Μήπως κάποια πράγματα δεν τελειώνουν, αλλά επαναλαμβάνονται μέσα σε διαφορετικά πρόσωπα;

Η «Λάμψη» του Κιούμπρικ είναι τελικά μια ταινία για το βλέμμα.

Για το παιδί που βλέπει πάρα πολλά.

Για τον άνδρα που δεν βλέπει τον εαυτό του.

Για το ξενοδοχείο που θυμάται.

Για το παρελθόν που επιστρέφει.

Για τον καθρέφτη που δεν δείχνει πάντοτε αυτό που περιμένουμε.

Και ίσως γι’ αυτό ο τίτλος της είναι τόσο ειρωνικός.

Γιατί η λάμψη δεν είναι απαραίτητα το αντίθετο του σκοταδιού.

Μπορεί να είναι η στιγμή που το σκοτάδι φωτίζεται αρκετά ώστε να αποκτήσει πρόσωπο.

Η κρυφή λάμψη των αστεριών.

 

Τα αστέρια δεν λάμπουν επειδή τα κοιτάζει κανείς. Λάμπουν μέσα στην απόσταση, εκεί όπου το φως χρειάζεται χρόνο για να φτάσει ως εμάς. Κάθε λάμψη είναι, κατά κάποιον τρόπο, μια καθυστερημένη άφιξη· κάτι που συνέβη πολύ πριν γίνει ορατό.

Ίσως γι’ αυτό η νύχτα έχει περισσότερη αλήθεια από τη μέρα. Το σκοτάδι δεν καταργεί το φως· το αποκαλύπτει. Όταν όλα γύρω σωπαίνουν, ακόμη και μια μικρή φωτεινή κουκκίδα αποκτά βάρος. Δεν χρειάζεται να φωνάξει για να υπάρξει.

Κάπως έτσι συμβαίνει και με τους ανθρώπους. Υπάρχουν λάμψεις που φαίνονται από μακριά -η δόξα, η επιτυχία, το όνομα, η εικόνα. Κι υπάρχουν άλλες, πιο κρυφές, που δεν ζητούν βλέμματα. Ένα βλέμμα που κράτησε λίγο περισσότερο. Μια πράξη που κανείς δεν έμαθε. Μια σιωπή που δεν πρόδωσε. Μια παρουσία που φώτισε έναν άνθρωπο χωρίς να το μάθει ποτέ.

Η πιο αληθινή λάμψη ίσως να μην είναι αυτή που κατακτά το βλέμμα, αλλά εκείνη που επιμένει μέσα στο σκοτάδι χωρίς να γνωρίζει αν κάποιος την βλέπει.

Και ίσως τα αστέρια να μας το θυμίζουν κάθε νύχτα: δεν είναι ανάγκη να είσαι κοντά για να φωτίζεις. Ούτε να σε βλέπουν για να λάμπεις.

Η Λάμψη Καίει...

Υπάρχουν πράγματα που δεν αντέχουν πολύ φως. Όχι επειδή είναι σκοτεινά, αλλά επειδή η λάμψη έχει τη δική της θερμοκρασία. Φωτίζει και συγχρόνως αποκαλύπτει, χαϊδεύει το βλέμμα και την ίδια στιγμή το αναγκάζει να μείνει εκεί, χωρίς καταφύγιο.

Η λάμψη γοητεύει τον άνθρωπο από τότε που σήκωσε για πρώτη φορά τα μάτια του προς τον ουρανό. Τα αστέρια, οι πυρσοί, τα χρυσά μέταλλα, τα φώτα των πόλεων, οι προβολείς μιας σκηνής. Ό,τι λάμπει μοιάζει να έχει ξεφύγει από τη συνηθισμένη μοίρα των πραγμάτων. Κι έτσι η επιθυμία γεννήθηκε πολλές φορές ως έλξη προς το φως.

Μα το φως δεν είναι αθώο.

Η δόξα έχει προβολείς. Η εξουσία έχει φώτα. Η δημοσιότητα έχει φλας. Ακόμη και η ομορφιά, όταν γίνεται αντικείμενο λατρείας, αρχίζει να απαιτεί από εκείνον που την κατέχει να παραμένει διαρκώς φωτεινός. 

Κι εκεί αρχίζει η καύση. Γιατί όποιος συνηθίσει να τον κοιτούν, κάποτε φοβάται τη στιγμή που δεν θα τον κοιτούν πια.

Ίσως αυτό να είναι το πιο παράξενο τίμημα της λάμψης: δεν αρκεί να λάμπεις· πρέπει συνεχώς να αποδεικνύεις ότι λάμπεις. Η στιγμή μετατρέπεται σε εικόνα, η εικόνα σε προσδοκία και η προσδοκία σε φυλακή. Το φως που κάποτε σε ανέδειξε αρχίζει να ζητά από σένα να του προσφέρεις τον εαυτό σου.

Και τότε η σκιά γίνεται καταφύγιο.

Δεν είναι τυχαίο που ο άνθρωπος αναζητά συχνά τη νύχτα αφού περάσει πολλές ώρες κάτω από τα φώτα. Στο σκοτάδι δεν χρειάζεται να είναι κανείς σπουδαίος, όμορφος, επιτυχημένος ή αψεγάδιαστος. Εκεί τα πράγματα επιστρέφουν στο φυσικό τους μέγεθος. Το πρόσωπο παύει να είναι εικόνα. Το βλέμμα παύει να είναι κοινό. Η ύπαρξη απαλλάσσεται για λίγο από την ανάγκη να φαίνεται.

Ίσως γι’ αυτό η αληθινή λάμψη να μην είναι εκείνη που τυφλώνει.

Να είναι εκείνη που περνά σχεδόν αθόρυβα από μέσα μας και αφήνει πίσω της κάτι που δεν χρειάζεται χειροκρότημα. Ένα βλέμμα. Μια πράξη. Μια σκέψη. Ένα πρόσωπο που δεν προσπάθησε να γίνει αστέρι και, παρ’ όλα αυτά, έμεινε φωτεινό στη μνήμη.

Γιατί τα αστέρια, όσο μακριά κι αν βρίσκονται, δεν μας αγγίζουν με τη φωτιά τους. Μας αγγίζει μόνο το φως τους.

Κι ίσως αυτό να είναι το μέτρο κάθε λάμψης: πόσο φως μπορεί να δώσει χωρίς να ζητήσει από τον άλλον να καεί.

"Από παιδί

Είμαι ένα σώμα που 'χει ρίζα στον αέρα

Σώμα φυγής

Μα εγώ παρέμεινα κι εσύ πήγες πιο πέρα

Μάταια σ' αναζητώ

Ό, τι και να θέλησα, άγρια μέλισσα

Και μου 'χει μείνει το κεντρί, στο χέρι βέρα

Ώρες μικρές στα σκοτεινά

Του πόνου πιάνω τη συχνότητα σε θέλω τραγικά

Στη ταραγμένη μου ψυχή

Θα είσαι πάντα εκκρεμότητα σαν πόρτα ανοιχτή

Που λείπεις, μου 'πεσε βαρύ

Με αναμνήσεις σιγοκαίγομαι και λιώνω σαν κερί

Κι αφού Θεός που συγχωρεί εγώ δε λέγομαι

Να καίγεσαι, όπως καίγομαι

Το ξέρω πως

Το μπλε στα μάτια μου δεν είναι ακρογιάλι

Λάμπω σαν φως

Μα το σκοτάδι στο σημάδι έχω βάλει

Αν με δεις, να θυμηθείς

Ότι με κατοίκησες κι ότι με νίκησες

Δίχτυ πως μ' έπιασε ο καημός απόψε πάλι

Ώρες μικρές στα σκοτεινά

Του πόνου πιάνω τη συχνότητα σε θέλω τραγικά

Στη ταραγμένη μου ψυχή

Θα είσαι πάντα εκκρεμότητα σαν πόρτα ανοιχτή

Που λείπεις, μου 'πεσε βαρύ

Με αναμνήσεις σιγοκαίγομαι και λιώνω σαν κερί

Κι αφού Θεός που συγχωρεί εγώ δε λέγομαι

Να καίγεσαι, όπως καίγομαι

Που λείπεις, μου 'πεσε βαρύ

Με αναμνήσεις σιγοκαίγομαι και λιώνω σαν κερί

Κι αφού Θεός που συγχωρεί εγώ δε λέγομαι

Να καίγεσαι, όπως καίγομαι..."

🎶 Ιουλία Καραπατάκη: "Ώρες Μικρές".

Πρώτη Εκτέλεση:Μαζωνάκης Γιώργος.

Μουσική/Στίχοι: Σαμπάνης Γιώργος/Γιαννατσούλια Ελένη.

Ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός.

Ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός.

Μα ποιος είπε πως ό,τι δεν είναι χρυσός δεν έχει αξία;

Υπάρχουν πράγματα που λάμπουν όχι επειδή είναι πολύτιμα, αλλά επειδή κάποτε τα άγγιξε το φως. Ένα βλέμμα, μια λέξη, ένα χέρι που απλώθηκε την κατάλληλη στιγμή. Μια ανάμνηση που δεν αγοράζεται και μια σιωπή που είπε περισσότερα απ’ όσα θα μπορούσε να πει μια ολόκληρη ζωή.

Ο χρυσός έχει τιμή. Η αξία όμως είναι άλλο πράγμα.

Η τιμή μετριέται· η αξία αναγνωρίζεται.

Κι ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος συχνά μπερδεύεται. Κυνηγά τη λάμψη του χρυσού και προσπερνά εκείνα που λάμπουν διαφορετικά. Θαυμάζει το ακριβό, επειδή μπορεί να το ονομάσει, ενώ δυσκολεύεται να εκτιμήσει το ανεκτίμητο, επειδή δεν χωρά σε αριθμούς.

Υπάρχει μια λάμψη που δεν αντανακλά το φως αλλά το δημιουργεί. Δεν βρίσκεται στο αντικείμενο· βρίσκεται σε αυτό που συμβαίνει ανάμεσα στον άνθρωπο και στο αντικείμενο. Ένα παλιό τραπέζι μπορεί να αξίζει περισσότερο από ένα καινούργιο κόσμημα, αν πάνω του έζησε μια οικογένεια. Ένα ξεθωριασμένο γράμμα μπορεί να είναι πολυτιμότερο από ένα χρηματοκιβώτιο γεμάτο μέταλλο.

Κάποτε, λοιπόν, που και που, η παλιά παροιμία χρειάζεται μια μικρή διόρθωση.

Ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός.

Και ευτυχώς.

Γιατί αν ήταν όλα χρυσός, θα είχαμε μάθει να μετράμε τη λάμψη.

Ενώ υπάρχουν λάμψεις που αξίζουν ακριβώς επειδή δεν μπορούν να τιμολογηθούν.

Η απατηλή λάμψη της δόξας.

 

Η δόξα έχει κάτι από φως και κάτι από παγίδα. Έρχεται από μακριά, αστράφτει πάνω στο πρόσωπο, μεγαλώνει το περίγραμμα του ανθρώπου και τον κάνει, για λίγο, να πιστεύει πως ξέφυγε από τη μικρότητα της ύπαρξης. Μα το φως που έρχεται από τα βλέμματα των άλλων δεν είναι ποτέ δικό μας. Είναι δανεικό, κι ό,τι δανείζεται κανείς κάποτε επιστρέφεται.

Η δόξα δεν κατοικεί σε εκείνον που την αποκτά. Κατοικεί στα μάτια εκείνων που τον κοιτούν. Γι’ αυτό και είναι τόσο εύθραυστη. Ένα πλήθος μπορεί σήμερα να υψώνει έναν άνθρωπο και αύριο να μην θυμάται ούτε το όνομά του. Η ίδια πλατεία που χειροκροτεί μπορεί να γίνει σιωπή. Το ίδιο φως που αποκαλύπτει μπορεί ξαφνικά να σβήσει.

Κι ίσως εκεί βρίσκεται η απάτη της: μας πείθει πως η λάμψη είναι ουσία. Πως επειδή μας βλέπουν, υπάρχουμε περισσότερο. Πως επειδή μας θαυμάζουν, αξίζουμε περισσότερο. Έτσι ο άνθρωπος αρχίζει να ζει όχι μέσα στη ζωή του αλλά μέσα στην αντανάκλασή της.

Η δόξα μοιάζει με καθρέφτη που μεγαλώνει το είδωλο και μικραίνει το πρόσωπο.

Κάποτε, όμως, τα φώτα χαμηλώνουν. Τα χειροκροτήματα αραιώνουν. Οι τίτλοι ξεθωριάζουν. Και μένει ο άνθρωπος απέναντι στον εαυτό του, χωρίς το πλήθος ανάμεσα στους δυο.

Τότε φαίνεται αν υπήρχε κάτι κάτω από τη λάμψη.

Γιατί η αληθινή αξία δεν χρειάζεται να φωτίζεται.

Και ίσως η μεγαλύτερη ελευθερία να είναι να μπορείς να φύγεις από τη σκηνή χωρίς να φοβάσαι πως, μαζί με τα φώτα, θα σβήσεις κι εσύ.

Η λάμψη ενός βλέμματος.

 

Υπάρχουν βλέμματα που κοιτούν και βλέμματα που αποκαλύπτουν. Το μάτι μπορεί να καταγράψει τον κόσμο, όμως το βλέμμα τον μεταμορφώνει. Μια στιγμή αρκεί για να περάσει μέσα από δυο μάτια κάτι που καμιά λέξη δεν θα προλάβαινε να πει.

Ίσως γι’ αυτό το βλέμμα να είναι η πιο αθόρυβη μορφή της αλήθειας. Δεν έχει φωνή, κι όμως προδίδει. Δεν αγγίζει, κι όμως μπορεί να διασχίσει την απόσταση ανάμεσα σε δύο σώματα σαν να μην υπήρξε ποτέ.

Η λάμψη του δεν βρίσκεται στο μάτι. Βρίσκεται σε εκείνο που ξαφνικά κατοικεί μέσα του: μια επιθυμία, μια μνήμη, ένας φόβος, μια αναγνώριση. Το φως γίνεται τότε σχεδόν υλικό· μια μικρή ρωγμή στο σκοτάδι, απ’ όπου φαίνεται για μια στιγμή ολόκληρος ο άνθρωπος.

Κι υπάρχουν βλέμματα που δεν τα ξεχνάς, όχι επειδή ήταν όμορφα, αλλά επειδή σε είδαν. Σε είδαν πριν προλάβεις να φορέσεις την ασφάλεια, την αδιαφορία, την περηφάνια σου. Σε είδαν όπως ίσως δεν τολμούσες να δεις εσύ τον εαυτό σου.

Ανάμεσα σε δύο ανθρώπους, το βλέμμα είναι το πρώτο άγγιγμα και πολλές φορές το τελευταίο. Μια συνάντηση μπορεί να αρχίσει χωρίς λέξη, να συνεχιστεί μέσα στη σιωπή και να τελειώσει πολύ αργότερα, όταν τα μάτια έχουν ήδη απομακρυνθεί.

Γιατί η λάμψη ενός βλέμματος δεν είναι φως που πέφτει πάνω μας.

Είναι φως που, για μια στιγμή, μας κάνει να υπάρχουμε μέσα στα μάτια κάποιου άλλου.

Η λάμψη των χειρουργικών προβολέων...

 

Τα φώτα του χειρουργείου δεν είναι σαν τα άλλα φώτα.

Δεν φωτίζουν τον κόσμο. Φωτίζουν ένα μικρό κομμάτι του ανθρώπου.

Κάτω από αυτά, το σώμα χάνει για λίγο την καθημερινή του μορφή. Δεν είναι πια πρόσωπο, κίνηση, φωνή, χειρονομία. Γίνεται ανατομία. Ένα τοπίο από ιστούς, αγγεία και νεύρα, όπου η ζωή περνά αθόρυβα από δρόμους που το μάτι πρέπει να γνωρίζει πριν ακόμη τους δει.

Κι εκεί αρχίζει μια παράξενη μέθη.

Όχι η μέθη της αναισθησίας. Εκείνη ανήκει στον ασθενή, στη χημεία, στην παράδοση του σώματος στον ύπνο.

Η άλλη μέθη ανήκει στο βλέμμα.

Το φως πέφτει πάνω στο χειρουργικό πεδίο και όλα γύρω του αποσύρονται. Ο χρόνος στενεύει. Ο χώρος μικραίνει. Ο κόσμος ολόκληρος μπορεί να βρίσκεται λίγα εκατοστά έξω από τον κύκλο του φωτός και, για εκείνη τη στιγμή, να μην υπάρχει.

Υπάρχει μόνο αυτό που βλέπεις.

Και αυτό που δεν πρέπει να πάψεις να βλέπεις.

Το χέρι κινείται, αλλά πίσω από την κίνηση υπάρχει η σκέψη. Το μάτι αναγνωρίζει, το μυαλό προβλέπει, το χέρι ακολουθεί. Η γνώση παύει να είναι λέξεις και γίνεται απόσταση, πίεση, γωνία, χρόνος.

Τα φώτα δεν αφήνουν χώρο για αφηρημάδα.

Ίσως γι’ αυτό μεθούν.

Επειδή κάτω από αυτά ο άνθρωπος βρίσκεται στην πιο παράξενη σχέση με την πραγματικότητα: τόσο κοντά της, ώστε σχεδόν εξαφανίζεται ο ίδιος μέσα σε αυτήν.

Κι όμως, όσο περισσότερο βυθίζεται στη λεπτομέρεια, τόσο πιο έντονα επιστρέφει η μεγάλη εικόνα.

Δεν είναι ένας εγκέφαλος.

Δεν είναι μια σπονδυλική στήλη.

Δεν είναι ένα χειρουργικό πεδίο.

Είναι ένας άνθρωπος.

Αυτό είναι το παράδοξο των φώτων του χειρουργείου: σε αναγκάζουν να βλέπεις το  χωρίς να ξεχνάς το άπειρο που κρύβεται πίσω του.

Κάποια στιγμή η επέμβαση τελειώνει. Τα εργαλεία αποσύρονται. Το φως παραμένει για λίγο ακόμη πάνω στο άδειο πεδίο. Και τότε ίσως καταλαβαίνεις πως η πραγματική μέθη δεν ήταν ποτέ το φως.

Ήταν η στιγμή που, μέσα στην απόλυτη σιωπή της συγκέντρωσης, ένα ανθρώπινο σώμα σου εμπιστεύτηκε τη ζωή του.

Και τα φώτα απλώς φρόντιζαν να βλέπεις.

Η άλλη μέθη...

 

Άλλο η αναισθησιολογική μέθη κι άλλο η μέθη του χειρουργείου.

Η πρώτη έχει φάρμακο. Η δεύτερη έχει συγκέντρωση. Η μία χαμηλώνει την ένταση της συνείδησης· η άλλη την ανεβάζει μέχρι το σημείο όπου όλα τα περιττά σιωπούν.

Στην αναισθησιολογική μέθη ο άνθρωπος παραδίδει για λίγο τον εαυτό του. Αφήνεται στη χημεία, στην παρακολούθηση, στα χέρια εκείνων που φροντίζουν να περάσει απέναντι από τον πόνο χωρίς να χρειαστεί να τον διασχίσει ολόκληρο. Είναι μια ελεγχόμενη απομάκρυνση από την πραγματικότητα.

Στο χειρουργείο συμβαίνει το αντίθετο.

Εκεί η πραγματικότητα γίνεται απόλυτη.

Το σώμα παύει να είναι η γνώριμη μορφή του ανθρώπου και γίνεται τοπίο. Ιστός, αγγεία, νεύρα, ανατομικές σχέσεις, μικροσκοπικές αποστάσεις. Ο χρόνος αποκτά άλλη πυκνότητα. Ένα δευτερόλεπτο μπορεί να χωρέσει μια απόφαση· μια κίνηση λίγων χιλιοστών μπορεί να χωρίσει το σωστό από το μοιραίο.

Κι εκεί εμφανίζεται μια παράξενη μέθη.

Δεν είναι ζάλη. Δεν είναι φυγή. 

Είναι η κατάσταση εκείνη όπου ο νους προσκολλάται τόσο απόλυτα σε αυτό που συμβαίνει μπροστά του, ώστε ο κόσμος γύρω του χάνει για λίγο την υπόστασή του. Δεν υπάρχει χθες ούτε αύριο. Υπάρχει μόνο το επόμενο χιλιοστό.

Ίσως αυτή να είναι η πιο παράξενη μορφή μέθης: να είσαι περισσότερο ξύπνιος από ποτέ.

Ο χειρουργός δεν ξεχνά την πραγματικότητα· βυθίζεται μέσα της. Το βλέμμα γίνεται εργαλείο, το χέρι γίνεται σκέψη και η σκέψη περνά μέσα από τα δάχτυλα. Η γνώση, που μέχρι εκείνη τη στιγμή κατοικούσε στα βιβλία, στις εικόνες, στις ανατομικές περιγραφές, αποκτά ξαφνικά βάθος, υφή και ευθύνη.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την ένταση υπάρχει κάτι σχεδόν υπνωτικό. Η επανάληψη των κινήσεων, ο ρυθμός των εργαλείων, η σιωπή που δεν είναι ποτέ απόλυτη, οι οθόνες, το φως, η ακινησία του σώματος. Ένας ολόκληρος κόσμος συμπυκνώνεται σε μια μικρή περιοχή και ο χειρουργός καλείται να κατοικήσει εκεί.

Ίσως γι’ αυτό το χειρουργείο να μοιάζει κάποιες φορές με μέθη χωρίς κρασί και χωρίς φάρμακο.

Μια μέθη της ακρίβειας.

Μόνο που αυτή η μέθη έχει ένα όριο που δεν επιτρέπεται να ξεχαστεί: απέναντι από το βλέμμα δεν βρίσκεται ένα αντικείμενο, αλλά ένας άνθρωπος. Και όταν η συγκέντρωση γίνεται σχεδόν απόλυτη, εκεί ακριβώς πρέπει να παραμένει ζωντανή η επίγνωση της ευθύνης.

Γιατί η αληθινή μέθη του χειρουργείου δεν είναι να ξεχάσεις ποιος είσαι.

Είναι, για λίγες ώρες, να ξεχάσεις σχεδόν τα πάντα -εκτός από το ότι στα χέρια σου βρίσκεται ένας άλλος άνθρωπος.

Μεθύστε.

 

«Πρέπει να είστε πάντα μεθυσμένοι». Ο Μπωντλαίρ το λέει σαν προσταγή, μα πίσω από την προσταγή κρύβεται μια βαθύτερη ανάγκη: να μην αφήσουμε τον χρόνο να γίνει η μόνη πραγματικότητα της ζωής μας.

Γιατί ο άνθρωπος δεν αντέχει εύκολα τη νηφαλιότητα της ύπαρξης. Ξυπνά, εργάζεται, συναλλάσσεται, περιμένει, γερνά. Οι ώρες περνούν χωρίς να ρωτούν αν προλάβαμε να τις ζήσουμε. Κι έτσι αναζητά κάτι που να διακόπτει αυτή τη μηχανική συνέχεια. Ένα ποτήρι κρασί, ένα τραγούδι, ένας έρωτας, ένα ποίημα, μια θάλασσα που ανοίγει μπροστά στο βλέμμα. Όχι για να ξεφύγει από τη ζωή, αλλά για να την αισθανθεί πιο έντονα.

Το μεθύσι αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η χρησιμότητα. Εκεί όπου ένα πράγμα δεν χρειάζεται να υπηρετεί κανέναν σκοπό για να αποκτήσει αξία. Η μουσική δεν χρησιμεύει. Το ποίημα δεν παράγει. Ο έρωτας δεν υπακούει σε λογιστικά βιβλία. Κι όμως, μέσα σ’ αυτά κατοικεί κάτι που η καθημερινότητα αδυνατεί να μετρήσει.

Ίσως γι’ αυτό ο Μπωντλαίρ βάζει δίπλα στο κρασί την ποίηση και την αρετή. Το ουσιαστικό δεν είναι με τι μεθάς, αλλά από τι αφήνεσαι να καταληφθείς. Να υπάρχει κάτι που να διαταράσσει τη στερεότητα του εαυτού, να ανοίγει μια ρωγμή στη συνήθεια, να κάνει τον κόσμο για μια στιγμή λιγότερο δεδομένο.

Γιατί η νηφαλιότητα δεν είναι πάντοτε καθαρότητα. Μπορεί να είναι και παραίτηση. Μπορεί να είναι η τέχνη με την οποία συνηθίζουμε το απαράδεκτο, μέχρι να πάψει να μας ενοχλεί. Να βλέπουμε την αδικία και να την ονομάζουμε πραγματικότητα, τη μοναξιά και να την ονομάζουμε ωριμότητα, την απουσία νοήματος και να την ονομάζουμε λογική.

Το μεθύσι, αντίθετα, είναι μια μικρή ανυπακοή απέναντι στο αυτονόητο.

Κάθε άνθρωπος έχει το δικό του ποτό του χρόνου. Άλλος μεθά με μια φωνή, άλλος με ένα βιβλίο, άλλος με ένα σώμα, άλλος με μια ιδέα. Κάποιος κοιτάζει έναν πίνακα και ξεχνά την ώρα. Κάποιος άλλος περπατά μόνος και ξαφνικά αισθάνεται πως ο κόσμος δεν είναι αυτό που νόμιζε. Εκείνη τη στιγμή δεν έχει σταματήσει ο χρόνος. Έχει σταματήσει, για λίγο, η εξουσία του πάνω μας.

Κι αυτό ίσως είναι το μυστικό του Μπωντλαίρ.

Δεν μας καλεί να μεθύσουμε για να ξεχάσουμε ότι θα πεθάνουμε. Μας καλεί να μεθύσουμε επειδή θα πεθάνουμε.

Να βρούμε μέσα στη σύντομη διάρκεια κάτι που να μην υπακούει στη διάρκεια. Κάτι που να μην προσμετριέται σε ώρες, χρόνια και ημερομηνίες. Γιατί ο άνθρωπος δεν χάνει τη ζωή του μόνο όταν πεθαίνει. Τη χάνει και όταν περνά από μέσα της χωρίς να έχει υπάρξει πραγματικά.

Μεθύστε, λοιπόν.

Όχι απαραίτητα από κρασί.

Μεθύστε από εκείνο που σας κάνει να ξεχνάτε για λίγο πως ο χρόνος περνά.

Και ίσως, τότε, να είναι ο χρόνος που θα ξεχάσει για λίγο εμάς.

"Πρέπει να ‘σαι πάντα μεθυσμένος.

Εκεί είναι όλη η ιστορία: είναι το μοναδικό πρόβλημα.

Για να μη νιώθετε το φριχτό φορτίο του Χρόνου

που σπάζει τους ώμους σας και σας γέρνει στη γη,

πρέπει να μεθάτε αδιάκοπα. Αλλά με τι;

Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει.

Αλλά μεθύστε.

Και αν μερικές φορές, στα σκαλιά ενός παλατιού,

στο πράσινο χορτάρι ενός χαντακιού,

μέσα στη σκυθρωπή μοναξιά της κάμαράς σας,

ξυπνάτε, με το μεθύσι κιόλα ελαττωμένο η χαμένο,

ρωτήστε τον αέρα, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι,

το κάθε τι που φεύγει, το κάθε τι που βογκά,

το κάθε τι που κυλά, το κάθε τι που τραγουδά,

ρωτήστε τι ώρα είναι,

και ο αέρας, το κύμα, το άστρο, το πουλί, το ρολόι,

θα σας απαντήσουν:

– Είναι η ώρα να μεθύσετε!

Για να μην είσαστε οι βασανισμένοι σκλάβοι του Χρόνου,

μεθύστε, μεθύστε χωρίς διακοπή!

Με κρασί, με ποίηση ή με αρετή, όπως σας αρέσει."

✒️Σαρλ Μπωντλαίρ, "Μεθύστε."

Το κρασί των δειλών.

 

Υπάρχουν άνθρωποι που δεν φοβούνται τη ζωή· φοβούνται αυτό που θα τους ζητήσει η ζωή αν την κοιτάξουν κατάματα. Έτσι ανακαλύπτουν τα δικά τους κρασιά. Δεν είναι πάντα κόκκινα, ούτε βρίσκονται μέσα σε ποτήρια. Μπορεί να είναι μια δικαιολογία, μια συνήθεια, μια σιωπή, μια ιδέα που επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε να μοιάζει με αλήθεια. Το κρασί των δειλών δεν μεθά το σώμα. Μεθά τη συνείδηση.

Ο φόβος, όταν δεν ομολογείται, μεταμφιέζεται. Φοράει τη σοβαρότητα του λογικού ανθρώπου, τη φρονιμάδα του συνετού, την υπομονή εκείνου που «ξέρει πώς είναι τα πράγματα». Κάποτε μάλιστα αποκτά και ηθικό μεγαλείο. Η υποχώρηση ονομάζεται συμβιβασμός, η σιωπή ωριμότητα, η αδυναμία ρεαλισμός. Έτσι ο άνθρωπος μπορεί να κοιμάται ήσυχος χωρίς ποτέ να έχει πραγματικά ησυχάσει.

Ίσως γι’ αυτό η δειλία είναι πιο ύπουλη από τον φόβο. Ο φόβος είναι καθαρός. Σου λέει πως κινδυνεύεις. Η δειλία, αντίθετα, σου ψιθυρίζει πως δεν αξίζει να προσπαθήσεις. Δεν κλείνει την πόρτα· σε πείθει πως δεν υπάρχει λόγος να βγεις.

Κι ύστερα υπάρχει η αγορά. Εκεί το κρασί των δειλών εμφιαλώνεται μαζικά. Πουλιέται ως ασφάλεια, ως επιτυχία, ως κανονικότητα. Ένα ολόκληρο σύστημα μπορεί να ζει από ανθρώπους που φοβούνται να χάσουν ακόμη κι εκείνα που τους κάνουν δυστυχισμένους. Γιατί η ελευθερία έχει κόστος: απαιτεί να αφήσεις κάτι πίσω. Και ο άνθρωπος συχνά προτιμά μια γνωστή φυλακή από μια άγνωστη έξοδο.

Ο Λουντέμης, όμως, δεν αφήνει εύκολα τον άνθρωπο να κρυφτεί πίσω από τις λέξεις. Η ζωή, όταν γίνεται αληθινή, ζητάει παρουσία. Ζητάει να πάρεις θέση, να αγαπήσεις χωρίς εγγύηση, να αντισταθείς χωρίς βεβαιότητα πως θα νικήσεις, να περπατήσεις ακόμη κι όταν ο δρόμος δεν έχει χνάρια.

Γιατί η γενναιότητα δεν είναι η απουσία του φόβου. Είναι η στιγμή που ο φόβος παύει να αποφασίζει για λογαριασμό σου.

Ίσως τελικά οι πιο επικίνδυνοι μεθυσμένοι να μην είναι εκείνοι που έχουν πιει πολύ, αλλά εκείνοι που έχουν πιει αρκετά από το κρασί των δικαιολογιών ώστε να ξεχάσουν πως κάποτε ήθελαν να ζήσουν αλλιώς.

Και όταν αδειάσει το ποτήρι, μένει πάνω στο τραπέζι η μόνη ερώτηση που δεν μεθά ποτέ:

ποιος φοβήθηκε περισσότερο -εκείνος που τόλμησε ή εκείνος που δεν έζησε;