ΑηΣτράτης: πέτρα, άνεμος και μέθη φωτός.

 

Χαμογέλα, ρε… τι σου ζητάνε;

"Χαμογέλα, ρε… τι σου ζητάνε;" Η επανάσταση του να παραμένεις Άνθρωπος.

Υπάρχουν κάποια βιβλία που τα διαβάζεις για να περάσει η ώρα και άλλα που σε γδέρνουν, σε ταρακουνούν και, τελικά, αναδιατάσσουν τα κομμάτια της ψυχής σου. Το «Χαμογέλα, ρε… τι σου ζητάνε;» του Χρόνη Μίσσιου, που κυκλοφόρησε το 1988, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.

Δεν πρόκειται απλώς για ένα λογοτεχνικό έργο. Είναι ένα μανιφέστο ελευθερίας, μια κραυγή ενάντια στον παραλογισμό της σύγχρονης ύπαρξης και, πάνω από όλα, ένα μάθημα ζωής από έναν άνθρωπο που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της νεότητάς του σε φυλακές, εξορίες και απομονώσεις.

Η πολιτική της καθημερινότητας και η «κωλοεφεύρεση» του ρολογιού.

Ο Μίσσιος δεν κάνει θεωρητική πολιτική ανάλυση. Μέσα από μια γλώσσα απόλυτα προφορική, ζωντανή, γεμάτη λαϊκή σοφία και τρυφερότητα, στρέφει τα βέλη του στην καθημερινή μας σκλαβιά. Κατηγορεί τον σύγχρονο άνθρωπο που εγκλωβίστηκε στο κυνήγι της επιβίωσης, της κατανάλωσης και της κοινωνικής αποδοχής, ξεχνώντας να ζήσει.

Η κριτική του για τον χρόνο και το ρολόι παραμένει σοκαριστικά επίκαιρη:

«Έτσι, μ' αυτήν την κωλοεφεύρεση που τη λένε ρολόι, σπρώχνουμε τις ώρες και τις μέρες σα να μας είναι βάρος... γιατί έτσι που καταντήσαμε τη ζωή μας, να είναι μια αγγαρεία, ένα κυνηγητό του μεροκάματου...»

Σε έναν κόσμο που σήμερα τρέχει με τους εξαντλητικούς ρυθμούς των "social media" και του "burnout", τα λόγια του Μίσσιου λειτουργούν σαν ένα απότομο, αναζωογονητικό φρένο.

Από το «Εγώ» στο «Εμείς».

Το «Χαμογέλα, ρε… τι σου ζητάνε;» δεν είναι ένα βιβλίο γραμμένο από έναν άνθρωπο που ξέχασε τον πόνο, αλλά από έναν άνθρωπο που πέρασε μέσα από αυτόν και αρνήθηκε να αφήσει αυτόν τον πόνο να τον κάνει απάνθρωπο.

Το μεγαλείο του Μίσσιου βρίσκεται στη σιωπηλή του νίκη απέναντι στην πικρία. Παρότι γνώρισε φυλακές, διώξεις και απογοητεύσεις, δεν επέλεξε τη γλώσσα του μίσους. Στις σελίδες του δεν υπάρχει εκδίκηση· υπάρχει η αγωνία για τον άνθρωπο, η ανάγκη για επικοινωνία, η λαχτάρα για μια ζωή με αλήθεια και αξιοπρέπεια.

Το χαμόγελο του τίτλου δεν είναι ένα εύκολο χαμόγελο. Είναι ένα χαμόγελο που γεννήθηκε μέσα στις δυσκολίες. Είναι η άρνηση να αφήσεις τον φόβο, την απογοήτευση ή τις ιδεολογικές διαψεύσεις να σου πάρουν την ψυχή. Είναι μια μικρή, καθημερινή επανάσταση: να παραμένεις άνθρωπος.

Ο Μίσσιος απογοητεύτηκε από τις αγκυλώσεις και τη γραφειοκρατία μιας αριστεράς που κάποτε υπηρέτησε, αλλά δεν έχασε ποτέ την πίστη του στον Άνθρωπο. Γιατί για εκείνον η μεγαλύτερη ιδεολογία ήταν η αλληλεγγύη, η φιλία, ο έρωτας, η συντροφικότητα.

Σήμερα, σε μια εποχή όπου ο χρόνος χάνεται μέσα σε υποχρεώσεις και οι άνθρωποι συχνά απομακρύνονται πίσω από οθόνες και φόβους, το μήνυμα του βιβλίου ακούγεται πιο δυνατό: η ζωή δεν είναι κάτι που πρέπει απλώς να αντέξεις. Είναι κάτι που πρέπει να ζήσεις. Να κρατήσεις τον χρόνο σου. Να αγαπήσεις χωρίς φόβο. Να μη χαρίσεις την ψυχή σου σε κανέναν.

Γιατί στο τέλος, ίσως η μεγαλύτερη αντίσταση δεν είναι η κραυγή. Είναι το χαμόγελο εκείνου που, παρά όλα όσα πέρασε, εξακολουθεί να πιστεύει πως ο άνθρωπος αξίζει μια καλύτερη ζωή:

«Η ζωή μας μια φορά μάς δίνεται. Άπαξ, που λένε. Σαν μια μοναδική ευκαιρία. Τουλάχιστον, μ'αυτήν την αυτόνομη μορφή της, δεν πρόκειται να ξαναϋπάρξουμε ποτέ. Και μεις τί την κάνουμε, ρε; Αντί να τη ζήσουμε; Τί την κάνουμε; Την σέρνουμε από δω και από κει δολοφονώντας την...

Οργανωμένη κοινωνία, οργανωμένες ανθρώπινες σχέσεις.

Μα αφού είναι οργανωμένες, πώς είναι σχέσεις;

Σχέση σημαίνει συνάντηση, σημαίνει έκπληξη, σημαίνει γέννα συναισθήματος.

Πώς να οργανώσεις τα συναισθήματα;

Έτσι, μ' αυτήν την κωλοεφεύρεση που τη λένε ρολόι, σπρώχνουμε τις ώρες και τις μέρες μας, σα να είναι βάρος. Και μάς είναι βάρος. Γιατί δε ζούμε... κατάλαβες;

Όλο κοιτάμε το ρολόι! Να φύγει κι αυτή η ώρα, να φύγει κι αυτή η μέρα, να έρθει το αύριο, και πάλι φτου κι απ'την αρχή.

Χωρίσαμε τη μέρα σε πτώματα στιγμών, σε σκοτωμένες ώρες που θα τις θάβουμε μέσα μας, μέσα στις σπηλιές του είναι μας, στις σπηλιές όπου γεννιέται η ελευθερία της επιθυμίας, και τις μπαζώνουμε με όλων των ειδών τα σκατά και τα σκουπίδια που μας πασάρουν σαν "αξίες", σαν "ανάγκες", σαν "ηθική", σαν "πολιτισμό".

Κάναμε το σώμα μας ένα απέραντο νεκροταφείο δολοφονημένων επιθυμιών και προσδοκιών.

Αφήνουμε τα πιο σημαντικά, τα πιο ουσιαστικά πράγματα, όπως να παίξουμε και να κουβεντιάσουμε με τα παιδιά και τα ζώα, με τα λουλούδια και τα δέντρα, να παίξουμε και να χαρούμε μεταξύ μας, να κάνουμε έρωτα, να απολαύσουμε τη φύση, τις ομορφιές του ανθρώπινου χεριού και του πνεύματος, να κατεβούμε τρυφερά μέσα μας, να γνωρίσουμε τον εαυτό μας και το διπλανό μας...

Όλα, όλα Σαλονικιέ, τ' αφήσαμε, γι' αυτό το αύριο, που δεν θα 'ρθει ποτέ...»

Για ένα χαμόγελο.

 

Ένα χαμόγελο δεν είναι ποτέ μόνο μια κίνηση των χειλιών. Είναι ένα μικρό παράθυρο που ανοίγει μέσα στη μέρα, μια σιωπηλή χειρονομία που λέει «σε βλέπω» χωρίς να χρειάζεται λέξεις. Μπορεί να γεννηθεί σε ένα παλιό καφενείο, σε μια προκυμαία, σε ένα τυχαίο αντάμωμα στον δρόμο· και να μείνει στη μνήμη περισσότερο από μεγάλες κουβέντες.

Ίσως τελικά οι άνθρωποι να μην θυμούνται όλα όσα τους είπαμε, αλλά εκείνες τις στιγμές που τους χαρίσαμε λίγο φως. Γιατί ένα χαμόγελο είναι ένα μικρό νόμισμα που δεν χάνει ποτέ την αξία του· όσο περνά ο χρόνος, τόσο περισσότερο πληρώνει τη μοναξιά.

Νύχτα στο Βόρειο Αιγαίο.

Η νύχτα στο Βόρειο Αιγαίο δεν πέφτει· απλώνεται. Σαν παλιό μελάνι πάνω σε χάρτη, σβήνει σιγά τις ακτές και αφήνει μόνο τα φώτα των χωριών, τις μικρές αναλαμπές των καϊκιών και τη σιωπή της θάλασσας.

Εκεί, ανάμεσα στα νησιά και τις απέναντι στεριές, το πέλαγος μοιάζει να θυμάται. Κρατά στα νερά του φωνές ψαράδων, ταξίδια που δεν έγιναν ποτέ, όρκους που ειπώθηκαν σε προβλήτες και όνειρα που έφυγαν με τον άνεμο.

Ένα φανάρι στο λιμάνι, ένας γλάρος που άργησε να κοιμηθεί, μια βάρκα δεμένη στον μόλο· μικρά σημάδια μιας μεγάλης ιστορίας. Γιατί η νύχτα στο Βόρειο Αιγαίο δεν είναι σκοτάδι. Είναι ένα βιβλίο ανοιχτό, όπου η θάλασσα γράφει και σβήνει συνεχώς τα ονόματα των ανθρώπων.

Ηλιοβασίλεμα στις Αμμοθίνες.

Όταν ο ήλιος αρχίζει να βυθίζεται, οι αμμοθίνες δεν σκοτεινιάζουν· φωτίζονται από μέσα. Το χρυσάφι γίνεται ώχρα, η ώχρα γίνεται χαλκός και, λίγο πριν έρθει η νύχτα, όλα αποκτούν το χρώμα της μνήμης.

Εκεί δεν ακούγεται τίποτε βιαστικό. Μόνο ο άνεμος που μετακινεί την άμμο, σαν να διορθώνει αδιάκοπα το χειρόγραφο της γης. Τα ίχνη των ανθρώπων σβήνουν γρήγορα, όμως η αίσθηση ότι κάποιος πέρασε από εκεί μένει, όπως μένει ένα βλέμμα που δεν χρειάστηκε ποτέ λόγια.

Το ηλιοβασίλεμα στις αμμοθίνες μάς θυμίζει πως η ομορφιά δεν βρίσκεται σε ό,τι διαρκεί, αλλά σε ό,τι αλλάζει χωρίς να χάνει την ψυχή του. Και ίσως η άμμος να γνωρίζει ένα μυστικό που εμείς ξεχνάμε: ότι ο χρόνος δεν είναι εχθρός· είναι ο πιο υπομονετικός γλύπτης του κόσμου.

Χνάρια στην άμμο.

 

Η άμμος είναι η πιο ταπεινή γραφή του κόσμου. Δέχεται κάθε βήμα χωρίς να ρωτά ποιος το άφησε και κάθε κύμα χωρίς να παραπονιέται που το σβήνει. Τα χνάρια επάνω της μοιάζουν με τις ανθρώπινες ζωές: για λίγο γίνονται ορατά, έπειτα τα παίρνει ο άνεμος ή η θάλασσα, όχι από λήθη αλλά από τη φυσική τάξη των πραγμάτων.

Κι όμως, το ότι ένα ίχνος χάνεται δεν σημαίνει πως δεν υπήρξε. Κάθε βήμα αλλάζει ανεπαίσθητα την ακτή, όπως κάθε συνάντηση αλλάζει ανεπαίσθητα έναν άνθρωπο. Η μνήμη δεν κατοικεί μόνο σε ό,τι διαρκεί· κατοικεί και σε ό,τι πέρασε, αφήνοντας μια αδιόρατη μετατόπιση στην ψυχή.

Ίσως γι' αυτό μας συγκινούν τα χνάρια στην άμμο. Μας θυμίζουν ότι δεν ήρθαμε για να χαράξουμε πέτρα, αλλά για να περπατήσουμε με τρόπο που, ακόμη κι όταν το κύμα σβήσει το αποτύπωμά μας, η διαδρομή να έχει ήδη αλλάξει εμάς.

Τα μυστικά της άμμου.

 

Η άμμος δεν είναι ποτέ σιωπηλή. Κάθε κόκκος της είναι ένα μικρό απομεινάρι βράχων, οστράκων και χρόνου· μια ιστορία που η θάλασσα έγραψε και ο άνεμος διόρθωσε. Γι' αυτό, όταν περπατάμε ξυπόλυτοι στην ακτή, δεν αγγίζουμε απλώς το έδαφος· αγγίζουμε χιλιάδες χρόνια μεταμορφώσεων.

Η άμμος κρατά τα μυστικά της χωρίς να τα φυλακίζει. Δέχεται τα ίχνη των ανθρώπων, τις πατημασιές των παιδιών, τις εξομολογήσεις των ερωτευμένων, τα δάκρυα και τα γέλια. Και έπειτα, με το πρώτο κύμα, τα επιστρέφει στη λήθη. Όχι από αδιαφορία, αλλά από σοφία. Μας θυμίζει πως δεν είναι όλα φτιαγμένα για να μένουν· μερικά υπάρχουν μόνο για να τα ζήσουμε.

Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μυστικό της άμμου: ότι γνωρίζει την αξία του εφήμερου. Δεν αντιστέκεται στον άνεμο ούτε θυμώνει με τη θάλασσα. Αφήνεται να αλλάζει μορφή, γιατί ξέρει πως η ουσία της δεν βρίσκεται στο σχήμα της, αλλά στην αδιάκοπη συνέχεια του ταξιδιού.

Κι έτσι, κάθε παραλία είναι μια ανοιχτή βιβλιοθήκη χωρίς λέξεις, όπου ο χρόνος γράφει και σβήνει ασταμάτητα. Όποιος σκύψει με την καρδιά του και όχι μόνο με τα μάτια του, θα ακούσει πως τα πιο πολύτιμα μυστικά της άμμου δεν κρύβονται κάτω από την επιφάνειά της, αλλά μέσα στον άνθρωπο που στέκεται απέναντί της.

Το ψαροκόκαλο...

Πριν γίνει αγκάθι στον λαιμό, το ψαροκόκαλο ήταν ο σκελετός που κρατούσε το ψάρι όρθιο. Κι όταν το ψάρι έφυγε, εκείνο έμεινε μόνο του: μια λεπτή γραμμή μνήμης, ένα σχέδιο της ζωής που πέρασε.

Γι' αυτό το ψαροκόκαλο θυμίζει πως κάθε τέλος αφήνει ένα ίχνος. Όχι πάντα όμορφο, όχι πάντα χρήσιμο, αλλά αληθινό. Είναι το αποτύπωμα της ουσίας, όταν όλα τα περιττά έχουν χαθεί.

Ίσως γι' αυτό μοιάζει με σύμβολο της μνήμης: ό,τι απέμεινε δεν είναι το γεύμα, αλλά η ιστορία του. 

Από το μπαρμπούνι δεν μένει τίποτα παρά μόνο το ψαροκόκαλο.

Το μπαρμπούνι είναι ένας μικρός αναρχικός της θάλασσας. Δεν αφήνει περιουσία πίσω του, ούτε μνημεία, ούτε εγχειρίδια χρήσης για το πώς πρέπει να το θυμάσαι. Παραδίνεται στην απόλαυση τόσο ολοκληρωτικά, ώστε στο τέλος απομένει μόνο ένα ψαροκόκαλο -η υπογραφή του πάνω στο πιάτο.

Ίσως έτσι θα έπρεπε να ζούμε κι εμείς. Να μην αφήνουμε πίσω μας αποθήκες από ανεκπλήρωτες επιθυμίες, αλλά το λεπτό αποτύπωμα μιας ζωής που καταναλώθηκε γενναιόδωρα. Γιατί οι άνθρωποι που φοβούνται να ξοδευτούν μοιάζουν με ψάρια που δεν βγήκαν ποτέ από τη θάλασσα.

Το ψαροκόκαλο δεν είναι υπόλειμμα. Είναι το χαμόγελο της απόλαυσης όταν έχει ήδη φύγει από το τραπέζι.

Τα κρινάκια της Άμμου.

 

Τα κρινάκια της θάλασσας (Pancratium maritimum, Παγκράτιο το παράλιο) ανθίζουν εκεί όπου η άμμος συναντά το κύμα, σαν να θυμίζουν ότι η ομορφιά δεν χρειάζεται θόρυβο για να υπάρξει. Ριζώνουν σε τόπους φαινομενικά άγονους και όμως χαρίζουν άνθη λευκά, εύθραυστα και επίμονα, σαν μικρά θαύματα που γεννά το καλοκαίρι.

Δεν ανταγωνίζονται τα μεγάλα δέντρα ούτε ζητούν να ξεχωρίσουν. Αρκούνται να ανθίζουν για όποιον περνά αργά και έχει μάθει να παρατηρεί. Έτσι και οι πιο πολύτιμες στιγμές της ζωής: εμφανίζονται αθόρυβα, στις άκρες των δρόμων και στις ακτές της ψυχής, εκεί όπου οι πολλοί βλέπουν μόνο άμμο.

Ίσως γι' αυτό τα κρινάκια της θάλασσας έγιναν σύμβολο ελπίδας και αντοχής. Μας διδάσκουν πως ακόμη και δίπλα στο αλάτι, στον άνεμο και στη σκληρότητα του κόσμου, η ζωή βρίσκει πάντα έναν τρόπο να ανθίσει.

Οι πεινασμένοι γλάροι.

 

Οι πεινασμένοι γλάροι δεν πετούν μόνο πάνω από τη θάλασσα· πετούν και πάνω από τις προσδοκίες των ανθρώπων. Με τις λευκές τους φτερούγες σχίζουν τον ουρανό, αναζητώντας όχι απλώς μια μπουκιά ψωμί, αλλά τη βεβαιότητα πως η ζωή θα τους χαρίσει άλλη μία μέρα.

Στο λιμάνι γίνονται οι πιο επίμονοι συνομιλητές του ανέμου. Φωνάζουν, βουτούν, ξανασηκώνονται, σαν να γνωρίζουν ότι η πείνα δεν είναι ντροπή· είναι η δύναμη που κρατά κάθε πλάσμα σε κίνηση. Κι έτσι, κάθε κύμα γίνεται μια υπόσχεση και κάθε ψαρόβαρκα μια μικρή ελπίδα.

Ίσως όλοι να μοιάζουμε κάποτε με πεινασμένους γλάρους. Δεν αναζητούμε πάντοτε τροφή· αναζητούμε μια λέξη, ένα βλέμμα, μια αγκαλιά, έναν λόγο να συνεχίσουμε να πετάμε πάνω από τις φουρτούνες, ώσπου να βρούμε το δικό μας ήρεμο λιμάνι.