Κ2- Το Άγριο Βουνό και το όριο του ανθρώπου.

Στα 8.611 μέτρα, το Κ2 είναι η δεύτερη υψηλότερη κορυφή της Γης μετά το Έβερεστ. Υψώνεται στο Καρακορούμ, την οροσειρά βορειοδυτικά των Ιμαλαΐων, σε μια από τις πιο απομονωμένες και ακραίες περιοχές του πλανήτη, κοντά στα σύνορα Πακιστάν (περιοχή Μπαλτιστάν) και Κίνας (Αυτόνομη Περιφέρεια Σιντζιάνγκ).

Για τους κάτοικους του Μπαλτιστάν είναι το Τσογκόρι, το «Μεγάλο Βουνό». Για την παγκόσμια ορειβατική κοινότητα είναι το Savage Mountain -το «Άγριο Βουνό». Και για την ιστορία της Ασίας είναι κάτι ακόμη: ένα βουνό που βρίσκεται πάνω σε ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωπολιτικά σύνορα του κόσμου.

Το Κ2 μπορεί να είναι δεύτερο σε ύψος, αλλά για πολλούς θεωρείται δυσκολότερο από το Έβερεστ. Οι εξαιρετικά απότομες πλαγιές, οι χιονοστιβάδες, οι θυελλώδεις άνεμοι και οι ακραίες θερμοκρασίες απαιτούν από τον ορειβάτη τεχνική αρτιότητα και τεράστια ψυχική αντοχή.

Και ύστερα υπάρχει και ο περιβόητος "Bottleneck" -ο «Λαιμός του Μπουκαλιού», πάνω από τα 8.200 μέτρα: ένα στενό, εκτεθειμένο πέρασμα κάτω από τεράστιους όγκους πάγου, όπου ο άνθρωπος βρίσκεται ουσιαστικά στη «ζώνη του θανάτου». Εκεί το βουνό δεν συγχωρεί εύκολα ούτε την καθυστέρηση ούτε το λάθος.

Χρειάστηκαν πολλές αποτυχημένες προσπάθειες μέχρι την 31η Ιουλίου 1954, όταν οι Ιταλοί Ακίλε Κομπανιόνι και Λίνο Λατσεντέλι έγιναν οι πρώτοι άνθρωποι που πάτησαν στην κορυφή του Κ2.

Για δεκαετίες, όμως, παρέμενε ένα ακόμη μεγαλύτερο στοίχημα: η χειμερινή ανάβαση.

Στις 16 Ιανουαρίου 2021, δέκα Νεπαλέζοι ορειβάτες πέτυχαν την πρώτη χειμερινή ανάβαση στην ιστορία του Κ2. Η επιτυχία αυτή ήρθε μέσα σε ακραίες συνθήκες και σε μια περίοδο που το βουνό είχε ήδη πάρει ανθρώπινες ζωές.

Κανένας Έλληνας δεν έχει ακόμη πατήσει στην κορυφή του Κ2. Οι ελληνικές προσπάθειες, όμως, έχουν τη δική τους θέση στην ιστορία του βουνού.

Το 2013, οι Νίκος Μαγγίτσης και Αλέξανδρος Αραβίδης συμμετείχαν σε διεθνή ελβετική αποστολή. Έφτασαν μέχρι το Camp 2, περίπου στα 6.700 μέτρα, αλλά οι χιονοθύελλες, ο εξαιρετικά κακός καιρός και η αδυναμία προσέγγισης των ανώτερων camps οδήγησαν στην εγκατάλειψη της προσπάθειας.

Το χειμερινό Κ2 έφερε ξανά έναν Έλληνα στην καρδιά της μεγάλης πρόκλησης.

Ο Αντώνης Συκάρης συμμετείχε στη διεθνή χειμερινή αποστολή του 2020-2021. Έφτασε περίπου στα 7.450 μέτρα, στο Camp 3, όμως υπέστη σοβαρά κρυοπαγήματα και, μέσα σε θερμοκρασίες που έφταναν περίπου τους -50°C και με εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες διαμονής, αναγκάστηκε να υποχωρήσει.

Λίγο αργότερα, οι Νεπαλέζοι ορειβάτες έγραψαν ιστορία φτάνοντας στην κορυφή.

Η ίδια περίοδος, όμως, σημαδεύτηκε και από τραγωδίες, ανάμεσά τους ο θάνατος των Sergi Mingote και Ali Sadpara.

Έτσι, για την Ελλάδα, το Κ2 παραμένει μια κορυφή χωρίς ελληνικό αποτύπωμα στην κορυφή της, αλλά με ελληνικά ίχνη βαθιά στις πλαγιές της.

Η ιστορία του Κ2 όμως δεν τελειώνει στην ορειβασία.

Στις 2 Μαρτίου 1963, Κίνα και Πακιστάν υπέγραψαν τη Σινοπακιστανική Συμφωνία Οριοθέτησης. Η συμφωνία αποτέλεσε σημαντικό σταθμό στη διαμόρφωση των συνόρων του Καρακορούμ και στη μετέπειτα στρατηγική προσέγγιση των δύο χωρών.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αφορούσε την Κοιλάδα Σακσγκάμ (Shaksgam Valley), μια περιοχή περίπου 5.180 τετραγωνικών χιλιομέτρων βόρεια του Κ2, την οποία το Πακιστάν συμφώνησε να παραχωρήσει στην Κίνα. Η συμφωνία προέβλεπε επίσης οριοθέτηση της συνοριακής γραμμής στην περιοχή του Κ2. Η συμφωνία όρισε ότι η συνοριακή γραμμή περνά ακριβώς πάνω από την κορυφή του Κ2. Έτσι, η νότια πλευρά παρέμεινε υπό τον έλεγχο του Πακιστάν και η βόρεια πέρασε στην Κίνα.

Η συμφωνία, ωστόσο, δεν αναγνωρίστηκε από την Ινδία. Το Νέο Δελχί θεωρεί ότι το Πακιστάν δεν είχε δικαίωμα να παραχωρήσει στην Κίνα περιοχή την οποία η Ινδία θεωρεί τμήμα του ιστορικού Τζαμού και Κασμίρ.

Έτσι, το Κ2 βρίσκεται σήμερα σε μια περιοχή όπου η γεωγραφία και η γεωπολιτική αλληλοκαλύπτονται.

Είναι σημείο όπου συναντώνται τρεις μεγάλες δυνάμεις της Ασίας -Κίνα, Πακιστάν και Ινδία.

Λίγο πιο ανατολικά βρίσκεται ο παγετώνας Σιατσέν, ένα από τα πιο ακραία στρατιωτικά μέτωπα του πλανήτη, όπου Ινδία και Πακιστάν αντιπαρατίθενται από το 1984. Σε υψόμετρα που ξεπερνούν ακόμη και τα 5.000 μέτρα, ο άνθρωπος δεν πολεμά μόνο τον άνθρωπο· πολεμά ταυτόχρονα το κρύο, το υψόμετρο και το ίδιο το βουνό.

Η συμφωνία του 1963 αποτέλεσε επίσης σημαντικό βήμα στη διαμόρφωση της μακροχρόνιας στρατηγικής σχέσης Κίνας και Πακιστάν, η οποία απέκτησε αργότερα και ισχυρή οικονομική διάσταση, μεταξύ άλλων μέσω του Οικονομικού Διαδρόμου Κίνας–Πακιστάν (CPEC).

Κοιτάζοντας το Κ2 από μακριά, βλέπεις έναν όγκο βράχου, πάγου και χιονιού.

Κοιτάζοντάς το μέσα από την ιστορία, βλέπεις κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Βλέπεις ανθρώπους να επιχειρούν να φτάσουν στην κορυφή του. Βλέπεις άλλους να επιστρέφουν τραυματισμένοι. Βλέπεις ανθρώπους να χάνονται. Βλέπεις σύνορα να χαράσσονται πάνω σε χάρτες. Βλέπεις κράτη να διεκδικούν εδάφη. Και πάνω απ' όλα, βλέπεις τη διαρκή προσπάθεια του ανθρώπου να επιβληθεί σε έναν κόσμο που δεν του ανήκει.

Ίσως όμως το Κ2 να μας διδάσκει ακριβώς το αντίθετο.

Δεν κατακτάς ένα βουνό.

Μπορείς μόνο να το πλησιάσεις, να δοκιμάσεις τις δυνάμεις σου πάνω του και -αν είσαι τυχερός- να σταθείς για λίγες στιγμές στην κορυφή.

Ύστερα πρέπει να κατέβεις.

Γιατί το Κ2 μένει εκεί.

Ακίνητο, άγριο και αδιάφορο απέναντι στις ανθρώπινες φιλοδοξίες, στα σύνορα, στις σημαίες και στους χάρτες.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αλήθεια του: Ο άνθρωπος μπορεί να χαράζει σύνορα στους χάρτες. Το βουνό όμως δεν γνωρίζει σύνορα.

Τα σύνορα είναι μέσα μας.

Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο μήνυμα του Κ2.

Οι άνθρωποι χαράζουν γραμμές πάνω στους χάρτες, υψώνουν σημαίες, διεκδικούν κορυφές και εδάφη. Το βουνό όμως δεν γνωρίζει ούτε Πακιστάν, ούτε Κίνα, ούτε Ινδία. Δεν γνωρίζει σύνορα, στρατούς και γεωπολιτικές συμφωνίες.

Γνωρίζει μόνο τον άνεμο, τον πάγο, το χιόνι και τον άνθρωπο που στέκεται απέναντί του.

Τα πραγματικά σύνορα βρίσκονται αλλού: μέσα μας.

Είναι ο φόβος που μας σταματά, η αμφιβολία που μας κρατά χαμηλά, η αλαζονεία που μας κάνει να πιστεύουμε πως μπορούμε να κατακτήσουμε τα πάντα. Και η πραγματική ανάβαση αρχίζει όταν αποφασίζουμε να περάσουμε αυτά τα σύνορα.

Ίσως τελικά το Κ2 να μην είναι μια ιστορία για την κατάκτηση ενός βουνού.

Είναι μια ιστορία για την υπέρβαση του ανθρώπου. Γιατί η μεγαλύτερη πρόκληση δεν βρίσκεται στα 8.611 μέτρα της κορυφής του Κ2. Βρίσκεται μέσα μας...

Νιάλα: Όταν το χιόνι σκέπασε τις διαφορές.

Νιάλα: Εκεί όπου ο Εμφύλιος πάγωσε μέσα στο χιόνι.

Υπάρχουν τόποι όπου η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με ημερομηνίες, ονόματα και στρατιωτικές επιχειρήσεις. Γράφεται με ανθρώπους που περπατούν μέσα στη νύχτα, με παιδιά που παγώνουν στην αγκαλιά των μανάδων τους, με στρατιώτες που μοιράζονται μια κουβέρτα με τον χθεσινό τους εχθρό και με νεκρούς που μένουν θαμμένοι κάτω από το χιόνι. Ένας τέτοιος τόπος είναι η Νιάλα.

Η τραγωδία της Νιάλας, στις 11 και 12 Απριλίου 1947, αποτελεί μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές του Ελληνικού Εμφυλίου. Δεν είναι μόνο η ιστορία μιας στρατιωτικής επιχείρησης, μιας υποχώρησης ή μιας φονικής χιονοθύελλας. Είναι μια ιστορία για τον παραλογισμό του εμφυλίου πολέμου, για την ανθρώπινη αντοχή, για την αλληλεγγύη που μπορεί να γεννηθεί ακόμη και ανάμεσα σε αντιπάλους και, τελικά, για το πόσο εύκολα οι άνθρωποι μπορούν να χωριστούν σε στρατόπεδα ενώ η φύση εξακολουθεί να τους αντιμετωπίζει όλους με τον ίδιο τρόπο.

Τον Απρίλη του 1947 ξεκίνησαν οι πρώτες μεγάλες εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κυβερνητικών δυνάμεων κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Οι επιχειρήσεις εξαπλώθηκαν από τη Ρούμελη στα Άγραφα, στον Κόζιακα, στα Τζουμέρκα, στα Χάσια, στα Αντιχάσια, στον Όλυμπο, στα Πιέρια και στον Γράμμο. Στις 5 Απρίλη 1947 ο στρατός εξορμά με 7 Μεραρχίες με σύνολο 40 τάγματα πεζικού, 36 λόχους ΛΟΚ, 20 τάγματα χωροφυλακής, 43 τάγματα εθνοφρουράς, στο γενικό σύνολο 80.000, με 60 αεροπλάνα και 40 πυροβόλα. Απέναντι, το Αρχηγείο Ρούμελης έχει να αντιπαραθέσει όλους κι όλους 1.000 αντάρτες. Το ειδικό σχέδιο ονομάζεται «Αετός». Από Καρδίτσα, Καρπενήσι και Αρτα τρεις καλά εξοπλισμένες ταξιαρχίες του κυβερνητικού στρατού ξεκινούν τις επιχειρήσεις στα Αγραφα.

Στην περιοχή δρούσε το τάγμα του Σοφιανού και μικρές ομάδες ανταρτών. Οι πρώτες σκληρές μάχες δόθηκαν στα ριζά των Αγράφων και την περιοχή της Νεβροπόλεως, όπου σήμερα είναι η λίμνη Πλαστήρα. Κάτω από την πίεση ισχυρών κυβερνητικών δυνάμεων το τάγμα του Σοφιανού, με 350 – 400 μαχητές, ακολουθούμενο από εκατοντάδες καταδιωκόμενους πολίτες και πολιτικές οργανώσεις της Καρδίτσας αναγκάστηκε να αποτραβηχτεί στα Πετρίλια και κατόπιν στα Μεγάλα Βραγγιανά. Ανάμεσά τους υπήρχαν και τραυματίες από ένα κινητό νοσοκομείο.

Η κατάσταση ήταν κρίσιμη. Κινδύνευαν να εγκλωβιστούν από παντού. Η μόνη διέξοδος φαινόταν να είναι ο ορεινός αυχένας της Νιάλας. Θα έβρισκαν σωτηρία αν το τάγμα κατάφερνε να φτάσει στη Σάικα και στο Καροπλέσι, από όπου  θα έμπαιναν στην περιοχή της Βουλγάρας, εκεί που βρισκόταν το Γενικό Αρχηγείο και το Αρχηγείο Θεσσαλίας του ΔΣΕ. Το πέρασμα όμως βρισκόταν στα 1.700–1.800 μέτρα. Και ήταν ακόμη Απρίλης.

Η πορεία προς τη Νιάλα ξεκίνησε τη Μεγάλη Παρασκευή, 11 Απριλίου 1947.

Μπροστά η διοίκηση και οι δύο πρώτοι λόχοι (Σοφιανός, Φωτεινός, Τρανταφυλλίδης, Αποστόλης). Στη μέση οι άοπλοι πολίτες και τα γυναικόπαιδα. Πίσω η οπισθοφυλακή, ο 3ος λόχος του Ερμή (Γιάννης Παπαϊωάννου).

Και τότε άρχισε η κακοκαιρία.

«Στα πρώτα βήματα ξεσπά άγρια κακοκαιρία με βροντές, αστραπές, κατακλυσμιαίες βροχές, κρύο ανυπόφορο και η Νιάλα είναι ακόμα πολύ μακριά και αόρατη από τα μολυβένια σύννεφα που τη σκεπάζουν. Ο δρόμος, ένας κατσικόδρομος με ατέλειωτες στροφές, τραχύς, δύσκολος και δύσβατος. Σε λίγο το κρύο γίνεται πολικό και η βροχή μετατρέπεται σε χιόνι. Παρά ταύτα η φάλαγγα, μια τεράστια αργοκίνητη σαρανταποδαρούσα, συνεχίζει αργά την πορεία της και όλοι ελπίζουν στο ποθούμενο τέρμα.»

Το χιόνι πυκνώνει. Ο δρόμος γίνεται αδιάβατος. Η ορατότητα χάνεται. Το κρύο μετατρέπεται σε θανάσιμη απειλή.

Η φάλαγγα φτάνει σε ένα στενό μονοπάτι, περίπου 300–350 μέτρα. Ο πάγος έχει γίνει θανάσιμα ολισθηρός.

«Πολλοί αντάρτες και “πολιτικοί” πέταξαν τα παπούτσια τους και περπάτησαν με τις κάλτσες για να γαντζώνουν στον πάγο. Όποιος γλιστρούσε χανόταν για πάντα.»

Εκεί άρχισαν να χάνονται οι πρώτοι άνθρωποι. Πρώτα τα πιο αδύναμα σώματα. Μωρά και γυναίκες.

«Τα πρώτα θύματα της φριχτής παγωνιάς είναι τα μωρά και οι γυναίκες.»

Μερικές δεκάδες άνθρωποι χάθηκαν ή πάγωσαν σε αυτή τη μικρή απόσταση. Τα δύο- τρία μουλάρια του τάγματος έπεσαν κι αυτά στη χαράδρα.

Η μαρτυρία του Βασίλη Φυτσιλή αποτυπώνει με συγκλονιστική ακρίβεια τη στιγμή:

«Τα μεταγωγικά του τάγματος - διηγείται ο Βασίλης Φυτσιλής - ήταν πια αδύνατο να προχωρήσουν. Τα ξεφόρτωσαν, κι έκρυψαν πρόχειρα το μοναδικό κανόνι μας και τον άλλο βαρύ οπλισμό, εκεί γύρω στα βράχια.

Το δικό μας το μουλάρι πάλεψε φιλότιμα, όσο μπόρεσε. Στο φρύδι ενός γκρεμού, τα πισινά του πόδια γλίστρησαν πάνω στον πάγο και έπεσε προς τα πίσω. Μόλις που πρόφτασα ν’ αφήσω την αλυσίδα. Θα με τραβούσε και μένα μαζί του.

Στάθηκα βουβός, κι άκουγα το κατρακύλισμα μέσα στο σκοτάδι. Το μοναδικό ζώο που πήρε μέρος στην πορεία μας κι έφτασε τόσο κοντά στον αυχένα της Νιάλας, με όλο το πολύτιμο φορτίο του, τον πολύγραφο, τις μηχανές κι όλο το υλικό του τυπογραφείου μας, χάθηκε μέσα στην άγρια χαράδρα. Μαζί του χάθηκε και το μαντολινάκι μου. Το δώρο του αδελφού…»

Και μέσα στο σκοτάδι, η ανθρώπινη φάλαγγα συνέχιζε.

«-Προχωρείτε! Προχωρείτε!.. Μην κόβετε τη φάλαγγα!»

Η εντολή δεν ήταν απλώς στρατιωτική. Ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου.

«Βαδίζαμε, κρατώντας ο ένας τον άλλον απ’ τη χλαίνη, απ’ το σακάκι, απ’ τα χέρια. Μια ανθρώπινη αλυσίδα, που πάλευε, με πείσμα, να νικήσει αυτή την ξαφνική, την αναπάντεχη οργή της φύσης. Χιόνι και αέρας και παγωνιά θανατερή, στα μέσα του Απρίλη…»

Η εικόνα αυτή ίσως συμπυκνώνει ολόκληρη την τραγωδία της Νιάλας: άνθρωποι που κρατιούνται ο ένας από τον άλλον για να μη χαθούν.

Το βράδυ της 12ης Απριλίου η εμπροσθοφυλακή και οι δύο πρώτοι λόχοι καταφέρνουν να φτάσουν στην κορυφή του αυχένα. Η χιονοθύελλα τούς καλύπτει και δεν συναντούν κυβερνητικές δυνάμεις.

Ο τρίτος λόχος όμως, μαζί με τους πολίτες, έχει αποκοπεί.

Ο σύνδεσμος που γνώριζε την περιοχή έχει παγώσει.

Χωρίς οδηγό, χωρίς προσανατολισμό, μέσα στη χιονοθύελλα, συνεχίζουν στα τυφλά.

Και τότε, μέσα στην ομίχλη και το χιόνι, βλέπουν στρατιωτικές σκηνές. Είναι ο καταυλισμός του κυβερνητικού στρατού.

Η 72η Ταξιαρχία είχε εγκαταστήσει εκεί έναν λόχο, με διοικητή τον ταγματάρχη Αλευρά. Η χιονοθύελλα όμως είχε ήδη διαλύσει την οργανωμένη δύναμη. Πολλοί στρατιώτες είχαν υποχωρήσει προς τα Άγραφα για να γλυτώσουν, αφήνοντας πίσω σκηνές και εξοπλισμό. Στον καταυλισμό έμειναν περίπου τριάντα στρατιώτες.

Και τότε συνέβη κάτι σχεδόν απίστευτο.

Οι αντάρτες μπήκαν στις σκηνές των στρατιωτών. Οι στρατιώτες του κυβερνητικού στρατού τους αντίκρισαν σαστισμένα.

Και μέσα στη φρίκη του εμφυλίου, δημιουργήθηκε μια μικρή, αυθόρμητη ανακωχή.

«Σαστισμένοι οι φαντάροι, γράφει ο Μενέλαος Μούστος, κοιτάνε τους μαχητές του ΔΣΕ να κατεβάζουν τους γυλιούς τους και ν’ αποθέτουν τα όπλα τους σαν νάταν παλιοί γνώριμοι ή νοικοκύρηδες στις σκηνές. Παίρνουν κι αυτοί θάρρος. Ξεκουκουλώνονται.

- Είμαστε αδέλφια, λένε, μη μας πειράξετε, ούτε εμείς θα σας πειράξουμε.

- Αδέρφια, αδέρφια, απαντάνε οι δικοί μας».

Για λίγες ώρες, οι αντίπαλοι έπαψαν να είναι αντίπαλοι.

«Αφησαν στην άκρη τις μεγάλες διαφορές τους και σαν παλιοί φίλοι βολεύτηκαν στα αντίσκηνα μοιράζοντας μεταξύ τους κουβέρτες, κονιάκ, σταφίδες, ψωμί, σοκολάτες…»

Η χιονοθύελλα είχε κάνει κάτι που ο πόλεμος αδυνατούσε να κάνει: τους είχε φέρει όλους στην ίδια πλευρά της ανθρώπινης ανάγκης.

Η ανακωχή όμως δεν μπορούσε να διαρκέσει.

Ο ταγματάρχης Αλευράς, θεωρώντας ότι οι αντάρτες είχαν πέσει στα χέρια του, βγήκε από τη σκηνή του και συνάντησε τον διοικητή του τρίτου λόχου, τον Ερμή. Ακολούθησε σύντομος διάλογος και ο Αλευράς διέταξε τον Ερμή να παραδοθεί.

Ο Ερμής αρνήθηκε να υπακούσει.

Ο Αλευράς έβγαλε το περίστροφό του και πυροβόλησε. Η σφαίρα πέρασε ξυστά από τον ώμο του Ερμή. Ο Ερμής ανταπέδωσε τα πυρά. Κι ο Αλευράς έπεσε νεκρός.

Ο θάνατος του Αλευρά σήμανε το τέλος της εύθραυστης ανακωχής.

«Ο Ερμής σήμανε αμέσως συναγερμό και μαζί με τα στελέχη του γύριζαν από σκηνή σε σκηνή φωνάζοντας: “Φεύγουμε – φεύγουμε!”»

Οι αντάρτες και οι πολίτες αποχώρησαν προς τη Σιάκα- σημερινά Πετράλωνα.

Όμως μέσα στην καταιγίδα δεν άκουσαν όλοι.

Σε τέσσερις ή πέντε σκηνές, απομακρυσμένες από τις υπόλοιπες, παρέμεναν 31 άνθρωποι. Ανάμεσά τους και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα.

Το πρωί, όταν επέστρεψαν άνδρες του κυβερνητικού στρατού, βρήκαν τους επιζώντες μισοπαγωμένους.

Κάποιοι μεταφέρθηκαν στη Λαμία. Ακολούθησε έκτακτο στρατοδικείο.

Η τραγωδία της Νιάλας δεν τελείωσε με τη χιονοθύελλα.

Στις 3 Μαΐου 1947 εκδόθηκαν οι καταδικαστικές αποφάσεις. Δέκα καταδικάστηκαν σε θάνατο και οι υπόλοιποι σε ισόβια.

Η εκτέλεση των δέκα έγινε στις 9 Μαΐου 1947, στο νεκροταφείο της Ξηριώτισσας. Ανάμεσα στους μελλοθανάτους ήταν και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα. Η αφήγηση για τις τελευταίες τους στιγμές έχει μείνει ως μία από τις πιο συγκλονιστικές εικόνες της ιστορίας της Νιάλας: οι μελλοθάνατοι, λίγο πριν από την εκτέλεση, στήνουν χορό.

«Η Βαγγελίτσα, φορώντας το κόκκινο μεταξωτό φουστάνι της, σέρνει πρώτη το χορό και την ακολουθούν οι υπόλοιποι εννέα τραγουδώντας, σ’ αυτό το “παράξενο” το συγκλονιστικό ξεφάντωμα.»

Μπροστά στον θάνατο, ο χορός γίνεται η τελευταία πράξη αξιοπρέπειας.

Χρόνια αργότερα, στον αυχένα της Νιάλας στήθηκε ένα λιτό μνημείο:

«ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΑΥΤΗ ΕΠΕΣΑΝ

ΧΤΥΠΗΜΕΝΟΙ ΑΠΟ

ΦΟΒΕΡΗ ΧΙΟΝΟΘΥΕΛΛΑ

ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΟΥ Δ.Σ.Ε.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΕΣ ΤΟΥ

ΚΥΒΕΡΝ. ΣΤΡΑΤΟΥ

ΚΑΙ ΑΜΑΧΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΣΤΙΣ 12-4-1947»

Και δίπλα, μια μικρή μαρμάρινη πλάκα:

«Διαβάτη που περνάς άφησε εδώ ένα λουλούδι για όλους τους αδικοχαμένους του εμφύλιου».

Ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική κατάληξη της ιστορίας της Νιάλας.

Όχι επειδή σβήνει τις ευθύνες, τις ιδεολογικές συγκρούσεις ή τις εγκληματικές πράξεις του Εμφυλίου. Αλλά επειδή μας καλεί να κοιτάξουμε πίσω από τις παρατάξεις και τα σύμβολα και να δούμε τον άνθρωπο.

Στη Νιάλα δεν πάγωσαν μόνο αντάρτες. Δεν πάγωσαν μόνο στρατιώτες. Πάγωσαν και άμαχοι. Γυναίκες. Παιδιά. Άνθρωποι που βρέθηκαν παγιδευμένοι σε μια σύγκρουση μεγαλύτερη από τους ίδιους.

Και για λίγες ώρες, εκεί όπου ο εμφύλιος είχε χαράξει το πιο βαθύ του σύνορο, το χιόνι το διέγραψε.

Οι στρατιώτες του ενός στρατοπέδου και οι μαχητές του άλλου μοιράστηκαν τις ίδιες σκηνές, τις ίδιες κουβέρτες, το ίδιο ψωμί, τις ίδιες σταφίδες, την ίδια ανάγκη να επιβιώσουν.

Ίσως γι’ αυτό η Νιάλα δεν πρέπει να θυμάται μόνο τους νεκρούς της. Πρέπει να θυμάται και εκείνη τη μικρή στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι αναγνώρισαν ο ένας στον άλλον τον "Άνθρωπο".

Γιατί ο εμφύλιος χαράζει σύνορα μέσα στην κοινωνία. Η φύση όμως δεν γνωρίζει παρατάξεις.

Το χιόνι της Νιάλας έπεσε πάνω σε όλους.

Και κάτω από το χιόνι, για μια στιγμή, όλοι ήταν ίδιοι.

Η Νιάλα μένει έτσι ως ένας παγωμένος τόπος μνήμης. Ένας τόπος όπου η Ιστορία συναντά την ανθρώπινη τραγωδία και όπου το βουνό, σιωπηλό και αδιάφορο απέναντι στις ιδεολογίες, θυμίζει κάτι που οι άνθρωποι συχνά ξεχνούν: ότι πριν γίνουμε αντίπαλοι, είμαστε άνθρωποι.

Και ίσως γι’ αυτό, πάνω από όλες τις σημαίες, πάνω από όλες τις παρατάξεις και πάνω από όλες τις ερμηνείες της Ιστορίας, να παραμένει εκείνη η φράση χαραγμένη στο μάρμαρο:

«Για όλους τους αδικημένους του εμφύλιου».

Το Μονοπάτι της Λύτρωσης.

 

Πώς η ταινία «Wild» επαναπροσδιορίζει τη σχέση μας με το πένθος και τη φύση. 

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή που το βάρος της απώλειας γίνεται τόσο ασήκωτο, ώστε ο μόνος τρόπος για να συνεχίσεις είναι να αρχίσεις να περπατάς. Όχι απαραίτητα για να φτάσεις κάπου, αλλά για να απομακρυνθείς λίγο από εκεί όπου βρίσκεσαι. Να αφήσεις πίσω σου, έστω για λίγο, όσα σε συντρίβουν.

Αυτό έκανε η Cheryl Strayed το 1995. Χωρίς ουσιαστική εμπειρία πεζοπορίας, αποφάσισε να διασχίσει μόνη της περίπου 1.100 μίλια του Pacific Crest Trail, από την έρημο,  τους θαμνότοπους και τα λιβάδια μέχρι τα βουνά, τα δάση και τα χιόνια. Η προσωπική της ιστορία μεταφέρθηκε το 2014 στη μεγάλη οθόνη από τον Jean-Marc Vallée, με τη Reese Witherspoon σε μια συγκλονιστική ερμηνεία.

Η «Άγρια» όμως δεν είναι απλώς μια ταινία για μια δύσκολη πεζοπορία. Είναι μια βαθιά ψυχολογική διαδρομή μέσα στο πένθος, την ενοχή, την απώλεια, την αυτοκαταστροφή και, τελικά, την αυτοσυγχώρεση.

Ένα σακίδιο γεμάτο αναμνήσεις.

Από τις πρώτες κιόλας εικόνες, το τεράστιο σακίδιο της Cheryl, το «Monster» (το τέρας) όπως το ονομάζει η ίδια, γίνεται κάτι περισσότερο από εξοπλισμός πεζοπορίας. Είναι η ορατή εικόνα ενός αόρατου βάρους.

Μέσα του δεν βρίσκονται μόνο η σκηνή, τα τρόφιμα και τα αντικείμενα τα απαραίτητα για την επιβίωσή της. Βρίσκονται ο θάνατος της μητέρας της, η διάλυση του γάμου της, οι ενοχές της, η εξάρτηση από τα ναρκωτικά, οι απιστίες και όλες εκείνες οι επιλογές με τις οποίες προσπάθησε να ξεφύγει από τον πόνο της.

Όσο περισσότερο περπατά, τόσο περισσότερο καταλαβαίνουμε ότι το πραγματικό της ταξίδι δεν βρίσκεται έξω από αυτήν. Βρίσκεται μέσα της.

Τα φλας μπακ λειτουργούν σαν θραύσματα μνήμης. Το παρελθόν επιστρέφει ξανά και ξανά, την ώρα που το σώμα της δοκιμάζεται από την πείνα, το κρύο, τις πληγές, την εξάντληση και τη μοναξιά. Κι έτσι συμβαίνει κάτι παράδοξο: όσο περισσότερο το σώμα κουράζεται, τόσο λιγότερο μπορεί το μυαλό να κρυφτεί.

Στην ερημιά δεν υπάρχουν εύκολες διαφυγές.

Υπάρχει μόνο εκείνη και όσα κουβαλά.

Το τραγούδι της μητέρας.

Κι ανάμεσα στις εικόνες, στα βήματα και στις αναμνήσεις, υπάρχει ένα τραγούδι.

Το «El Condor Pasa (If I Could)» των Simon & Garfunkel αποτελεί το χαρακτηριστικό μουσικό μοτίβο της ταινίας. Δεν είναι απλώς ένα τραγούδι που συνοδεύει την πορεία της Cheryl. Είναι η μουσική της μνήμης της.

Η μελωδία είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη μητέρα της, την Bobbi. Η Cheryl τη θυμάται, τη σιγοτραγουδά, την ακούει μέσα της. Κι έτσι ένα τραγούδι γίνεται ξαφνικά ένας δρόμος προς το παρελθόν.

Η μουσική έχει αυτή την παράξενη δύναμη: μπορεί να κάνει τον χρόνο να καταρρεύσει.

Ένα τραγούδι που ακούμε σήμερα μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να μας επιστρέψει σε ένα σπίτι που δεν υπάρχει πια, σε έναν άνθρωπο που έχει φύγει, σε μια εποχή που νομίζαμε πως είχαμε ξεχάσει.

Αυτό ακριβώς συμβαίνει στη Cheryl.

Το «El Condor Pasa» είναι η φωνή της μητέρας της που συνεχίζει να υπάρχει μέσα της.

Και ίσως γι' αυτό, στην αρχή, η Cheryl δεν θέλει να το ακούει. Γιατί δεν ακούει απλώς μια μελωδία. Ακούει την απουσία.

Ακούει τη μητέρα της.

Ακούει όλα όσα έχασε.

Ο Vallée έχει επιλέξει μάλιστα να χρησιμοποιεί τη μουσική με έναν ιδιαίτερο τρόπο: το τραγούδι επανέρχεται σαν θραύσμα, σαν ανάμνηση, ενώ η πλήρης εκδοχή αποκτά ιδιαίτερη σημασία προς το τέλος της ταινίας.

Και μέσα σε αυτή τη μουσική υπάρχει ένας στίχος που αποκτά σχεδόν συμβολική διάσταση:

«I'd rather be a sparrow than a snail».

«Θα προτιμούσα να είμαι σπουργίτι παρά σαλιγκάρι».

Το σπουργίτι κινείται ελεύθερα. Πετά. Απομακρύνεται. Αναζητά τον ορίζοντα. Το σαλιγκάρι κουβαλά το σπίτι του στην πλάτη.

Και η Cheryl, στην αρχή της διαδρομής της, είναι ακριβώς αυτό: ένας άνθρωπος που κουβαλά παντού το σπίτι του παρελθόντος.

Μέχρι να μάθει να το αφήνει πίσω.

Το σφυρί και το καρφί.

Η ταινία ανοίγει με μια εικόνα σχεδόν ωμή.

Η Cheryl βρίσκεται μόνη στην άγρια φύση, με το πόδι της πληγωμένο από την πεζοπορία. Το νύχι του μεγάλου δαχτύλου της είναι ματωμένο και σχεδόν ξεκολλημένο. Κοιτάζει το τραυματισμένο πόδι της, παίρνει βαθιά ανάσα και, λίγο πριν το τραβήξει, μουρμουρίζει:

«I'd rather be a hammer than a nail.»

«Θα προτιμούσα να είμαι το σφυρί παρά το καρφί».

Είναι οι πρώτες λέξεις που ακούμε ουσιαστικά από την ίδια τη Cheryl και, κατά κάποιον τρόπο, αποτελούν το κλειδί ολόκληρης της ταινίας.

Το σφυρί και το καρφί γίνονται μια απλή αλλά δυνατή μεταφορά της ζωής της.

Για χρόνια η Cheryl αισθανόταν πως ήταν το καρφί. Χτυπημένη από τον θάνατο της μητέρας της, από τη διάλυση του γάμου της, από την εξάρτηση και τις δικές της αυτοκαταστροφικές επιλογές, είχε αφήσει τη ζωή να τη χτυπά ξανά και ξανά.

Τώρα όμως βρίσκεται μπροστά σε ένα δικό της χτύπημα.

Και αυτή τη φορά το προκαλεί η ίδια.

Αφαιρεί το νύχι, ουρλιάζει από τον πόνο και το πετά στο κενό. Είναι μια μικρή, σχεδόν σοκαριστική πράξη, αλλά λειτουργεί σαν προοίμιο ολόκληρης της διαδρομής που θα ακολουθήσει.

Για να προχωρήσει, θα πρέπει να πονέσει.

Και για να ξαναπάρει τη ζωή στα χέρια της, θα πρέπει πρώτα να περάσει μέσα από τον πόνο που τόσο καιρό προσπαθούσε να αποφύγει.

Και πάλι ο στίχος προέρχεται από το «El Condor Pasa». Το τραγούδι δεν είναι τυχαία επιλογή. Επιστρέφει ξανά και ξανά στην ταινία, άλλοτε ως μελωδία, άλλοτε ως τραγούδισμα και άλλοτε σαν μια σχεδόν ανεπαίσθητη ανάμνηση. Συνδέεται με τη μητέρα της, Bobbi, και έτσι μετατρέπεται σταδιακά σε μουσική της μνήμης.

Έτσι, η πρώτη φράση της ταινίας αποκτά μεγαλύτερο βάρος όσο προχωρά η ιστορία.

«Θα προτιμούσα να είμαι το σφυρί παρά το καρφί».

Δεν είναι απλώς ένας στίχος.

Είναι μια ευχή.

Η ευχή ενός ανθρώπου που θέλει να πάψει να είναι παθητικός απέναντι στη ζωή του. Που θέλει να πάψει να δέχεται τα χτυπήματα και να αρχίσει ξανά να κρατά ο ίδιος το τιμόνι.

Και ίσως ολόκληρη η πορεία της Cheryl στο Pacific Crest Trail να είναι ακριβώς αυτή η προσπάθεια: να μετακινηθεί από τη θέση του καρφιού στη θέση του σφυριού.

Όχι για να χτυπήσει τους άλλους.

Αλλά για να ξαναχτίσει τον εαυτό της.

Η φύση δεν κρίνει.

Η μεγάλη δύναμη της ταινίας βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζει τη φύση.

Τα βουνά δεν είναι εχθρός. Τα δάση δεν είναι αντίπαλος. Η έρημος δεν είναι τιμωρία. Η φύση δεν γνωρίζει την ιστορία της Cheryl και, κυρίως, δεν ενδιαφέρεται να την καταδικάσει.

Δεν τη ρωτά τι έκανε.

Δεν της ζητά να απολογηθεί.

Δεν απαιτεί να γίνει κάποια άλλη.

Της ζητά μόνο να είναι παρούσα.

Εδώ βρίσκεται ίσως η βαθύτερη θεραπευτική δύναμη της φύσης: δεν μας προσφέρει απαντήσεις, αλλά μας απαλλάσσει για λίγο από τον θόρυβο που δεν μας επιτρέπει να ακούσουμε τον εαυτό μας.

Το βουνό δεν μπορεί να διαγράψει το πένθος. Μπορεί όμως να του δώσει χώρο.

Και η σιωπή του δάσους μπορεί να γίνει ο χώρος όπου για πρώτη φορά ακούμε καθαρά όσα τόσο καιρό προσπαθούσαμε να αποφύγουμε.

Το πένθος δεν ξεπερνιέται· περπατιέται.

Η ταινία μιλά για το πένθος με έναν τρόπο βαθιά ανθρώπινο. Δεν παρουσιάζει τη θεραπεία ως μια ξαφνική στιγμή αποκάλυψης. Η Cheryl δεν ξυπνά ένα πρωί απαλλαγμένη από τον πόνο.

Προχωρά αργά.

Ένα βήμα.

Ένα μίλι.

Μια ανάσα.

Μια δύσκολη νύχτα.

Και ύστερα άλλη μία μέρα.

Το πένθος δεν είναι ένας τοίχος που πρέπει να περάσουμε απέναντι. Είναι ένας δρόμος που πρέπει να διασχίσουμε.

Κάποια στιγμή καταλαβαίνεις πως δεν χρειάζεται να νικήσεις τον πόνο. Χρειάζεται να μάθεις να περπατάς μαζί του χωρίς να του επιτρέπεις να αποφασίζει για ολόκληρη τη ζωή σου.

Από την ενοχή στην αυτοσυγχώρεση.

Η Cheryl δεν μπορεί να αλλάξει τον θάνατο της μητέρας της. Δεν μπορεί να επιστρέψει στον γάμο της και να διορθώσει όσα έγιναν. Δεν μπορεί να διαγράψει τις εξαρτήσεις, τις απιστίες ή τις αυτοκαταστροφικές επιλογές της.

Μπορεί όμως να αλλάξει τη σχέση της με το παρελθόν.

Αυτό είναι το ουσιαστικό νόημα της λύτρωσης.

Δεν σημαίνει να πεις ότι όσα συνέβησαν δεν είχαν σημασία. Ούτε ότι τα λάθη δεν έχουν συνέπειες. Σημαίνει να μπορείς κάποτε να κοιτάξεις τον άνθρωπο που υπήρξες και, αντί να τον μισήσεις, να τον καταλάβεις.

Να αναγνωρίσεις την ευθύνη σου χωρίς να καταδικάσεις για πάντα τον εαυτό σου.

Η αυτοσυγχώρεση δεν είναι λήθη.

Είναι συμφιλίωση.

Η Γέφυρα των Θεών.

Στο τέλος της διαδρομής, στη «Γέφυρα των Θεών», η Cheryl δεν είναι ο ίδιος άνθρωπος που ξεκίνησε.

Δεν έχει διαγράψει το παρελθόν της. Δεν έχει εξαφανίσει τις πληγές της. Έχει όμως πάψει να προσπαθεί να ξεφύγει από αυτές.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο σημείο της ταινίας.

Δεν λυτρωνόμαστε όταν καταφέρνουμε να ξεχάσουμε.

Λυτρωνόμαστε όταν μπορούμε να θυμόμαστε χωρίς να διαλυόμαστε.

Η Cheryl καταλαβαίνει ότι η ζωή της δεν αποτελείται μόνο από τα λάθη της. Αποτελείται και από την προσπάθεια να σηκωθεί μετά από αυτά. Από την επιθυμία να ξαναρχίσει. Από την αντοχή να συνεχίσει όταν όλα μέσα της της έλεγαν να εγκαταλείψει.

Όταν το μονοπάτι γίνεται ζωή.

Η «Άγρια» είναι τελικά μια ταινία για τον δρόμο.

Για όλους εκείνους τους δρόμους που παίρνουμε όταν δεν ξέρουμε πια πού πηγαίνουμε. Για τις φορές που χανόμαστε επειδή πρέπει να χαθούμε. Για τις διαδρομές που δεν μας οδηγούν απαραίτητα σε έναν νέο τόπο, αλλά σε έναν νέο τρόπο να κοιτάζουμε τον εαυτό μας.

Το μονοπάτι της Cheryl δεν είναι μόνο το Pacific Crest Trail. Είναι το μονοπάτι της επιστροφής στον εαυτό της.

Και ίσως γι' αυτό η ταινία αγγίζει τόσο βαθιά. Γιατί όλοι κουβαλάμε κάποια στιγμή ένα δικό μας «Monster». Ένα σακίδιο γεμάτο απώλειες, ενοχές, μνήμες, λάθη και ανείπωτα πράγματα.

Κάποια στιγμή όμως πρέπει να το σηκώσουμε στους ώμους μας και να ξεκινήσουμε.

Όχι επειδή ο δρόμος θα γίνει εύκολος.

Αλλά επειδή κάθε βήμα μάς θυμίζει πως ακόμη προχωράμε.

Και ίσως η λύτρωση να μην βρίσκεται στο τέλος του μονοπατιού.

Ίσως να βρίσκεται ακριβώς εκεί, ανάμεσα στα δύο βήματα:

στο ένα που αφήνει πίσω μας όσα δεν μπορούμε πια να αλλάξουμε

και στο άλλο που μας οδηγεί προς τη ζωή.

Τα απόνερα του καραβιού...

 

Τα απόνερα του καραβιού είναι σαν τις πράξεις μας. Το καράβι έχει ήδη φύγει, χάνεται στον ορίζοντα, όμως πίσω του μένει για λίγο ένα ίχνος νερού που ταράζει την ήρεμη επιφάνεια.

Έτσι και οι άνθρωποι. Περνούν από τη ζωή μας, άλλοτε σαν μικρές βάρκες κι άλλοτε σαν μεγάλα καράβια. Μπορεί να φύγουν, να χαθούν, να μην τους ξαναδούμε ποτέ. Όμως αφήνουν πίσω τους απόνερα: μια λέξη, μια πληγή, μια ανάμνηση, ένα χαμόγελο, κάτι που άλλαξε μέσα μας.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το αποτύπωμα της ζωής: όχι το καράβι που έφυγε, αλλά η θάλασσα που για λίγο ακόμη θυμάται το πέρασμά του.

Το διάβασμα ανοίγει ορίζοντες.

Το διάβασμα ανοίγει ορίζοντες.

Μας μαθαίνει να βλέπουμε τον εαυτό μας, τους άλλους και την ίδια τη ζωή με άλλο βλέμμα. Να κοιτάζουμε βαθύτερα, πέρα από την πρώτη εικόνα, να κατανοούμε πριν κρίνουμε και να αναζητούμε πίσω από κάθε άνθρωπο μια ιστορία, πίσω από κάθε πράξη έναν λόγο και πίσω από κάθε σιωπή ένα συναίσθημα.

Αλλάζει τον τρόπο που κοιτάζουμε τη ζωή και τους ανθρώπους. Μας ταξιδεύει πέρα από τα όρια της δικής μας εμπειρίας, σε άλλους τόπους, πολιτισμούς και εποχές. Μας φέρνει κοντά σε ανθρώπους που ίσως δεν θα γνωρίζαμε ποτέ και μας βοηθά να ανακαλύψουμε πόσα κοινά μπορεί να κρύβονται πίσω από τις διαφορές μας.

Το διάβασμα καταργεί σύνορα -γεωγραφικά, κοινωνικά, πολιτισμικά και νοητά. Και σβήνει προκαταλήψεις, γιατί όσο περισσότερο γνωρίζουμε, τόσο λιγότερο φοβόμαστε το διαφορετικό. Η γνώση φωτίζει εκεί όπου η άγνοια γεννά φόβο και η κατανόηση παίρνει τη θέση της απόρριψης.

Ένα βιβλίο δεν αλλάζει μόνο όσα γνωρίζουμε. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε και τον κόσμο και τον εαυτό μας μέσα σε αυτόν. Γιατί κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο, δεν ανοίγουμε απλώς μια σελίδα. Ανοίγουμε έναν καινούργιο ορίζοντα μέσα μας.

Η θάλασσα πρέπει να μας ενώνει.

 

Η θάλασσα πρέπει να μας ενώνει.

Όχι να μας χωρίζει.

Από τότε που ο άνθρωπος έμαθε να ανοίγεται στο πέλαγος, η θάλασσα έγινε δρόμος. Πάνω στα νερά της ταξίδεψαν άνθρωποι, ιδέες, γλώσσες, τραγούδια και πολιτισμοί. Οι απέναντι ακτές δεν ήταν ποτέ τόσο μακριά όσο έδειχνε ο ορίζοντας.

Κι όμως, εμείς εξακολουθούμε να χαράζουμε γραμμές πάνω στο νερό. Σύνορα, φόβους, διεκδικήσεις και καχυποψίες. Σαν να μπορεί μια γραμμή στον χάρτη να σταματήσει το κύμα. Να χωρίσει τα ψάρια. Λες και τα πλάσματα της θάλασσας αναγνωρίζουν σύνορα και σημαίες. 

Τα δελφίνια σίγουρα δεν έχουν σημαίες.

Κολυμπούν στο ίδιο νερό, διασχίζουν το πέλαγος χωρίς διαβατήρια και περνούν από τη μια ακτή στην άλλη χωρίς να ρωτούν σε ποια χώρα ανήκει η θάλασσα. Δεν γνωρίζουν σύνορα ούτε εθνικές γραμμές χαραγμένες πάνω σε χάρτες. Γνωρίζουν μόνο το νερό.

Και το νερό δεν υπακούει στις σημαίες.

Το ίδιο κύμα που αγγίζει τη μία ακτή φτάνει και στην άλλη. Η ίδια αρμύρα ταξιδεύει ελεύθερη. Το ίδιο φεγγάρι καθρεφτίζεται πάνω στο πέλαγος, χωρίς να ξεχωρίζει λαούς και πατρίδες.

Ίσως γι’ αυτό τα δελφίνια να μας θυμίζουν κάτι που εμείς έχουμε ξεχάσει: πως το πέλαγος δεν είναι τείχος. Είναι πέρασμα. Δεν είναι σύνορο. Είναι δρόμος συνάντησης.

Εμείς υψώνουμε σημαίες πάνω από τη θάλασσα. Εκείνα κολυμπούν κάτω από όλες.

Και ίσως η θάλασσα, αν μπορούσε να μας μιλήσει, να μας έλεγε πως οι γραμμές που χαράξαμε πάνω της είναι δικές μας, όχι δικές της. Γιατί η θάλασσα δεν έχει σύνορα. Έχει ορίζοντες. Και τα δελφίνια, χωρίς να γνωρίζουν σημαίες, τους διασχίζουν όλους.

Η Σφαγή της Σμύρνης- Η τραγωδία μιας χαμένης πατρίδας.

Η Σμύρνη του 1922 δεν ήταν απλώς μια πόλη που καταστράφηκε μέσα στη δίνη ενός πολέμου. Ήταν ένας ολόκληρος κόσμος που έσβησε μέσα σε λίγες ημέρες. Μια κοσμοπολίτικη πόλη της Μικράς Ασίας, όπου επί αιώνες συνυπήρχαν διαφορετικές κοινότητες, γλώσσες, θρησκείες και πολιτισμοί, μετατράπηκε σε τόπο θανάτου, πυρκαγιάς και προσφυγιάς.

Η τραγωδία της Σμύρνης υπήρξε το δραματικό αποκορύφωμα της Μικρασιατικής Καταστροφής, που ακολούθησε την ήττα και την αποχώρηση του ελληνικού στρατού από τη Μικρά Ασία το καλοκαίρι του 1922. Η ελληνική στρατιωτική παρουσία, η οποία είχε αρχίσει με την απόβαση στη Σμύρνη τον Μάιο του 1919, κατέρρευσε μετά την τουρκική επίθεση του Αυγούστου 1922. Η υποχώρηση του ελληνικού στρατού άφησε πίσω της εκατοντάδες χιλιάδες αμάχους, κυρίως Έλληνες και Αρμενίους, που φοβούνταν πλέον για τη ζωή και το μέλλον τους.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 1922 οι τουρκικές δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ εισήλθαν στη Σμύρνη. Ακολούθησαν ημέρες βίας, δολοφονιών, λεηλασιών και διώξεων. Ιδιαίτερα τραγική υπήρξε η μοίρα της αρμενικής κοινότητας, ενώ μεγάλος αριθμός Ελλήνων κατοίκων δολοφονήθηκε ή εκτοπίστηκε. Ανάμεσα στα θύματα βρέθηκε και ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος, ο οποίος αρνήθηκε να εγκαταλείψει το ποίμνιό του και δολοφονήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου.

Η πυρκαγιά που ξέσπασε στη Σμύρνη στις 13 Σεπτεμβρίου αποτέλεσε το τελευταίο και πιο εφιαλτικό κεφάλαιο. Οι χριστιανικές συνοικίες της πόλης παραδόθηκαν στις φλόγες. Οι ακριβείς ευθύνες για την έναρξη και την εξέλιξη της πυρκαγιάς εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης, όμως το αποτέλεσμα ήταν αδιαμφισβήτητο: μια τεράστια καταστροφή και ο μαζικός εκτοπισμός του χριστιανικού πληθυσμού.

Στην προκυμαία της Σμύρνης συγκεντρώθηκαν απελπισμένοι άνθρωποι που αναζητούσαν τρόπο διαφυγής. Άνθρωποι που μέχρι λίγες ημέρες πριν είχαν σπίτια, καταστήματα, σχολεία και εκκλησίες, βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς πατρίδα. Η θάλασσα, που για αιώνες συνέδεε τη Σμύρνη με τον κόσμο, έγινε τώρα το σύνορο ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Η διεθνής παρουσία στο λιμάνι και η στάση των ξένων δυνάμεων αποτελούν επίσης ένα από τα πιο επώδυνα ζητήματα της ιστορίας της Σμύρνης. Οι ξένες κυβερνήσεις διέθεταν πολεμικά πλοία στην περιοχή, όμως η προστασία των αμάχων υπήρξε περιορισμένη και καθυστερημένη. Η εικόνα των προσφύγων στην προκυμαία, εγκλωβισμένων ανάμεσα στις φλόγες και στη θάλασσα, έμεινε χαραγμένη στη μνήμη ως σύμβολο της διεθνούς αδυναμίας μπροστά στην ανθρώπινη καταστροφή.

Η Σμύρνη δεν χάθηκε μόνο ως τόπος. Χάθηκε ένας τρόπος ζωής. Οι ελληνικές κοινότητες της Μικράς Ασίας είχαν δημιουργήσει σχολεία, εκκλησίες, εμπορικούς οίκους, εφημερίδες και πνευματικά ιδρύματα. Η Σμύρνη ήταν σημαντικό οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου. Η καταστροφή της σήμανε το τέλος μιας μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στην περιοχή.

Η Συνθήκη της Λωζάννης το 1923 και η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας επισφράγισαν τον οριστικό ξεριζωμό. Περίπου 1,2 εκατομμύρια ορθόδοξοι χριστιανοί της Μικράς Ασίας και της Ανατολικής Θράκης μετακινήθηκαν προς την Ελλάδα, ενώ περίπου 400.000 μουσουλμάνοι της Ελλάδας μετακινήθηκαν προς την Τουρκία. Η ανταλλαγή παρουσιάστηκε ως λύση για τον τερματισμό των συγκρούσεων, όμως πίσω από τους αριθμούς υπήρχαν άνθρωποι που έχασαν σπίτια, περιουσίες και τόπους στους οποίους είχαν ζήσει για γενιές.

Οι πρόσφυγες έφτασαν στην Ελλάδα κουβαλώντας ό,τι μπορούσαν να διασώσουν. Μαζί τους όμως έφεραν κάτι πολύ μεγαλύτερο από αντικείμενα: τη μνήμη της χαμένης πατρίδας. Έφεραν τη μουσική, τις συνταγές, τις λέξεις, τις θρησκευτικές παραδόσεις, τα τραγούδια και τις ιστορίες της Μικράς Ασίας. Έτσι, η καταστροφή δημιούργησε ταυτόχρονα μια βαθιά πληγή και μια νέα πολιτιστική πραγματικότητα στην Ελλάδα.

Η Σμύρνη αποτελεί επομένως ένα ιστορικό μάθημα για το πώς ο πόλεμος δεν τελειώνει όταν σταματούν οι μάχες. Συνεχίζεται στις ζωές των προσφύγων, στις μνήμες των οικογενειών, στις γενιές που γεννιούνται μακριά από τον τόπο των προγόνων τους. Η καταστροφή μιας πόλης μπορεί να ολοκληρωθεί μέσα σε λίγες ημέρες· η μνήμη της, όμως, μπορεί να διαρκέσει αιώνες.

Η Σμύρνη του 1922 παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα της προσφυγιάς και της απώλειας. Δεν είναι μόνο η ιστορία μιας ελληνικής ή αρμενικής κοινότητας. Είναι μια ανθρώπινη τραγωδία που υπενθυμίζει πόσο εύκολα ο φόβος, ο εθνικισμός και η βία μπορούν να μετατρέψουν μια πολυπολιτισμική κοινωνία σε πεδίο καταστροφής.

Και ίσως αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα της Σμύρνης: οι πόλεις μπορούν να καούν, τα σπίτια μπορούν να χαθούν και οι πατρίδες μπορούν να γίνουν ανάμνηση· όμως η μνήμη των ανθρώπων αρνείται να καεί.

Η Σμύρνη χάθηκε από τους ανθρώπους της, αλλά δεν χάθηκε από την ιστορία. Έμεινε στις αφηγήσεις των προσφύγων, στα τραγούδια τους, στις φωτογραφίες, στα οικογενειακά κειμήλια και στις επόμενες γενιές. Έμεινε ως μια πόλη που κάποτε υπήρξε ζωντανή γέφυρα ανάμεσα σε κόσμους και που, μέσα από την καταστροφή της, έγινε σύμβολο μιας πατρίδας που δεν βρίσκεται πλέον στον χάρτη, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει στη μνήμη.

Ματωμένα Χώματα.

Ματωμένα Χώματα -Η μνήμη, ο πόλεμος και ο ξεριζωμός.

Υπάρχουν βιβλία που αφηγούνται την Ιστορία και υπάρχουν βιβλία που κάνουν την Ιστορία να πονά. Τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. Μέσα από τη ζωή του κεντρικού ήρωα, του Μανώλη Αξιώτη, η συγγραφέας δεν καταγράφει απλώς τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μας βάζει μέσα στη ζωή των ανθρώπων που την έζησαν, μας κάνει να ακούσουμε τον ήχο του ξεριζωμού και να αισθανθούμε το βάρος μιας πατρίδας που χάθηκε.

Ο Μανώλης Αξιώτης μεγαλώνει στο Κιρκιντζέ, σ' έναν τόπο όπου η καθημερινότητα Ελλήνων και Τούρκων είναι για χρόνια μέρος της ίδιας ζωής. Η γη, η εργασία, οι γιορτές, οι ανθρώπινες σχέσεις δημιουργούν έναν κόσμο στον οποίο ο άλλος δεν είναι ακόμη εχθρός. Όμως η Ιστορία αλλάζει. Οι εθνικισμοί δυναμώνουν, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις μετατρέπουν τη διαφορετικότητα σε καχυποψία και ο άνθρωπος αρχίζει να κρίνεται όχι για αυτό που είναι, αλλά για το έθνος στο οποίο ανήκει.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του έργου: οι λαοί δεν είναι πάντοτε οι εχθροί που τους παρουσιάζουν οι εξουσίες. Η Σωτηρίου δεν γράφει μια εύκολη ιστορία καλών και κακών. Μέσα στον πόλεμο υπάρχουν θύτες και θύματα, αλλά πάνω απ' όλα υπάρχουν άνθρωποι. Έλληνες και Τούρκοι απλοί άνθρωποι μπορούν να υποφέρουν, να φοβούνται, να αγαπούν και να επιθυμούν την ειρήνη, ενώ οι αποφάσεις των ισχυρών τους παρασύρουν σε μια δίνη που δεν ελέγχουν.

Ο Μανώλης γνωρίζει τη σκληρότητα του πολέμου από πρώτο χέρι. Τα τάγματα εργασίας, η πείνα, η εξάντληση, η βία και αργότερα η συμμετοχή του στον ελληνικό στρατό τον απομακρύνουν από κάθε ρομαντική εικόνα του πολέμου. Ο πόλεμος δεν είναι ηρωικό μεγαλείο. Είναι σώματα κουρασμένα, άνθρωποι τρομαγμένοι, σπίτια που αδειάζουν και ζωές που καταστρέφονται.

Και έτσι η Σωτηρίου καταθέτει ένα βαθύ αντιπολεμικό μήνυμα: στον πόλεμο μπορεί να υπάρχουν νικητές στους χάρτες και στις στρατιωτικές ανακοινώσεις, αλλά για τον απλό άνθρωπο η νίκη σπάνια σημαίνει ευτυχία. Η ζωή του Μανώλη δείχνει ότι πίσω από κάθε στρατιωτική επιτυχία ή ήττα υπάρχουν άνθρωποι που πληρώνουν το τίμημα.

Όταν έρχεται η Καταστροφή, όλα όσα θεωρούσε σταθερά ο Μανώλης καταρρέουν. Το σπίτι, το χωριό, η γη, οι γείτονες, ο γνώριμος κόσμος. Η πατρίδα παύει να είναι ένας τόπος στον οποίο μπορεί να επιστρέψει και μετατρέπεται σε μνήμη.

Γιατί η πατρίδα, όπως μας θυμίζει το έργο, δεν είναι μόνο σύνορα και σημαίες. Είναι το χώμα που πάτησες παιδί, το σπίτι όπου μεγάλωσες, οι άνθρωποι που αγάπησες, οι μυρωδιές και οι ήχοι ενός τόπου. Όταν ο άνθρωπος ξεριζώνεται, δεν χάνει απλώς μια γεωγραφική θέση στον χάρτη. Χάνει έναν ολόκληρο κόσμο.

Η προσφυγιά, επομένως, δεν τελειώνει με την άφιξη στην άλλη όχθη. Ο ξεριζωμένος κουβαλά μαζί του ό,τι δεν χωρά σε μια βαλίτσα: τη μνήμη, την απώλεια, τη νοσταλγία, αλλά και την ανάγκη να ξαναχτίσει τη ζωή του. Η νέα πατρίδα δεν μπορεί να σβήσει την παλιά. Μπορεί όμως να γίνει ο τόπος όπου ο πρόσφυγας θα προσπαθήσει να ξανασταθεί όρθιος.

Κι εδώ αναδεικνύεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ο άνθρωπος μπορεί να χάσει την περιουσία του, την κοινωνική του θέση, ακόμη και την πατρίδα του, αλλά εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να αντισταθεί στη συντριβή. Να επιβιώσει. Να εργαστεί. Να αγαπήσει ξανά. Να δημιουργήσει. Να θυμηθεί.

Γιατί η μνήμη είναι ίσως η τελευταία πατρίδα του ξεριζωμένου.

Τα «Ματωμένα Χώματα» είναι και ένα βιβλίο για τη μνήμη απέναντι στη λήθη. Ο Μανώλης αφηγείται όσα έζησε γιατί η σιωπή μπορεί να γίνει δεύτερος θάνατος. Ό,τι δεν θυμόμαστε κινδυνεύει να επαναληφθεί. Η Ιστορία δεν υπάρχει μόνο για να τη μαθαίνουμε· υπάρχει και για να καταλαβαίνουμε τον άνθρωπο μέσα σε αυτήν.

Γι' αυτό η Διδώ Σωτηρίου κοιτάζει την Ιστορία από χαμηλά. Όχι από τα γραφεία των κυβερνήσεων και τα στρατηγεία, αλλά από το χωράφι, τον δρόμο, το σπίτι, το στρατόπεδο και την προσφυγική πορεία. Εκεί όπου οι μεγάλες αποφάσεις μετατρέπονται σε μικρές, καθημερινές τραγωδίες.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο επίκαιρο μήνυμα του έργου: κάθε φορά που ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον άνθρωπο απέναντί του και βλέπει μόνο μια εθνικότητα, μια φυλή, μια σημαία ή έναν εχθρό, ο δρόμος προς την καταστροφή γίνεται πιο σύντομος.

Τα «Ματωμένα Χώματα» δεν ζητούν να ξεχάσουμε την Ιστορία. Ζητούν να τη θυμόμαστε χωρίς να γινόμαστε αιχμάλωτοί της. Να θυμόμαστε τον πόνο χωρίς να κληρονομούμε το μίσος. Να κρατάμε τη μνήμη χωρίς να μετατρέπουμε τη μνήμη σε εκδίκηση.

Γιατί τελικά τα χώματα της Διδώς Σωτηρίου δεν είναι μόνο τα χώματα της Μικράς Ασίας. Είναι κάθε τόπος που ματώνει όταν ο πόλεμος νικά τον άνθρωπο. Και το αίμα που ποτίζει τη γη γίνεται προειδοποίηση προς τις επόμενες γενιές: να μη θεωρήσουν ποτέ τον πόλεμο αναπόφευκτο και την ειρήνη δεδομένη.

Τα χώματα μπορεί να χαθούν. Τα σπίτια μπορεί να γκρεμιστούν. Οι άνθρωποι μπορεί να ξεριζωθούν. Αλλά όσο υπάρχει μνήμη, η ανθρώπινη ιστορία δεν χάνεται. Και όσο υπάρχει ανθρωπιά, τα χώματα μπορούν κάποτε να πάψουν να ματώνουν.

Μεγίστη.

Καστελλόριζο: Ο ακριτικός παράδεισος και ο «μπαμπούλας» της στρατιωτικής θητείας.

Υπάρχουν τόποι που, όταν τους κοιτάς στον χάρτη, μοιάζουν μακρινοί. Κι υπάρχουν τόποι που, όταν τους πλησιάσεις, καταλαβαίνεις πως δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός προορισμός, αλλά μια ολόκληρη ιδέα. Το Καστελλόριζο, η Μεγίστη, είναι ένας τέτοιος τόπος. Το ανατολικότερο άκρο της Ελλάδας, ένα μικρό νησί στο Λύκιο Πέλαγος, μόλις 1,25 ναυτικά μίλια από τα νότια παράλια της Τουρκίας (Κας) και 72 ν.μ. από τη Ρόδο, στέκει στην άκρη του χάρτη και ταυτόχρονα στην καρδιά μιας ολόκληρης ιστορίας.

Από τη μια πλευρά είναι ένας ακριτικός παράδεισος. Τα πολύχρωμα νεοκλασικά σπίτια κατεβαίνουν ως τη θάλασσα, τα παλιά αρχοντικά θυμίζουν μια εποχή ακμής, τα στενά σοκάκια οδηγούν σε μικρές πλατείες και το λιμάνι ανοίγεται ήσυχα προς το πέλαγος. Από την άλλη, για γενιές Ελλήνων στρατευμένων, το ίδιο όνομα μπορούσε να προκαλέσει ένα διαφορετικό συναίσθημα: το δέος μιας μετάθεσης «στην άκρη της Ελλάδας».

Το όνομα Μεγίστη αποδίδεται στο γεγονός ότι το νησί είναι το μεγαλύτερο του μικρού συμπλέγματος των γύρω νησίδων, από την αρχαιότητα ήδη. Το νησί κατοικήθηκε από τους Πελασγούς και αργότερα από τους Δωριείς. Εξαρτιόταν διοικητικά από την απέναντι ακτή της Λυκίας και τη Ρόδο. Από την εποχή αυτή σώζεται ο περίφημος Λυκιακός Τάφος και τα κυκλώπεια τείχη στο Παλαιόκαστρο.

Το 1306 μ.χ. η Μεγίστη καταλαμβάνεται από τους Ιππότες του Αγίου Ιωάννη της Ρόδου. Οι Ιππότες έχτισαν ένα ισχυρό κάστρο πάνω στον κοκκινωπό βράχο που δεσπόζει στο λιμάνι. Το ονόμασαν Castello Rosso (Κόκκινο Κάστρο), φράση από την οποία παραφράστηκε το σημερινό όνομα Καστελλόριζο. Και πράγματι, το νησί μοιάζει να έχει χτιστεί ανάμεσα στο κόκκινο της πέτρας και στο βαθύ μπλε της θάλασσας. Το κάστρο βρίσκεται πάνω από το λιμάνι και προσφέρει πανοραμική θέα 360 μοιρών σε ολόκληρο τον οικισμό και τις μικρασιατικές ακτές.

Οι Τούρκοι αποκαλούν το Καστελλόριζο "Meis" (προφέρεται Μέις). Το όνομα αυτό προέρχεται απευθείας από την αρχαία ελληνική ονομασία του νησιού, Μεγίστη (Meis στα οθωμανικά τουρκικά), καθώς οι γείτονες κράτησαν τη ρίζα του επίσημου ελληνικού ονόματος αντί για το μεταγενέστερο «Καστελλόριζο».

Πάνω από τον οικισμό στέκει το κάστρο, ενώ γύρω του ξεδιπλώνεται ένα τοπίο όπου η ιστορία δεν βρίσκεται κλεισμένη σε βιβλία αλλά είναι αποτυπωμένη στους βράχους. Το Παλαιόκαστρο, οι αρχαίες κατασκευές, ο περίφημος Λυκιακός τάφος και τα μνημεία των μεταγενέστερων εποχών μαρτυρούν τη διαχρονική σημασία αυτού του μικρού τόπου. Το κάστρο και το νησί άλλαξαν χέρια πολλές φορές, περνώντας στον Σουλτάνο της Αιγύπτου (1440), στον Βασιλιά της Νάπολης (1450) και στους Βενετούς. Το 1522 ο Σουλτάνος Σουλεϊμάν ο Μεγαλοπρεπής καταλαμβάνει το νησί. Οι Καστελλοριζιοί πέτυχαν όμως να εξασφαλίσουν ειδικά προνόμια (αυτοδιοίκηση, θρησκευτική ελευθερία και χαμηλή φορολογία) με αντάλλαγμα έναν ετήσιο φόρο. Λόγω των προνομίων, το Καστελλόριζο αναδείχθηκε σε μεγάλη ναυτική και εμπορική δύναμη. Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, το νησί είχε πάνω από 12.000 κατοίκους, διέθετε έναν τεράστιο εμπορικό στόλο, δικά του σχολεία (Σαντραπεία Σχολή) και τα πανέμορφα, πολυτελή νεοκλασικά αρχοντικά που βλέπουμε σήμερα.

Το νησί συμμετείχε στην Ελληνική Επανάσταση του 1821 (με τη σπουδαία δράση της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας στην περιοχή), αλλά παρέμεινε υπό οθωμανικό έλεγχο. Το 1913 οι κάτοικοι επαναστάτησαν μόνοι τους, ζητώντας ένωση με την Ελλάδα, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1915) καταλήφθηκε από τους Γάλλους και το 1921 πουλήθηκε στους Ιταλούς, οι οποίοι ξεκίνησαν μια σκληρή περίοδο φασιστικής ιταλοποίησης των Δωδεκανήσων. Το 1943, μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, το νησί βομβαρδίστηκε άγρια από τους Γερμανούς. Οι Βρετανοί σύμμαχοι απομάκρυναν σχεδόν όλο τον πληθυσμό (περίπου 3.000 άτομα) και τους μετέφεραν σε στρατόπεδα προσφύγων στη Γάζα της Παλαιστίνης. Όταν οι πρόσφυγες επέστρεψαν, βρήκαν το νησί λεηλατημένο και καμένο. Επιπλέον, το πλοίο «Ελμπάν» που μετέφερε ένα μέρος των προσφύγων πίσω στο νησί έπιασε φωτιά, με αποτέλεσμα να πνιγούν δεκάδες άνθρωποι. Αυτό οδήγησε σε ένα τεράστιο κύμα μετανάστευσης, κυρίως προς την Αυστραλία (όπου σήμερα υπάρχει μια τεράστια κοινότητα «Καστελλοριζιών»). Μετά το τέλος του πολέμου, το Καστελλόριζο παρέμεινε για λίγο υπό βρετανική διοίκηση. Στις 7 Μαρτίου 1948, μαζί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα, ενσωματώθηκε επίσημα και οριστικά στον εθνικό κορμό της Ελλάδας. Αυτή ακριβώς η μακρόχρονη ιστορία είναι που έχει δώσει το ξεχωριστό χρώμα στο Καστελλόριζο. Το κόκκινο του βράχου και το κόκκινο του αίματος. Το μπλε της θάλασσας και το μπλε του ουρανού. Το λευκό των σπιτιών και το λευκό της σημαίας που ανεμίζει πάνω από έναν τόπο που έμαθε να επιμένει.

Κάθε χρώμα μοιάζει να κουβαλά και μια μνήμη. Οι πέτρες θυμούνται τους ανθρώπους που πέρασαν, η θάλασσα τα ταξίδια και τους αποχωρισμούς, οι τοίχοι τις εποχές της ακμής και της παρακμής. Κι ανάμεσα σε όλα αυτά, η ζωή συνεχίζεται, πεισματικά, στην άκρη του Αιγαίου.

Το Καστελλόριζο δεν είναι πολύχρωμο μόνο επειδή έτσι το ζωγράφισε η φύση. Είναι πολύχρωμο επειδή πάνω του στρώθηκαν αιώνες ιστορίας. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο χρώμα του: το χρώμα της μνήμης.

Κι ύστερα υπάρχει η Γαλάζια Σπηλιά. Εκεί η φύση μοιάζει να εγκαταλείπει κάθε μέτρο. Η είσοδος είναι χαμηλή και η μικρή βάρκα πρέπει σχεδόν να γλιστρήσει μέσα στο σκοτάδι. Και ξαφνικά, το σκοτάδι μεταμορφώνεται σε φως. Το νερό γίνεται ένα απίστευτο γαλάζιο, σαν να έχει συγκεντρώσει μέσα του όλο το φως του ουρανού.

Το Καστελλόριζο δεν είναι νησί των μεγάλων αμμουδιών. Η θάλασσα εδώ συναντά τον άνθρωπο από τις εξέδρες, τα βράχια και τα μικρά λιμανάκια. Η ζωή είναι περισσότερο δεμένη με το νερό παρά με τις οργανωμένες παραλίες. Κι όταν το βλέμμα ταξιδεύει λίγο μακρύτερα, συναντά τη βραχονησίδα Ρω.

Εκεί βρίσκεται έζησε από τις πιο δυνατές μορφές του ακριτικού ελληνισμού: η Δέσποινα Αχλαδιώτη, η γνωστή σε όλους «Κυρά της Ρω». Για δεκαετίες έζησε στη μικρή βραχονησίδα και ύψωνε κάθε πρωί την ελληνική σημαία, για να την υποστείλει με τη δύση του ήλιου. Η πράξη της ήταν απλή και ταυτόχρονα τεράστια. Μια γυναίκα, ένας ιστός, μια σημαία και απέναντι η θάλασσα.

Δεν χρειάζονταν μεγάλα λόγια. Η καθημερινή τελετουργία της ήταν ένα μήνυμα παρουσίας.

Η Ρω έγινε έτσι κάτι περισσότερο από μια βραχονησίδα. Έγινε σύμβολο. Και η Κυρά της Ρω, που έφυγε από τη ζωή το 1982 και τάφηκε εκεί, κάτω από τον ιστό της σημαίας, άφησε πίσω της μια ιστορία που εξακολουθεί να συγκινεί.

Ίσως γι’ αυτό το Καστελλόριζο απέκτησε και μια άλλη, σχεδόν μυθολογική διάσταση στη συνείδηση των Ελλήνων: αυτή του «δύσκολου προορισμού» της στρατιωτικής θητείας.

Η γεωγραφική του θέση δεν αφήνει περιθώρια για αυταπάτες. Το νησί βρίσκεται πολύ κοντά στις τουρκικές ακτές και αποτελεί περιοχή ιδιαίτερης στρατηγικής σημασίας. Για τον στρατιώτη που υπηρετεί εκεί, η καθημερινότητα συνδέεται με σκοπιές, υπηρεσίες, ασκήσεις και αυξημένη ετοιμότητα. Η έννοια της ακριτικής φρουράς δεν είναι θεωρητική· είναι μέρος της καθημερινής ζωής.

Και κάπου εδώ εμφανίζεται ο άλλος μύθος του Καστελλόριζου: ο «μπαμπούλας» της στρατιωτικής μετάθεσης.

Για αρκετούς στρατεύσιμους, το άκουσμα και μόνο του ονόματος μπορεί να προκαλέσει κινητοποίηση ολόκληρου του γνωστού δικτύου τηλεφώνων. Θείοι, γνωστοί, πολιτικοί, «άνθρωποι που ξέρουν ανθρώπους» και κάθε λογής διασυνδέσεις μπορούν ξαφνικά να αποκτήσουν υπερφυσικές ιδιότητες.

Το περίφημο ελληνικό «βύσμα» δεν είναι απλώς μια στρατιωτική ιστορία. Είναι ένας καθρέφτης της κοινωνίας.

Γιατί το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν κάποιος θέλει μια πιο εύκολη μετάθεση. Αυτό είναι ανθρώπινο. Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν η ισότητα γίνεται διαφορετική για εκείνον που έχει το σωστό τηλέφωνο και για εκείνον που δεν το έχει ή δεν θέλει να το χρησιμοποιήσει.

Έτσι, το Καστελλόριζο βρέθηκε να συμβολίζει δύο διαφορετικές Ελλάδες.

Τη μία την υπηρετούν όσοι βρέθηκαν εκεί χωρίς να έχουν κάποιον να τηλεφωνήσουν ή χωρίς να θέλουν από αξιοπρέπεια να ζητήσουν μια τέτοια "χάρη" από κανέναν. Νέοι άνθρωποι που έφτασαν στην άκρη του χάρτη, έκαναν τις σκοπιές τους, γνώρισαν τη σκληρότητα της απόστασης και, ίσως χωρίς να το καταλάβουν τότε, έζησαν κάτι που αργότερα θα θυμούνται ως ένα από τα πιο έντονα κομμάτια της ζωής τους. Η άλλη Ελλάδα είναι εκείνη που προσπαθεί να αποφύγει την άκρη του χάρτη πριν καν τη γνωρίσει.

Κι όμως, υπάρχει μια ειρωνεία.

Αυτό που για τον φαντάρο μπορεί να μοιάζει με εξορία, για τον ταξιδιώτη είναι ένας παράδεισος. Εκεί όπου ο ένας βλέπει μια δύσκολη μετάθεση, ο άλλος βλέπει ένα από τα ομορφότερα και πιο ιδιαίτερα τοπία του ελληνικού χώρου. Εκεί όπου ο ένας μετρά τις ημέρες μέχρι να φύγει, ο άλλος θα ήθελε να μείνει.

Το Καστελλόριζο είναι τελικά ένας τόπος αντιθέσεων.

Είναι μικρό, αλλά η ιστορία του είναι μεγάλη. Είναι απομονωμένο, αλλά η παρουσία του είναι ηχηρή. Είναι ήσυχο, αλλά βρίσκεται σε ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία του χάρτη. Είναι παράδεισος για τον επισκέπτη και δοκιμασία για τον στρατευμένο.

Και πάνω απ’ όλα, είναι ένας τόπος που θυμίζει κάτι απλό: η Ελλάδα δεν τελειώνει εκεί όπου τελειώνει ο δρόμος.

Συνεχίζεται στα νησιά, στις βραχονησίδες, στους ανθρώπους που έμειναν όταν όλοι οι άλλοι έφυγαν, στους στρατιώτες που φυλούν μια σκοπιά μέσα στη νύχτα και σε μια σημαία που ανεβαίνει κάθε πρωί απέναντι από έναν ορίζοντα.

Το Καστελλόριζο δεν είναι απλώς η άκρη της Ελλάδας.

Είναι ένας τόπος όπου η έννοια της παρουσίας αποκτά το πραγματικό της βάρος.

Πλοία άγονων γραμμών.

Τα πλοία της άγονης γραμμής δεν είναι απλώς μέσα μεταφοράς. Είναι οι θαλάσσιες γέφυρες που κρατούν τα μικρά και απομακρυσμένα νησιά συνδεδεμένα με τον υπόλοιπο κόσμο.

Είναι εκείνα που ταξιδεύουν σε καιρούς δύσκολους, πιάνουν λιμάνια μικρά, μεταφέρουν ανθρώπους, τρόφιμα, φάρμακα, μαθητές, εργαζομένους, φαντάρους και επισκέπτες. Συχνά ταξιδεύουν χωρίς την άνεση και την ταχύτητα των μεγάλων πλοίων, αλλά κουβαλούν κάτι σημαντικότερο: την υπόσχεση ότι κανένα νησί δεν είναι ξεχασμένο.

Ίσως γι’ αυτό η «άγονη» γραμμή είναι μια παράξενη ονομασία. Γιατί αυτά τα δρομολόγια μπορεί να θεωρούνται οικονομικά απρόσφορα και ζημιογόνα, όμως οι τόποι που υπηρετούν δεν είναι καθόλου άγονοι. Έχουν ζωή, μνήμες, ανθρώπους και ιστορία.

Και κάθε φορά που ένα πλοίο της άγονης γραμμής αφήνει πίσω του το λιμάνι, μοιάζει να λέει πως ακόμη και στην άκρη του χάρτη, υπάρχει δρόμος επιστροφής.

Τα ώριμα σταφύλια...

 

Το ώριμο σταφύλι δεν βιάζεται. Κρέμεται ήσυχα από το κλήμα, βαραίνει λίγο λίγο, γεμίζει χυμό και γλύκα, μέχρι να έρθει η στιγμή που ο ήλιος και ο χρόνος ολοκληρώνουν το έργο τους.

Ίσως έτσι ωριμάζουν και οι άνθρωποι. Όχι με τα χρόνια μόνο, αλλά με όσα έζησαν, άντεξαν και κατάλαβαν. Η ωριμότητα δεν είναι να μη φοβάσαι ούτε να μην πληγώνεσαι· είναι να μπορείς να κρατάς μέσα σου και τη γλύκα και την πίκρα, χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου.

Και όταν έρθει η ώρα του τρύγου, το σταφύλι δεν κρατιέται πια από το κλήμα. Παραδίδεται. Για να γίνει κρασί, να αλλάξει μορφή και να συνεχίσει αλλιώς το ταξίδι του.

Ίσως αυτή να είναι η πιο βαθιά μορφή ωριμότητας: να ξέρεις πότε να μένεις και πότε να αφήνεσαι.

Το λυχνάρι των κρυφών επιθυμιών.

Υπάρχουν επιθυμίες που δεν τις λέμε ούτε στον εαυτό μας. Τις κρύβουμε σε μια γωνιά της ψυχής, σαν το λυχνάρι του Αλαντίν κρυμμένο μέσα στην άμμο. Δεν χάνονται· απλώς περιμένουν.

Κάποιες γεννιούνται από όσα μας έλειψαν. Άλλες από όσα φοβηθήκαμε να διεκδικήσουμε. Και υπάρχουν εκείνες που δεν έχουν καν όνομα, μόνο μια αδιόρατη ανησυχία, μια έλξη προς κάτι άγνωστο, μια αίσθηση πως κάπου αλλού υπάρχει μια ζωή που δεν ζήσαμε.

Ίσως γι’ αυτό μας γοητεύει τόσο το λυχνάρι του Αλαντίν. Δεν είναι μόνο η μαγεία του Τζίνι. Είναι η υπόσχεση ότι, αν μπορούσαμε για μια στιγμή να έχουμε ό,τι πραγματικά επιθυμούμε, θα αποκαλυπτόταν ποιοι είμαστε στ’ αλήθεια.

Γιατί οι κρυφές επιθυμίες δεν αποκαλύπτουν μόνο αυτό που θέλουμε. Αποκαλύπτουν αυτό που μας λείπει.

Κι όταν κάποτε το λυχνάρι ανάψει, ίσως η πιο δύσκολη ερώτηση να μην είναι «τι θα ζητήσεις;», αλλά: «Τι τολμάς επιτέλους να παραδεχτείς πως επιθυμείς;»

Τα παλιά πήλινα λυχνάρια.

Τα πήλινα λυχνάρια είναι από τα πιο ταπεινά και ταυτόχρονα πιο συγκινητικά αντικείμενα του αρχαίου κόσμου. Μικρά δοχεία από πηλό, γεμάτα λάδι και με ένα φυτίλι στην άκρη, έδιναν φως σε σπίτια, ιερά, τάφους και δρόμους.

Δεν ήταν απλώς χρηστικά αντικείμενα. Το φως τους συνόδευε τον άνθρωπο στη νύχτα, στη λατρεία, στην εργασία, ακόμη και στον θάνατο. Πολλά έφεραν διακόσμηση, παραστάσεις θεών, ζώων ή καθημερινών σκηνών, σαν να άφηνε ο κατασκευαστής πάνω στον πηλό ένα μικρό αποτύπωμα της εποχής του.

Και ίσως γι’ αυτό τα πήλινα λυχνάρια έχουν μια ιδιαίτερη ποιητική δύναμη: ένα μικρό κομμάτι γης κρατούσε μέσα του μια μικρή φλόγα. Ο πηλός, που γεννιέται από τη γη, γινόταν φορέας φωτός. Κι όταν η φλόγα έσβηνε, έμενε το λυχνάρι -ένα μικρό αντικείμενο που θυμίζει πως ακόμη και το ελάχιστο φως μπορεί να αντισταθεί στο σκοτάδι.

Ο αμφορέας -Το δοχείο της μνήμης.

 

Ο αμφορέας δεν ήταν ποτέ απλώς ένα πήλινο αγγείο. Ήταν ένα δοχείο που ταξίδευε. Έκλεινε μέσα του κρασί, λάδι, μέλι, σιτηρά· προϊόντα της γης που έφευγαν από έναν τόπο και έφταναν σε έναν άλλον. Μαζί τους, χωρίς να το γνωρίζει, ταξίδευε και ο ίδιος ο πολιτισμός.

Με τις δύο λαβές του έμοιαζε σαν να είχε φτιαχτεί για να τον κρατούν τα ανθρώπινα χέρια. Ίσως γι’ αυτό ο αμφορέας έγινε τόσο οικείος στον αρχαίο κόσμο. Δεν ήταν ένα αντικείμενο ακίνητο. Γεννιόταν σε ένα εργαστήριο, γέμιζε σε μια αποθήκη, φορτωνόταν σε ένα πλοίο και διέσχιζε τη θάλασσα. Έφτανε σε μακρινές ακτές και άφηνε πίσω του ένα ίχνος από τον τόπο απ’ όπου ξεκίνησε.

Κάθε αμφορέας ήταν, κατά κάποιον τρόπο, μια μικρή κιβωτός. Δεν κουβαλούσε μόνο την τροφή ή το εμπόρευμα. Κουβαλούσε τη γεύση ενός τόπου, τον κόπο του ανθρώπου, τον ήλιο που ωρίμασε τον καρπό, το χώμα που γέννησε το σιτάρι, την ελιά που έδωσε το λάδι. Μέσα στο πήλινο σώμα του φυλασσόταν ένα κομμάτι ζωής.

Και όταν κάποτε έσπαζε, δεν τελείωνε εντελώς η ιστορία του. Τα θραύσματά του έμεναν στη γη σαν μικρές ψηφίδες μνήμης. Αιώνες αργότερα, ένα χέρι αρχαιολόγου μπορούσε να τα αγγίξει και να ξαναφέρει στην επιφάνεια έναν κόσμο που νόμιζε πως είχε χαθεί.

Ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη σημασία του αμφορέα: ο άνθρωπος φτιάχνει δοχεία για να μη χαθούν τα πράγματα που φοβάται ότι κάποτε θα τελειώσουν.

Κρατάμε κρασί σε αγγεία, γράμματα σε συρτάρια, φωτογραφίες σε άλμπουμ, λέξεις σε βιβλία. Όλα είναι διαφορετικοί αμφορείς της ανθρώπινης μνήμης.

Γιατί τελικά δεν είμαστε μόνο όσα ζήσαμε. Είμαστε και όσα καταφέραμε να φυλάξουμε.

Και ο αμφορέας, σιωπηλός μέσα στους αιώνες, μας θυμίζει πως κάθε ζωή είναι ένα δοχείο: κάποτε γεμάτο, κάποτε μισοάδειο, κάποτε ραγισμένο. Το σημαντικό δεν είναι αν θα μείνει άθικτο. Είναι τι θα έχει προλάβει να κρατήσει μέσα του.

Ο φακός Φρενέλ και το φως των φάρων.

 

Υπάρχουν φώτα που δεν φτιάχτηκαν για να φωτίζουν τον δρόμο, αλλά για να δείχνουν ότι ο δρόμος υπάρχει. Έτσι ήταν και το φως των φάρων.

Η μεγάλη επανάσταση ήρθε με τον φακό Φρενέλ. Με την ιδιαίτερη κατασκευή του, από ομόκεντρους δακτυλίους γυαλιού, μπορούσε να συγκεντρώνει και να κατευθύνει το φως μιας σχετικά μικρής πηγής σε πολύ μεγάλη απόσταση. Έτσι, ένας φάρος δεν ήταν πια απλώς ένας πύργος με μια δυνατή φωτιά στην κορυφή του· έγινε ένα ακριβές οπτικό σύστημα, ένα μήνυμα φωτός μέσα στη νύχτα.

Ο φακός περιστρεφόταν αργά γύρω από τη φωτεινή πηγή και κάθε πέρασμά του έστελνε μια αναλαμπή προς τη θάλασσα. Ο ναυτικός δεν έβλεπε ένα τυχαίο φως, αλλά έναν συγκεκριμένο ρυθμό: αναλαμπές και παύσεις που επαναλαμβάνονταν με ακρίβεια. Κάθε φάρος είχε τη δική του φωτεινή «υπογραφή». Από τη συχνότητα και την ακολουθία των αναλαμπών μπορούσαν να αναγνωρίσουν ποιος φάρος βρισκόταν μπροστά τους και, γνωρίζοντας τη θέση του, να προσανατολιστούν και να υπολογίσουν τη σχέση τους με την ακτή.

Και ίσως εκεί βρίσκεται η βαθύτερη σημασία του. Ο φακός δεν νικούσε το σκοτάδι· του έδινε κατεύθυνση. Το φως του ταξίδευε πάνω από τη θάλασσα και επέστρεφε ξανά και ξανά, σαν μια αργή ανάσα. Ο ναυτικός δεν έβλεπε απλώς ένα φως. Έβλεπε ένα σημάδι, μια υπόσχεση πως μέσα στην απεραντοσύνη υπήρχε ακόμη ένας προσανατολισμός.

Οι παλιοί φακοί Φρενέλ έγιναν έτσι κομμάτι της ιστορίας των φάρων και της θάλασσας. Γυάλινοι δακτύλιοι, ακίνητοι μέσα στον πύργο, μπορούσαν να μετατρέψουν μια μικρή φωτεινή πηγή σε φως που ταξίδευε μίλια μακριά.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μάθημα του φάρου: δεν χρειάζεται να φωτίσεις ολόκληρη τη θάλασσα. Αρκεί να κρατήσεις αναμμένο ένα φως που κάποιος, κάπου μέσα στο σκοτάδι, θα μπορέσει να δει.

Η Τέχνη της Κατάδυσης και της Επιστροφής στην Επιφάνεια.

Υπάρχουν άνθρωποι που έζησαν τη ζωή τους κοιτάζοντας τη θάλασσα. Και υπάρχουν εκείνοι που έπρεπε να κατέβουν μέσα της για να τη γνωρίσουν.

Οι σφουγγαράδες ανήκουν στους δεύτερους.

Η δουλειά τους δεν ήταν απλώς ένα επάγγελμα. Ήταν μια συμφωνία με το άγνωστο. Κάθε βουτιά ήταν μια μικρή έξοδος από τον κόσμο των ανθρώπων και μια είσοδος σε έναν άλλο κόσμο, όπου οι νόμοι της επιφάνειας έπαυαν να ισχύουν. Εκεί κάτω δεν υπήρχε θόρυβος, ούτε βιασύνη, ούτε η ασφάλεια του ορίζοντα. Υπήρχε μόνο η ανάσα, ο χρόνος και το βάθος.

Ίσως γι’ αυτό ο σφουγγαράς αποτελεί μια από τις πιο δυνατές μεταφορές της ανθρώπινης ύπαρξης.

Για να βρεις κάτι πολύτιμο, πρέπει κάποτε να βυθιστείς.

Όμως κάθε κατάδυση έχει το τίμημά της.

Οι παλιοί σφουγγαράδες γνώρισαν με τον πιο σκληρό τρόπο ότι ο άνθρωπος δεν είναι πλασμένος για τα βάθη της θάλασσας. Η απότομη επιστροφή στην επιφάνεια μπορούσε να γίνει παγίδα. Η νόσος των δυτών, ή νόσος αποσυμπίεσης, μπορούσε να χτυπήσει το σώμα όταν η πίεση μειωνόταν απότομα: το άζωτο που είχε διαλυθεί στους ιστούς και στο αίμα μπορούσε να σχηματίσει φυσαλίδες, προκαλώντας πόνο, νευρολογικές διαταραχές, ακόμη και παράλυση ή θάνατο.

Η θάλασσα, λοιπόν, δεν τιμωρούσε μόνο εκείνον που φοβόταν το βάθος.

Μπορούσε να τιμωρήσει και εκείνον που βιαζόταν να επιστρέψει στην επιφάνεια.

Και εδώ η πραγματικότητα γίνεται φιλοσοφία.

Υπάρχουν άνθρωποι που κατεβαίνουν πολύ βαθιά στη ζωή τους και, όταν έρθει η ώρα να επιστρέψουν, θέλουν να ανέβουν απότομα. Να αφήσουν πίσω τους όλα όσα έζησαν, να ξεχάσουν, να ξαναγίνουν αμέσως αυτοί που ήταν πριν.

Όμως ο άνθρωπος δεν επιστρέφει ποτέ από τα βάθη ίδιος.

Χρειάζεται αποσυμπίεση.

Χρειάζεται χρόνο.

Χρειάζεται να αφήσει σιγά σιγά το σκοτάδι να γίνει φως, τη μνήμη να γίνει γνώση, την απώλεια να γίνει σοφία.

Ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο σκληρά μαθήματα των σφουγγαράδων: δεν είναι μόνο το βάθος επικίνδυνο· επικίνδυνη μπορεί να είναι και η απότομη επιστροφή από αυτό.

Η ζωή έχει τους δικούς της νόμους αποσυμπίεσης.

Ένας άνθρωπος που έχει αγαπήσει βαθιά, που έχει πονέσει βαθιά, που έχει χάσει, δεν μπορεί να επιστρέψει στην επιφάνεια με μια απότομη κίνηση. Κάτι μέσα του έχει αλλάξει. Κάτι έχει απορροφήσει από το βάθος.

Γι’ αυτό ίσως οι σφουγγαράδες ήταν, χωρίς να το γνωρίζουν, φιλόσοφοι της θάλασσας.

Κατέβαιναν για να κερδίσουν κάτι από τον βυθό, αλλά κάθε βουτιά τους υπενθύμιζε πόσο εύθραυστος είναι ο άνθρωπος απέναντι στη φύση.

Και όταν επέστρεφαν στην επιφάνεια, έφερναν μαζί τους όχι μόνο το σφουγγάρι.

Έφερναν την επίγνωση ότι η ζωή βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο βάθος και στην επιφάνεια.

Να κατεβαίνεις, αλλά να μην ξεχνάς τον δρόμο της επιστροφής.

Να γνωρίζεις το σκοτάδι, αλλά να μην αρνείσαι το φως.

Και κυρίως, να θυμάσαι πως ακόμη και η επιστροφή χρειάζεται χρόνο.

Γιατί όποιος έχει βουτήξει πραγματικά στη θάλασσα- ή στον ίδιο του τον εαυτό -ξέρει πως δεν υπάρχει ασφαλής επιστροφή χωρίς αποσυμπίεση.

Καστελλόριζο.