Ο Αιθέρας της γεύσης.

Η λέξη Αιθέρας έχει βαθιές ρίζες στην ελληνική φιλοσοφία και τη γλώσσα. Στην αρχαία σκέψη ήταν ο φωτεινός ουρανός, η καθαρή ουσία που βρισκόταν πάνω από τον γήινο κόσμο. Αργότερα, στον Αριστοτέλη, έγινε το πέμπτο στοιχείο, η πεμπτουσία: εκείνο που συμπλήρωνε τη γη, το νερό, τον αέρα και τη φωτιά και ανήκε στον ουράνιο κόσμο.

Στην καθημερινή γλώσσα ο αιθέρας απέκτησε μια πιο ποιητική σημασία. Είναι το ανάλαφρο, το καθαρό, το εκλεπτυσμένο, αυτό που μοιάζει να βρίσκεται λίγο πάνω από την ύλη. Στην επιστήμη υπήρξε κάποτε η υποθετική ουσία μέσα από την οποία θεωρήθηκε ότι ταξιδεύει το φως. Η επιστήμη τον εγκατέλειψε, η λέξη όμως παρέμεινε.

Και ίσως ο Αιθέρας να μπορεί να επιστρέψει εκεί όπου η ύλη γίνεται απόλαυση: στο φαγητό. Στην επιστήμη της γαστρονομίας.

Γιατί ένα σπουδαίο πιάτο δεν είναι απλώς τα υλικά του. Είναι η στιγμή κατά την οποία τα υλικά παύουν να είναι ξεχωριστά πράγματα και γίνονται κάτι περισσότερο από το άθροισμά τους. Η ντομάτα, το λάδι, το αλάτι, το ψωμί, το κρασί, το βότανο, η φωτιά· όλα παραμένουν ύλη, αλλά κάποια στιγμή δημιουργούν μια άλλη ποιότητα.

Εκεί βρίσκεται ο αιθέρας της γεύσης.

Δεν είναι μια ακόμη γεύση. Είναι αυτό που μένει όταν όλες οι γεύσεις έχουν ήδη μιλήσει.

Η γαστρονομία συχνά αναζητά το εντυπωσιακό: περισσότερα υλικά, πιο σύνθετες τεχνικές, περίτεχνες παρουσιάσεις, νέους συνδυασμούς. Όμως η πραγματική γεύση μπορεί να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Προς την αφαίρεση. Προς εκείνο το σημείο όπου δεν χρειάζεται να προσθέσεις τίποτε άλλο.

Όπως ο αρχαίος Αιθέρας ήταν η πεμπτουσία των ουράνιων πραγμάτων, έτσι και ένα πραγματικά ολοκληρωμένο φαγητό αναζητά τη δική του πεμπτουσία: την ουσία της γεύσης απαλλαγμένη από το περιττό.

Και τότε το φαγητό παύει να είναι απλώς τροφή.

Γίνεται μνήμη. Γίνεται τόπος. Γίνεται άνθρωπος.

Μια φέτα ψωμί με λάδι μπορεί να κουβαλά ένα καλοκαίρι. Ένα άρωμα βασιλικού μπορεί να ανοίξει ξαφνικά μια πόρτα προς μια παλιά αυλή. Η μυρωδιά του ψημένου ψωμιού μπορεί να φέρει πίσω ένα σπίτι που δεν υπάρχει πια. Η γεύση δεν βρίσκεται μόνο στη γλώσσα. Βρίσκεται και στον χρόνο.

Ίσως γι' αυτό τρώμε πολύ περισσότερο από όσο χρειάζεται για να επιβιώσουμε.

Τρώμε για να θυμηθούμε, να συναντηθούμε, να γιορτάσουμε, να παρηγορηθούμε. Το τραπέζι είναι ένας από τους παλαιότερους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος είπε στον άλλον: κάθισε εδώ, υπάρχει χώρος για σένα.

Και ανάμεσα στο φαγητό και στον άνθρωπο υπάρχει κάτι σχεδόν άυλο. Δεν είναι ούτε το υλικό ούτε η τεχνική. Είναι η ατμόσφαιρα, η προσμονή, η παρέα, η αφή, η μυρωδιά, η ανάμνηση. Είναι αυτό που δεν μπορεί να καταγραφεί εύκολα σε έναν κατάλογο.

Είναι ο Αιθέρας.

Ίσως, λοιπόν, η υψηλότερη μορφή γαστρονομίας να μην είναι εκείνη που προσπαθεί να κάνει το φαγητό να μοιάζει με κάτι άλλο, αλλά εκείνη που καταφέρνει να αποκαλύψει τι πραγματικά είναι.

Όπως ο Αιθέρας δεν ήταν ένα ακόμη στοιχείο αλλά η πεμπτουσία των ουρανών, έτσι και στη γεύση υπάρχει μια στιγμή όπου η τροφή ξεπερνά την ύλη της.

Και τότε, για μια μικρή στιγμή, το φαγητό δεν τρώγεται· αιωρείται.

Έξοδος ή διέξοδος;

 

Έξοδος ή διέξοδος;

Η έξοδος είναι η κίνηση προς τα έξω. Η διέξοδος είναι η δυνατότητα να βγεις από εκεί όπου έχεις εγκλωβιστεί.

Η έξοδος προϋποθέτει έναν δρόμο. Η διέξοδος προϋποθέτει ένα αδιέξοδο.

Και ίσως αυτή είναι η ουσιαστική διαφορά: έξοδος είναι να φύγεις· διέξοδος είναι να βρεις πώς θα φύγεις.

Υπάρχουν φορές που η πόρτα είναι ανοιχτή και δεν το βλέπουμε. Κι άλλες που δεν υπάρχει καμία πόρτα και πρέπει να την ανοίξουμε μόνοι μας.

Γιατί η έξοδος μπορεί να είναι απλώς μια επιλογή. Η διέξοδος, όμως, είναι συχνά μια κατάκτηση.

Οπτικά και διανοητικά αδιέξοδα.

 

Υπάρχουν αδιέξοδα που τα βλέπεις και άλλα που τα σκέφτεσαι.

Τα πρώτα έχουν έναν τοίχο μπροστά τους. Τα δεύτερα έχουν έναν τοίχο μέσα τους.

Το οπτικό αδιέξοδο είναι εύκολο να αναγνωριστεί. Ένας δρόμος που τελειώνει απότομα, μια πόρτα χωρίς έξοδο, ένα παράθυρο που ανοίγει πάνω σε έναν άλλο τοίχο. Το μάτι φτάνει μέχρι εκεί που του επιτρέπει ο χώρος. Σταματά. Δεν μπορεί να διαπραγματευτεί με την πραγματικότητα.

Το διανοητικό αδιέξοδο είναι πιο ύπουλο. Δεν έχει τοίχους, αλλά έχει όρια. Είναι η στιγμή που η σκέψη επαναλαμβάνει τον εαυτό της και, αντί να ανοίξει έναν δρόμο, επιστρέφει πάντοτε στο ίδιο σημείο. Μια πεποίθηση γίνεται συνήθεια, η συνήθεια γίνεται βεβαιότητα και η βεβαιότητα, χωρίς να το καταλάβουμε, γίνεται φυλακή.

Κάποτε δεν βλέπουμε επειδή δεν υπάρχει δρόμος.

Κάποτε δεν βλέπουμε τον δρόμο επειδή έχουμε αποφασίσει πού πρέπει να βρίσκεται.

Ίσως γι’ αυτό τα πιο δύσκολα αδιέξοδα δεν είναι αυτά που κλείνουν τον δρόμο αλλά εκείνα που κλείνουν τη φαντασία. Γιατί όταν δεν μπορείς να φανταστείς μια άλλη έξοδο, ακόμη και μια ανοιχτή πόρτα μοιάζει με τοίχο.

Η ελευθερία της σκέψης δεν βρίσκεται στο να έχεις πάντα μια απάντηση. Βρίσκεται στην ικανότητα να αμφισβητείς τον τρόπο με τον οποίο έθεσες την ερώτηση.

Και ίσως το πρώτο βήμα για να βγεις από ένα αδιέξοδο να μην είναι να προχωρήσεις.

Να κοιτάξεις αλλιώς.

Η θυσία για τη φύση...

 

Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν η φύση κινδυνεύει, δεν μένουν απέναντι στη φωτιά.

Μπαίνουν μέσα της.

Οι πυροσβέστες και οι εθελοντές δεν υπερασπίζονται μόνο δέντρα. Υπερασπίζονται έναν τόπο, τη μνήμη του, τα ζώα που δεν μπορούν να φύγουν, το νερό που θα χρειαστεί αύριο, τον αέρα που θα αναπνεύσουμε μεθαύριο.

Μέσα στη φωτιά η φύση παύει να είναι μια ωραία εικόνα. Γίνεται πραγματικότητα. Γίνεται καπνός, στάχτη, θερμότητα, κίνδυνος. Και τότε φαίνεται ποιος αντιλαμβάνεται το δάσος ως ζωντανό κόσμο και ποιος απλώς ως έκταση γης.

Ο πυροσβέστης που προχωρά προς τη φωτιά και ο εθελοντής που αφήνει το σπίτι του για να προστατεύσει ένα δάσος προσφέρουν κάτι πολύ περισσότερο από χρόνο και κόπο. Προσφέρουν το προσωπικό τους συμφέρον στην υπόθεση του κοινού αγαθού.

Δεν είναι ήρωες επειδή δεν φοβούνται.

Είναι άνθρωποι που, παρά τον φόβο, αποφασίζουν να σταθούν εκεί όπου χρειάζεται.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο αληθινή μορφή θυσίας: όχι ο θάνατος, αλλά η συνειδητή προσφορά ενός μέρους του εαυτού για να συνεχίσει κάτι μεγαλύτερο από εμάς να υπάρχει.

Ένα δέντρο που μένει όρθιο δεν γνωρίζει ποιος το έσωσε.

Ένα ζώο που βρίσκει ξανά το δάσος του δεν γνωρίζει ποιος μπήκε στη φωτιά.

Ένα παιδί που, χρόνια αργότερα, θα περπατήσει κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, ίσως δεν μάθει ποτέ το όνομα εκείνου που το προστάτευσε.

Κι όμως, κάποιος κάποτε στάθηκε εκεί.

Ανάμεσα στη φωτιά και στο δάσος.

Και διάλεξε το δάσος.

Με τίμημα την δικιά του ζωή.

Βρίσκοντας το νόημα της Κυριακής.

 

Τίποτε δεν κρατά για πάντα.

Ούτε το καλοκαίρι, ούτε η νεότητα, ούτε ένας έρωτας, ούτε μια Κυριακή. Κι όμως, ίσως ακριβώς γι’ αυτό αποκτούν αξία.

Έχουμε μάθει να φοβόμαστε το εφήμερο, σαν να είναι συνώνυμο του ασήμαντου. Θέλουμε τα πράγματα να διαρκούν για να πιστέψουμε πως άξιζαν. Να κρατήσουμε τη στιγμή, να παγώσουμε τον χρόνο, να κάνουμε τη χαρά μόνιμη. Μα η ζωή δεν είναι μουσείο. Δεν διατηρεί τα πάντα. Τα αφήνει να περνούν.

Και ίσως το νόημα δεν βρίσκεται στο να κρατήσεις κάτι για πάντα, αλλά στο να είσαι πραγματικά εκεί όσο διαρκεί.

Αυτό είναι το παράξενο μάθημα της Κυριακής.

Η Κυριακή μοιάζει με παρένθεση μέσα στον χρόνο. Δεν παράγει, δεν βιάζεται, δεν απαιτεί. Για λίγες ώρες ο άνθρωπος μπορεί να ξεχάσει πως η ζωή μετριέται με υποχρεώσεις, προθεσμίες και αποδόσεις. Ένα τραπέζι, ένας καφές, ένας περίπατος, λίγη μουσική, ένα παγωτό που λιώνει αργά στο χέρι.

Και ξαφνικά το εφήμερο αποκτά νόημα.

Το παγωτό, άλλωστε, γνωρίζει κάτι που εμείς δυσκολευόμαστε να αποδεχθούμε: η απόλαυση δεν χρειάζεται να είναι αιώνια για να είναι πραγματική. Λιώνει ακριβώς επειδή είναι παγωτό. Αν δεν έλιωνε, θα έπαυε να είναι αυτό που είναι.

Ίσως έτσι συμβαίνει και με τη ζωή.

Δεν αγαπάμε κάτι επειδή θα μείνει για πάντα. Το αγαπάμε επειδή υπήρξε. Επειδή πέρασε από τη ζωή μας και για λίγο την έκανε διαφορετική.

Η Κυριακή τελειώνει. Έρχεται η Δευτέρα, με τη δουλειά, τις υποχρεώσεις, τον θόρυβο και την επιστροφή στην κανονικότητα.

Αλλά η Κυριακή δεν απέτυχε επειδή τελείωσε.

Αυτό ακριβώς ήταν το νόημά της: ότι για λίγο δεν χρειαζόταν να κρατήσει τίποτε.

Ίσως τελικά η τέχνη της ζωής να μην είναι η τέχνη του να κρατάς.

Είναι η τέχνη του να αφήνεις κάτι να περάσει από μέσα σου χωρίς να το αφήσεις να περάσει απαρατήρητο.

Η τέχνη ως πράξη ελευθερίας.

Υπάρχουν εποχές που ο άνθρωπος δεν μπορεί να μιλήσει ελεύθερα. Κι όμως, κάπου ακούγεται ένα τραγούδι. Τότε η μουσική παύει να είναι απλώς τέχνη. Γίνεται τρόπος ύπαρξης. Γίνεται ένας άλλος δρόμος για να ειπωθούν όσα η εποχή απαγορεύει, όσα ο φόβος προσπαθεί να κάνει να σωπάσουν, όσα η εξουσία θα προτιμούσε να μείνουν χωρίς φωνή.

Ο Μίκης Θεοδωράκης κατάλαβε αυτή τη δύναμη της μουσικής όσο λίγοι. Δεν ήταν μόνο ότι μελοποίησε ποιητές. Ήταν ότι πήρε την ποίηση από το βιβλίο και την επέστρεψε στον άνθρωπο. Την έκανε τραγούδι, στόμα, συγκέντρωση, πορεία, μνήμη. Ο στίχος που μέχρι τότε ανήκε στη σιωπή μιας σελίδας μπορούσε ξαφνικά να γίνει κοινός τόπος μιας ολόκληρης κοινωνίας.

Κι εκεί βρίσκεται ίσως η μεγάλη ελληνική ιδιαιτερότητα του τραγουδιού. Η ποίηση δεν έμεινε κλεισμένη στις βιβλιοθήκες. Κατέβηκε στον δρόμο.

Ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Σεφέρης, ο Νερούδα και άλλοι ποιητές δεν έγιναν απλώς μουσικά κείμενα. Έγιναν φωνές που μπορούσε να τραγουδήσει ο καθένας. Ο άνθρωπος που δεν είχε διαβάσει ολόκληρο το ποίημα μπορούσε να γνωρίζει έναν στίχο του. Και μέσα από αυτόν τον στίχο να συναντά μια ολόκληρη εποχή.

Η μουσική έκανε κάτι παράδοξο: έδωσε στην ποίηση σώμα.

Ο στίχος χρειάζεται μάτια για να διαβαστεί. Το τραγούδι χρειάζεται ανθρώπους για να υπάρξει.

Και όταν πολλοί άνθρωποι τραγουδούν το ίδιο τραγούδι, κάτι αλλάζει. Για λίγα λεπτά η μοναξιά υποχωρεί. Ο καθένας παραμένει διαφορετικός, αλλά ανακαλύπτει ότι η φωνή του μπορεί να ενωθεί με τις φωνές των άλλων χωρίς να χάσει την ανθρώπινη ιδιαιτερότητά της.

Αυτό είναι ένα από τα βαθύτερα νοήματα της ελευθερίας.

Όχι να φωνάζουν όλοι το ίδιο.

Να μπορούν όλοι να έχουν φωνή.

Η μουσική δεν καταργεί τη διαφορά. Τη συντονίζει.

Γι' αυτό και η εξουσία συχνά φοβάται περισσότερο ένα τραγούδι από έναν λόγο. Ο λόγος μπορεί να παραμείνει ιδιωτικός, να διαβαστεί και να κλείσει ένα βιβλίο. Το τραγούδι όμως μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μπαίνει στη μνήμη. Επαναλαμβάνεται. Ταξιδεύει χωρίς άδεια.

Κανείς δεν μπορεί εύκολα να φυλακίσει ένα τραγούδι αφού έχει περάσει στα στόματα των ανθρώπων.

Η μουσική, βέβαια, δεν είναι από τη φύση της επαναστατική. Μπορεί να γίνει προπαγάνδα, καταναλωτικό προϊόν, υπόκρουση της εξουσίας ή ακόμη και τρόπος να ξεχάσουμε όσα θα έπρεπε να θυμόμαστε. Η ελευθερία της δεν βρίσκεται στις νότες από μόνες τους. Βρίσκεται στη σχέση που δημιουργείται ανάμεσα στη μουσική και στον άνθρωπο.

Και η Ελλάδα έχει γνωρίσει αυτή τη σχέση με έναν ιδιαίτερο τρόπο.

Εδώ το τραγούδι υπήρξε πολλές φορές κάτι περισσότερο από διασκέδαση. Έγινε τρόπος να μεταφέρεται η μνήμη από γενιά σε γενιά. Από το δημοτικό τραγούδι μέχρι το ρεμπέτικο και από εκεί στο έντεχνο, το τραγούδι κουβαλούσε μαζί του τόπους, απώλειες, έρωτες, ξενιτιά, φτώχεια, προσφυγιά, κοινωνικούς αγώνες.

Ο ελληνικός λαός δεν τραγουδούσε μόνο για να ξεχάσει.

Τραγουδούσε και για να θυμηθεί.

Ίσως γι' αυτό ο Μίκης Θεοδωράκης υπήρξε κάτι περισσότερο από ένας συνθέτης. Η μουσική του συναντήθηκε με μια κοινωνία που αναζητούσε τρόπους να εκφράσει την ιστορία της. Και η ιστορία αυτή δεν ήταν μόνο η επίσημη ιστορία των βιβλίων. Ήταν η ιστορία των ανθρώπων.

Των ανθρώπων που έχασαν.

Που εξορίστηκαν.

Που αγάπησαν.

Που περίμεναν.

Που αντιστάθηκαν.

Που γύρισαν.

Η Ελλάδα του Θεοδωράκη δεν είναι μια καρτ-ποστάλ με λευκά σπίτια και γαλάζια θάλασσα. Είναι μια Ελλάδα αντιφατική, πληγωμένη, περήφανη, θυμωμένη, τρυφερή. Μια χώρα που κουβαλάει αρχαίους μύθους και σύγχρονες ήττες, ποίηση και πολιτική, θάλασσα και προσφυγιά.

Και ίσως γι' αυτό η μουσική του μπόρεσε να συναντήσει τόσο βαθιά τον λαό.

Γιατί δεν προσπάθησε να τον παρουσιάσει τέλειο.

Τον πήρε όπως ήταν.

Η ποίηση έδωσε στη μουσική τις λέξεις. Η μουσική έδωσε στην ποίηση την κίνηση. Και ο λαός έδωσε και στους δύο το πραγματικό τους σώμα.

Εκεί ολοκληρώνεται το τρίγωνο: ποίηση, μουσική, λαός.

Η ποίηση σκέφτεται.

Η μουσική αισθάνεται.

Ο λαός θυμάται.

Και όταν αυτά τα τρία συναντώνται, δημιουργείται κάτι που δύσκολα ελέγχεται: συλλογική μνήμη.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο βαθύ πολιτικό νόημα της μουσικής. Όχι ότι λέει στους ανθρώπους τι να πιστέψουν. Αλλά ότι τους θυμίζει πως μπορούν να αισθανθούν μαζί.

Και ένας άνθρωπος που αισθάνεται μαζί με άλλους ανθρώπους δεν είναι πια μόνος.

Η ελευθερία αρχίζει πολλές φορές ακριβώς εκεί.

Σε μια φωνή που ξεκινά μόνη.

Και ξαφνικά γίνεται χορωδία.

Γι' αυτό κάποια τραγούδια δεν τελειώνουν όταν τελειώσει η μουσική.

Συνεχίζουν μέσα μας.

Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που τα τραγουδούν, η ελευθερία εξακολουθεί να έχει φωνή.

Η τέχνη του παγωτού.

 

Το παγωτό είναι μια μικρή φιλοσοφία της απόλαυσης.

Δεν είναι απλώς γάλα, κρέμα, ζάχαρη και άρωμα. Είναι η τέχνη να μετατρέπεις κάτι απλό σε μια στιγμή. Να παίρνεις τη γεύση και να της δίνεις χρόνο -έστω κι αν το παγωτό, από τη φύση του, δεν σου επιτρέπει να τον κρατήσεις για πολύ.

Γιατί το παγωτό έχει μια παράξενη σχέση με την ύπαρξη: είναι όμορφο επειδή λιώνει.

Αν έμενε για πάντα παγωμένο, θα έχανε κάτι από τη γοητεία του. Η απόλαυσή του βρίσκεται ακριβώς στην αντίστροφη μέτρηση. Κάθε κουταλιά είναι μια μικρή απώλεια. Κάθε λιωμένη σταγόνα υπενθυμίζει πως τίποτε απολαυστικό δεν μας ανήκει για πάντα.

Ίσως γι’ αυτό το παγωτό είναι περισσότερο τέχνη παρά γλυκό.

Η τέχνη του παγωτού αρχίζει από την ισορροπία. Η γλυκύτητα δεν πρέπει να σκεπάζει το άρωμα. Το κρύο δεν πρέπει να ακυρώνει τη γεύση. Η υφή πρέπει να είναι αρκετά απαλή ώστε να υποχωρεί στη γλώσσα, αλλά αρκετά συμπαγής ώστε να προλαβαίνει να αποκαλύψει τον εαυτό της.

Και ύστερα υπάρχει η μνήμη.

Το παγωτό είναι από εκείνα τα πράγματα που δεν τα γεύεται μόνο το στόμα. Τα γεύεται και η ηλικία μας. Μια βανίλια μπορεί να θυμίσει ένα καλοκαίρι. Μια σοκολάτα ένα παλιό ζαχαροπλαστείο. Ένα χωνάκι έναν δρόμο, μια πλατεία, μια Κυριακή, κάποιον άνθρωπο που ίσως δεν βρίσκεται πια εκεί.

Γι’ αυτό τα παιδιά τρώνε παγωτό με ενθουσιασμό, ενώ οι μεγάλοι συχνά το τρώνε με νοσταλγία.

Το παιδί βλέπει ένα γλυκό.

Ο ενήλικας, χωρίς να το καταλαβαίνει, τρώει λίγο από τον χρόνο του.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη τέχνη του παγωτού: να σε πείθει πως η ευτυχία δεν χρειάζεται να διαρκεί πολύ για να είναι αληθινή.

Αρκεί να προλάβεις να τη γευτείς πριν λιώσει.

Συννεφιασμένη Κυριακή.

 

Υπάρχουν τραγούδια που τα ακούμε και υπάρχουν τραγούδια που μας ακούν.

Η «Συννεφιασμένη Κυριακή» του Βασίλη Τσιτσάνη ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει κανείς την ιστορία της, ούτε να έχει ζήσει την εποχή που τη γέννησε. Αρκούν λίγες νότες για να αναγνωρίσει κάτι δικό του μέσα της: μια απώλεια, μια μοναξιά, μια Κυριακή που δεν κατάφερε να γίνει γιορτή.

Η Κυριακή είναι ίσως η πιο παράξενη ημέρα της εβδομάδας. Υπόσχεται ανάπαυση, αλλά αφήνει περισσότερο χώρο στη σκέψη. Τις καθημερινές ο άνθρωπος εργάζεται και προχωρά. Την Κυριακή σταματά- και τότε μπορεί να ακούσει όσα τις άλλες ημέρες σκεπάζει ο θόρυβος.

Γι' αυτό η συννεφιά της Κυριακής δεν είναι μόνο μετεωρολογική.

Είναι υπαρξιακή.

Ο ουρανός γίνεται καθρέφτης της ψυχής και η προσωπική λύπη αποκτά έναν ολόκληρο κόσμο γύρω της. Δεν είναι πια μόνο η λύπη ενός ανθρώπου. Είναι η λύπη μιας εποχής που βρίσκει στο τραγούδι έναν τρόπο να αναγνωρίσει τον εαυτό της.

Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δύναμη του λαϊκού τραγουδιού.

Δεν μιλά από ψηλά στον άνθρωπο. Μιλά από δίπλα του.

Δεν του εξηγεί τον πόνο του. Τον αναγνωρίζει.

Και αυτό είναι κάτι βαθύτερο από την παρηγοριά. Γιατί όταν κάποιος ακούει ένα τραγούδι και σκέφτεται «αυτό θα μπορούσα να το είχα πει εγώ», τότε η προσωπική του ιστορία παύει για λίγο να είναι μοναχική.

Ο Τσιτσάνης κατάφερε κάτι σπάνιο: να μετατρέψει το ατομικό συναίσθημα σε συλλογική μνήμη.

Η «Συννεφιασμένη Κυριακή» γεννήθηκε μέσα σε μια δύσκολη ιστορική περίοδο, όμως δεν έγινε ιστορικό τραγούδι με τον συνηθισμένο τρόπο. Δεν χρειάστηκε να αναφέρει γεγονότα, ημερομηνίες ή ονόματα. Η ιστορία πέρασε μέσα της σαν υγρασία στους τοίχους.

Αυτό είναι ίσως το μεγαλείο της τέχνης.

Η ιστορία γράφεται στα βιβλία.

Η μνήμη όμως γράφεται και στα τραγούδια.

Ένας λαός μπορεί να ξεχάσει ημερομηνίες, κυβερνήσεις και ονόματα. Δύσκολα ξεχνά ένα τραγούδι που έμαθε από τους γονείς του, που άκουσε σε ένα καφενείο, σε ένα σπίτι, σε μια παρέα, σε μια στιγμή προσωπικής δυστυχίας.

Το τραγούδι ταξιδεύει εκεί όπου δεν φτάνει το βιβλίο.

Και δεν ταξιδεύει μόνο με τη γνώση.

Ταξιδεύει με το συναίσθημα.

Από αυτή την άποψη, η «Συννεφιασμένη Κυριακή» βρίσκεται σε μια μεγάλη ελληνική παράδοση: στη συνάντηση της μουσικής με την καθημερινότητα. Ο καημός, η φτώχεια, ο έρωτας, η ξενιτιά, η απώλεια, η προσφυγιά, η αδικία δεν χρειάστηκε να μετατραπούν σε θεωρίες. Έγιναν στίχοι και μελωδίες.

Και κάποια στιγμή, έγιναν κοινό τραγούδι.

Αργότερα, ο Μίκης Θεοδωράκης θα συναντήσει αυτή τη λαϊκή παράδοση με έναν διαφορετικό κόσμο: την ποίηση. Θα πάρει τον Ρίτσο, τον Ελύτη, τον Σεφέρη, τον Νερούδα και θα επιχειρήσει να φέρει την υψηλή ποίηση κοντά σε ένα πολύ ευρύτερο ακροατήριο.

Η διαδρομή έχει σημασία.

Ο Τσιτσάνης έδειξε ότι ο λαϊκός άνθρωπος μπορεί να κάνει την προσωπική του πληγή τραγούδι.

Ο Θεοδωράκης έδειξε ότι η ποίηση μπορεί να γίνει τραγούδι του λαού.

Και ανάμεσά τους υπάρχει μια βαθιά συγγένεια: η μουσική δεν κατεβαίνει προς τον λαό· συναντά τον λαό.

Γιατί ο λαός δεν είναι ένα κοινό που περιμένει να του προσφέρουν πολιτισμό. Είναι ο ίδιος δημιουργός πολιτισμού. Τραγουδά αυτά που ζει, αυτά που θυμάται, αυτά που φοβάται, αυτά που επιθυμεί.

Κάποτε ένα τραγούδι γεννιέται από έναν άνθρωπο.

Μετά περνά σε δύο.

Ύστερα σε εκατό.

Και κάποια στιγμή δεν ανήκει πια σε κανέναν.

Ανήκει σε όλους.

Ίσως γι' αυτό η «Συννεφιασμένη Κυριακή» εξακολουθεί να ακούγεται. Όχι επειδή όλοι έζησαν την ίδια εποχή, αλλά επειδή όλοι, κάποτε, γνώρισαν τη δική τους συννεφιασμένη Κυριακή.

Κι εκεί βρίσκεται το παράδοξο της μουσικής.

Μπορεί να γεννηθεί από τον πιο προσωπικό πόνο και να καταλήξει να γίνει η πιο κοινή μας μνήμη.

Η συννεφιά περνά.

Η Κυριακή τελειώνει.

Ο άνθρωπος όμως συνεχίζει να τραγουδά.

Και όσο τραγουδά, δεν αφήνει τον πόνο του να γίνει σιωπή.

Η ελπίδα.

 

Το ουράνιο τόξο δεν σταματά τη βροχή.

Δεν διώχνει τα σύννεφα, δεν στεγνώνει τον δρόμο, δεν αλλάζει όσα προηγήθηκαν. Εμφανίζεται μέσα στο ίδιο το φως που συναντά τη βροχή.

Ίσως γι’ αυτό μοιάζει τόσο πολύ με την ελπίδα.

Η ελπίδα δεν είναι η άρνηση της δυσκολίας. Είναι η ικανότητα του ανθρώπου να βλέπει ακόμη και μέσα σε αυτήν μια δυνατότητα για φως.

Και όπως το ουράνιο τόξο δεν υπάρχει χωρίς βροχή, έτσι και ορισμένες από τις πιο βαθιές ελπίδες μας γεννιούνται μέσα από όσα μας δυσκόλεψαν.

Γι’ αυτό, όταν περπατάς στη βροχή και κάποια στιγμή σηκώσεις το βλέμμα και δεις ένα ουράνιο τόξο, ίσως δεν βλέπεις απλώς ένα όμορφο φαινόμενο του ουρανού.

Βλέπεις μια υπενθύμιση:

πως ακόμη και η βροχή μπορεί να γίνει τρόπος να εμφανιστεί το φως.

Να περπατάς στη βροχή...

 

Το να περπατάς στη βροχή σε ενώνει με τη γη.

Γιατί ξαφνικά το χώμα έχει μυρωδιά, οι δρόμοι έχουν ήχο, τα δέντρα αποκτούν βάρος και το σώμα θυμάται πως δεν είναι φτιαγμένο μόνο για να κατοικεί σε κλειστά δωμάτια, αυτοκίνητα και οθόνες.

Η βροχή διαλύει για λίγο την απόσταση ανάμεσα στον άνθρωπο και στον κόσμο. Το νερό αγγίζει το πρόσωπο, τα ρούχα βαραίνουν, τα παπούτσια βρέχονται. Δεν υπάρχει πια η άνετη ψευδαίσθηση ότι ο άνθρωπος βρίσκεται έξω από τη φύση και την παρατηρεί. Βρίσκεται μέσα της.

Ίσως γι’ αυτό η βροχή έχει κάτι το λυτρωτικό. Δεν ζητά να την ερμηνεύσεις. Σε βρέχει.

Και καθώς περπατάς, το νερό που πέφτει από τον ουρανό επιστρέφει στη γη, ενώ εσύ, χωρίς να το καταλαβαίνεις, επιστρέφεις κι εσύ σε κάτι παλαιότερο από τις συνήθειες, τις βιασύνες και τις κατασκευές του πολιτισμού.

Για λίγο δεν είσαι καταναλωτής, επαγγελματίας, πολίτης, χρήστης μιας οθόνης. Είσαι απλώς ένας άνθρωπος που περπατά κάτω από έναν ουρανό που βρέχει.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις τελευταίες μικρές επαναστάσεις που μας απέμειναν:

να βγαίνουμε στη βροχή χωρίς να προσπαθούμε αμέσως να προστατευτούμε από αυτήν.

Να αφήνουμε τη γη να μας θυμίζει από πού ερχόμαστε.

Τι θεωρείται επαναστατικό σήμερα.

Κάθε εποχή έχει τη δική της ιδέα για την επανάσταση. Κάποτε ήταν η ανατροπή ενός βασιλιά, μιας κυβέρνησης, μιας κοινωνικής τάξης. Σήμερα ίσως η βαθύτερη επανάσταση να είναι δυσκολότερη: να αμφισβητήσουμε ένα σύστημα που δεν κυβερνά μόνο τις κοινωνίες, αλλά διαμορφώνει τις επιθυμίες, τις ανάγκες και τελικά τον ίδιο τον άνθρωπο. Σήμερα, ίσως η πραγματική επανάσταση να μην είναι μόνο η ανατροπή της εξουσίας, αλλά η ανατροπή ενός τρόπου ζωής που έχει κάνει τον άνθρωπο ξένο προς τον εαυτό του.

Ο σύγχρονος άνθρωπος εργάζεται περισσότερο για να καταναλώνει περισσότερο, καταναλώνει περισσότερο για να αισθάνεται ότι ζει και τελικά ζει όλο και λιγότερο. Ο χρόνος του γίνεται παραγωγικότητα, οι σχέσεις του συναλλαγή, η επιτυχία αριθμός και η προσωπική αξία μέγεθος αγοράς. Μαθαίνει να βλέπει ακόμη και τον εαυτό του σαν προϊόν: να βελτιώνεται, να προβάλλεται, να αξιολογείται, να πουλά μια εικόνα του.

Η αλλοτρίωση δεν βρίσκεται πλέον μόνο στο εργοστάσιο. Βρίσκεται στην καθημερινότητα. Στην εργασία που δεν αφήνει χώρο για ζωή, στην κατανάλωση που υποκαθιστά την επιθυμία, στην οθόνη που υποκαθιστά την παρουσία, στην αδιάκοπη πληροφορία που δεν αφήνει χώρο για σκέψη. Ο άνθρωπος περιβάλλεται από περισσότερα μέσα επικοινωνίας από ποτέ και, την ίδια στιγμή, δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να συναντήσει πραγματικά τον άλλον και να επικοινωνήσει μαζί του.

Ταυτόχρονα, συμβαίνει κάτι ακόμη βαθύτερο. Ο σημερινός άνθρωπος, παρότι διαθέτει πρωτόγνωρες δυνατότητες επικοινωνίας, αδυνατεί ολοένα και περισσότερο να επικοινωνήσει με τον ίδιο του τον εαυτό, με την ίδια του τη φυσική υπόσταση. Απομακρύνεται από το σώμα του, από τις ανάγκες του, από τους ρυθμούς του, από τη φύση που τον δημιούργησε.

Η αλλοτρίωση δεν είναι πλέον μόνο κοινωνική. Είναι υπαρξιακή.

Ο άνθρωπος γίνεται ξένος προς τον εαυτό του. Ξένος προς το σώμα του, ξένος προς τον άλλον, ξένος προς τη γη που πατά. Και όσο περισσότερο απομακρύνεται από τη φύση, τόσο περισσότερο την αντιμετωπίζει σαν κάτι έξω από αυτόν - σαν αντικείμενο προς χρήση, κατανάλωση και εκμετάλλευση.

Ίσως εκεί βρίσκεται η βαθύτερη αντίφαση του πολιτισμού μας: αποκτήσαμε τη δυνατότητα να επικοινωνούμε σχεδόν με ολόκληρο τον κόσμο, ενώ χάσαμε την ικανότητα να ακούμε τον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας -και, ακόμη περισσότερο, τον άνθρωπο που κατοικεί μέσα μας.

Ο άνθρωπος έγινε ένας ξένος.

Ξένος προς τη ζωή.

Ξένος προς τη φύση.

Και τελικά, ξένος προς τον ίδιο του τον εαυτό.

Και την ίδια στιγμή, η φύση υφίσταται την ίδια λογική και πληρώνει το τίμημα. Το δάσος γίνεται πρώτη ύλη, η θάλασσα οικονομικός πόρος, η γη επενδυτική ευκαιρία. Ο άνθρωπος αποξενώνεται από τη φύση την ίδια στιγμή που την εξαντλεί.

Γι’ αυτό η οικολογική κρίση και η ανθρώπινη αλλοτρίωση δεν είναι δύο διαφορετικές κρίσεις. Είναι δύο όψεις μιας αντίληψης που μετατρέπει τα πάντα σε αντικείμενα χρήσης.

Η πραγματική ανατροπή θα αρχίσει όταν αμφισβητήσουμε αυτή την αντίληψη. Όταν ο άνθρωπος πάψει να μετρά τη ζωή με όρους παραγωγής, κατανάλωσης και κέρδους. Όταν η εργασία ξαναγίνει μέρος της ζωής και όχι η ζωή μέρος της εργασίας. Όταν η σχέση αντικαταστήσει τη συναλλαγή και η ελευθερία την αδιάκοπη προσαρμογή.

Ίσως, λοιπόν, επαναστατικό σήμερα να είναι κάτι πολύ απλό και πολύ δύσκολο:

να ξαναγίνει ο άνθρωπος άνθρωπος -και η φύση κόσμος, όχι εμπόρευμα.

Το μικρό δέντρο της γνώσης.

 

Η γνώση ποτέ δεν αρχίζει ως δάσος. Αρχίζει σαν ένα μικρό δέντρο.

Μια ερώτηση είναι ο πρώτος σπόρος. Μια αμφιβολία, μια ρωγμή στη βεβαιότητα, μια στιγμή που κάποιος σταματά και λέει: «Γιατί;»

Από εκεί αρχίζει να μεγαλώνει.

Στην αρχή είναι εύθραυστο. Η γνώση δεν έχει ακόμη βαθιές ρίζες. Χρειάζεται χρόνο, παρατήρηση, λάθη, διορθώσεις. Χρειάζεται κυρίως την ελευθερία να αμφισβητεί ακόμη και εκείνα που θεωρούμε αυτονόητα.

Γιατί το μικρό δέντρο της γνώσης δεν μεγαλώνει με βεβαιότητες. Μεγαλώνει με ερωτήματα.

Κάθε απάντηση προσθέτει ένα φύλλο, ένα κλαδάκι, αλλά ταυτόχρονα γεννά καινούργια ερωτήματα. Και όσο ψηλώνει, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε πόσο μεγάλο είναι το δάσος που δεν γνωρίζουμε.

Ίσως γι’ αυτό η αληθινή γνώση δεν κάνει τον άνθρωπο να αισθάνεται παντογνώστη. Τον κάνει πιο ταπεινό.

Το μικρό δέντρο μεγαλώνει αργά. Δεν χρειάζεται να το τραβήξεις για να ψηλώσει. Χρειάζεται ρίζες.

Και χρειάζεται ανθρώπους που θα το προστατεύσουν από εκείνους που θέλουν να το κόψουν επειδή η σκιά του ενοχλεί.

Γιατί κάθε κοινωνία έχει τα δικά της δέντρα γνώσης.

Και κάθε εποχή αποφασίζει αν θα τα ποτίσει ή αν θα τα κάψει.

Το μέλλον δεν αρχίζει όταν το δέντρο γίνει δάσος.

Αρχίζει τη στιγμή που κάποιος φυτεύει τον πρώτο σπόρο.

Σώζοντας τα δάση, σώζοντας τον πλανήτη.

 

Δεν σώζουμε τα δάση μόνο επειδή είναι όμορφα. Τα σώζουμε επειδή χωρίς αυτά ο πλανήτης γίνεται λίγο λιγότερο κατοικήσιμος και η ζωή πιο δύσκολη έως αδύνατη.

Το δάσος δεν είναι άδειος χώρος που περιμένει μια «χρήση». Είναι ήδη ένας κόσμος σε λειτουργία. Κρατά το νερό, προστατεύει το έδαφος, ρυθμίζει το κλίμα, φιλοξενεί ζωή. Κάθε δέντρο είναι μέρος ενός δικτύου που δεν φαίνεται, αλλά χωρίς αυτό δεν θα υπήρχε τοπίο, γεωργία, νερό, άνθρωπος.

Κι όμως, η εποχή μας έχει μάθει να βλέπει το δάσος κυρίως ως οικόπεδο: για δρόμους, εγκαταστάσεις, τουρισμό, ενέργεια, εξορύξεις. Όταν ένα δάσος αντιμετωπίζεται ως διαθέσιμη επιφάνεια, η καταστροφή του μπορεί να παρουσιάζεται ως ανάπτυξη.

Μόνο που η φύση δεν γνωρίζει λογιστικές ισορροπίες.

Ένα δέντρο που κόπηκε δεν αντικαθίσταται από ένα δέντρο που φυτεύτηκε αλλού. Ένα ώριμο δάσος δεν είναι άθροισμα κορμών. Είναι χρόνος. Είναι χώμα, νερό, μικροοργανισμοί, ζώα, μύκητες, σπόροι, σκιά, μνήμη. Είναι μια σχέση που χρειάστηκε δεκαετίες ή αιώνες για να δημιουργηθεί.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το πραγματικό ερώτημα: τι θεωρούμε ανάπτυξη;

Εκείνη που μετατρέπει κάθε σπιθαμή γης σε οικονομική αξία ή εκείνη που αφήνει κάποιες εκτάσεις έξω από την αγορά, ακριβώς επειδή είναι ανεκτίμητες;

Το δάσος δεν χρειάζεται να το «αξιοποιήσουμε».

Χρειάζεται, πολλές φορές, απλώς να το αφήσουμε να υπάρχει.

Γιατί τελικά, σώζοντας τα δάση δεν σώζουμε τη φύση από εμάς.

Σώζουμε τον εαυτό μας από την ιδέα ότι μπορούμε να υπάρχουμε χωρίς τη φύση.

Σώσε με.

 

"Σου το 'χα πει πως αν τύχει κι εσύ να με προδώσεις

Καλύτερα να με σκοτώσεις δε θα 'θελα να ζω

Τώρα μου λες πως η αγάπη που μου 'χες πια τελειώνει

Σαν το χιόνι που λίγο λίγο λιώνει μα σε παρακαλώ

Σώσε με δώσ' μου να πιω το δηλητήριο

Θα 'ναι η ζωή μου ένα μαρτύριο

Τώρα που πια δεν μ' αγαπάς

Φεύγεις κι εσύ και δεν έχω ελπίδα πια καμία

Στου έρωτα την τρικυμία μονάχη θα χαθώ

Φύγε λοιπόν και πίσω μην ξαναγυρίσεις

Μα κάνε κάτι πριν μ' αφήσεις για χάρη στο ζητώ

Σώσε με δώσ' μου να πιω το δηλητήριο

Θα 'ναι η ζωή μου ένα μαρτύριο

Τώρα που πια δεν μ' αγαπάς..."

🎵Ιουλία Καραπατάκη: "Σώσε με." /στίχοι και μουσική: Νίκος Καρβέλας/ πρώτη ερμηνεία: Ρίτα Σακελλαρίου.

Ο τσίφτης άνθρωπος.

Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν μέσα τους περισσότερη ιστορία απ’ όση υποψιαζόμαστε όταν τις προφέρουμε. Λέξεις που κάποτε ήταν όνομα ενός ζώου, ύστερα έγιναν χαρακτηρισμός και, τελικά, τρόπος να περιγράψουμε έναν άνθρωπο.

Μια τέτοια λέξη είναι ο τσίφτης.

Η ετυμολογική της διαδρομή είναι σχεδόν ένα μικρό ταξίδι ανάμεσα στις γλώσσες. Η αφετηρία βρίσκεται στην ελληνιστική λέξη ὀξυπτέριον, από το ὀξύς και πτερόν, το πλάσμα με τα οξέα, γρήγορα φτερά. Στα μεσαιωνικά ελληνικά η λέξη εξελίχθηκε σε ξεφτέρι. Πέρασε στην αλβανική ως qiftër και στη συνέχεια ως qift, για να επιστρέψει αργότερα στη νέα ελληνική ως τσίφτης. Ένα γλωσσικό αντιδάνειο, δηλαδή μια λέξη που ξεκίνησε από τα ελληνικά, ταξίδεψε σε άλλη γλώσσα και επέστρεψε μεταμορφωμένη.

Στην αρχή, λοιπόν, ο τσίφτης ήταν ένα αρπακτικό πουλί, το γνωστό ξεφτέρι- Accipiter nisus. 

Κι αυτό δεν είναι ασήμαντο.

Το αρπακτικό πουλί δεν είναι δυνατό επειδή είναι ογκώδες. Είναι δυνατό επειδή βλέπει. Επειδή αντιλαμβάνεται από ψηλά αυτό που ο άλλος δεν έχει ακόμη προσέξει. Επειδή μπορεί να παραμένει ακίνητο, να περιμένει και, όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, να κινηθεί με ταχύτητα και ακρίβεια.

Κάπως έτσι το όνομα του πουλιού πέρασε στον άνθρωπο.

Ο τσίφτης άνθρωπος είναι ο ξύπνιος άνθρωπος. Αυτός που πιάνει γρήγορα το νόημα, που αντιλαμβάνεται την κατάσταση πριν χρειαστεί να του την εξηγήσουν. Έχει ετοιμότητα, αντανακλαστικά, ετοιμόλογη σκέψη. Ξέρει να κινείται μέσα στις δυσκολίες χωρίς να χάνει τον προσανατολισμό του.

Αλλά ο τσίφτης δεν είναι απλώς ο έξυπνος.

Είναι ο άνθρωπος που έχει τσαγανό.

Δεν χρειάζεται να φωνάξει για να επιβληθεί. Δεν χρειάζεται να μειώσει τον άλλον για να μεγαλώσει ο ίδιος. Δεν μετατρέπει την εξυπνάδα του σε παγίδα για τους άλλους. Η ευστροφία του είναι τρόπος να αντιμετωπίζει τη ζωή, όχι τρόπος να εκμεταλλεύεται τους ανθρώπους.

Εδώ βρίσκεται και η λεπτή διαφορά ανάμεσα στον τσίφτη και στον πονηρό.

Ο πονηρός θέλει να ξεγελάσει.

Ο τσίφτης θέλει να καταλάβει.

Ο πονηρός ψάχνει την αδυναμία του άλλου.

Ο τσίφτης ξέρει τη δική του.

Ο πονηρός χρησιμοποιεί την εξυπνάδα για να κερδίσει.

Ο τσίφτης χρησιμοποιεί την εξυπνάδα για να σταθεί.

Και ίσως γι’ αυτό η λέξη απέκτησε μια βαθύτερη, λαϊκή σημασία. Γιατί ο πραγματικά τσίφτης άνθρωπος δεν είναι εκείνος που δεν πέφτει ποτέ. Είναι εκείνος που, όταν πέσει, ξέρει να σηκωθεί χωρίς να χάσει την αξιοπρέπειά του.

Μπορεί να χάσει μια παρτίδα χωρίς να μικρύνει.

Μπορεί να αδικηθεί χωρίς να γίνει άδικος.

Μπορεί να βρεθεί μόνος χωρίς να γίνει κυνικός.

Μπορεί να ξέρει πότε πρέπει να μιλήσει και, ίσως ακόμη σημαντικότερο, πότε πρέπει να σωπάσει.

Γιατί η πραγματική λεβεντιά δεν βρίσκεται στο θράσος. Βρίσκεται στην αυτοκυριαρχία. Δεν βρίσκεται στην επιβολή. Βρίσκεται στην παρουσία. Δεν βρίσκεται στην ικανότητα να πατάς τον άλλον, αλλά στην ικανότητα να περπατάς όρθιος χωρίς να χρειάζεσαι κανέναν από κάτω σου.

Κι έτσι η διαδρομή της λέξης αποκτά σχεδόν συμβολική σημασία.

Από το ὀξυπτέριον στο ξεφτέρι, από το qift στον τσίφτη· από το αρπακτικό πουλί στον άνθρωπο.

Σαν να ταξίδεψε η λέξη από τον ουρανό στη γη για να περιγράψει τελικά όχι εκείνον που πετάει ψηλότερα από τους άλλους, αλλά εκείνον που, ακόμη κι όταν όλα γύρω του τον σπρώχνουν να σκύψει, κρατάει το κεφάλι ψηλά.

Κάποτε ήταν ένα πουλί.

Ύστερα έγινε λέξη.

Και στο τέλος έγινε χαρακτήρας.

Τσίφτης είναι ο άνθρωπος που ξέρει να περνά μέσα από τη ζωή χωρίς να χάνει ούτε την εξυπνάδα του ούτε την ανθρωπιά του.

Πώς να είσαι άνθρωπος.

 

Δεν υπάρχει σχολείο για το δυσκολότερο μάθημα της ζωής: να είσαι άνθρωπος.

Μαθαίνουμε να διαβάζουμε, να γράφουμε, να μετράμε. Μαθαίνουμε επαγγέλματα, τεχνικές, κανόνες, τρόπους να κερδίζουμε χρήματα και τρόπους να προστατεύουμε όσα κερδίσαμε. Κανείς όμως δεν μας διδάσκει πώς να κατοικούμε μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό.

Και ίσως αυτό να είναι το παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης: διαθέτουμε έναν εγκέφαλο ικανό να μελετήσει τα άστρα, αλλά συχνά αδυνατούμε να καταλάβουμε μια σκέψη που περνά από το μυαλό μας. Μπορούμε να χειρουργήσουμε τον εγκέφαλο, να αποκωδικοποιήσουμε το γονιδίωμα, να στείλουμε μηχανές σε άλλους πλανήτες· κι όμως ένας φόβος, ένας έρωτας, μια απώλεια μπορούν να μας επιστρέψουν στην πρωτόγονη αμηχανία του ανθρώπου που δεν ξέρει τι να κάνει με αυτό που αισθάνεται.

Ο νευροεπιστήμονας θα μπορούσε να μας εξηγήσει πολλά.

Θα μας έδειχνε τον εγκέφαλο να εργάζεται αδιάκοπα. Νευρωνικά δίκτυα, μνήμες, μηχανισμούς ανταμοιβής, φόβου και προσδοκίας. Θα μας θύμιζε ότι πολλές από τις αντιδράσεις μας έχουν βαθύτερη βιολογική ιστορία απ’ όσο φανταζόμαστε.

Θα μας έλεγε πως ο εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για να μας κάνει ευτυχισμένους. Εξελίχθηκε για να μας κρατήσει ζωντανούς.

Και αυτό αλλάζει πολλά.

Ο άνθρωπος που φοβάται δεν είναι απαραίτητα δειλός. Ο άνθρωπος που ζηλεύει δεν είναι απαραίτητα κακός. Ο άνθρωπος που θυμώνει δεν είναι μόνο ο θυμός του. Μέσα του λειτουργούν μηχανισμοί πολύ παλαιότεροι από τις σημερινές του εξηγήσεις.

Αλλά η εξήγηση δεν είναι απαλλαγή.

Εδώ αρχίζει η δύσκολη περιοχή της ανθρώπινης ευθύνης.

Το ότι μπορώ να εξηγήσω γιατί θυμώνω δεν σημαίνει ότι δικαιούμαι να πληγώνω. Το ότι καταλαβαίνω την εξάρτησή μου δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμείνω σκλάβος της. Το ότι μια συμπεριφορά έχει βιολογική ή ψυχολογική αιτία δεν σημαίνει ότι δεν μπορώ να προσπαθήσω να την αλλάξω.

Ο εγκέφαλος εξηγεί.

Ο άνθρωπος αποφασίζει.

Ή τουλάχιστον προσπαθεί.

Και κάπου εδώ θα εμφανιζόταν ο μοναχός.

Θα έλεγε κάτι απλούστερο: παρατήρησε.

Μην πιστεύεις αμέσως κάθε σκέψη που περνά από το μυαλό σου. Μην ακολουθείς κάθε επιθυμία. Μην ταυτίζεσαι με κάθε φόβο. Άφησε για λίγο το συναίσθημα να υπάρξει χωρίς να το μετατρέψεις αμέσως σε πράξη.

Γιατί ίσως το μεγαλύτερο λάθος μας είναι ότι θεωρούμε κάθε εσωτερική κίνηση εντολή.

Σκέφτηκα κάτι, άρα είναι αλήθεια.

Το ένιωσα, άρα είναι σωστό.

Το επιθύμησα, άρα το χρειάζομαι.

Θύμωσα, άρα έχω δίκιο.

Πονάω, άρα κάποιος πρέπει να φταίει.

Όμως ανάμεσα στη σκέψη και στην πράξη υπάρχει ένας μικρός χώρος. Ανάμεσα στο συναίσθημα και στην αντίδραση υπάρχει μια στιγμή σιωπής.

Ίσως ο πολιτισμός του ανθρώπου να βρίσκεται ολόκληρος μέσα σε αυτή τη μικρή στιγμή.

Εκεί γεννιέται η αυτοσυγκράτηση.

Εκεί αρχίζει η ελευθερία.

Όχι επειδή μπορούμε να διατάξουμε τον εγκέφαλό μας να μη φοβάται, να μη ζηλεύει, να μη θυμώνει ή να μη λυπάται. Αλλά επειδή μπορούμε, κάποιες φορές, να μην υπακούσουμε αμέσως σε όλα αυτά.

Η ελευθερία ίσως δεν είναι η απουσία των επιθυμιών.

Είναι η δυνατότητα να μη γινόμαστε δούλοι τους.

Κι όμως, ούτε ο νευροεπιστήμονας ούτε ο μοναχός αρκούν.

Γιατί υπάρχει η ζωή.

Υπάρχει εκείνος που ξυπνά το πρωί με μια σκέψη που δεν ζήτησε. Εκείνη που αγαπά κάποιον που δεν μπορεί να έχει. Ο άνθρωπος που χάνει κάποιον και ξέρει πως ο θάνατος είναι φυσικός, αλλά αυτό δεν κάνει τον πόνο του λιγότερο πραγματικό. Εκείνος που γνωρίζει τι πρέπει να κάνει και παρ' όλα αυτά κάνει το αντίθετο.

Εδώ βρίσκεται η ανθρώπινη αντίφαση.

Δεν είμαστε μόνο αυτό που γνωρίζουμε.

Είμαστε και αυτό που αδυνατούμε να εφαρμόσουμε.

Ίσως γι' αυτό η αυτογνωσία δεν είναι μια πολυτέλεια για ανθρώπους που έχουν χρόνο να κοιτάζουν μέσα τους. Είναι μια μορφή επιβίωσης.

Να γνωρίζεις πότε ο φόβος μιλά αντί για σένα.

Να αναγνωρίζεις πότε η ανάγκη μεταμφιέζεται σε επιθυμία.

Να καταλαβαίνεις πότε η υπερηφάνεια παρουσιάζεται ως αξιοπρέπεια.

Να ξεχωρίζεις την αγάπη από την κατοχή.

Την ελευθερία από την ασυδοσία.

Την αποδοχή από την παραίτηση.

Τη συγχώρεση από τη λήθη.

Και πάνω απ' όλα, να μπορείς να κοιτάξεις τον εαυτό σου χωρίς ούτε να τον θεοποιείς ούτε να τον μισείς.

Ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο μάθημα.

Να αναγνωρίζεις τα ελαττώματά σου χωρίς να πιστεύεις ότι αποτελούν ολόκληρο τον εαυτό σου.

Να αναγνωρίζεις τις αδυναμίες σου χωρίς να τις χρησιμοποιείς ως άλλοθι.

Να μπορείς να αλλάξεις χωρίς να χρειάζεται πρώτα να μισήσεις αυτό που ήσουν.

Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι τελειωμένο έργο.

Ο εγκέφαλός του αλλάζει. Οι εμπειρίες του αλλάζουν. Οι σχέσεις του τον αλλάζουν. Οι απώλειες τον αλλάζουν. Ακόμη και οι σκέψεις που επαναλαμβάνει μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται.

Δεν είμαστε, λοιπόν, μόνο το παρελθόν μας.

Αλλά ούτε μπορούμε να το διαγράψουμε.

Το κουβαλάμε όπως το σώμα κουβαλά τις ουλές του: όχι πάντοτε ως πληγή, αλλά ως ιστορία.

Και ίσως τελικά να μην υπάρχει πραγματικό «εγχειρίδιο» για το πώς να είσαι άνθρωπος.

Υπάρχει μόνο μια διαρκής άσκηση.

Να παρατηρείς πριν αντιδράσεις.

Να σκέφτεσαι πριν κρίνεις.

Να ακούς πριν απαντήσεις.

Να αγαπάς χωρίς να κατέχεις.

Να χάνεις χωρίς να παύεις να ζεις.

Να γνωρίζεις χωρίς να νομίζεις ότι τα γνωρίζεις όλα.

Και να θυμάσαι ότι μέσα στο ίδιο σώμα κατοικούν ένας εγκέφαλος που φοβάται, ένας νους που ερμηνεύει και ένας άνθρωπος που πρέπει κάθε μέρα να αποφασίζει τι θα κάνει με όλα αυτά.

Ίσως, λοιπόν, το «πώς να είσαι άνθρωπος» να μην είναι ερώτηση που περιμένει απάντηση.

Να είναι η ερώτηση που πρέπει να συνεχίσουμε να κάνουμε.

Γιατί από τη στιγμή που πιστέψουμε ότι μάθαμε επιτέλους να είμαστε άνθρωποι, πιθανότατα έχουμε ήδη ξεχάσει το σημαντικότερο μάθημα.

Τα λουλούδια του φθινοπώρου.

Το φθινόπωρο δεν είναι η εποχή που τελειώνουν τα λουλούδια. Είναι η εποχή που αλλάζει η γλώσσα τους. Άλλα ανθίζουν αθόρυβα, χωρίς την επιδεικτική χαρά της άνοιξης. Τα χρώματά τους είναι βαθύτερα, πιο συγκρατημένα, σαν να έχουν περάσει από μέσα τους οι ζέστες του καλοκαιριού και να έχουν κρατήσει μόνο ό,τι αξίζει.

Τα χρυσάνθεμα, οι ντάλιες, οι κυκλάμινοι, οι καλέντουλες, οι αστέρες∙ μικρές αντιστάσεις απέναντι στη βεβαιότητα ότι κάθε εποχή πρέπει κάποτε να τελειώσει. Ανθίζουν ενώ ο κόσμος γύρω τους αρχίζει να μαζεύεται. Και ίσως γι’ αυτό έχουν μια διαφορετική ομορφιά.

Το φθινοπωρινό λουλούδι δεν υπόσχεται αιωνιότητα. Ξέρει πως η ομορφιά του έχει ημερομηνία. Κι όμως ανθίζει.

Ίσως αυτή να είναι η πιο ώριμη μορφή της ομορφιάς: όχι εκείνη που αγνοεί το τέλος, αλλά εκείνη που το γνωρίζει και, παρ’ όλα αυτά, επιλέγει να ανθίσει.

Γιατί υπάρχουν άνθρωποι, έρωτες, φιλίες και στιγμές που μοιάζουν με τα λουλούδια του φθινοπώρου. Δεν ήρθαν για να κρατήσουν για πάντα. Ήρθαν για να αποδείξουν πως ακόμη και λίγο πριν από τον χειμώνα, η ζωή μπορεί να επιμένει να ανθίζει.

Το κέικ του φθινοπώρου.

 

Υπάρχουν εποχές που δεν έρχονται με θόρυβο.

Μπαίνουν στη ζωή μας αθόρυβα, μαζί με την πρώτη ψύχρα, το νωρίτερο σκοτάδι και τη μυρωδιά της βροχής πάνω στο χώμα.

Το φθινόπωρο είναι μία από αυτές.

Και ίσως γι’ αυτό μοιάζει με ένα κέικ που μόλις βγήκε από τον φούρνο. Δεν έχει την εκτυφλωτική ομορφιά του καλοκαιριού. Έχει όμως εκείνη τη βαθιά, ζεστή γεύση που ανακαλύπτεται σιγά-σιγά: κανέλα, μήλο, καρύδι, λίγο πορτοκάλι, μια ανεπαίσθητη πίκρα από κάτι που τελειώνει.

Το φθινόπωρο δεν υπόσχεται αιωνιότητα.

Υπόσχεται γεύση.

Μας θυμίζει πως η ομορφιά δεν βρίσκεται μόνο σε ό,τι ανθίζει. Υπάρχει και σε ό,τι ωριμάζει, σε ό,τι πέφτει, σε ό,τι αφήνει χώρο για κάτι άλλο. Τα φύλλα δεν πεθαίνουν απλώς· αποχωρούν από το δέντρο, όπως αποχωρούν από τη ζωή μας πράγματα που κάποτε θεωρούσαμε αμετακίνητα.

Κι εμείς, κάπου ανάμεσα σε έναν καφέ και ένα κομμάτι κέικ, καταλαβαίνουμε πως ο χρόνος δεν είναι πάντα εχθρός.

Μερικές φορές είναι ο φούρνος.

Αυτός που ψήνει αργά τη ζωή, της δίνει χρώμα, πυκνώνει τις γεύσεις της και, όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, μας την προσφέρει ζεστή.

Το φθινόπωρο είναι ίσως η εποχή που μαθαίνουμε να εκτιμούμε περισσότερο το δεύτερο κομμάτι.

Η ομορφιά της νέας εποχής.

 

Κάθε νέα εποχή αρχίζει αθόρυβα.

Δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη στιγμή που το καλοκαίρι παραδίδει τη θέση του στο φθινόπωρο. Μια μέρα απλώς ο αέρας γίνεται διαφορετικός. Το φως λιγοστεύει ανεπαίσθητα. Η θάλασσα αλλάζει χρώμα. Το απόγευμα έρχεται λίγο νωρίτερα και ο άνθρωπος, χωρίς να το καταλάβει, αρχίζει να αναζητά κάτι που μέχρι χθες δεν χρειαζόταν.

Έτσι αλλάζουν οι εποχές. Και έτσι αλλάζει και η ζωή.

Συχνά φοβόμαστε την αλλαγή επειδή τη συνδέουμε με την απώλεια. Ξεχνάμε όμως πως κάθε εποχή που φεύγει αφήνει πίσω της έναν χώρο για κάτι άλλο. Δεν χάνεται μόνο το παλιό· απελευθερώνεται και το καινούργιο.

Ίσως αυτή να είναι η ομορφιά της νέας εποχής: δεν μας υπόσχεται ότι θα είναι καλύτερη. Μας προσφέρει όμως την ευκαιρία να τη ζήσουμε διαφορετικά.

Τα σύννεφα δεν είναι απαραίτητα απειλή. Η βροχή δεν είναι πάντα χαλασμένος καιρός. Το κρύο δεν είναι μόνο στέρηση της ζέστης. Υπάρχουν ομορφιές που εμφανίζονται μόνο όταν υποχωρούν εκείνες που είχαμε συνηθίσει.

Και ίσως τελικά αυτό να είναι το δύσκολο μάθημα κάθε αλλαγής:

Δεν χρειάζεται να κρατήσουμε την παλιά εποχή για να μη χάσουμε την ομορφιά.

Χρειάζεται να μάθουμε να αναγνωρίζουμε την ομορφιά της καινούργιας...

Ο «άσχημα» όμορφος φθινοπωρινός καιρός.

Υπάρχουν καιροί που τους λέμε άσχημους επειδή δεν μας κάνουν το χατίρι.

Ο ουρανός χαμηλώνει, ο ήλιος κρύβεται, η θάλασσα αγριεύει λίγο, ο αέρας αλλάζει κατεύθυνση και η βροχή, αυτή η παρεξηγημένη επισκέπτρια, αρχίζει να θυμίζει πως τίποτε δεν κρατάει για πάντα.

Ίσως όμως ο άσχημος καιρός να είναι απλώς ο καιρός που δεν υπηρετεί την επιθυμία μας.

Το καλοκαίρι μας έμαθε να ζητάμε φως, ζέστη, καθαρό ουρανό. Το φθινόπωρο έρχεται να μας θυμίσει ότι η ομορφιά δεν βρίσκεται μόνο στην ευκολία. Υπάρχει και στην αλλαγή, στην υγρασία του δρόμου, στα σύννεφα που μετακινούνται αργά, στο πρώτο μπουφάν που ξαναβγαίνει από την ντουλάπα, στην ανάγκη να κλειστείς λίγο μέσα σου.

Ο «άσχημος» καιρός του φθινοπώρου είναι όμορφος ακριβώς επειδή δεν προσπαθεί να είναι όμορφος.

Δεν υπόσχεται διακοπές. Δεν προσφέρει αιώνιο καλοκαίρι. Δεν φωτογραφίζεται εύκολα.

Προσφέρει κάτι άλλο: μετάβαση.

Και ίσως γι’ αυτό μας συγκινεί περισσότερο όσο μεγαλώνουμε. Γιατί αρχίζουμε να καταλαβαίνουμε πως η ζωή δεν αποτελείται μόνο από καθαρές ημέρες. Χρειάζεται και τα σύννεφά της, όχι για να μας σκοτεινιάζουν, αλλά για να μπορούμε να ξεχωρίζουμε ξανά το φως.

Ορισμένοι καιροί είναι άσχημοι μόνο επειδή δεν μάθαμε ακόμη να τους αγαπάμε.