Ματωμένα Χώματα.

Ματωμένα Χώματα -Η μνήμη, ο πόλεμος και ο ξεριζωμός.

Υπάρχουν βιβλία που αφηγούνται την Ιστορία και υπάρχουν βιβλία που κάνουν την Ιστορία να πονά. Τα «Ματωμένα Χώματα» της Διδώς Σωτηρίου ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία. Μέσα από τη ζωή του κεντρικού ήρωα, του Μανώλη Αξιώτη, η συγγραφέας δεν καταγράφει απλώς τη Μικρασιατική Καταστροφή. Μας βάζει μέσα στη ζωή των ανθρώπων που την έζησαν, μας κάνει να ακούσουμε τον ήχο του ξεριζωμού και να αισθανθούμε το βάρος μιας πατρίδας που χάθηκε.

Ο Μανώλης Αξιώτης μεγαλώνει στο Κιρκιντζέ, σ' έναν τόπο όπου η καθημερινότητα Ελλήνων και Τούρκων είναι για χρόνια μέρος της ίδιας ζωής. Η γη, η εργασία, οι γιορτές, οι ανθρώπινες σχέσεις δημιουργούν έναν κόσμο στον οποίο ο άλλος δεν είναι ακόμη εχθρός. Όμως η Ιστορία αλλάζει. Οι εθνικισμοί δυναμώνουν, οι πολιτικές αντιπαραθέσεις μετατρέπουν τη διαφορετικότητα σε καχυποψία και ο άνθρωπος αρχίζει να κρίνεται όχι για αυτό που είναι, αλλά για το έθνος στο οποίο ανήκει.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του έργου: οι λαοί δεν είναι πάντοτε οι εχθροί που τους παρουσιάζουν οι εξουσίες. Η Σωτηρίου δεν γράφει μια εύκολη ιστορία καλών και κακών. Μέσα στον πόλεμο υπάρχουν θύτες και θύματα, αλλά πάνω απ' όλα υπάρχουν άνθρωποι. Έλληνες και Τούρκοι απλοί άνθρωποι μπορούν να υποφέρουν, να φοβούνται, να αγαπούν και να επιθυμούν την ειρήνη, ενώ οι αποφάσεις των ισχυρών τους παρασύρουν σε μια δίνη που δεν ελέγχουν.

Ο Μανώλης γνωρίζει τη σκληρότητα του πολέμου από πρώτο χέρι. Τα τάγματα εργασίας, η πείνα, η εξάντληση, η βία και αργότερα η συμμετοχή του στον ελληνικό στρατό τον απομακρύνουν από κάθε ρομαντική εικόνα του πολέμου. Ο πόλεμος δεν είναι ηρωικό μεγαλείο. Είναι σώματα κουρασμένα, άνθρωποι τρομαγμένοι, σπίτια που αδειάζουν και ζωές που καταστρέφονται.

Και έτσι η Σωτηρίου καταθέτει ένα βαθύ αντιπολεμικό μήνυμα: στον πόλεμο μπορεί να υπάρχουν νικητές στους χάρτες και στις στρατιωτικές ανακοινώσεις, αλλά για τον απλό άνθρωπο η νίκη σπάνια σημαίνει ευτυχία. Η ζωή του Μανώλη δείχνει ότι πίσω από κάθε στρατιωτική επιτυχία ή ήττα υπάρχουν άνθρωποι που πληρώνουν το τίμημα.

Όταν έρχεται η Καταστροφή, όλα όσα θεωρούσε σταθερά ο Μανώλης καταρρέουν. Το σπίτι, το χωριό, η γη, οι γείτονες, ο γνώριμος κόσμος. Η πατρίδα παύει να είναι ένας τόπος στον οποίο μπορεί να επιστρέψει και μετατρέπεται σε μνήμη.

Γιατί η πατρίδα, όπως μας θυμίζει το έργο, δεν είναι μόνο σύνορα και σημαίες. Είναι το χώμα που πάτησες παιδί, το σπίτι όπου μεγάλωσες, οι άνθρωποι που αγάπησες, οι μυρωδιές και οι ήχοι ενός τόπου. Όταν ο άνθρωπος ξεριζώνεται, δεν χάνει απλώς μια γεωγραφική θέση στον χάρτη. Χάνει έναν ολόκληρο κόσμο.

Η προσφυγιά, επομένως, δεν τελειώνει με την άφιξη στην άλλη όχθη. Ο ξεριζωμένος κουβαλά μαζί του ό,τι δεν χωρά σε μια βαλίτσα: τη μνήμη, την απώλεια, τη νοσταλγία, αλλά και την ανάγκη να ξαναχτίσει τη ζωή του. Η νέα πατρίδα δεν μπορεί να σβήσει την παλιά. Μπορεί όμως να γίνει ο τόπος όπου ο πρόσφυγας θα προσπαθήσει να ξανασταθεί όρθιος.

Κι εδώ αναδεικνύεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ο άνθρωπος μπορεί να χάσει την περιουσία του, την κοινωνική του θέση, ακόμη και την πατρίδα του, αλλά εξακολουθεί να έχει τη δυνατότητα να αντισταθεί στη συντριβή. Να επιβιώσει. Να εργαστεί. Να αγαπήσει ξανά. Να δημιουργήσει. Να θυμηθεί.

Γιατί η μνήμη είναι ίσως η τελευταία πατρίδα του ξεριζωμένου.

Τα «Ματωμένα Χώματα» είναι και ένα βιβλίο για τη μνήμη απέναντι στη λήθη. Ο Μανώλης αφηγείται όσα έζησε γιατί η σιωπή μπορεί να γίνει δεύτερος θάνατος. Ό,τι δεν θυμόμαστε κινδυνεύει να επαναληφθεί. Η Ιστορία δεν υπάρχει μόνο για να τη μαθαίνουμε· υπάρχει και για να καταλαβαίνουμε τον άνθρωπο μέσα σε αυτήν.

Γι' αυτό η Διδώ Σωτηρίου κοιτάζει την Ιστορία από χαμηλά. Όχι από τα γραφεία των κυβερνήσεων και τα στρατηγεία, αλλά από το χωράφι, τον δρόμο, το σπίτι, το στρατόπεδο και την προσφυγική πορεία. Εκεί όπου οι μεγάλες αποφάσεις μετατρέπονται σε μικρές, καθημερινές τραγωδίες.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο επίκαιρο μήνυμα του έργου: κάθε φορά που ο άνθρωπος παύει να βλέπει τον άνθρωπο απέναντί του και βλέπει μόνο μια εθνικότητα, μια φυλή, μια σημαία ή έναν εχθρό, ο δρόμος προς την καταστροφή γίνεται πιο σύντομος.

Τα «Ματωμένα Χώματα» δεν ζητούν να ξεχάσουμε την Ιστορία. Ζητούν να τη θυμόμαστε χωρίς να γινόμαστε αιχμάλωτοί της. Να θυμόμαστε τον πόνο χωρίς να κληρονομούμε το μίσος. Να κρατάμε τη μνήμη χωρίς να μετατρέπουμε τη μνήμη σε εκδίκηση.

Γιατί τελικά τα χώματα της Διδώς Σωτηρίου δεν είναι μόνο τα χώματα της Μικράς Ασίας. Είναι κάθε τόπος που ματώνει όταν ο πόλεμος νικά τον άνθρωπο. Και το αίμα που ποτίζει τη γη γίνεται προειδοποίηση προς τις επόμενες γενιές: να μη θεωρήσουν ποτέ τον πόλεμο αναπόφευκτο και την ειρήνη δεδομένη.

Τα χώματα μπορεί να χαθούν. Τα σπίτια μπορεί να γκρεμιστούν. Οι άνθρωποι μπορεί να ξεριζωθούν. Αλλά όσο υπάρχει μνήμη, η ανθρώπινη ιστορία δεν χάνεται. Και όσο υπάρχει ανθρωπιά, τα χώματα μπορούν κάποτε να πάψουν να ματώνουν.