Πώς να είσαι άνθρωπος.

 

Δεν υπάρχει σχολείο για το δυσκολότερο μάθημα της ζωής: να είσαι άνθρωπος.

Μαθαίνουμε να διαβάζουμε, να γράφουμε, να μετράμε. Μαθαίνουμε επαγγέλματα, τεχνικές, κανόνες, τρόπους να κερδίζουμε χρήματα και τρόπους να προστατεύουμε όσα κερδίσαμε. Κανείς όμως δεν μας διδάσκει πώς να κατοικούμε μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό.

Και ίσως αυτό να είναι το παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης: διαθέτουμε έναν εγκέφαλο ικανό να μελετήσει τα άστρα, αλλά συχνά αδυνατούμε να καταλάβουμε μια σκέψη που περνά από το μυαλό μας. Μπορούμε να χειρουργήσουμε τον εγκέφαλο, να αποκωδικοποιήσουμε το γονιδίωμα, να στείλουμε μηχανές σε άλλους πλανήτες· κι όμως ένας φόβος, ένας έρωτας, μια απώλεια μπορούν να μας επιστρέψουν στην πρωτόγονη αμηχανία του ανθρώπου που δεν ξέρει τι να κάνει με αυτό που αισθάνεται.

Ο νευροεπιστήμονας θα μπορούσε να μας εξηγήσει πολλά.

Θα μας έδειχνε τον εγκέφαλο να εργάζεται αδιάκοπα. Νευρωνικά δίκτυα, μνήμες, μηχανισμούς ανταμοιβής, φόβου και προσδοκίας. Θα μας θύμιζε ότι πολλές από τις αντιδράσεις μας έχουν βαθύτερη βιολογική ιστορία απ’ όσο φανταζόμαστε.

Θα μας έλεγε πως ο εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για να μας κάνει ευτυχισμένους. Εξελίχθηκε για να μας κρατήσει ζωντανούς.

Και αυτό αλλάζει πολλά.

Ο άνθρωπος που φοβάται δεν είναι απαραίτητα δειλός. Ο άνθρωπος που ζηλεύει δεν είναι απαραίτητα κακός. Ο άνθρωπος που θυμώνει δεν είναι μόνο ο θυμός του. Μέσα του λειτουργούν μηχανισμοί πολύ παλαιότεροι από τις σημερινές του εξηγήσεις.

Αλλά η εξήγηση δεν είναι απαλλαγή.

Εδώ αρχίζει η δύσκολη περιοχή της ανθρώπινης ευθύνης.

Το ότι μπορώ να εξηγήσω γιατί θυμώνω δεν σημαίνει ότι δικαιούμαι να πληγώνω. Το ότι καταλαβαίνω την εξάρτησή μου δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμείνω σκλάβος της. Το ότι μια συμπεριφορά έχει βιολογική ή ψυχολογική αιτία δεν σημαίνει ότι δεν μπορώ να προσπαθήσω να την αλλάξω.

Ο εγκέφαλος εξηγεί.

Ο άνθρωπος αποφασίζει.

Ή τουλάχιστον προσπαθεί.

Και κάπου εδώ θα εμφανιζόταν ο μοναχός.

Θα έλεγε κάτι απλούστερο: παρατήρησε.

Μην πιστεύεις αμέσως κάθε σκέψη που περνά από το μυαλό σου. Μην ακολουθείς κάθε επιθυμία. Μην ταυτίζεσαι με κάθε φόβο. Άφησε για λίγο το συναίσθημα να υπάρξει χωρίς να το μετατρέψεις αμέσως σε πράξη.

Γιατί ίσως το μεγαλύτερο λάθος μας είναι ότι θεωρούμε κάθε εσωτερική κίνηση εντολή.

Σκέφτηκα κάτι, άρα είναι αλήθεια.

Το ένιωσα, άρα είναι σωστό.

Το επιθύμησα, άρα το χρειάζομαι.

Θύμωσα, άρα έχω δίκιο.

Πονάω, άρα κάποιος πρέπει να φταίει.

Όμως ανάμεσα στη σκέψη και στην πράξη υπάρχει ένας μικρός χώρος. Ανάμεσα στο συναίσθημα και στην αντίδραση υπάρχει μια στιγμή σιωπής.

Ίσως ο πολιτισμός του ανθρώπου να βρίσκεται ολόκληρος μέσα σε αυτή τη μικρή στιγμή.

Εκεί γεννιέται η αυτοσυγκράτηση.

Εκεί αρχίζει η ελευθερία.

Όχι επειδή μπορούμε να διατάξουμε τον εγκέφαλό μας να μη φοβάται, να μη ζηλεύει, να μη θυμώνει ή να μη λυπάται. Αλλά επειδή μπορούμε, κάποιες φορές, να μην υπακούσουμε αμέσως σε όλα αυτά.

Η ελευθερία ίσως δεν είναι η απουσία των επιθυμιών.

Είναι η δυνατότητα να μη γινόμαστε δούλοι τους.

Κι όμως, ούτε ο νευροεπιστήμονας ούτε ο μοναχός αρκούν.

Γιατί υπάρχει η ζωή.

Υπάρχει εκείνος που ξυπνά το πρωί με μια σκέψη που δεν ζήτησε. Εκείνη που αγαπά κάποιον που δεν μπορεί να έχει. Ο άνθρωπος που χάνει κάποιον και ξέρει πως ο θάνατος είναι φυσικός, αλλά αυτό δεν κάνει τον πόνο του λιγότερο πραγματικό. Εκείνος που γνωρίζει τι πρέπει να κάνει και παρ' όλα αυτά κάνει το αντίθετο.

Εδώ βρίσκεται η ανθρώπινη αντίφαση.

Δεν είμαστε μόνο αυτό που γνωρίζουμε.

Είμαστε και αυτό που αδυνατούμε να εφαρμόσουμε.

Ίσως γι' αυτό η αυτογνωσία δεν είναι μια πολυτέλεια για ανθρώπους που έχουν χρόνο να κοιτάζουν μέσα τους. Είναι μια μορφή επιβίωσης.

Να γνωρίζεις πότε ο φόβος μιλά αντί για σένα.

Να αναγνωρίζεις πότε η ανάγκη μεταμφιέζεται σε επιθυμία.

Να καταλαβαίνεις πότε η υπερηφάνεια παρουσιάζεται ως αξιοπρέπεια.

Να ξεχωρίζεις την αγάπη από την κατοχή.

Την ελευθερία από την ασυδοσία.

Την αποδοχή από την παραίτηση.

Τη συγχώρεση από τη λήθη.

Και πάνω απ' όλα, να μπορείς να κοιτάξεις τον εαυτό σου χωρίς ούτε να τον θεοποιείς ούτε να τον μισείς.

Ίσως αυτό να είναι το δυσκολότερο μάθημα.

Να αναγνωρίζεις τα ελαττώματά σου χωρίς να πιστεύεις ότι αποτελούν ολόκληρο τον εαυτό σου.

Να αναγνωρίζεις τις αδυναμίες σου χωρίς να τις χρησιμοποιείς ως άλλοθι.

Να μπορείς να αλλάξεις χωρίς να χρειάζεται πρώτα να μισήσεις αυτό που ήσουν.

Γιατί ο άνθρωπος δεν είναι τελειωμένο έργο.

Ο εγκέφαλός του αλλάζει. Οι εμπειρίες του αλλάζουν. Οι σχέσεις του τον αλλάζουν. Οι απώλειες τον αλλάζουν. Ακόμη και οι σκέψεις που επαναλαμβάνει μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται.

Δεν είμαστε, λοιπόν, μόνο το παρελθόν μας.

Αλλά ούτε μπορούμε να το διαγράψουμε.

Το κουβαλάμε όπως το σώμα κουβαλά τις ουλές του: όχι πάντοτε ως πληγή, αλλά ως ιστορία.

Και ίσως τελικά να μην υπάρχει πραγματικό «εγχειρίδιο» για το πώς να είσαι άνθρωπος.

Υπάρχει μόνο μια διαρκής άσκηση.

Να παρατηρείς πριν αντιδράσεις.

Να σκέφτεσαι πριν κρίνεις.

Να ακούς πριν απαντήσεις.

Να αγαπάς χωρίς να κατέχεις.

Να χάνεις χωρίς να παύεις να ζεις.

Να γνωρίζεις χωρίς να νομίζεις ότι τα γνωρίζεις όλα.

Και να θυμάσαι ότι μέσα στο ίδιο σώμα κατοικούν ένας εγκέφαλος που φοβάται, ένας νους που ερμηνεύει και ένας άνθρωπος που πρέπει κάθε μέρα να αποφασίζει τι θα κάνει με όλα αυτά.

Ίσως, λοιπόν, το «πώς να είσαι άνθρωπος» να μην είναι ερώτηση που περιμένει απάντηση.

Να είναι η ερώτηση που πρέπει να συνεχίσουμε να κάνουμε.

Γιατί από τη στιγμή που πιστέψουμε ότι μάθαμε επιτέλους να είμαστε άνθρωποι, πιθανότατα έχουμε ήδη ξεχάσει το σημαντικότερο μάθημα.