Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος.

 

Η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος δεν έρχεται πάντοτε με έναν θόρυβο. Μερικές φορές αρχίζει αθόρυβα, με μια αλλαγή που παρουσιάζεται ως ανάπτυξη, με έναν δρόμο που ανοίγει εκεί όπου πριν υπήρχε δάσος, με μια αιολική εγκατάσταση που καταλαμβάνει μια κορυφογραμμή. Και άλλοτε έρχεται βίαια, μέσα σε μια πύρινη νύχτα, όταν το δάσος γίνεται στάχτη και το βουνό μένει γυμνό. Και πλέον όλο και πιο συχνά τα δύο αυτά συνδυάζονται...

Οι φωτιές στα βουνά είναι από τις πιο οδυνηρές μορφές αυτής της καταστροφής. Δεν καίγονται μόνο δέντρα. Καίγεται ένας ολόκληρος κόσμος: η βλάστηση, οι φωλιές, τα ζώα, το έδαφος, οι πηγές, η φυσική ισορροπία που χρειάστηκε δεκαετίες ή και αιώνες για να δημιουργηθεί. Και όταν η φωτιά περάσει, η απώλεια δεν τελειώνει. Το βουνό συνεχίζει να πληρώνει για χρόνια.

Την ίδια στιγμή, σε πολλές ορεινές περιοχές, οι κορυφογραμμές αποκτούν έναν νέο ρόλο: γίνονται χώροι εγκατάστασης ανεμογεννητριών. Η αιολική ενέργεια χαρακτηρίζεται ως σημαντικό εργαλείο για την ενεργειακή μετάβαση, όμως η προστασία του κλίματος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκομμένα από την προστασία της φύσης. Η επιλογή θέσης, η διάνοιξη δρόμων, οι εκσκαφές και η συνολική επέμβαση στο τοπίο πρέπει να κρίνονται με αυστηρά οικολογικά κριτήρια.

Η εγκατάσταση μεγάλων ενεργειακών δραστηριοτήτων στα βουνά δεν είναι μόνο ζήτημα αισθητικής αλλοίωσης του τοπίου. Είναι και ζήτημα περιβαλλοντικού κινδύνου.

Για να φτάσουν οι εγκαταστάσεις στις κορυφογραμμές, ανοίγονται δρόμοι εκεί όπου για αιώνες υπήρχαν μόνο μονοπάτια. Διανοίγονται νέες προσβάσεις, γίνονται εκσκαφές, μετακινούνται τεράστιες ποσότητες χώματος και δημιουργούνται δίκτυα υποδομών που πριν δεν υπήρχαν. Μαζί τους έρχονται ηλεκτροφόρα καλώδια, υποσταθμοί και ένας πολλαπλασιασμός της ανθρώπινης παρουσίας σε περιοχές ιδιαίτερα ευαίσθητες και συχνά δύσκολα προσβάσιμες.

Κάθε νέα υποδομή στο βουνό σημαίνει και μια νέα παράμετρο κινδύνου που δυστυχώς δεν αξιολογείται αυστηρά. Ένα ηλεκτρικό δίκτυο, μια τεχνική εγκατάσταση, ένα όχημα, μια εργασία συντήρησης μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες και σε συνδυασμό με υψηλές θερμοκρασίες και ισχυρούς ανέμους, να αποτελέσουν πιθανή πηγή ανάφλεξης. Και δυστυχώς αυτό το είδαμε να γίνεται.

Το βουνό δεν είναι ένας άδειος χώρος πάνω στον οποίο μπορούμε να τοποθετούμε ό,τι θέλει και όπως θέλει ο καθένας. Είναι οικοσύστημα. Είναι νερό, δάσος, έδαφος, άγρια ζωή, μικροκλίμα και μνήμη. Είναι η φυσική υποδομή που στηρίζει και τη ζωή των ανθρώπων στις πεδιάδες.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν χρειαζόμαστε καθαρή ενέργεια. Το ερώτημα είναι πού και με ποιο περιβαλλοντικό κόστος. Δεν μπορεί η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής να οδηγεί σε νέες, αλόγιστες πιέσεις στα οικοσυστήματα που προσπαθούμε να προστατεύσουμε.

Και πάνω απ’ όλα υπάρχει ο κίνδυνος της φωτιάς. Εκεί χρειάζεται πρόληψη, φύλαξη, διαχείριση της βλάστησης, προστασία των δασικών δρόμων και των ορεινών κοινοτήτων, άμεση αντιμετώπιση των εστιών και αυστηρή διερεύνηση κάθε αιτίας πυρκαγιάς.

Το βουνό δεν ζητά να μείνει ανέγγιχτο από τον άνθρωπο. Ζητά να αντιμετωπίζεται με σεβασμό.

Γιατί όταν καίγεται ένα δάσος και όταν πληγώνεται ένα βουνό, δεν χάνεται απλώς ένα κομμάτι τοπίου. Χάνεται ένα κομμάτι από το μέλλον μας.

Ό,τι είναι δάσος, να παραμείνει δάσος.

Ό,τι είναι βουνό, να μη γίνει χώρος εκμετάλλευσης.

Η ανάπτυξη δεν έχει αξία όταν για να υπάρξει πρέπει πρώτα να καταστρέψει τη φύση.

Αν δεν χαθείς στη φύση, τότε είσαι χαμένος και δεν το έχεις συνειδητοποίησε.

 

Υπάρχουν άνθρωποι που φοβούνται να χαθούν. Κρατούν έναν χάρτη, κοιτούν την πυξίδα, ακολουθούν πιστά το μονοπάτι και αγωνιούν μήπως ξεφύγουν έστω και λίγο από τον δρόμο. Κι όμως, ίσως το μεγαλύτερο χάσιμο δεν είναι να χάσεις τον δρόμο· είναι να μην τολμήσεις ποτέ να τον εγκαταλείψεις.

Αν δεν χαθείς στη φύση, τότε είσαι χαμένος.

Γιατί η φύση δεν είναι μόνο ένας τόπος. Είναι ένας άλλος τρόπος να υπάρχεις. Εκεί, ανάμεσα στα δέντρα, στις πέτρες, στα νερά και στους ανέμους, ο άνθρωπος παύει για λίγο να είναι αυτό που έφτιαξε η καθημερινότητά του. Αφήνει πίσω του το ρολόι, το τηλέφωνο, τις υποχρεώσεις, τις βεβαιότητες. Και όταν δεν ξέρει πια ακριβώς πού βρίσκεται, αρχίζει να καταλαβαίνει ποιος είναι.

Στο δάσος μπορεί να χαθείς πραγματικά. Να πάρεις ένα μονοπάτι που δεν οδηγεί εκεί που νόμιζες. Να γυρίσεις γύρω από τον ίδιο βράχο. Να ακούσεις το νερό και να μην ξέρεις από πού έρχεται. Να σταθείς μπροστά σε ένα ξέφωτο και να αναρωτηθείς ποια κατεύθυνση πρέπει να πάρεις.

Κι εκεί συμβαίνει κάτι παράξενο.

Αναγκάζεσαι να ακούσεις.

Όχι τον θόρυβο του κόσμου, αλλά το θρόισμα των φύλλων. Το νερό που κατεβαίνει ανάμεσα στις πέτρες. Το πουλί που φωνάζει από μακριά. Τον άνεμο που περνά από τις κορυφές. Και, κυρίως, τη δική σου σιωπή.

Η φύση δεν σου δίνει αμέσως απαντήσεις. Σου αφαιρεί όμως τις εύκολες ερωτήσεις.

Σε μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται πάντοτε να ξέρεις πού πηγαίνεις. Μερικές φορές χρειάζεται απλώς να περπατάς. Να εμπιστεύεσαι τα πόδια σου, τα μάτια σου, την όσφρησή σου, εκείνη την αρχέγονη αίσθηση προσανατολισμού που ο σύγχρονος άνθρωπος έχει σχεδόν ξεχάσει.

Ένα δέντρο δεν βιάζεται να μεγαλώσει. Ένα ποτάμι δεν αγωνιά για το πότε θα φτάσει στη θάλασσα. Ένα αγριολούλουδο δεν ζητά την άδεια κανενός για να ανθίσει.

Μόνο εμείς βιαζόμαστε.

Βιαζόμαστε να φτάσουμε, να προλάβουμε, να αποκτήσουμε, να αποδείξουμε. Και κάποτε, χωρίς να το καταλάβουμε, φτάνουμε παντού εκτός από τον εαυτό μας.

Γι’ αυτό χρειάζεται να χαθούμε.

Να χαθούμε σε ένα μονοπάτι, σε μια πλαγιά, σε ένα δάσος, σε ένα βουνίσιο ρέμα. Να νιώσουμε για λίγο μικροί απέναντι στο μεγάλο και αρχαίο σώμα της Γης. Να θυμηθούμε πως πριν από τους δρόμους υπήρχαν τα μονοπάτια και πριν από τα μονοπάτια υπήρχε η ανάγκη του ανθρώπου να ακολουθεί το νερό, τον ήλιο, τα άστρα.

Το πραγματικό χάσιμο, τελικά, δεν είναι να μην ξέρεις πού βρίσκεσαι.

Είναι να ξέρεις ακριβώς πού βρίσκεσαι και να μην αισθάνεσαι τίποτα.

Να περνάς δίπλα από ένα δάσος και να μην ακούς το δάσος. Να βλέπεις ένα ποτάμι και να μην βλέπεις τον χρόνο που κυλά μέσα του. Να κοιτάζεις ένα βουνό και να μη νιώθεις τίποτε από το βάρος και την αιωνιότητά του.

Ίσως λοιπόν πρέπει κάποτε να αφήσουμε τον δρόμο.

Να περπατήσουμε χωρίς προορισμό. Να ακολουθήσουμε ένα μονοπάτι που δεν γνωρίζουμε. Να χαθούμε ανάμεσα στα δέντρα, όχι για να βρούμε μια έξοδο, αλλά για να βρούμε μια είσοδο- προς έναν εαυτό που η καθημερινότητα έχει σκεπάσει.

Γιατί στη φύση δεν χάνεσαι πραγματικά.

Χάνεσαι από τον κόσμο για να ξαναβρείς τον εαυτό σου. Και ίσως αυτό να είναι το πιο όμορφο είδος χαμένου ανθρώπου. Εκείνου που, όταν τελικά βρει τον δρόμο της επιστροφής, δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε.

Λιβελούλα.

Η λιβελούλα είναι ένα από εκείνα τα πλάσματα που μοιάζουν να μην ανήκουν ολοκληρωτικά ούτε στη γη ούτε στον αέρα. Γεννιέται μέσα στο νερό και, όταν έρθει η ώρα, εγκαταλείπει τον υδάτινο κόσμο για να γίνει πλάσμα του ουρανού. Για λίγο ζει ανάμεσα στις δύο επικράτειες, σαν ένας μικρός αγγελιαφόρος της φύσης που μεταφέρει το μυστικό του νερού στον αέρα. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της το περνάει στο νερό (λίμνες, ποτάμια) ως προνύμφη, μια κατάσταση που μπορεί να διαρκέσει από 1 έως 5 χρόνια. Αντίθετα, η ζωή της ως ενήλικο έντομο με φτερά διαρκεί μόλις 3 έως 4 εβδομάδες, κατά τη διάρκεια των οποίων ζευγαρώνει και πεθαίνει με τον ερχομό του φθινοπώρου.

Η ελληνική παράδοση θεωρεί πως είναι νεράιδες: «Όταν οι νεράιδες κατάλαβαν ότι δεν μπορούν πλέον να συνυπάρξουν με τους ανθρώπους στον σύγχρονο κόσμο, αποφάσισαν να μεταμορφωθούν σε λιβελούλες. Με αυτόν τον τρόπο κατάφεραν να κρατήσουν τα πανέμορφα, διάφανια φτερά τους και να παραμείνουν κοντά στα ποτάμια και τους ανθρώπους, πετώντας απαρατήρητες. Μόνο όσοι άνθρωποι έχουν καθαρή καρδιά μπορούν να τις αναγνωρίσουν με την πραγματική, νεραϊδένια τους μορφή.»

Τις συναντάμε κοντά σε ρέματα, λίμνες, πηγές και υγρούς τόπους. Εκεί όπου υπάρχει νερό, υπάρχει συχνά και η λιβελούλα. Η ζωή της αρχίζει κάτω από την επιφάνεια, όπου η προνύμφη της κινείται ανάμεσα στη λάσπη και στα υδρόβια φυτά, κυνηγώντας μικρούς οργανισμούς. Ύστερα, ύστερα από διαδοχικές μεταμορφώσεις, έρχεται η στιγμή της εξόδου.

Ανεβαίνει πάνω σε ένα καλάμι, σε έναν βλαστό ή σε ένα φύλλο. Το παλιό περίβλημα ανοίγει και από μέσα του ξεπροβάλλει ένα άλλο πλάσμα. Τα φτερά ξεδιπλώνονται αργά, το σώμα σκληραίνει και η λιβελούλα αφήνει πίσω της το νερό για να κατακτήσει τον αέρα.

Η πτήση της είναι από τα μικρά θαύματα του φυσικού κόσμου. Μπορεί να σταματήσει σχεδόν ακίνητη στον αέρα, να αλλάξει κατεύθυνση απότομα, να κινηθεί προς τα πίσω και να επιταχύνει με εντυπωσιακή ακρίβεια. Δεν πετά απλώς· μοιάζει να γράφει πάνω στον αέρα αόρατες γραμμές, που διαρκούν όσο μια στιγμή.

Κι όμως, πίσω από αυτή την ανάλαφρη εικόνα κρύβεται ένας ακούραστος κυνηγός. Η λιβελούλα τρέφεται με μικρά έντομα και συμβάλλει στη φυσική ισορροπία των οικοσυστημάτων, περιορίζοντας πληθυσμούς άλλων εντόμων. Η ομορφιά της, επομένως, δεν είναι μόνο αισθητική. Είναι και λειτουργική. Η φύση δεν δημιουργεί τίποτε περιττό.

Ίσως γι’ αυτό η λιβελούλα να μας συγκινεί περισσότερο από όσο αντιλαμβανόμαστε. Γιατί η ζωή της είναι μια μικρή ιστορία μεταμόρφωσης. Από το σκοτάδι του νερού στο φως του ουρανού. Από την αργή κίνηση της προνύμφης στην ελευθερία της πτήσης. Από έναν κόσμο κρυφό σε έναν κόσμο ανοιχτό.

Και όταν τη βλέπεις να κάθεται για λίγο πάνω σε ένα σκλήθρο, δίπλα στο ρέμα, καταλαβαίνεις πως εκείνη η όχθη δεν είναι απλώς μια όχθη. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος. Το δέντρο κρατά τη γη, το νερό κρατά τη ζωή και η λιβελούλα κρατά για μια στιγμή τον αέρα. Ύστερα ανοίγει τα φτερά της και φεύγει. Και μένει πίσω μόνο η αίσθηση πως η φύση, για μια στιγμή, μας αποκάλυψε κάτι που δεν προλαβαίνουμε συνήθως να δούμε: πως η ζωή δεν είναι στάση· είναι μεταμόρφωση.

Σκλήθρο.

Το σκλήθρο είναι από εκείνα τα δέντρα που μοιάζουν να γεννήθηκαν για να κατοικούν στα όρια της γης και του νερού. Να στέκονται εκεί όπου το χώμα κρατά ακόμη τη μνήμη του ποταμού, όπου οι ρίζες βυθίζονται σε υγρά εδάφη και το νερό δεν είναι απειλή αλλά προϋπόθεση ζωής. Το γένος Alnus περιλαμβάνει φυλλοβόλα δέντρα της οικογένειας των Βετουλοειδών, συγγενικά της σημύδας, με χαρακτηριστική ταχύτητα ανάπτυξης και ιδιαίτερη αντοχή σε εδάφη κορεσμένα από νερό.

Μα περισσότερο από ένα βοτανικό είδος, το σκλήθρο είναι ένα δέντρο του τοπίου. Στις όχθες των ποταμών, των ρεμάτων και των πηγών σχηματίζει πράσινες ζώνες που συγκρατούν το έδαφος και προστατεύουν τις όχθες από τη διάβρωση. Οι ρίζες του εισχωρούν στο υγρό χώμα και δημιουργούν έναν ζωντανό δεσμό ανάμεσα στη γη και στο νερό. Ταυτόχρονα, το φύλλωμά του προσφέρει σκιά και καταφύγιο, ενώ οι καρποί του συμμετέχουν στον μικρό, αθέατο κύκλο της ζωής του δάσους.

Έχει όμως και μια ξεχωριστή ιδιότητα: όπως και άλλα φυτά της οικογένειάς του, συμβιώνει με μικροοργανισμούς των ριζών που μπορούν να δεσμεύουν ατμοσφαιρικό άζωτο. Έτσι, το σκλήθρο δεν παίρνει απλώς από το έδαφος· σε έναν βαθμό το εμπλουτίζει. Είναι από τα δέντρα που βοηθούν έναν φτωχό ή διαταραγμένο τόπο να ξαναβρεί τη γονιμότητά του.

Και ίσως γι’ αυτό η παρουσία του είναι τόσο παλιά όσο και η ελληνική μνήμη. Ο Όμηρος το γνώριζε και το αναφέρει στην Οδύσσεια, ενώ ο Θεόφραστος, ο μεγάλος παρατηρητής της αρχαίας ελληνικής φύσης, το καταγράφει ως «κλήθρη» ή «κλήθρα». Το όνομα έφτασε μέσα στους αιώνες, όπως φτάνει το νερό ενός ποταμού: αλλάζοντας λίγο τη μορφή του, χωρίς να χάνει την αρχική του διαδρομή.

Το σκλήθρο είναι, τελικά, ένα δέντρο που μας θυμίζει πως η φύση δεν χωρίζει τη γη από το νερό. Τα ενώνει. Εκεί όπου το ρέμα συναντά την όχθη, εκεί όπου το υγρό χώμα κρατά τις ρίζες του, εκεί όπου το δάσος δεν είναι μόνο δέντρα αλλά ένα ολόκληρο σύστημα ζωής, το σκλήθρο στέκει σαν ένας ήσυχος φύλακας. Και ίσως η μεγαλύτερη σοφία του βρίσκεται ακριβώς εκεί: δεν φοβάται το νερό. Το κάνει σπίτι του.

Ο σκατζόχοιρος.

Ο σκατζόχοιρος είναι από εκείνα τα μικρά πλάσματα που μοιάζουν να κουβαλούν πάνω τους μια ολόκληρη φιλοσοφία ζωής. Μικρός στο σώμα, αργός στο βήμα, μοναχικός στις περιπλανήσεις του, προστατευμένος από ένα πανοπλία αγκαθιών, διασχίζει τα βράδια τον κόσμο χωρίς να ζητά τίποτε από αυτόν.

Ανήκει στα εντομοφάγα θηλαστικά και τρέφεται κυρίως με έντομα, προνύμφες, σκουλήκια και άλλα μικρά ασπόνδυλα. Είναι νυχτόβιος και τη μέρα κρύβεται κάτω από θάμνους, φύλλα και φυσικές κρυψώνες. Το πιο χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι βέβαια τα αγκάθια του. Όταν αισθανθεί κίνδυνο, κουλουριάζεται και μετατρέπει το ευάλωτο σώμα του σε μια μικρή ζωντανή σφαίρα.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το μάθημά του. Ο σκατζόχοιρος δεν επιτίθεται στον κόσμο για να προστατευτεί από αυτόν. Δεν χρειάζεται δύναμη, ούτε ταχύτητα, ούτε επιθετικότητα. Απλώς μαζεύεται. Κλείνει προς τα μέσα ό,τι είναι ευάλωτο και αφήνει προς τα έξω μόνο εκείνο που μπορεί να τον προστατεύσει.

Τα καλοκαιρινά απογεύματα, τα βράδια, και νωρίς τα πρωινά όταν οι δρόμοι ησυχάζουν και ο κήπος φαντάζει λίγο πιο άγριος, μπορεί να εμφανιστεί αθόρυβα ανάμεσα στα χόρτα. Ένα μικρό πλάσμα που περπατά σαν να γνωρίζει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντα να κάνει θόρυβο για να είναι θαυμαστή.

Κι όταν χαθεί μέσα στη σκοτεινή βλάστηση, μένει πίσω η παράξενη αίσθηση πως είδαμε για λίγο έναν από τους παλιούς κατοίκους της γης μας -έναν μικρό ερημίτη με αγκάθια, που εξακολουθεί να ζει σύμφωνα με τον δικό του αρχαίο ρυθμό.

Από το χωράφι στα κάρβουνα.

 

Το καλαμπόκι, όταν έρχεται κατευθείαν από το χωράφι και καταλήγει στα κάρβουνα, έχει άλλη γεύση. Δεν είναι μόνο η γλύκα των κόκκων· είναι μέσα του ο ήλιος που το ωρίμασε, το χώμα που το κράτησε, το νερό που το δρόσισε και ο αέρας που πέρασε ανάμεσα στα φύλλα του.

Το στάχυ μόλις κομμένο κρατά ακόμη κάτι από το χωράφι. Ύστερα έρχεται η φωτιά. Τα φύλλα μαυρίζουν, οι κόκκοι ψήνονται, μερικοί αρπάζουν στις άκρες και ο καπνός τυλίγει το καλαμπόκι με εκείνη τη μοναδική μυρωδιά του καλοκαιριού.

Και τότε συμβαίνει κάτι απλό αλλά βαθύ: η γη γίνεται γεύση.

Από το χωράφι στα κάρβουνα, χωρίς περιττά πράγματα. Μόνο στάχυ, φωτιά, αλάτι και η υπομονή του ανθρώπου να περιμένει μέχρι να ψηθεί.

Η καρδερίνα και το νεράγκαθο...

 

Υπάρχουν στιγμές στη φύση που δεν χρειάζονται τίποτε περισσότερο από ένα πουλί κι ένα αγριόχορτο για να μας θυμίσουν πως η ζωή ξέρει να συνυπάρχει χωρίς θόρυβο.

Η καρδερίνα (Carduelis carduelis), με το κόκκινο πρόσωπο, τα χρυσαφένια φτερά και το μαύρο και λευκό της σώμα, μοιάζει σαν μικρή πινελιά χρώματος πάνω στο τοπίο. Κάθεται πάνω στον δίψακο ή αλλιώς νεράγκαθο, (Dipsacus fullonum ή Dipsacus sylvestris) το άγριο εκείνο φυτό που υψώνεται με τα αγκάθια του και μοιάζει να προστατεύει μέσα στην τραχύτητά του έναν μικρό θησαυρό: τους σπόρους του.

Εκεί, πάνω στον αγκαθωτό βλαστό, συναντιούνται δύο διαφορετικές μορφές της φύσης. Ο δίψακος είναι σκληρός, όρθιος, αμυντικός. Η καρδερίνα είναι ανάλαφρη, κινητική, σχεδόν εύθραυστη. Κι όμως, ο ένας χρειάζεται τον άλλον. Το πουλί βρίσκει στον δίψακο τροφή, ενώ το φυτό γίνεται μέρος ενός μεγαλύτερου κύκλου ζωής, μέσα στον οποίο οι σπόροι του μετατρέπονται από απλή φυτική ύλη σε τροφή, κίνηση και συνέχεια.

Η σκηνή αυτή μας αποκαλύπτει κάτι που συχνά ξεχνά ο άνθρωπος: στη φύση τίποτε δεν είναι πραγματικά μόνο του. Το αγκάθι δεν είναι απλώς αγκάθι. Το αγριόχορτο δεν είναι «άχρηστο». Το μικρό πουλί δεν είναι απλώς ένα όμορφο πλάσμα που περνά από μπροστά μας. Όλα αποτελούν κρίκους μιας αόρατης αλυσίδας, ενός κόσμου όπου κάθε ύπαρξη προσφέρει και δέχεται.

Κι ίσως γι’ αυτό η καρδερίνα πάνω στον δίψακο να έχει μια ιδιαίτερη ποιητική δύναμη. Μας δείχνει πως η ομορφιά δεν βρίσκεται πάντοτε στα περιποιημένα και στα τέλεια. Μπορεί να βρίσκεται πάνω σε έναν ξερό, αγκαθωτό βλαστό, στην άκρη ενός χωραφιού, εκεί όπου το μάτι του ανθρώπου προσπερνά.

Η φύση δεν ενδιαφέρεται για την αισθητική μας. Δεν ξεχωρίζει τα «όμορφα» από τα «άσχημα» με τα δικά μας μέτρα. Ένας δίψακος μπορεί να είναι για εμάς ένα ταπεινό αγριόχορτο· για την καρδερίνα όμως μπορεί να είναι τραπέζι, καταφύγιο και μέρος του κόσμου της.

Και τότε το αγκάθι αποκτά άλλη σημασία. Δεν είναι μόνο άμυνα. Είναι και προσφορά.

Η καρδερίνα στέκεται επάνω του, ελαφριά σαν σκέψη. Για μια στιγμή το άγριο φυτό μοιάζει λιγότερο άγριο και το μικρό πουλί λιγότερο εύθραυστο. Ανάμεσά τους υπάρχει μια σιωπηλή συμφωνία, γραμμένη όχι με λόγια αλλά με εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης.

Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγάλο μάθημα της φύσης: πως η ζωή δεν χρειάζεται να μοιάζει για να συνυπάρξει. Χρειάζεται μόνο να αναγνωρίζει τον χώρο του άλλου.

Και πάνω στον δίψακο, η καρδερίνα μάς το θυμίζει με τον πιο απλό τρόπο:

Μέσα στα αγκάθια μπορεί να κρύβεται τροφή.

Μέσα στην αγριάδα μπορεί να ανθίζει η ζωή.

Και πάνω σε έναν ταπεινό δίψακο μπορεί να σταθεί για λίγο ολόκληρη η ομορφιά του κόσμου.

Η αιώνια κάθοδος του νερού.

Το βουνίσιο ρέμα δεν είναι απλώς νερό που κατεβαίνει από το βουνό. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το βουνό μιλά στη γη.

Ξεκινά ψηλά, από μια πηγή, μια βροχή ή το λιώσιμο του χιονιού, και παίρνει τον κατήφορο ανάμεσα σε πέτρες, ρίζες και βαθιές χαράδρες. Δεν βιάζεται, μα δεν σταματά. Χαράζει μόνο του τον δρόμο του, λειαίνοντας τις πέτρες και ποτίζοντας τις όχθες.

Κι εκεί, στις κοιλότητες που έχει σμιλέψει ο χρόνος και η αδιάκοπη κίνηση του νερού, γεννιούνται οι βάθρες. Μικρές φυσικές πισίνες, κρυμμένες κάτω από πλατάνια και ανάμεσα σε βράχια, γεμάτες με το καθαρό και κρύο νερό του βουνού. Είναι τα μικρά γαλάζια μάτια του ρέματος.

Γύρω τους γεννιέται ένας ολόκληρος κόσμος: φτέρες, βρύα, πλατάνια, σκλήθρα, έντομα και πουλιά. Το νερό γίνεται μια λεπτή φλέβα ζωής μέσα στο δάσος, ένας διάδρομος που ενώνει τις πλαγιές και κρατά ζωντανή τη γη ακόμη και στις δύσκολες μέρες του καλοκαιριού.

Και όταν η ζέστη στεγνώνει τις πλαγιές, οι βάθρες κρατούν τη δροσιά τους. Εκεί το σώμα συναντά το παγωμένο νερό και, για μια στιγμή, ο άνθρωπος ξαναθυμάται κάτι που η καθημερινότητα τον κάνει να ξεχνά: πως η φύση δεν είναι σκηνικό· είναι ζωή.

Το βουνίσιο ρέμα κατεβαίνει ακούραστα. Οι βάθρες μένουν για λίγο σαν μικρές παύσεις στην πορεία του. Το ένα κινείται, οι άλλες κρατούν. Μα και τα δύο ανήκουν στην ίδια αιώνια συνομιλία της πέτρας με το νερό.

Κι αν σκύψεις πάνω από μια βάθρα και ακούσεις προσεκτικά, ίσως ακούσεις κάτι περισσότερο από το νερό. Τη φωνή του βουνού που κατεβαίνει αργά προς τη θάλασσα.

Το τσακάλι -η σιωπηλή δύναμη της άγριας φύσης.

 

Το τσακάλι (χρυσό τσακάλι - Canis aureus) δεν είναι από εκείνα τα ζώα που ζητούν να τα θαυμάσεις. Δεν έχει το μεγαλείο του αετού, την επιβλητικότητα του λύκου ή τη χάρη του ελαφιού. Κινείται στις σκιές, αθόρυβα και προσεκτικά, σαν να γνωρίζει πως η φύση δεν χρειάζεται πάντοτε να φωνάζει για να υπάρχει.

Κάποτε το είδαμε ως ανεπιθύμητο πλάσμα, ως «κλέφτη» της νύχτας, ως ζώο που έπρεπε να φοβόμαστε. Όμως η φύση δεν γνωρίζει τέτοιες ανθρώπινες ταμπέλες. Κάθε πλάσμα έχει τη θέση του μέσα στη μεγάλη ισορροπία της ζωής. Το τσακάλι είναι μέρος αυτής της ισορροπίας. Καθαρίζει, μετακινείται, προσαρμόζεται, επιβιώνει. Δεν απαιτεί από τον κόσμο να αλλάξει για να χωρέσει μέσα του· αλλάζει το ίδιο, χωρίς να χάνει την άγρια φύση του.

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημά του.

Το τσακάλι είναι ένας επιζών. Μετά τη ραγδαία μείωση του πληθυσμού του τις προηγούμενες δεκαετίες (όταν θεωρούνταν εσφαλμένα «επιβλαβές είδος» έως το 1990), το τσακάλι κατατάσσεται πλέον ως «Τρωτό» στο ελληνικό "Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων". Σήμερα, οι πληθυσμοί του παρουσιάζουν τάσεις ανάκαμψης και αύξησης σε ολόκληρη τη χώρα Εκεί όπου το δάσος υποχωρεί, εκεί όπου οι άνθρωποι πλησιάζουν όλο και περισσότερο στους βιότοπους των άγριων ζώων, εκείνο αναζητά νέους δρόμους. Δεν εγκαταλείπει εύκολα. Μαθαίνει τον άνθρωπο, αποφεύγει τον θόρυβό του, κινείται όταν οι δρόμοι αδειάζουν και η νύχτα σκεπάζει τον τόπο.

Και όταν μέσα στη σιωπή ακουστεί το χαρακτηριστικό του ουρλιαχτό, δεν είναι απλώς ένας ήχος της νύχτας. Είναι μια υπενθύμιση πως δεν είμαστε μόνοι. Πως υπάρχουν ακόμη πλάσματα που ζουν σύμφωνα με έναν αρχαιότερο νόμο, έναν νόμο που δεν γράφτηκε από τον άνθρωπο: να βρίσκεις τον δρόμο σου μέσα στη δυσκολία και να συνεχίζεις.

Το τσακάλι δεν είναι σύμβολο δύναμης επειδή είναι το ισχυρότερο. Είναι σύμβολο δύναμης επειδή αντέχει.

Κι αυτό ίσως είναι μια διαφορετική μορφή γενναιότητας. Να μην χρειάζεται να κυριαρχείς για να επιβιώσεις. Να ξέρεις πότε να πλησιάσεις και πότε να απομακρυνθείς. Να παρατηρείς περισσότερο απ' όσο φαίνεσαι. Να ζεις χωρίς να προκαλείς τη φύση που σε φιλοξενεί.

Στους καιρούς μας, όπου ο άνθρωπος απλώνεται όλο και περισσότερο πάνω στη γη, η παρουσία του τσακαλιού αποκτά μια ιδιαίτερη σημασία. Μας θυμίζει ότι η άγρια ζωή δεν εξαφανίζεται πάντοτε με θόρυβο. Μερικές φορές απλώς αποσύρεται λίγο πιο βαθιά στη σιωπή.

Και ίσως, όταν κάποτε δούμε το τσακάλι από μακριά, αντί να φοβηθούμε, να αισθανθούμε κάτι διαφορετικό. Χαρά.

Γιατί όσο υπάρχει το τσακάλι, όσο υπάρχει το ελάφι, ο λύκος, η αλεπού και το γεράκι, όσο υπάρχουν ίχνη άγριας ζωής πάνω στη γη, σημαίνει πως η φύση δεν έχει παραδώσει ακόμη όλα τα δικαιώματά της στον άνθρωπο.

Κάπου, μέσα στη νύχτα, ένα τσακάλι συνεχίζει να περπατά. Και μαζί του περπατά η άγρια φύση που αρνείται να σωπάσει.

Η φορτωμένη Ροδιά.

 

Η ροδιά (Punica granatum) είναι από εκείνα τα μικρά δέντρα που δεν χρειάζονται ιδιαίτερη παρουσία για να επιβληθούν στο τοπίο. Στέκει ήσυχη, συχνά στην άκρη ενός κήπου, ενός χωραφιού ή μιας παλιάς αυλής, και μοιάζει να γνωρίζει κάτι για τη φύση που εμείς συχνά ξεχνούμε: πως η ομορφιά δεν είναι υπόσχεση ευκολίας, αλλά αποτέλεσμα προσαρμογής.

Είναι ένα κατεξοχήν μεσογειακό φυτό, φτιαγμένο για το φως, τη ζέστη και την καλοκαιρινή ξηρασία. Τα μικρά, γυαλιστερά φύλλα της περιορίζουν τις απώλειες νερού, ενώ το ριζικό της σύστημα αναζητά βαθύτερα την υγρασία του εδάφους. Δεν απαιτεί έναν κόσμο πλούσιο για να ζήσει. Μπορεί να σταθεί εκεί όπου άλλα φυτά δυσκολεύονται, αρκεί να έχει ήλιο και γη που αναπνέει.

Και ύστερα έρχεται η άνοιξη. Στα κλαδιά της εμφανίζονται τα κόκκινα άνθη, σαν μικρές φωτιές μέσα στο πράσινο. Δεν είναι μόνο ένα θέαμα για τα μάτια. Είναι ένα κάλεσμα για τις μέλισσες και τα άλλα έντομα που μεταφέρουν τη γύρη από άνθος σε άνθος. Έτσι, η ροδιά γίνεται ένας μικρός κρίκος μέσα στη μεγάλη αλυσίδα της ζωής. Το άνθος δεν υπάρχει μόνο για την ομορφιά του· υπάρχει για να συνεχιστεί η ζωή.

Από τα άνθη θα προκύψουν τα ρόδα. Στην αρχή μικρά και πράσινα, μεγαλώνουν αργά κάτω από τον καλοκαιρινό ήλιο. Ο φλοιός τους σκληραίνει και το χρώμα τους βαθαίνει. Μέσα τους, όμως, συμβαίνει κάτι σχεδόν θαυμαστό: σχηματίζεται ένας ολόκληρος κόσμος από σπόρους, ο καθένας περικλεισμένος στον δικό του χυμώδη μικρό θύλακα. Το ρόδι είναι σαν μια κλειστή αρχιτεκτονική ζωής.

Όταν τελικά ανοίξει, αποκαλύπτει αυτό που έκρυβε. Εκατοντάδες μικρές κόκκινες μονάδες, καθεμία με τη δική της δυνατότητα να γίνει ένα νέο φυτό. Η φύση δεν έχει σπαταλήσει τίποτε. Έχει πολλαπλασιάσει τη ζωή μέσα σε έναν μόνο καρπό.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη οικολογική σοφία της ροδιάς. Η φύση δεν λειτουργεί με την ανθρώπινη λογική της αυτάρκειας. Κανένας οργανισμός δεν υπάρχει μόνος του. Το άνθος χρειάζεται τον επικονιαστή, ο καρπός μπορεί να γίνει τροφή για άλλα πλάσματα, οι σπόροι μπορούν να μεταφερθούν, το δέντρο επιστρέφει οργανική ύλη στη γη. Η ροδιά είναι ένα μικρό οικοσύστημα μέσα στο οικοσύστημα.

Και όταν έρχεται το φθινόπωρο, τα φύλλα της κιτρινίζουν και πέφτουν. Το δέντρο γυμνώνεται χωρίς να πεθαίνει. Η φύση, για άλλη μια φορά, μας διορθώνει: η απώλεια του φυλλώματος δεν είναι τέλος· είναι μια μορφή αναμονής.

Ίσως γι' αυτό η ροδιά να μοιάζει τόσο ανθρώπινη. Αντέχει το καλοκαίρι, ανθίζει όταν έρθει η ώρα της, καρπίζει χωρίς θόρυβο και ξέρει να αφήνεται στη σιωπή του χειμώνα. Δεν παλεύει με τις εποχές. Συμπορεύεται μαζί τους.

Και τα ρόδα της, όταν τα κρατήσεις στα χέρια σου, σου θυμίζουν πως η ζωή είναι πάντοτε περισσότερη απ' όση φαίνεται απ' έξω. Ένας σκληρός φλοιός μπορεί να προστατεύει έναν ολόκληρο κόσμο. Ένα μικρό δέντρο μπορεί να φιλοξενεί έντομα, να θρέφει πουλιά, να προσφέρει σκιά, να δίνει καρπό και, ταυτόχρονα, να κρατά ζωντανή μια πανάρχαια σχέση ανθρώπου και γης.

Η ροδιά δεν κάνει θόρυβο για να δηλώσει ότι ζει.

Ανθίζει. Καρπίζει. Αντέχει. Και συνεχίζει.

Το σκυλάκι στον τοίχο.

 

Μέσα σε μια σχισμή ενός παλιού πέτρινου τοίχου φύτρωσε ένα σκυλάκι. Το Αντίρρινο το μέγα (Antirrhinum majus), με τα μικρά άνθη που μοιάζουν με στόμα από σκυλάκι, βρήκε εκεί λίγο χώμα, λίγη υγρασία και αρκετή επιμονή για να ριζώσει.

Δεν χρειάστηκε κήπο. Δεν ζήτησε καλοφτιαγμένο παρτέρι ούτε περιποιημένο χώμα. Βρήκε τη θέση του εκεί όπου ο άνθρωπος θα έβλεπε μόνο μια ρωγμή.

Κι αυτό είναι ίσως το πιο όμορφο μάθημα της φύσης: η ζωή δεν περιμένει πάντα τις ιδανικές συνθήκες. Ψάχνει μια χαραμάδα και αρχίζει.

Ο πέτρινος τοίχος, σκληρός και ακίνητος, έγινε ξαφνικά υπόβαθρο για ένα λουλούδι. Οι πέτρες κράτησαν το χώμα, το χώμα κράτησε τη ρίζα και η ρίζα έφερε στην επιφάνεια το χρώμα. Έτσι, εκεί που υπήρχε μόνο η φθορά του χρόνου, εμφανίστηκε κάτι ζωντανό.

Το σκυλάκι στον τοίχο μοιάζει με μικρή αντίσταση απέναντι στην εγκατάλειψη. Μια υπενθύμιση πως ακόμη και μέσα στα πιο ασήμαντα σημεία του τοπίου μπορεί να κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία ζωής.

Και ίσως γι’ αυτό, όταν το συναντάμε, δεν βλέπουμε απλώς ένα λουλούδι. Βλέπουμε τη ζωή που βρήκε τρόπο να ανθίσει εκεί όπου κανείς δεν την περίμενε.

Ο ξυλόφουρνος.

Ο ξυλόφουρνος δεν ήταν ποτέ μόνο ένας φούρνος. Ήταν μια μικρή καρδιά μέσα στο σπίτι, στην αυλή ή στο χωριό· ένας τόπος όπου η φωτιά συναντούσε το ψωμί και το φαγητό και η καθημερινότητα γινόταν τελετουργία.

Από νωρίς το πρωί άρχιζε η προετοιμασία. Ξύλα ξερά, προσανάμματα, η φλόγα που μεγάλωνε σιγά σιγά και έπειτα η αναμονή. Ο φούρνος έπρεπε να «πιάσει» τη σωστή θερμοκρασία. Τα ξύλα γίνονταν κάρβουνο, τα τοιχώματα κοκκίνιζαν από τη ζέστη και ο άνθρωπος ήξερε, χωρίς θερμόμετρα και αριθμούς, πότε είχε έρθει η ώρα.

Και τότε έμπαινε το ψωμί. Ή το φαγητό.

Μαζί του έμπαινε στον φούρνο και ένα κομμάτι από τον παλιό κόσμο. Το ζυμωτό καρβέλι, οι πίτες, τα φαγητά στο ταψί, το κρέας στις γιορτές· όλα αποκτούσαν εκείνη τη μοναδική γεύση που δίνει η φωτιά όταν δεν βιάζεται. Ο καπνός, το ξύλο, η πέτρα και ο χρόνος γίνονταν υλικά μιας γεύσης που δύσκολα αντιγράφεται.

Ο ξυλόφουρνος ήταν επίσης σχολείο. Εκεί μάθαινες πως κάθε πράγμα έχει τον χρόνο του. Δεν μπορούσες να δυναμώσεις τη φωτιά χωρίς μέτρο ούτε να βιαστείς το ψήσιμο. Η φωτιά ήθελε γνώση και σεβασμό. Το ίδιο και το ψωμί. Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήξεραν κάτι που εμείς, μέσα στην ταχύτητά μας, συχνά ξεχνάμε: πως τα σημαντικά πράγματα χρειάζονται χρόνο.

Γύρω από τον φούρνο υπήρχε και κοινωνία. Γείτονες, συγγενείς, γυναίκες που ζύμωναν, παιδιά που περίμεναν το πρώτο ζεστό κομμάτι καρβέλι. Η μυρωδιά του ψωμιού έβγαινε από την καμινάδα και απλωνόταν στα σοκάκια σαν άτυπη πρόσκληση. Ο φούρνος δεν έκλεινε τους ανθρώπους μέσα του· τους έβγαζε ο ένας προς τον άλλον.

Σήμερα πολλοί παλιοί ξυλόφουρνοι στέκουν σιωπηλοί. Οι καμινάδες τους δεν καπνίζουν, οι πόρτες τους έχουν σκουριάσει και οι αυλές γύρω τους άδειασαν. Κι όμως, δεν είναι ερείπια. Είναι αποθήκες μνήμης. Μέσα στις πέτρες τους υπάρχει η μυρωδιά του ψωμιού, η ζεστασιά μιας οικογένειας, οι φωνές ανθρώπων που έφυγαν και η ζωή ενός κόσμου που δεν ήξερε την αφθονία, αλλά ήξερε να τιμά το λίγο.

Ο ξυλόφουρνος μας θυμίζει πως κάποτε η φωτιά δεν ήταν απλώς ενέργεια. Ήταν συντροφιά, ανάγκη, δημιουργία και κοινότητα. Και πως ένα καρβέλι ψωμί δεν ήταν απλώς τροφή. Ήταν ο κόπος της γης, του ανθρώπου και της φωτιάς μαζί.

Ίσως γι’ αυτό, όταν σήμερα ανοίγει ένας παλιός ξυλόφουρνος και βγαίνει από μέσα ένα ζεστό καρβέλι, δεν αναδύεται μόνο η μυρωδιά του ψωμιού. Αναδύεται η μνήμη.

Το χλωρό τυρί.

 

Υπάρχουν γεύσεις που δεν χρειάζονται τίποτα περισσότερο από την απλότητά τους για να γίνουν μνήμη. Το χλωρό τυρί είναι μια τέτοια γεύση. Το «χλωρό τυρί» είναι ουσιαστικά το φρέσκο τυρί στο στάδιο προτού προλάβει να πήξει καλά, να σκληρύνει και να ωριμάσει στην άρμη. Δεν έχει την αυστηρότητα του ώριμου τυριού ούτε την ένταση εκείνων που πέρασαν μήνες κλεισμένα σε υπόγεια και κελαριά. Είναι φρέσκο, μαλακό, λευκό, σχεδόν παιδικό. Ένα τυρί που μοιάζει να κρατά ακόμη επάνω του το άρωμα του γάλακτος.

Το χλωρό τυρί γεννήθηκε από την ανάγκη και τη σοφία της υπαίθρου. Από το γάλα που περίσσευε, από τα ζώα του κοπαδιού, από τα χέρια των ανθρώπων που ήξεραν πως τίποτε από όσα προσφέρει η γη δεν πρέπει να πηγαίνει χαμένο. Δεν ήταν προϊόν πολυτέλειας. Ήταν τροφή καθημερινή, ουσιαστική, δεμένη με τον κύκλο της κτηνοτροφικής ζωής.

Η λέξη «χλωρό» έχει κάτι περισσότερο από μια γαστρονομική σημασία. Είναι το αντίθετο του ξερού, του παλιού, του ώριμου. Είναι το τυρί στην αρχή της διαδρομής του, όταν ακόμη δεν έχει προλάβει να αλλάξει από τον χρόνο. Σαν να το παίρνεις από το γάλα και να το φέρνεις σχεδόν αμέσως στο τραπέζι. Γι’ αυτό και η γεύση του είναι καθαρή, ήπια και γαλακτώδης.

Και γύρω από αυτό το απλό τυρί υπήρχε κάποτε ένας ολόκληρος κόσμος. Τα κοπάδια στα βουνά, οι στάνες, τα καζάνια, οι τυροκόμοι, τα χέρια που έδεναν το τυρόγαλο, τα ξύλινα ή μεταλλικά δοχεία, το ψωμί που κοβόταν δίπλα του. Δεν ήταν μόνο ένα τρόφιμο. Ήταν μέρος ενός τρόπου ζωής όπου η τροφή είχε ακόμη πρόσωπο και προέλευση.

Σήμερα, μέσα στην αφθονία των τυποποιημένων προϊόντων, το χλωρό τυρί μάς θυμίζει κάτι που κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε: ότι η γεύση δεν βρίσκεται πάντοτε στην πολυπλοκότητα. Μερικές φορές βρίσκεται στην αμεσότητα. Στο γάλα, στο αλάτι, στον χρόνο που δεν περίσσεψε.

Ίσως γι’ αυτό ένα κομμάτι χλωρό τυρί με ζεστό ψωμί να μπορεί να γίνει ολόκληρη ανάμνηση. Να σε γυρίσει σε ένα πέτρινο σπίτι, σε μια αυλή, σε ένα ορεινό χωριό, σε ένα καλοκαίρι που μύριζε χορτάρι και ξύλο.

Το χλωρό τυρί είναι, τελικά, ένα μικρό μάθημα για τον χρόνο. Μας δείχνει πως δεν χρειάζονται όλα τα πράγματα να ωριμάσουν για να αποκτήσουν αξία. Υπάρχει ομορφιά και στην πρώτη τους μορφή, όταν είναι ακόμη φρέσκα, αθώα και κοντά στην πηγή τους.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη γοητεία του: είναι η γεύση του γάλακτος πριν γίνει ανάμνηση.

Κολοκυθοανθοί.

Οι κολοκυθοανθοί είναι από εκείνα τα καλοκαιρινά δώρα που η ελληνική φύση προσφέρει για λίγο και η παράδοση ξέρει να τα μετατρέπει σε γεύση. Τα κατακίτρινα, λεπτά άνθη της κολοκυθιάς ανοίγουν το πρωί, σαν μικρά χρυσά κύπελλα στραμμένα προς τον ήλιο, και κλείνουν μέσα τους όλη τη λεπτότητα του καλοκαιριού.

Στην ελληνική κουζίνα, τα «λουλουδάκια» γεμίζονται με ρύζι, κιμά ή τυρί και μυρωδικά, τηγανίζονται σε ελαφρύ χυλό ή μαγειρεύονται με απλότητα, κρατώντας τη γεύση του χωραφιού. Είναι ένας μεζές ταπεινός στην καταγωγή, αλλά εκλεκτός στη μνήμη.

Κι ίσως αυτό είναι το πιο όμορφο με τους κολοκυθοανθούς: δεν είναι απλώς ένα φαγητό· είναι μια μικρή τελετουργία του καλοκαιριού. Από το χωράφι στο τραπέζι, από το πρωινό άνθος στο πιάτο, η φύση γίνεται γεύση και η γεύση γίνεται ανάμνηση.

«Άσε τα κολοκύθια και πες μου την αλήθεια.»

Υπάρχουν λέξεις που ξεκίνησαν από τη γη και κατέληξαν να κατοικούν μέσα στη γλώσσα. Λέξεις που γεννήθηκαν στον κήπο, πέρασαν από την κουζίνα, κάθισαν στο τραπέζι και ύστερα έγιναν μεταφορές για τον άνθρωπο και τη συμπεριφορά του. Το κολοκύθι είναι μία από αυτές. Πώς βρέθηκε ένα τόσο ταπεινό λαχανικό να συμβολίζει την ανοησία, τις υπερβολές, τις ασυναρτησίες και τα λόγια χωρίς ουσία; Η απάντηση βρίσκεται σε ένα πλέγμα παρατηρήσεων για τη φύση του φυτού, την παλιά διατροφική εμπειρία και τις αρχαίες αντιλήψεις για τις ιδιότητες των τροφών.

Το κολοκύθι είναι, πρώτα απ’ όλα, ένα φυτό που απλώνεται. Η κολοκυθιά καταλαμβάνει χώρο, οι βλαστοί της προχωρούν χαμηλά στη γη και τα μεγάλα φύλλα της απλώνονται προς κάθε κατεύθυνση. Όταν βρει νερό, ήλιο και γόνιμο χώμα, μεγαλώνει γρήγορα και γεμίζει τον κήπο. Κάπως έτσι μοιάζει και η ακατάσχετη φλυαρία. Μια κουβέντα αρχίζει από ένα σημείο και ύστερα απλώνεται. Η μία εξήγηση φέρνει την άλλη, η μία δικαιολογία γεννά την επόμενη, μέχρι που η ουσία χάνεται κάτω από τα φύλλα των λέξεων. Υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν όπως μεγαλώνει η κολοκυθιά: παντού και προς όλες τις κατευθύνσεις.

Ύστερα είναι ο ίδιος ο καρπός. Το κολοκύθι είναι τρυφερό, υδαρές και ελαφρύ. Αποτελείται σε πολύ μεγάλο ποσοστό από νερό. Έχει όγκο, αλλά όχι ανάλογο βάρος. Κι αυτή η αντίθεση προσφέρεται θαυμάσια ως μεταφορά για τα «κούφια λόγια»: λόγια πολλά, λόγια που φαίνονται σημαντικά, αλλά όταν τα ψάξεις βαθύτερα δεν βρίσκεις μέσα τους ανάλογο περιεχόμενο. Το στόμα μπορεί να γεμίσει έναν ολόκληρο χώρο και ο λόγος να παραμένει άδειος.

Το κολοκύθι είχε επίσης τη δική του θέση στην παλιά ελληνική κουζίνα. Ήταν ένα απλό, άφθονο και καθημερινό λαχανικό, χωρίς την πολυτέλεια άλλων τροφών. Το σκέτο βραστό κολοκύθι είχε ήπια γεύση και συχνά χρειαζόταν λάδι, λεμόνι ή μυρωδικά για να αποκτήσει ένταση. Έτσι, μέσα στη λαϊκή αντίληψη, μπορούσε εύκολα να γίνει εικόνα για κάτι άνοστο, άνευρο και χωρίς ιδιαίτερο περιεχόμενο. Και από την κουζίνα περνάμε κατευθείαν στη γλώσσα: «Κολοκύθια με τη ρίγανη.» Μια έκφραση που χρησιμοποιείται ειρωνικά για να απορρίψει κανείς έναν ισχυρισμό, μια ιστορία ή μια κουβέντα που δεν πείθει. Σαν να λέει: «Μου σερβίρεις κάτι που φαίνεται φαγητό, αλλά δεν χορταίνει. Μου δίνεις λόγια, αλλά δεν μου δίνεις ουσία.»

Υπάρχει όμως και μια πολύ παλαιότερη διάσταση, που αξίζει να θυμόμαστε όταν μιλάμε για το πώς η φύση πέρασε στη γλώσσα.

Οι αρχαίοι Έλληνες γιατροί (όπως ο Γαληνός) και συγγραφείς της ιατρικής παράδοσης, μέσα στο πλαίσιο της θεωρίας των χυμών, αντιλαμβάνονταν την τροφή όχι μόνο ως κάτι που τρώγεται, αλλά ως κάτι που επηρεάζει την ισορροπία του σώματος. Οι τροφές ταξινομούνταν με βάση ιδιότητες όπως το θερμό και το ψυχρό, το ξηρό και το υγρό.

Τα "κολοκύνθια" των αρχαίων, λόγω της υδαρότητας και της φύσης τους, συνδέθηκαν με την κατηγορία των «ψυχρών και υγρών» τροφών. Στο παλαιό αυτό σύστημα σκέψης, η υπερβολή τέτοιων ιδιοτήτων μπορούσε να συνδεθεί με νωθρότητα, αδράνεια και εξασθένηση της πνευματικής ζωτικότητας. Έτσι, η λέξη "κολοκύνθη" άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει έναν άνθρωπο ανόητο, βραδύνουν ή με «σβηστό» μυαλό (κάτι αντίστοιχο με το σημερινό «τούβλο» ή «πεπόνι»). 

Έτσι, μέσα στους αιώνες, η εικόνα του κολοκυθιού μπορούσε να συναντήσει και την εικόνα του ανθρώπου. Η λέξη "κολοκύνθη" και οι συγγενείς λαϊκές χρήσεις της απέκτησαν σε διαφορετικά συμφραζόμενα και μειωτικές σημασίες, όπως συμβαίνει συχνά με ονόματα φυτών και καρπών που μεταφέρονται μεταφορικά στον άνθρωπο.

Δεν είναι όμως σωστό να πούμε ότι η σημερινή φράση «κολοκύθια» προέρχεται αποδεδειγμένα και αποκλειστικά από αυτή την αρχαία ιατρική αντίληψη. Η γλώσσα δεν δημιουργείται με τόσο απλό τρόπο. Οι εκφράσεις της σχηματίζονται από τη συσσώρευση εμπειριών, παρατηρήσεων, αστεϊσμών και μεταφορών που περνούν από γενιά σε γενιά. Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική ομορφιά της.

Η φύση γίνεται καθρέφτης του ανθρώπου.

Η κολοκυθιά απλώνεται· όπως απλώνεται η φλυαρία.

Ο καρπός είναι γεμάτος νερό· όπως μπορεί να είναι ένας λόγος γεμάτος λέξεις αλλά άδειος από ουσία.

Το κολοκύθι είναι απλό και ήπιο στη γεύση· όπως μπορεί να είναι μια κουβέντα που δεν έχει τίποτε να προσφέρει.

Και οι παλιές αντιλήψεις για την «ψυχρή» και «υγρή» φύση του έδωσαν επιπλέον υλικό στη φαντασία και στη μεταφορική σκέψη.

Έτσι το κολοκύθι βγήκε από τον κήπο και μπήκε στη γλώσσα.

Σήμερα, όταν λέμε «κολοκύθια», δεν βλέπουμε απαραίτητα το λαχανικό. Βλέπουμε τα πολλά λόγια, τις υπερβολές, τις δικαιολογίες, τις ανοησίες. Βλέπουμε εκείνη την κουβέντα που μεγαλώνει σαν κολοκυθιά και απλώνεται παντού, μέχρι να σκεπάσει την αλήθεια.

Και τότε η φράση αποκτά μια βαθύτερη σημασία: «Άσε τα κολοκύθια και πες μου την αλήθεια.»

Άσε τα φύλλα.

Άσε τους βλαστούς.

Άσε τις δικαιολογίες.

Άσε τη ρίγανη.

Πήγαινε στον καρπό.

Πήγαινε στην ουσία.

Γιατί η αλήθεια δεν χρειάζεται πολλά στολίδια. Δεν χρειάζεται να απλωθεί για να επιβληθεί. Δεν χρειάζεται να γεμίσει τον χώρο με λέξεις.

Μπορεί να είναι μια μόνο πρόταση.

Μπορεί να είναι ένα «δεν ξέρω».

Μπορεί να είναι ένα «έκανα λάθος».

Μπορεί ακόμη να είναι μια σιωπή.

Κι έτσι, μέσα από ένα απλό λαχανικό του κήπου, η ελληνική γλώσσα μας θυμίζει κάτι πολύ σημαντικό: Τα λόγια μπορεί να έχουν όγκο χωρίς να έχουν βάρος. Η αλήθεια μπορεί να είναι μικρή, αλλά έχει βάρος. Γι’ αυτό: Άσε τα κολοκύθια και πες μου την αλήθεια.

Ντομάτες στον μπαξέ.

 

Υπάρχουν καλοκαίρια που δεν τα θυμάσαι από τις ημερομηνίες τους, αλλά από τις μυρωδιές τους. Από το χώμα που βράζει κάτω από τον ήλιο, από τον βασιλικό που μοσχοβολά όταν τον αγγίζεις, από το νερό που πέφτει στον μπαξέ τα απογεύματα. Και, περισσότερο απ’ όλα, από τη μυρωδιά μιας ώριμης ντομάτας που μόλις κόπηκε από το φυτό.

Οι ντομάτες στον μπαξέ δεν ήταν ποτέ απλώς ένα λαχανικό. Ήταν μια μικρή τελετουργία του καλοκαιριού. Τα φυτά μεγάλωναν μέσα στο χώμα, στήριζαν τα κλαδιά τους σε ξύλα και καλάμια και, σιγά σιγά, γέμιζαν με πράσινους καρπούς. Ύστερα ερχόταν η ωρίμαση. Το πράσινο υποχωρούσε και στη θέση του εμφανιζόταν το κόκκινο, σαν να άναβε πάνω στο φυτό ένα μικρό φανάρι του Αυγούστου.

Ο μπαξές ήθελε φροντίδα. Ήθελε νερό, σκάλισμα, ξεβοτάνισμα, υπομονή. Ο άνθρωπος δεν μπορούσε να διατάξει τη γη να καρπίσει. Μπορούσε μόνο να τη φροντίσει και να περιμένει. Κι αυτή ήταν ίσως μία από τις πιο σπουδαίες γνώσεις που πρόσφερε ο παλιός μπαξές: ότι στη φύση υπάρχουν πράγματα που δεν επιταχύνονται.

Η ντομάτα που κόβεται κατευθείαν από το φυτό έχει μια άλλη αξία. Δεν είναι τέλεια, ούτε χρειάζεται να είναι. Μπορεί να έχει μια ρωγμή, ένα σημάδι από τον ήλιο, ένα ακανόνιστο σχήμα. Έχει όμως εκείνη τη γεύση που δύσκολα συναντάς αλλού. Τη γεύση του χώματος, του νερού, του καλοκαιριού και της αναμονής.

Και ύστερα έρχεται το πιο απλό τραπέζι. Ψωμί, ντομάτα, λίγο αλάτι, λάδι. Ίσως λίγη φέτα, λίγες ελιές, βασιλικός. Τίποτε περίπλοκο. Κι όμως, μέσα σε αυτή την απλότητα υπάρχει ένας ολόκληρος πολιτισμός. Γιατί η παλιά κουζίνα δεν προσπάθησε να κρύψει τη γεύση της γης· προσπάθησε να την αναδείξει.

Στον μπαξέ συνυπήρχαν όλα: ντομάτες, πιπεριές, μελιτζάνες, κολοκύθια, αγγούρια. Κάθε φυτό με τον δικό του χρόνο, τη δική του ανάγκη, τη δική του καρποφορία. Και ο άνθρωπος μάθαινε να ζει μαζί τους, όχι να τα εξουσιάζει.

Ίσως γι’ αυτό οι ντομάτες του παλιού μπαξέ μένουν τόσο έντονα στη μνήμη. Δεν ήταν μόνο πιο νόστιμες. Ήταν δεμένες με έναν τρόπο ζωής όπου το φαγητό είχε ακόμη διαδρομή: από τον σπόρο στο χώμα, από το χώμα στο φυτό, από το φυτό στο χέρι και από το χέρι στο τραπέζι.

Κι όταν σήμερα κόβουμε μια ντομάτα από τον μπαξέ, κόβουμε μαζί της και λίγο από εκείνο το παλιό καλοκαίρι. Γιατί ο καρπός δεν κρατά μόνο τη γεύση του τόπου. Κρατά και τη μνήμη του ανθρώπου που τον φύτεψε.

Η ντομάτα στον μπαξέ είναι, τελικά, ένα μικρό μάθημα ζωής: ό,τι αξίζει πραγματικά θέλει χώμα, φροντίδα, ήλιο και χρόνο. Και όταν ωριμάσει, δεν χρειάζεται να φωνάξει. Φαίνεται.

Ο σκορπιός -ο μικρός απρόσκλητος της νύχτας.

 

Υπάρχουν πλάσματα που τα γνωρίζουμε περισσότερο από τον φόβο που μας προκαλούν παρά από τη ζωή που πραγματικά κάνουν. Ο σκορπιός (ή σκαρπιάς κατά την ρουμελιώτικη διάλεκτο) είναι ένα από αυτά. Μικρός, αθόρυβος και κρυμμένος τις περισσότερες ώρες της ημέρας, κινείται όταν η ζέστη υποχωρεί και η νύχτα σκεπάζει τις πέτρες, τα ξερολιθιά και τις σχισμές της γης.

Ο σκορπιός δεν είναι έντομο. Είναι αρθρόποδο της κλάσης των αραχνοειδών, συγγενής της αράχνης. Στην Ελλάδα υπάρχει αξιοσημείωτη ποικιλία σκορπιών, με δεκάδες επιβεβαιωμένα είδη και ιδιαίτερα σημαντική βιογεωγραφική διαφοροποίηση.

Ο Μαύρος (ή καφετής) σκορπιός (Iurus dufoureius) είναι ο πιο κοινός, μεγάλος σχετικά σε μέγεθος και το τσίμπημά του μοιάζει με αυτό της σφήκας. Ο Κίτρινος (ή ξανθός) σκορπιός (Mesobuthus gibbosus) είναι μικρότερος, συναντάται συχνά στην επαρχία και έχει το πιο επώδυνο τσίμπημα από όλους. Αναγνωρίζεται από τις πιο λεπτές δαγκάνες και την πιο παχιά ουρά του.

Η μορφή του μοιάζει σχεδόν προϊστορική. Οι δαγκάνες μπροστά, το θωρακισμένο σώμα και η καμπυλωτή ουρά που καταλήγει στο κεντρί δημιουργούν την εικόνα ενός μικρού πολεμιστή. Κι όμως, πίσω από αυτή την επιβλητική όψη υπάρχει ένα ζώο προσαρμοσμένο με αξιοθαύμαστη ακρίβεια στο περιβάλλον του.

Τη μέρα κρύβεται. Τη νύχτα κυνηγά. Η ζωή του είναι δεμένη με το σκοτάδι, τις θερμοκρασίες και την υγρασία του τόπου. Μελέτες στην Ελλάδα έχουν δείξει ότι διαφορετικά είδη παρουσιάζουν διαφορετικές οικολογικές προτιμήσεις, ακόμη και ως προς την υγρασία και το υψόμετρο.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον μάθημα του σκορπιού: η φύση δεν χρειάζεται να είναι όμορφη με τα ανθρώπινα μέτρα για να είναι θαυμαστή.

Ο άνθρωπος συχνά χωρίζει τα πλάσματα σε χρήσιμα και άχρηστα, όμορφα και άσχημα, ακίνδυνα και επικίνδυνα. Ο σκορπιός όμως υπάρχει χωρίς να ζητά την έγκρισή μας. Είναι ένας ακόμη κρίκος της οικολογικής αλυσίδας, ένας μικρός θηρευτής μέσα στο νυχτερινό οικοσύστημα.

Στα βράχια του καλοκαιριού, κάτω από μια πέτρα που έμεινε ακίνητη για χρόνια, μπορεί να βρίσκεται ένας κόσμος ολόκληρος. Και ο σκορπιός, αθέατος σχεδόν πάντα, μας θυμίζει πως η φύση δεν τελειώνει εκεί που τελειώνει το ανθρώπινο βλέμμα.

Ίσως γι' αυτό αξίζει να τον κοιτάξουμε διαφορετικά. Όχι μόνο ως σύμβολο του κεντριού, αλλά ως ένα μικρό πλάσμα της γης που έμαθε να επιβιώνει στη σιωπή.

Και όταν η νύχτα πέφτει στα βουνά, η πέτρα ζεσταίνεται ακόμη από τον ήλιο της ημέρας και όλα μοιάζουν ακίνητα, ο σκορπιός βγαίνει από την κρυψώνα του.

Δεν κάνει θόρυβο.

Δεν ζητά χώρο.

Απλώς συνεχίζει τη ζωή του, όπως την έκανε πάντα η φύση -σιωπηλά, επίμονα και χωρίς να χρειάζεται να την προσέξει κανείς.

Κοκκινιά, η Σκέπη των Κραβάρων.

Η Κοκκινιά στέκει ψηλά, σαν φυσικός εξώστης των Κραβάρων, εκεί όπου η γη σηκώνεται για να αγγίξει τον ουρανό. Δεν είναι μονάχα βουνό· είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Από τις πλαγιές της απλώνεται μια σιωπηλή προστασία πάνω στις ράχες, στα φαράγγια, στα χωριά και στα μονοπάτια του τόπου. Σαν ένα μεγάλο πέτρινο σκέπαστρο, που κρατά κάτω από τη σκιά του τη μνήμη και την ιστορία των ανθρώπων.

Εδώ ο χρόνος περπατά αργά. Οι παλιές στράτες, οι πέτρες και τα δέντρα θυμούνται εκείνους που πέρασαν και έζησαν με τη γη. Κι όταν ο άνεμος κατεβαίνει από τις κορφές, μοιάζει να μεταφέρει μια φωνή αρχέγονη: πως ο τόπος δεν ξεχνά αυτούς που τον αγάπησαν.

Η Κοκκινιά είναι η Σκέπη των Κραβάρων.

Ένας βουνίσιος ώμος πάνω από έναν ολόκληρο κόσμο.

Κι όποιος σταθεί στη σκιά της, νιώθει πως κάτω από αυτή τη μεγάλη σκέπη χωρά ακόμη η μνήμη, η πατρώα γη και -ψυχή βαθιά- ένας ολόκληρος τόπος.

Έλατα των Κραβάρων· πράσινη σκέπη, βαθιά ρίζα και ψυχή βαθιά.

 

Τα έλατα είναι οι σιωπηλοί φύλακες του βουνού. Στέκουν ψηλά, αγέρωχα, με τις ρίζες τους βαθιά στη γη και τα κλαδιά τους στραμμένα προς τον ουρανό, σαν να ενώνουν τα δύο άκρα του κόσμου.

Στα Κράβαρα, τα έλατα έχουν άλλη παρουσία. Δεν είναι απλώς δέντρα του δάσους· είναι κομμάτι της ψυχής του τόπου. Σκεπάζουν τις πλαγιές, κρατούν τη δροσιά, φυλάγουν τα μονοπάτια και δίνουν στον άνεμο τη βαθιά, βουνίσια φωνή του.

Κάτω από τη σκιά τους ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Μένει μόνο η μυρωδιά της ρητίνης, το θρόισμα των κλαδιών και εκείνη η παράξενη σιωπή που δεν είναι απουσία ήχου, αλλά παρουσία μνήμης.

Τα έλατα δεν μιλούν.

Κι όμως, αν τα ακούσεις, σου λένε πολλά.

Σου λένε πως το βουνό αντέχει.

Πως η γη θυμάται.

Πως η ζωή μπορεί να στέκεται όρθια, ακόμη κι όταν γύρω της αλλάζουν όλα.

Ελατοδάση.

 

Τα ελατοδάση είναι η βαθιά ανάσα του βουνού. Εκεί όπου οι κορμοί υψώνονται σαν κολόνες και οι κορφές τους σμίγουν με τον ουρανό, η φύση μοιάζει να έχει χτίσει τον δικό της ναό.

Στα Κράβαρα, το έλατο δεν είναι απλώς δέντρο. Είναι μνήμη, σκιά και καταφύγιο. Κάτω από τα κλαδιά του πέρασαν άνθρωποι, ζώα, εποχές· κι ανάμεσα στις ρίζες του έμειναν κρυμμένα τα ίχνη μιας ζωής που κάποτε ήταν δεμένη με το βουνό.

Όταν φυσά, το δάσος δεν σωπαίνει. Ψιθυρίζει. Κι όταν πέσει η ομίχλη, τα έλατα μοιάζουν να χάνονται μέσα σε έναν άλλον κόσμο, πιο παλιό από εμάς.

Ίσως γι’ αυτό τα ελατοδάση έχουν κάτι ιερό. Είναι η πράσινη σκέπη της γης, η σιωπηλή φρουρά των βουνών.

Και κάτω από τις ψηλές τους κορφές, ο άνθρωπος μικραίνει -όχι από φόβο, αλλά από δέος.

Γιατί στο ελατοδάσος δεν περπατάς απλώς μέσα στη φύση.

Περπατάς μέσα στη μνήμη του βουνού.