31/5/09

" Η ΔΩΡΙΔΑ ΚΑΙ ΟΙ ΔΩΡΙΕΙΣ "

Όλοι γνωρίζουμε γιά την προέλευση των Δωριέων και την εγκατάστασί των στην κεντρική Ελλάδα και φυσικόν είναι ημείς οι καταγόμενοι από την Επαρχία Δωρίδος να υποθέτουμε ότι γεννηθήκαμε στην αρχαία κοιτίδα των Δωριέων και πιθανόν να είμαστε απόγονοί των .Άραγε το ενδεχόμενο αυτό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα ; Με τη μικρή αυτή διατριβλη θα προσπαθήσω να βρούμε την αλήθεια με την έρευνα των ιστορικών πηγών χωρίς να έχω πρόθεσι να γράψω ιστορία και να υπεισέλθω σε αλλότριες αρμοδιότητες .Η Δωρίς φέρεται ως το όνομα της περιφερείας της κεντρικής Ελλάδος που περικλείεται προς Β. υπό της χώρας των Μαλιέων , προς Ν. υπό της Λοκρίδος των Οζολών , προς Α. υπό της Φωκίδος και προς Δ. υπό της χώρας των Οιταίων . Αποτελεί ευρεία κοιλάδα μεταξύ της οροσειράς του Καλλίδρομου και Πύρρας από Βορρά και των δύο τμημάτων του Παρνασσού και της Γκιώνας προς Ν.Η σημερινή Επαρχία Δωρίδος είναι γειτονική προς Ανατολάς με την αρχαία Δωρίδα , και τα όριά της αντιστοιχούν προς την αρχαία Λοκρίδα των Οζολών Λοκρών . Κατά τους προιστορικούς χρόνους μέχρι του 1100 π.Χ. οι Δωριείς ήσαν χωρισμένοι σε τρεις φυλάς , τους Υλλείς , τους Δυμάνες και τους Παμφύλους , ήσαν δε Μακεδνοί , δηλαδή Μακεδόνες προερχόμενοι εκ της περιοχής του όρους Λάκμος . Το όνομα Δωριείς απέκτησαν , όταν κατερχόμενοι προς νότον εγκατεστάθησαν εις τους πρόποδας του Ολύμπου και της Όσσης καισυνεχωνεύθησαν με τους κατοικούντας τας περιοχάς αυτάς Υλλέων και άλλων στοιχείων . Συνεκρούσθησαν μετά εγχωρίων Λαπιθών και εσώθησαν με την βοήθειαν του Ηρακλέους επί βασιλέως των Δωριέων Αιγιμιού .Αι παραδόσεις αυτές διεσώθησαν από τον Πίνδαρο και Ηρόδοτο.Οι Δωριείς είναι μία των τεσσάρων φυλών του Ελληνικού Έθνους και διεδραμάτισαν σπουδαιότατον ρόλον εις την Ελληνικήν ιστορία . Οι Δωριείς αποκαλούνται Ηρακλειδείς από την βοήθειαν που έλαβαν κατά τους αγώνας των εναντίων των Λαπιθών κατά την περίοδον 1125 έως 800 π.Χ., χρονικόν διάστημα , κατά το οποίον έγιναν αι μεταναστευτικαί κινήσεις των Ελληνικών ομάδων . Από τα Ελληνικά φύλλα που είναι γνωστά κατά την εποχήν της Χαλκοκρατίας ( 3000 - 1900 π.Χ ) περί τα δέκα πέντε , ήτοι Άβαντες , Αθαμάνες , Αινιάνες , Αρκάδες , Αχαιοί , Βοιωτοί , Δωριείς , Θεσσαλοί , Ίωνες , Λαπίθες , Μάγνητες , Μινόες και Μολοσσοί . Ο Ηρόδοτος ( 1,5,6 ) αναφέρει :" Το Δωρικόν γένος πολυπλάνητον κάρτα ' επί μεν Δευκαλίωνος βασιλέως Φθιώτιδος οίκεε γήν Φθιώτιν , επί δε Δώρου του Έλληνος την Όσσαν και τον Όλυμπον χώραν καλουμένην δε Ισταιήτιν εκ δε της Ιστιαιήτιδος ης εξανέστη υπό Καδμέων οίκεε εν Πίνδω , Μακεδνόν καλεόμενον ".Από την εγκατάστασίν των παρά τον Όλυμπον αρχίζει ο ιστορικός βίος των Δωριέων , διότι ως προαναφέρω ηττηθέντες υπό των Λαπιθών προσέφυγον προς τον ήρωα " Ηρακλήν διά της συνδρομής του οποίου νικήσαντες παρέδωκαν εις αυτόν το τρίτον μέρος της Δωρίδος Χώρας " ( Διόδωρος Σικελίώτης VI, 37 ). Oi Δωριείς επολέμησαν και κατά των Δρυόπων τους κατοικούντες περί την Οίτην και κατέλαβον την μεταξύ Παρνασσού Χώραν " εντεύθεν δε της Πίνδου αύθις εις Δρυοπίδα μετέβη " ( Ηρόδοτος 1,5,6 ). Η τελευταία αυτή χώρα ονομάσθη Δωρίδα . Διά την φτώχειαν των ονομάσθησαν Λιμοδωριείς . Ανερχόμενοι εις 32.000 εχωρίσθησαν αρχικά εις τέσσαρες ομάδες , μιά δ εξ αυτών διαβάσα τον πορθμόν Ρίον - Αντίρριον εκορίευσε μέγα μέρος της Πελοποννήσου , 80 έτη μετά τον Τρωικόν πόλεμον , ήτοι περί το 1100π.Χ. ( Θουκυδίδης Α 12 ).Συνέβαλον εις τον εκδωρισμόν της Μεγαρίδος περί τα μέσα του 10ου αιώνα π.Χ. εκυρίευσαν την Κρήτην και τας νήσους του Ν.Α. Αιγαίου , την Αίγιναν και Αλικαρνασσόν ως την Πύλον .Αι μετακινήσεις στη Μήλο , Κρήτη ,και Ν.Α Αιγαίο χρονολογούνται από του 975-800 π.Χ. Οι υπόλοιποι Δωριείς εγκατεστάθησαν εις τας περιοχάς γύρω από τις πηγές του Βοιωτικού Κηφισσού . Οι Λοκροί ήρχισαν να αποικίζουν την περιοχήν που θα ονομασθή Δυτική Λοκρίς που εκτείνεται μεταξύ Φωκίδος και Αιτωλίας . Είναι γνωστό ότι στη Πελοποννησιάκή Αττική σχηματίσθηκαν δέκα αυτόνομα Δωρικά κράτη στο Άργος , Μυκήνες , Τύρινθο , τροιζήνα , Επίδαυρο , Κλεωνές , Φλιούντα , Σικυώνα , Κόρινθο και Μέγαρα , ως και στη Σπάρτη της οποίας αρχηγός κατά την κατάληψιν της ήτο ο Αριστόδημος .Η Δωρική διάλεκτος υπήρξε μιά των κυριωτέρων της Ελληνικής γλώσσης και ο περίκαλλος ναός της Αθηνάς του Παρθενώνος είναι Δωρικού ρυθμού .Κατά την εκστρατείαν του Ξέρξου η Δωρίδα δεν εταλαιπωρήθη διότι ήτο σύμμαχος των υποταχθέντων εις τους Πέρσας Θεσσαλών , ελεηλατήθη όμως κατά τον Φωκικόν η ιερόν πόλεμον και κατά τους πολέμους μεταξύ Αιτωλών και Μακεδόνων . Οι Δωριείς έλαβον ενεργόν μέρος κατά την Εθνεγερσίαν του 1821 και την 28 Μαρτίου 1821 ύψωσαν την Ελληνικήν σημαία υπό τον εξ Αρτοτίνας οπλαρχηγόν Σκαλτσοδήμον .Από την Αρτοτίνα κατάγεται και ο Αιθανάσιος Διάκος και από το Κροκύλειον ο Μακρυγιάννης . Το έτος 1825 η Δωρίς κατεκτήθη πάλιν υπό του Κιουταχή , απελευθερωθείσα υπό του Καραισκάκη προσωρινώς και οριστικώς υπό του Υψηλάντου τον Σεπτέμβριον του 1828 .Περί τα Βαρδούσια όρη κατά την αρχαιότητα εγκατεστάθησαν οι Οφιονείς , φυλή των Αιτωλών , λαβούσα το όνομα αυτό διότι εθεράπευον τα δήγματα των όφεων . Περί των κατοικούντων την Επαρχίαν μας Οζολών Λοκρών αναφέρει ο Θουκυδίδης ( Α,5 ) τα εξής : " Οι γαρ Έλληνες το πάλαι ετρέφοντο προς ληστείαν και μέχρι τούδε πολλοί της Ελλάδος τω πακαιώ τρόπω νέμεται περί τε Λοκροίς τους Οζόλας και Αιτωλούς και Ακαρνάνες , τότε σιδηροφορείσθαι τούτοις από παλαιάς ληστείας εμεμένηκεν ".Οι κάτοικοι της Δωρίδος κατά νεωτέρους χρόνους , και μάλιστα τους Βυζαντινούς , παρά τας πολλάς επιδρομάς των Σ΄λαύων και την μετέπειτα μακραίωνα Τουρκοκρατίαν , δεν ήλθον εις επιμιξίαν μετά των κατακτητών , βοηθούντος και του αγόνου και ορεινού εδάφους και παρέμειναν γνήσιοι Έλληνες διακρίνονται δε οι σημερινοί Δωριείς διά τον άδολον και ευθύ χαρακρήρα των , τον πατριωτισμόν των κοσμούμενοι διά πολλών αρετών . Παρά την διασποράν των είναι νοσταλγοί των πατρίων και διατηρούν δεσμούς με την γενέτειράν των Δωρίδα .
του Ζήσιμου Αλεξίου απ' τα "ΛΙΔΩΡΙΚΙΩΤΙΚΑ" του 1983.

Αρχαία Ελληνικά Φύλα.

Δωριείς
Λιμοδωριείς (Δωρική Τετράπολη-Δωρίδα)

Υλλείς (βορειοανατολική Πελοπόννησος, δωρικές αποικίες)
Δυμάνες (νοτιοδυτική Πελοπόννησος, δωρικές αποικίες)
Πάμφυλοι (νοτιοανατολική Πελοπόννησος, δωρικές αποικίες)
Κεφαλλήνες
Κεφαλλήνες (Κεφαλλονιά, Ιθάκη)
Δουλιχιείς (Λευκάδα και γύρω νήσοι)
Κουρήτες (νοτιοδυτική Αιτωλοακαρνανία)
Αιτωλοί
Ηλείοι (Ηλεία)
Αιτωλοί (Αιτωλία)
Ακαρνάνες (Ακαρνανία)
Ευρυτάνες (κεντρική και νότια Ευρυτανία)
Αγραίοι (βόρεια Ευρυτανία)
Απέραντοι (βόρεια Ευρυτανία)
Οφιονείς (ανατολική Αιτωλοακαρνανία)
Αποδωτοί (ανατολική Αιτωλοακαρνανία)
Βοιωτοί (Βοιωτία)
Θεσσαλοί (πεδινή Θεσσαλία)
Φωκείς
Φωκείς (Φωκίδα)
Λοκροί
Εσπέριοι ή Οζόλες Λοκροί (νοτιοανατολική Ναυπακτία και δυτική Λοκρίδα)

Επικνημίδιοι Λοκροί και Οπούντιοι Λοκροί ( βόρεια Φωκίδα και ανατολική Φθιώτιδα)
Ηπειρώτες
Άβαντες (βόρεια Ήπειρος, Εύβοια, Χίος)
Αφείδαντες (περιοχή Τεγέας Αρκαδίας)
Βυλλίονες (βόρεια Ήπειρος)
Χάονες (βόρεια Ήπειρος)
Δέξαροι (βόρεια Ήπειρος)
Παραυαίοι (βόρεια Ήπειρος)
Παρωραίοι (μεταξύ Τυμφαίων και Μολοσσών)
Τυμφαίοι (βόρεια Πίνδος)
Ορέστες (Καστοριά)
Ελιμιώτες (Γρεβενά και νότια Κοζάνη)
Αίθικες (βορειοδυτική Θεσσαλία)
Τάλαρες (βορειοδυτική Θεσσαλία)
Μολοσσοί (Ιωάννινα)
Σελλοί (περιοχή Δωδώνης)
Θεσπρωτοί (Θεσπρωτία)
Κασσωπαίοι (Πρέβεζα)
Αθαμάνες (Αθαμανικά όρη)
Αμφιλόχοι (περιοχή Βάλτου, Αμφιλοχία)
Μακεδνοί
Μακεδόνες (Μακεδονία)
Μάγνητες (όρη Όσσας, Πηλίου)
Αιολείς
Περραιβοί (βορειοανατολική Θεσσαλία)
Αινιάνες (δυτική κοιλάδα Σπερχειού)
Λαπίθες (πεδινή Θεσσαλία, αργότερα στις αιολικές αποικίες)
Μινύες (πεδινή Θεσσαλία, αργότερα στις αιολικές αποικίες)
Φλεγύες (πεδινή Θεσσαλία, αργότερα στις αιολικές αποικίες)
Κένταυροι (όρος Πήλιο, αργότερα μαζί με τους Αίθικες)
Δόλοπες (νοτιοδυτική Θεσσαλία)
Έλληνες (νοτιοανατολική Θεσσαλία)
Φθίοι (νοτιοανατολική Θεσσαλία)
Μυρμιδόνες (νοτιοανατολική Θεσσαλία)
Αιολείς (νοτιοανατολική Θεσσαλία)
Μαλιείς (ανατολική κοιλάδα Σπερχειού)
Οιταίοι (όρος Οίτη)
Επειοί (βορειοδυτική Πελοπόννησος)
Αχαιοί (βορειοδυτική Πελοπόννησος, Ζάκυνθος)
Αρκάδες
Αρκτάνες (κεντρική Πίνδος)
Αζάνες (Αρκαδία)
Αρκάδες (Αρκαδία, Κύπρος)
Ίωνες
Αργαδείς (νότια Αττική και ιωνικές αποικίες)
Γελέοντες (νότια Αττική και ιωνικές αποικίες)
Αιγικορείς (όρη Πάρνηθας, Πεντέλης και ιωνικές αποικίες)
Όπλητες (περιοχή Μαραθώνος, βόρεια Αττική)


* Με πιο έντονο χρωματισμό σημειώνονται οι κάτοικοι της σημερινής Δυτικής και Κεντρικής Στερεάς Ελλάδας.

Σπερχειός Ποταμός.

Ο Σπερχειός είναι ποταμός της ανατολικής Στερεάς, στο νομό Φθιώτιδας.
Πηγάζει από τον Τυμφρηστό σε υψόμετρο 2.300 μ. και εκβάλλει στο Μαλιακό κόλπο. Διασχίζει το νομό Φθιώτιδας και δέχεται τα νερά των Βαρδουσίων ορέων, Όθρης και Οίτης.
Το συνολικό του μήκος φτάνει τα 82,5 km. Η λεκάνη απορροής του καλύπτει έκταση 1.517 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Είναι πλούσιος σε φερτές ύλες, με τις οποίες προσχώνει τον Μαλιακό κόλπο. Χάρις στις προσχώσεις αυτές τα άλλοτε "στενά των Θερμοπυλών", στα οποία έγινε η περίφημη μάχη εναντίον των Περσών τον 5ο αιώνα π.Χ., που τότε είχαν πλάτος ολίγων μέτρων, σήμερα φθάνουν σε πλάτος τα 5-6 χιλιόμετρα και είναι ως επί το πλείστον ελώδη. Ο Σπερχειός διέρχεται από τα όρια αρκετών κωμοπόλεων και χωριών, τα μεγαλύτερα από τα οποία είναι η Σπερχειάδα, η Μακρακώμη, το Λειανοκλάδι και η Ανθήλη, ενώ περνά τρία χιλιόμετρα νότια από την πόλη της Λαμίας. Το όνομα του ο Σπερχειός έλαβε από το ρήμα σπέρχω -ομαι που σημαίνει κινούμαι με ορμή και εξ αυτού ονομάσθηκε και η κωμόπολη Σπερχειάδα.
Kατά την αρχαιότητα και στις δύο όχθες του κατοικούσαν οι Αινιάνες. Το 995 ο Νικηφόρος Ουρανός νίκησε παρά τον ποταμό αυτόν τους Βούλγαρους. Κατά την Επανάσταση του 1821 δόθηκε στην περιοχή της γέφυρας πριν τις εκβολές του η Μάχη της Αλαμάνας, όπου και αιχμαλωτίσθηκε ο Αθανάσιος Διάκος. Μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας ο ποταμός αυτός ήταν το πρώτο σύνορο του Ελληνικού Βασιλείου. Το 1941 ο Σπερχειός αποτέλεσε τη δεύτερη διασυμμαχική αμυντική γραμμή στην κάθοδο των Γερμανών.
Στην ελληνική μυθολογία, ο Σπερχειός λατρευόταν ως ο ομώνυμος θεός. Ο Όμηρος τον ονομάζει «Διιπετή», δηλαδή Διογέννητο .
Άλλες ονομασίες κατά το παρελθόν: Αγριομέλας, Ελλάδα, Αλαμάνα.
Οι κυριότεροι παραπόταμοι του Σπερχειού είναι:
1. Η Βίστριζα (ο αρχαίος Ίναχος)
Πρόκειται για το μεγαλύτερο παραπόταμο του Σπερχειού ο οποίος πηγάζει από την Οίτη. Συμβάλλει με το Σπερχειό μεταξύ των χωριών Καρυάς Υπάτης και Καστρίου.
2. Ο Γοργοπόταμος (ο αρχαίος Δύρας)
Πηγάζει από την Οίτη , έχει άφθονο νερό και η μυθολογία λέει ότι δημιουργήθηκε για να σβήσει τη φωτιά που έκαιγε τον Ηρακλή.
3. Το Μαυρονέρι (ο αρχαίος Μέλας)
Πηγάζει από την Οίτη. Περνάει μέσα από το χωριό Μοσχοχώρι. Παλιότερα χυνόταν κατευθείαν στη θάλασσα.
4. Ο Ασωπός (παλιότερα λεγόταν Καρβουναριά)
Πηγάζει από την Οίτη, την οποία και χωρίζει από το όρος Καλλίδρομο.
Άλλοι μικρότεροι παραπόταμοι (από τους περίπου 63 που έχει ο Σπερχειός) είναι:Ρουστιανίτης, Λουγγιές, Κατής, Κάκαβος, Ξηριάς Υπάτης, Ξηριάς Λαμίας, Ξηριάς Βαρδατών, Παλαιόκαστρο, Βοϊδόρεμα, Μαρίτσα, Μαυριλιώτης, Πετσιώτης, Καστανόρεμα, Σαπουνόρεμα, Βαγινόρεμα, Δριστελόρεμα, Παλιοχειμαρόρεμα, Λειβαδόρεμα, Σπερτόρεμα, Ψαροφωλιάς, Πλατάνια, Καβουρόρεμα, Κρανιόρεμα, Τριανταφυλλιάς, Μέγα Ρέμα, Κακαβόρεμα, Γερακάρη.
Στο ανατολικό τμήμα του Νομού Φθιώτιδας και δυτικά του Μαλιακού Κόλπου κυριαρχεί το Δέλτα του Σπερχειού. Σχηματίστηκε από τις προσχώσεις του ποταμού και η έκτασή του είναι περίπου 196 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Στο μεγαλύτερο τμήμα του το Δέλτα είναι γη που καλλιεργείται ενώ το υπόλοιπο τμήμα αποτελεί υγροβιότοπο.
Μπορεί να χωριστεί σε 4 μέρη:
1. Την κύρια κοίτη:Εδώ συναντάμε ιτιές, λεύκες, αρμυρίκια και αγριοκαλαμιές.
2. Τους αρμυρόβαλτους:Υπάρχουν βούρλα, αλόφυτα. Εδώ βρίσκουν τροφή τα πουλιά και τόπο για φώλιασμα.
3. Τα λασποτόπια:Υπάρχει μικρή βλάστηση και πολλές αχιβάδες και άλλοι παρόμοιοι οργανισμοί χρήσιμοι για την τροφή των πουλιών.
4. Τις μόνιμα διαβρεχόμενες ακτές:Υπάρχουν βενθικά φυτά, πολύτιμη τροφή για τα πουλιά και χώρος ανάπτυξης ψαριών.
Στο τμήμα που καλλιεργείται υπάρχουν πολλοί ορυζώνες όπου το καλοκαίρι τρέφονται πολλοί πελαργοί, ερωδιοί, γλάροι, κοκκινοσκέληδες και καλαμοκανάδες.Ο υγροβιότοπος περιλαμβάνει όλη την περιοχή των εκβολών του ποταμού και συγκεκριμένα τις ελώδεις εκτάσεις: Αυλέμωνα, Μπούκα, Αγία Τριάδα, Ροδίτσα, Αγία Μαρίνα. Περιλαμβάνει επίσης όλες τις τεχνητές σούδες των ορυζώνων της Ανθήλης, τους καλαμιώνες, τους διάσπαρτους βάλτους και τα ιαματικά νερά της Δαμάστας και των Θερμοπυλών.
Είναι αναμφισβήτητο ότι ο Σπερχειός αποτελεί ανεκτίμητο δώρο της φύσης στην ευρύτερη περιοχή της Λαμίας. Μια πηγή πλούτου. Σαν φυσικό οικοσύστημα φιλοξενεί ένα μεγάλο αριθμό πουλιών, ζώων, ερπετών, φυτών και δέντρων. Με λύπη μας επισημαίνουμε ότι ο σημερινός άνθρωπος αυτό το οικοσύστημα το καταστρέφει και μόνο το καταστρέφει. Οι όχθες είναι χώροι εναπόθεσης σκουπιδιών σ' όλο του το μήκος. Δήμοι και χωριά ρίχνουν τα λύματά τους στην κοίτη του. Τα λύματα των ελαιοτριβείων - τοξικά απόβλητα - καταλήγουν σχεδόν πάντα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στα νερά του. Οι παράνομες εκχερσώσεις και τα περίφημα αντιπλημμυρικά έργα με την διαπλάτυνση και την ευθυγράμμιση της κοίτης κατέστρεψαν και καταστρέφουν την παραποτάμια βλάστηση. Τα νιτρικά και τα φυτοφάρμακα ρυπαίνουν τα επιφανειακά και τα υπόγεια νερά του. Το κυνήγι, παράνομο και νόμιμο, αποτελειώνει την ορνιθοπανίδα, που σώθηκε από τα φυτοφάρμακα.
ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΠΕΡΧΕΙΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΟΙΛΑΔΑ ΤΟΥ.
Ο Όμηρος στην Ιλιάδα (στη Ραψωδία Ψ) μας δίνει κάποια στοιχεία για την πίστη των αρχαίων Ελλήνων προς τον Σπερχειό : Ο πατέρας του μυθικού ήρωα Αχιλλέα, Πηλέας είχε υποσχεθεί να κάνει θυσίες κριαριών στο βωμό του Σπερχειού που βρισκόταν κοντά στις πηγές του, αν γυρνούσε ζωντανός ο γιος του από την Τροία. Επίσης υποσχόταν να αφιερώσει τα μαλλιά του γιου του στο Σπερχειό. Ο Αχιλλέας όμως έχοντας καταλάβει ότι αυτό δε θα συνέβαινε ποτέ, αφιέρωσε τα μαλλιά του (την κόμη του) στο νεκρό αγαπημένο του φίλο Πάτροκλο.
Να πως περιγράφει την κοιλάδα ο Ηρόδοτος γράφοντας για τη μάχη των Θερμοπυλών (480 π.Χ): ... Ο Ξέρξης με τον πεζό στρατό του κατέβαινε τη Μαλίδα ακολουθώντας το γιαλό του Μαλιακού κόλπου, όπου μια φορά την ημέρα γίνεται η γνωστή παλίρροια. Γύρω στον κόλπο αυτόν είναι τόπος πεδινός, αλλού πλατύς και αλλού πολύ στενός. Και γύρω πάλι στον πεδινό αυτόν τόπο είναι βουνά ψηλά και αδιάβατα, που περικλείνουνε τη Μαλιακή χώρα και έχουνε το όνομα Τραχίνιοι βράχοι.Η πρώτη παραλιακή πόλη στον κόλπο που απαντάει κανείς, κατεβαίνοντας από την Αχαΐα, είναι η Αντίκυρα, και κοντά στην πόλη αυτή, κατεβαίνοντας από τη χώρα των Αινιάνων ο Σπερχειός ποταμός, χύνεται στη θάλασσα.Μακριά από το Σπερχειό ως 20 στάδια είναι άλλος ποταμός, ο Δύρας , που καθώς λένε φάνηκε μια φορά για να βοηθήσει τον Ηρακλή, όταν είχε ανάψει και καιγότανε. Από αυτόν πάλι 20 στάδια μακριά είναι ο Μέλας . Από το Μέλανα η πόλη Τραχίνα είναι μακριά 5 στάδια . Είναι χτισμένη στο πιο ανοιχτό μέρος αυτής της χώρας ανάμεσα στα βουνά και τη θάλασσα, γιατί η πεδιάδα είναι ως 20.000 μέτρα πλατιά. Το βουνό όμως που κλείνει την Τραχίνια χώρα έχει χαράδρα κατά το Νοτιά, και ανάμεσα από τη χαράδρα αυτή και κοντά στην ποδιά του βουνού περνάει ο Ασωπός ποταμός.Νότια του Ασωπού είναι και άλλο ποτάμι όχι μεγάλο, ο Φοίνικας, που κατεβαίνει από τα γύρωθε βουνά και χύνεται στον Ασωπό. Κοντά στο Φοίνικα ο τόπος στενεύει πολύ, και ο δρόμος που περνάει εκεί είναι τόσο λίγο πλατύς που χωράει μόνο μια άμαξα. Ανάμεσα στο Φοίνικα και τις Θερμοπύλες είναι κώμη που λέγεται Ανθήλη . Πολύ κοντά στην κώμη αυτή τρέχοντας ο ποταμός χύνεται στη θάλασσα. Τέλος προσθέτω ότι γύρω στην Ανθήλη βρίσκεται πλατύχωρο, όπου είναι ναός της Δήμητρας της Αμφικτυονικής και καθίσματα γύρω για τους Αμφικτύονες και ναός του ίδιου του Αμφικτύονα ...
Ο ΑΡΓΥΡΗΣ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ (που πέρασε στα τέλη 18ου με αρχές 19ου αιώνα) περιγράφει:
... Εβγαίνοντας από τον Μόλον, εξέρχεσαι ολίγον, αφήνεις δεξιά σου τον κάμπον και αριστερά σου το βουνόν, και έρχεσαι ώρες 3 όλον, εις τα πρόποδα του άγριου βουνού, ευρίσκεις το γεφύρι της Ελλάδος. Ούτως καλείται ο ποταμός αυτός, Ελλάς . Δεξιά δε, πριν έλθης εις το γεφύρι, βλέπεις μια πρασινάδα, μία θέα καλή. Μα τι όφελος, όλο από δένδρα και ραγάζια . Το καλοκαίρι εδώ μέσα είναι ένας πόρος και περνούν ογρηγορότερα οι διαβάται. Κοντά εις το γεφύρι είναι η Αλαμάνα. Χωρίον με 30 σπίτια κολλήγων...... Από εδώ επάνω αναβαίνεις ένα ανήφορο . Τόπος ήμερος, και έρχεσαι επάνω εις την τραμουντάνα έως μία ώρα. Έπειτα γυρίζεις κατά το γαρμπή ολίγον. Και βλέπεις αριστερά σου την περίφημον Ελλάδα. Τον ποταμόν, πως και από πού κατεβαίνει, βλέπεις έναν κάμπον ωραιότατον, πάλαι της Ελλάδος, ένα μπογάζι ωραιότατον, όπου εκτείνεται το μάκρος του έως ώρες 6, και συνέχεται με το βουνόν της Νέας Πάτρας , το δε φάρδος του έως ώρες 3. Βλέπεις τον ποταμόν όλον καλά, όπου γυρίζει εις τα πρόποδα του βουνού της Ελλάδος .Αυτός ο ποταμός έχει τας πηγάς του από το βουνό του Καρπενησίου, λέγω το Βελούχι και από τα εδώθε μέρη των Αγράφων. Εμβαίνουν εις αυτόν και άλλοι ποταμοί μικροί από το βουνόν της Ελλάδος και της Νέας Πάτρας, και γίνεται ένα σώμα απαραλλάκτως ωσάν τον Πηνειόν της Λαρίσσου. Ψάρια διαφόρων λογιών εδώ μέσα εβγαίνουν. Βλέπεις εις τα πρόποδα του όρους της Ελλάδος χωρία πολλά...
O G.A PERDICARIS (πέρασε το 1844):
... Οι ετήσιες πλημμύρες του Σπερχειού έχουν μεταβάλει τα μεγαλύτερα τμήματα της πεδιάδας κοντά στη θάλασσα σε βάλτους, ενώ ορμητικοί χείμαρροι από τα βουνά έχουν απογυμνώσει από πέτρες και χαλίκια τις πλαγιές των λόφων. Η Βίστριζα, ένα ορεινό ρέμα κοντά στην Υπάτη, είναι ο πιο επιβλητικός και μανιασμένος χείμαρρος σε αυτήν την περιοχή της χώρας. Και λέγεται ότι κατά τη διάρκεια της εποχής των βροχών και κυρίως όταν αρχίζουν να λιώνουν τα χιόνια της Οίτης, σκεπάζει την πεδιάδα σα θάλασσα και σαρώνεται από τον άνεμο. Το βουνό Οίτη... φαίνεται να κινείται και ο θόρυβος των νερών να μοιάζει με μακρινή υπόκωφη βοή. Αν και δεν είχαμε παραστεί μάρτυρες σε αυτήν την επίδειξη δύναμής του, είδαμε όμως μερικά από τα αποτελέσματά της. Βρήκαμε την πεδιάδα, σε κάθε όχθη του χειμάρρου, καλυμμένη, σε απόσταση μιλίων, με χαλίκια και πέτρες...... Στα μισά περίπου του δρόμου μας από την Υπάτη για τη Λαμία, είχαμε την ευχαρίστηση να περάσουμε το Σπερχειό, που τον βρήκαμε περισσότερο όμορφο παρά τρομερό, τα νερά του οποίου, ενώ σε άλλες εποχές κυλούν με θολά στροβιλίσματα προς τη θάλασσα, τώρα ήταν ήρεμα και καθαρά...... Από τη Λαμία μέχρι τη γέφυρα της Αλαμάνας, τη χαμηλότερη γέφυρα του Σπερχειού, η απόσταση ήταν μικρή, μόνο μιάμιση ώρα, και ο δρόμος οδηγεί μέσω της πεδιάδας... που αυτή την εποχή (16 Οκτωβρίου), έχει την εμφάνιση ενός αχανούς και πλούσιου λειμώνα. Το χειμώνα και την άνοιξη το μεγαλύτερο και το ευφορότερο τμήμα αυτής της γης βρίσκεται κάτω από το νερό και μάλιστα τόσο βαθιά, ώστε η επικοινωνία διακόπτεται για ολόκληρες εβδομάδες. Ακόμα και αυτόν τον καιρό βρήκαμε το δρόμο αρκετά λασπωμένο και τον πεζόδρομο σε τέτοια κατάσταση, που περισσότερο μας δυσκόλευε παρά μας διευκόλυνε. Αυτό δεν είναι πολύ κολακευτικό για τα έργα αυτών που έχουν την ευθύνη της διακυβέρνησης της χώρας τα τελευταία 10 χρόνια, αλλά είναι να ελπίζει κανείς ότι η μεγάλη εθνική οδός που θα ενώνει την πρωτεύουσα με την παραμεθόρια πόλη , θα βάλει ένα τέλος σ΄αυτήν την κατάσταση. Στο μεταξύ ο ταξιδιώτης μπορεί να αισθάνεται ευχαριστημένος περνώντας μερικά από τα εμπόδια που συνάντησαν οι Πέρσες στο Στενό των Θερμοπυλών. Στην άλλη πλευρά της γέφυρας, της οποίας οι καμάρες της προσδίδουν μια πολύ όμορφη άποψη, και 200 γιάρδες προς τα νότια, βρίσκονται οι βραχώδεις προεξοχές της Οίτης και το διάστημα μεταξύ αυτών και του Σπερχειού είναι δύσκολο να το περάσει κανείς, εξαιτίας του άφθονου νερού μίας θερμής πηγής , που αναβλύζει από τη βάση του βουνού και χύνεται στο Σπερχειό, λίγο πιο κάτω από τη γέφυρα.
O J.A.BUCHON (πέρασε το 1840-42):
... Ο δρόμος μέχρι τη Λαμία είναι πολύ μονότονος, με θερμές πηγές παντού. Η πέτρινη γέφυρα τα Αλαμάνας στο Σπερχειό, καταλήγει σε κάτι άθλια μονοπάτια που οδηγούν αργά, ανάμεσα από τους βάλτους στο Ζητούνι, την αρχαία Λαμία...... Από τη Λαμία στη Νεόπατρα, την αρχαία Υπάτη, ο δρόμος είναι σύντομος και εύκολος. Υπάρχουν δυο μονοπάτια και εγώ ακολούθησα και τα δύο, το ένα μετά το άλλο. Το ένα περνάει από τη γέφυρα Φρατζή και τη δεξιά όχθη του Σπερχειού, το άλλο από τις ιαματικές πηγές και την αριστερή όχθη. Αν πάρεις το μονοπάτι αυτό πρέπει να διασχίσεις το ποτάμι από ένα ρηχό πέρασμα. Στην επιστροφή ακολούθησα αυτόν τον δεύτερο δρόμο, αλλά φεύγοντας από τη Λαμία τα νερά του Σπερχειού είχαν φουσκώσει τόσο από τις βροχές που δεν μπορούσα να περάσω από τα αβαθή. Έτσι αναγκάστηκα να περάσω από τη γέφυρα Φρατζή. Στο δρόμο αυτό περνάς από τις άκρες του χωριού Κομποτάδες. Η περιοχή είναι κατάφυτη. Είχαν δίκιο οι Λατίνοι ποιητές που εξύμνησαν τις χάρες και τις ομορφιές του Σπερχειού....... Στο κάτω-κάτω που αλλού θα έβρισκε μια πιο ωραία οικογένεια , μια καλύτερη τοποθεσία για το σπίτι του, ένα σιντριβάνι που να μουρμουρίζει πιο γλυκά και έναν κήπο από όπου θα απολάμβανε αυτό το πανόραμα των βουνών και της κοιλάδας; Πού αλλού, εκτός από τα δάση της Οίτης, θα μπορούσε να κυνηγήσει αγριοκάτσικα, ζαρκάδια και αρκούδες; Πού θα έβρισκε, αν όχι στην πεδιάδα του Σπερχειού, πλουσιότερο κυνήγι φασιανού; Καλύτερα ιαματικά λουτρά από την Υπάτη;... Αντικρίζοντας την πλούσια κοιλάδα του Σπερχειού, τα βουνά και τους χειμάρρους που κυλούν απ΄ όλες τις μεριές, είναι εύκολο να νιώσει κανείς το πάθος για την ιδιαίτερη πατρίδα που σε κυριεύει σ΄ αυτήν την απομονωμένη γωνιά του κόσμου, οι μακρινοί απόηχοι του οποίου χάνονται πριν μπορέσουν να διαπεράσουν το φράγμα αυτό των βουνών...
Και ο HENRI BELLE (πέρασε το 1874):
... Διασχίζουμε μεγάλα λιβάδια, σπαρμένα με δασάκια και γεμάτα κοπάδια βοδιών και αλόγων. Ολόκληρη αυτή η κοιλάδα, με πενήντα χιλιόμετρα μάκρος και δέκα ως δώδεκα πλάτος, είναι πολύ εύφορη. Θα είχαν περίφημες αποδόσεις , αν με κατάλληλες εκτροπές μεταχειρίζονταν τα νερά του Σπερχειού και των παραποτάμων του για άρδευση αυτής της όμορφης πεδιάδας. Δυστυχώς, λείπει εδώ μια από τις κυριότερες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της γεωργίας: η ασφάλεια. Οι κάτοικοι βρίσκονται συνέχεια υπό το κράτος του τρόμου και ζουν πιο φοβισμένα από τους κατοίκους του Φαρ-Ουέστ, της περιοχής των Κεφαλοκυνηγών ή των Απάτσι...Τα σύνορα δεν είναι μακριά ... μέσα στο Τουρκικό έδαφος, οργανώνονται συμμορίες ληστών που πέφτουν απρόσμενα πάνω στην Ελλάδα, ληστεύουν τους χωρικούς, χαρατσώνουν τους γαιοκτήμονες, αιχμαλωτίζουν τους ταξιδιώτες και με την ταχύτητα της επιδρομής τους ξεφεύγουν από κάθε καταδίωξη...

Δήμος Καλλιέων.


Ο Δήμος Καλλιέων είναι ένας μικρός Δήμος με καθαρά ορεινά χαρακτηριστικά που τον συνθέτουν οι ορεινοί όγκοι της Γκιώνας, των Βαρδουσίων και της Οίτης, μέρος των οποίων ανήκει στα διοικητικά όρια του δήμου, καθώς επίσης τα μεγάλα ελατοδάση και οι πολλές πηγές, τα νερά των οποίων στην συνέχεια δημιουργούν τον ποταμό Μόρνο. Βρίσκεται βορειοανατολικά του Νομού Φωκίδας, καταλαμβάνει έκταση 171.100 στρέμματα και ο πληθυσμός ανέρχεται σε 2.328 κατοίκους, σύμφωνα με την απογραφή του 2001. Συνορεύει βόρεια, βορειοανατολικά και βορειοδυτικά με το Ν.Φθιώτιδας, ενώ νότια, νοτιοανατολικά και νοτιοδυτικά πρόσκειται σε όμορους Δήμους του Ν.Φωκίδας. (Νότια με το Δ. Λιδωρικίου και σε ένα μικρό τμήμα με το Δήμο Άμφισσας, νοτιοδυτικά και δυτικά με το Δήμο Βαρδουσίων και νοτιοανατολικά και ανατολικά με το Δ. Γραβιάς).
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΠΟ ΤΟ 1833 ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ.
Με σχέδιο του Καποδίστρια, στην Ελλάδα το 1833 εφαρμόστηκε η Νομαρχιακή Διοίκηση και η Ελλάδα διαιρείται σε δέκα νομαρχίες και 42 Επαρχίες. Μεταξύ αυτών και Νομός Φωκίδος και Λοκρίδος με τις Επαρχίες Φθιώτιδας με πρωτεύουσα το Ζητούνι (Λαμία), Δωρίδος με πρωτεύουσα το Λιδωρίκι, Λοκρίδας με πρωτεύουσα Ταλάντιο (Αταλάντη) και Παρνασσίδας με πρωτεύουσα τα Σάλωνα (Άμφισσα).
Το έτος 1835 στο Νομό Φωκίδος και Λοκρίδος, με «μητρόπολιν» τα Σάλωνα (Άμφισσα), ανήκει ο Δήμος Κυτινίας με τα χωριά Μαυρολιθάρι, Καστριώτισσα, Γκουρίτζα ή Γουρίτσα, Στρώμη, Ντρέμιτσα ή Δρέμισα όπως και ο Δήμος Κορακίων με τα χωριά Γρανίτζα, Κλήμα, Συκιά, Άνω και Κάτω Μουσουνίτσα
Το έτος 1836 με το 26 Ιουνίου Βασιλικό Διάταγμα, έπαυσε να ισχύει το Νομαρχιακό Διοικητικό Σύστημα και τη θέση του πήρε το Επαρχιακό Διοικητικό Σύστημα. Οι δέκα Νομαρχίες της χώρας αντικαταστάθηκαν από τριάντα διοικήσεις.
Η Επαρχία Παρνασσίδος καθώς και η Επαρχία Δωρίδος περιλαμβάνονται στη Διοίκηση Φωκίδος.
Στο ΦΕΚ 80/28-12-1836 η Επαρχία Παρνασσίδος αποτελείται από 11 Δήμους μεταξύ αυτών και ο Δήμος Κυτινίας με τα χωριά Μαυρολιθάρι, Καστριώτισσα, Γκουρίτζα ή Γουρίτσα, Στρώμη, Ντρέμιτσα ή Δρέμισα.
Με το Νόμο 16/22-9-1840 γίνεται μείωση των δήμων από 750 σε 250
Με το Β.Δ 22/18-12-1840 οι 11 δήμοι έγιναν 7. Ο Δήμος Κυτινίων με πρωτεύουσα το Μαυρολιθάρι περιλαμβάνει τα χωριά: Μαυρολιθάρι, Καστριώτισσα, Γουρίτσα, Στρώμη, Δρέμισα και τα χωριά Άνω και Κάτω Μουσουνίτσα που μέχρι τότε υπάγονταν στο Δήμο Αιγιτίου και στην Επαρχία Δωρίδος.
Το 1845 (ΦΕΚ 32/8-12-1845) ακυρώθηκε ο νόμος του 1836 περί Διοικήσεων και η Επικράτεια διαιρείται σε 10 Νομούς και 49 Επαρχίες και με τον ίδιο νόμο συστήνεται ο Νομός Φθιώτιδος και Φωκίδος με έδρα το Ζητούνι (Λαμία).
Με το Β.Δ της 25 Νοεμβρίου 1870 ( ΦΕΚ 4/22-2-1871 ) ο Δήμος Κυτινίων μετονομάσθηκε σε Δήμο Καλλιέων, έχει πρωτεύουσα το Μαυρολιθάρι και περιλαμβάνει τα χωριά: Μαυρολιθάρι, Άνω Μουσουνίτσα, Κάτω Μουσουνίτσα, Καστριώτισσα, Γουρίτσα, Δρέμισα και Στρώμη.
Το 1890 κατά την απογραφή, οι Δήμοι του κράτους ανέρχονται σε 442. Στο Νομό Φθιώτιδος και Φωκίδος και στην Επαρχία Παρνασσίδας έχουμε τους Δήμους: Αμφίσσης, Γαλαξειδίου, Μυονίας, Καλλιέων, Παρνασσίων, Κρίσσης, Αντικύρρρας και Δωριέων.
Με το Νόμο ΒΧΔ΄της 6ης Ιουλίου1899 (ΦΕΚ 136/8-7-1899) ο Νομός Φθιώτιδος και Φωκίδος αποτελείται από δύο Νομούς :Φθιώτιδος με έδρα τη Λαμία και Φωκίδος με έδρα την Άμφισσα ο οποίος περιλαμβάνει τις Επαρχίες Παρνασσίδος και Δωρίδος.
Με το Νόμο ΓΥΛΔ΄της 16ης Νοεμβρίου 1909 (ΦΕΚ 282/4-12-1909), επανεσυστήθη ο Νομός Φθιώτιδος και Φωκίδος με έδρα τη Λαμία.
Με το Νόμο ΔΝΖ της 10ης Φεβρουαρίου 1912 (ΦΕΚ 58 Α΄/14-2-1912) «Περι συστάσεως Δήμων και Κοινοτήτων»,καταργούνται οι Δήμοι και έχουμε σύσταση των Κοινοτήτων.
Στην Επαρχία Παρνασσίδας μεταξύ άλλων αναγνωρίζονται οι εξής Κοινότητες του τέως Δήμου Καλλιέων :
Μαυρολιθάρι, Γουρίτσα, Δρέμισα, Καστριώτισσα, Άνω Μουσουνίτσα, Κάτω Μουσουνίτσα και Στρώμη.
Με το Αριθμ.2230/9-3-1943 Ν.Δ/τος (ΦΕΚ 72΄/31-3-1943) συνεστήθη ο Νομός Φωκίδας με έδρα την Άμφισσα αποτελούμενος από τις Επαρχίες Δωρίδος και Παρνασσίδος.
Με το « Ν.2539/1997 (ΦΕΚ 244 Α/4-12-1997) Ι. Καποδίστριας» καταργούνται οι Κοινότητες και συστήνονται οι Δήμοι. Μεταξύ αυτών συστήνεται και ο Δήμος Καλλιέων,με έδρα το Μαυρολιθάρι.
Ο δήμος αποτελείται από τα εξής χωριά -Τοπικά Διαμερίσματα:
Τ.Δ. Μαυρολιθαρίου
Βρίσκεται στις παρυφές της νότιας πλευράς της Οίτης σε υψόμετρο 1160 μ. Το χωριό με 572 κατοίκους σήμερα, λέγεται ότι πήρε το όνομά του από δύο μαύρους βράχους της περιοχής. Διακρίνεται για τη μεγάλη του πλατεία, είναι αυτή που φιλοξενεί τους παραθεριστές του καλοκαιριού που αναζητούν την ηρεμία του βουνού. Στο Μαυρολιθάρι μπορείτε να κάνετε ατέλειωτες βόλτες μέσα στα στενά δρομάκια του χωριού, μπορείτε να περιηγηθείτε σε αξιοθέατα που είναι πολλά και ενδιαφέροντα. Σε απόσταση περίπου 50μ. από την πλατεία οι πηγές "ΜΟΥΤΣΙΑΡΑ", "ΑΜΠΛΑ" και "ΨΩΡΟΜΥΤΗ" προσφέρουν δροσιά σε κατοίκους και επισκέπτες. Παίρνοντας το χωματόδρομο για το βουνό Οίτη επισκεφτείτε το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία στη κορυφή ενός λόφου , απ’ όπου θα αντικρίσετε τη λίμνη του Μόρνου, δίνοντάς σας ένα αίσθημα μοναδικής ελευθερίας. Συνεχίζοντας θα δείτε στα αριστερά σας τον ειδικά διαμορφωμένο χώρο για εκδρομή ΄΄Στου Σμαΐλη ΄΄, όπου κατά τη περίοδο των πολιτιστικών εκδηλώσεων σερβίρεται η παραδοσιακή φασολάδα.Πιο πάνω θα μπορέσετε να ξεκουραστείτε και να ξεδιψάσετε με το δροσερό νερό στο "Τσιπράτικο". Αξίζει όμως να συνεχίσετε να φτάσετε στην περιοχή της "Καταβόθρας" όπου θα αντικρίσετε ένα οροπέδιο 3.500 στρεμμάτων με άφθονα νερά, στολισμένο κατά τη διάρκεια της Άνοιξης από σπάνια αγριολούλουδα. Αν επιλέξετε να επισκεφτείτε το χωριό το Χειμώνα θα ζήσετε αξέχαστες εμπειρίες, θα νιώσετε τη μαγεία της φύσης από κοντά, το χιονισμένο τοπίο θα σας καταπλήξει.
Τ.Δ Καστριώτισσας
Η Καστριώτισσα το όνομά της το έχει πάρει από το περίφημο πανάρχαιο Κάστρο που την περιέβαλε και τα ερείπιά του σώζονται έως σήμερα.Το χωριό στέκεται αμφιθεατρικά κρεμασμένο στη χαράδρα που σχηματίζουν τα γύρω βουνά σε υψόμετρο 1250 μέτρων, έχοντας έτσι το μεγαλύτερο υψόμετρο από όλα τα χωριά της Παρνασσίδας, Γραφικό και παραδοσιακό χωριό 225 κατοίκων, με ξεχωριστό ύφος, είναι μια μικρή Εδέμ της Ρούμελης. Στενά δρομάκια, βρύσες με κρύα νερά, έλατα, λεύκες θεόρατες και καρυδιές στολίζουν το μικρό αυτό χωριό.Από το ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου θα αγναντέψετε μέχρι το Λιδορίκι, τον Αθανάσιο Διάκο και τα Μικρά Βελούχια. Στο δρόμο που συνδέει την Καστριώτισσα με τον Αθανάσιο Διάκο στα δεξιά θα διακρίνεται το δρόμο που θα σας οδηγήσει στην "Καταβόθρα της Καστριώτισσας", 2400μ. Φτάνοντας σε υψόμετρο περίπου 1750 μέτρων θα εκπλαγείτε βλέποντας από την μία πλευρά χωριά της Σπερχειάδας ενώ θα θαυμάσετε τις επιβλητικές κορφές της Γκιώνας και των Βαρδουσίων. Αν διψάσετε πιείτε από την κρυστάλλινη πηγή που θα συναντήσετε. Θεωρείται ότι είναι το δροσερότερο νερό της Οίτης.
Από το ξωκλήσι του Αγίου Νικολάου θα αγναντέψετε μέχρι το Λιδορίκι, τον Αθανάσιο Διάκο και τα Μικρά Βελούχια
Η Καστριώτισσα απέχει από την Αθήνα 243 χλμ, από την Λαμία 69 χλμ και από την Άμφισσα 59 χλμ.
Τ.Δ Αθ. Διάκου
Στους πρόποδες της επιβλητικής και χιονοσκέπαστης, το μεγαλύτερο διάστημα του έτους, ψηλότερης κορυφής των Βαρδουσίων, του Κόρακα, σε υψόμετρο 1060 μ. βρίσκεται το χωριό Αθανάσιος Διάκος. Χωριό με 634 κατοίκους σήμερα, με πλούσια ιστορικά στοιχεία, είναι η γενέτειρα του πρωτοήρωα της Επανάστασης του 1821 Αθανασίου Μασσαβέτα Διάκου απ' όπου πήρε και το όνομά του. (Με της 2ας Μαΐου1958 απόφαση του Συμβουλίου Τοπωνυμιών που δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ 5Α/7-1-1959, μετονομάσθηκε από Κοινότητα Άνω Μουσουνίτσας σε Κοινότητα Αθ. Διάκου).
Χωριό με πολλά τρεχούμενα νερά από τις πολλές πηγές που διαθέτει . Κάθε καλοκαίρι πολλοί προτιμούν να περάσουν τις διακοπές τους στο δροσερό και υγιεινό κλίμα του Αθανασίου Διάκου. Μια ωραιότατη πλατεία μπροστά στην εκκλησία του χωριού με τη προτομή του Αθανασίου Διάκου στη μέση και τα θεόρατα πλατάνια, προσφέρει στους επισκέπτες ευχάριστη φιλοξενία.Ο Αθανάσιος Διάκος προσφέρει μια διαφορετική διάσταση στις διακοπές, μακριά από την πολυκοσμία, αλλά και με όλες τις ευκολίες που μπορεί να θελήσουν οι επισκέπτες του. Οι ζεστοί, φιλόξενοι κάτοικοι του χωριού έχουν δημιουργήσει τις συνθήκες για άνετη και ευχάριστη διαμονή, έτσι ώστε να μπορεί κανείς να γνωρίσει και να χαρεί όλες τις ομορφιές του. Εδώ οι ρυθμοί είναι χαλαροί, η ζωή παραδεισένια και οι επιλογές πολλές. Όντας πιο κοντά στο συγκρότημα της κορφής και έχοντας καλύτερη και συντομότερη οδική σύνδεση με το εθνικό δίκτυο αποτελεί τη συνηθέστερη αφετηρία για αναβάσεις στο βουνό. Η τοποθεσία είναι ιδανική ανάμεσα στα τρία μεγάλα βουνά (Βαρδούσια , Γκιώνα ,Οίτη). Οι μεγάλοι ορεινοί όγκοι δεσπόζουν και προσφέρουν πολύ όμορφες εικόνες, ενώ το μαύρο έλατο και τα νερά βρίσκονται σε αφθονία Πολλοί ορειβάτες φθάνουν στο χωριό για να ανέβουν στις κορφές των Βαρδουσίων (Ελληνικές Άλπεις). Απ΄το χωριό ξεκινά μονοπάτι που βγάζει αριστερά από το ύψωμα του Προφήτη Ηλία και καταλήγει στο διάσελο Σταυρός (3 ώρες περίπου ). Υπάρχει βέβαια και οδικός δρόμος (χωματόδρομος) που καταλήγει στο σημείο αυτό και μάλιστα φθάνει και στα καταφύγια σε υψόμετρο 2.100μ. Η διαδρομή είναι μαγευτική ανάμεσα στα έλατα και στις κρυσταλλένιες πηγές. Τα λιβάδια του Αθανασίου Διάκου συνθέτουν ένα θαυμάσιο αλπικό τοπίο. Μπορείτε να περπατήσετε το μονοπάτι Ε4 που διέρχεται από τον Αθανάσιο Διάκο και το πεζοπορικό μονοπάτι από τη πλατεία προς τη κάτω γειτονιά δίπλα στο ποτάμι με τα ψηλά πλατάνια.
Στον Αθανάσιο Διάκο θα βρείτε πολλές ταβέρνες με εκλεκτούς παραδοσιακούς μεζέδες, οποιαδήποτε ημέρα και ώρα αποφασίσετε να επισκεφτείτε το χωριό. Επίσης αρκετοί ξενώνες μπορούν να σας φιλοξενήσουν για ολιγοήμερες ή μεγαλύτερης διάρκειας διακοπές.
Ο Αθανάσιος Διάκος, απέχει από την Αθήνα 245χιλ, από την Λαμία 71 χλμ και από την Άμφισσα 61 χλμ.
Τ.Δ Μουσουνίτσας
Χωριό με 195 κατοίκους , χτισμένο στους πρόποδες των Βαρδουσίων σε υψόμετρο 900 μέτρων. Ειδυλλιακή τοποθεσία με πολλά νερά και πυκνά δάση από έλατα και βελανιδιές, όπου σύμφωνα με την παράδοση ζούσαν ανάμεσά τους θεές και νύμφες της μυθολογίας όπως οι Μούσες, οι οποίες κατοικούσαν στα βουνά Ελικώνα Παρνασσό και Βαρδούσια. Η παράδοση λέει ότι από τις Μούσες πήραν τα ονόματά τους τα χωριά Άνω Μουσουνίτσα (Αθ.Διάκος) και Κάτω Μουσουνίτσα (Μουσουνίτσα). Λόγω των πολλών νερών έχει πλούσια βλάστηση που την Άνοιξη, αλλά και το καλοκαίρι δίνει στο χωριό βαθύ πράσινο χρώμα και προσφέρει στον επισκέπτη της την απόλυτη ηρεμία καθώς τα αηδόνια κα τα κοτσύφια δίνουν συμφωνικές συναυλίες. Μια μικρή πέτρινη βρύση, η παλιά βρύση , η οποία τροφοδοτούσε με νερό ολόκληρο το χωριό ως τις αρχές της δεκαετίας του 60, ξεδιψάει τους λάτρες της πεζοπορίας στο παλιό μονοπάτι για το Προφήτη Ηλία.
Ακολουθώντας το δρόμο προς τον Προφήτη Ηλία μέσα στα ελατοδάση με τους ψηλούς κορμούς, ακούγεται η απόλυτη ησυχία του δάσους που την διακόπτουν συχνά τα φτερουγίσματα των πουλιών, το "σχίσιμο" του αέρα ανάμεσα στις κορυφές των δένδρων και ‹‹οι ψίθυροι του δάσους››. Για όσους ασχολούνται με το ψάρεμα τους προσφέρεται η ευκαιρία να κατηφορίσουν προς το ποτάμι και να δοκιμάσουν τις ικανότητές τους στην πέστροφα που ζει και αναπτύσσεται στην περιοχή.
Η Μουσουνίτσα απέχει από την Αθήνα 241 χλμ, από την Λαμία 67 χλμ και από την Άμφισσα 57 χλμ.
Τ.Δ Στρώμης
Στο χάρτη του φιλέλληνα Ιωάννη Πετρώφ η Στρώμη ονομάζεται Στρώον. Φαίνεται πως στην "Μεταμόρφωση του Σωτήρος" υπήρχε αρχαίος οικισμός με το όνομα Στρώον και το περίγραμμα του αρχαίου οικισμού σημαίνει οχύρωση..Με 201 κατοίκους σήμερα, σύμφωνα με την απογραφή του 2001, είναι χτισμένη στους πρόποδες της Γκιώνας, χωμένη σε πυκνά δάση από έλατα, βελανιδιές, σφένδαμους καθώς τα τρία ρέματα που τη διανύουν, Αρβανιτόρεμα, Βουρλόρεμα και Ρινόρεμα και το χαμηλό υψόμετρο (900μ) σε σχέση με τα άλλα τοπικά διαμερίσματα του Δήμου, προσφέρουν πλούσια βλάστηση. Τα μεγάλα αιωνόβια πλατάνια, οι ιτιές, οι λεύκες και τα λίγα οπωροφόρα που έχουν απομείνει, κυρίως καρυδιές,(οι οποίες αποτελούν και γεωργικό εισόδημα για τους κατοίκους), συνθέτουν έναν επίγειο παράδεισο. Η Στρώμη έχει επιδείξει αξιοθαύμαστη αντοχή στο χρόνο και διατηρεί ακόμα μερικές κτηνοτροφικές και γεωργικές εκμεταλλεύσεις καθώς οι συνθήκες προσφέρουν ξεχειμώνιασμα των κοπαδιών καθώς και την έγκαιρη σπορά και καλλιέργεια πολλών κηπευτικών.
Έξω από το χωριό και σε απόσταση 1,5 χιλ. θα μπορέσετε να θαυμάσετε το καταρράκτη που με τα ορμητικά και ‹‹φουσκωμένα›› , ιδιαίτερα το χειμώνα ,νερά του προσφέρει ένα μοναδικό θέαμα.
-Στην είσοδο του χωριού ένα μονότοξο πέτρινο γεφύρι μας μεταφέρει στο εκκλησάκι της Αγίας Τριάδας όπου στην ομώνυμη γιορτή διοργανώνεται μεγάλο παραδοσιακό γλέντι
Πάνω από το γεφύρι υψώνεται μικρός λόφος γνωστός με την ονομασία ‹‹Τσούκα››, που κατά την αρχαιότητα λέγεται ότι υπήρχε μικρή ακρόπολη.
Ανηφορίζοντας προς τη Γκιώνα 10 χλμ. θα δείτε την "Σπηλιά της Αντίστασης", όπου οι Εγγλέζοι μαζί με τους Έλληνες αντιστασιακούς σχεδίασαν την ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου.Αξίζει να επισκεφτούν, όσοι το επιθυμούν, την εικόνα της "Παναγιάς της Στρωμίτισσας" και το χώρο της "Εκκλησιάς τη Ράχη", όπου βρέθηκε η χάλκινη εικόνα της Παναγίας του 18ου αιώνα.
Η Στρώμη απέχει από την Αθήνα 232 χλμ, από την Λαμία 57 χλμ και από την Άμφισσα 48 χλμ.
Τ.Δ.Πανουργιά
Ο Πανουργιάς βρίσκεται στις πρόποδες της βόρειας πλευράς της Γκιώνας, στην ελατόφυτη πλευρά του Ξηροβουνίου σε υψόμετρο 1080 μ. και σήμερα αριθμεί 325 κατοίκους. Η πρώτη ονομασία ήταν Δρέμισσα, μετονομάσθηκε σε Κοινότητα Πανουργιάς με την αριθ.7606/ 27-2-1915 Απόφαση του τότε Υπουργού Εσωτερικών (ΦΕΚ 89 Α΄/4-3-1915). Το νέο όνομα έλαβε προς τιμή του ομώνυμου ήρωα. Στον Πανουργιά θα δείτε το ποτάμι που ξεκινά από τη θέση "Μπαμπαούτσα", περνά κάτω από το χωριό και συμβάλει στη δημιουργία του Μόρνου. Από το "Φαράγγι του Βλαχογιάννη" ο Εκπολιτιστικός Σύλλογος Νέων οδήγησε το νερό για να λειτουργήσει ο παραδοσιακός μύλος του χωριού. Έξω από το χωριό θα έχετε την ευκαιρία να θαυμάσετε τη θέα από τη θέση "Φίλιππα", όπου αγναντεύεις και τα τρία βουνά Γκιώνα, Βαρδούσια και Οίτη. Αξίζει να επισκεφτείτε στη θέση "Σταυρό" το εκκλησάκι της Αγίας Τριάδος και να δείτε από εκεί την τοποθεσία που έχει προβλεφθεί να γίνει η "Λίμνη του Πανουργιά" καθώς και ολόκληρη την οροσειρά της Γκιώνας.Μη παραλείψετε να κάνετε τη βόλτα σας στην πλατεία του χωριού, να θαυμάσετε τα πλατάνια και τις καρυδιές και να πιείτε από το κρυστάλλινο τρεχούμενο νερό από την παραδοσιακή κτιστή βρύση που θα συναντήσετε 20 μέτρα πιο πέρα.
Νότια του χωριού στους πρόποδες της Γκιώνας βρίσκεται η ιστορική "Σπηλιά του Πανουργιά" στην οποία ο ήρωας λημέριαζε με τα παλικάρια του. Στη σπηλιά αυτή η πρόσβαση γίνεται μέσω αγροτικού δρόμου. Ανεβαίνοντας στην ψηλότερη κορυφή της Γκιώνας, πάνω από τα αλπικά λιβάδια, στην Πυραμίδα υψομέτρου 2510μ., θα μπορέσετε να δείτε την ανατολή του ηλίου, μια εμπειρία που δεν πρέπει να χάσετε.
Ο Πανουργιάς απέχει από την Αθήνα 29 χλμ, από την Λαμία 54 χλμ και από την Άμφισσα 45 χλμ.
Τ.Δ.Πυράς
Χωριό 174 κατοίκων, χτισμένο στις πλαγιές τις Οίτης σε υψόμετρο 1.150 μέτρων. Πήρε το όνομά της από την αρχαία τοποθεσία του χωριού όπου σύμφωνα με τη μυθολογία κάηκε ο ημίθεος Ηρακλής Η παλιά ονομασία ήταν Γουρίτσα ή Γκούριτζα, μετονομάσθηκε σε Πυρά με το Δ.9-9-1927 (ΦΕΚ 206 Α΄1927).
Η Πυρά απέχει από την Αθήνα 233 χιλ, από την Λαμία 58 χιλ και από την Άμφισσα 49 χιλ. Η επίσκεψή σας στο χωριό απαιτεί ιδιωτικό αυτοκίνητο. Αξίζει να ανεβείτε στην Οίτη, από το χωματόδρομο πριν την είσοδο του χωριού και να επισκεφτείτε τα ερείπια του Ναού του Ηρακλέους.
Κατεβαίνοντας το μονοπάτι προς το κάτω μέρος του χωριού θα συναντήσετε και πιο δίπλα τους όμορφους καταρράκτες που σχηματίζουν τα νερά του μικρού ποταμού. Την Άνοιξη το θέαμα θα σας καταπλήξει, θα μπορέσετε να θαυμάσετε τα πανέμορφα κρινάκια της Οίτης ,αλλά και το χειμώνα το τοπίο μοιάζει παραμυθένιο.

Δήμος Βαρδουσίων.


Ο Δήμος Βαρδουσίων βρίσκεται στη Βορειοδυτική Δωρίδα, στο Νομό Φωκίδας στο κέντρο της Στερεάς Ελλάδος και συγκροτείται από 13 υπέροχα, μαγευτικά, δενδροσκεπή και υδρορόα χωριά: Αλποχώρι, Αρτοτίνα, Διχώρι, Ζωριάνου, Κερασιά, Κόκκινος, Κουπάκι, Κριάτσι, Κροκύλειο, Πενταγιοί, Περιβόλι, Τρίστενο, Υψηλό Χωριό.
Εκτείνεται βορειοδυτικά της τεχνητής λίμνης του ποταμού Μόρνου, που αποτελεί και τον κύριο τροφοδότη των υδάτινων πόρων της πρωτεύουσας. Στα νότια συνορεύει με τους νεοσύστατους δήμους Λιδορικίου και Ευπαλίου, βόρεια βρίσκεται το τμήμα του νέου δήμου Καλλιέων ενώ δυτικά τα όριά του βρίσκουν το νομό Αιτωλοακαρνανίας και συγκεκριμένα την ορεινή Ναυπακτία.
Ο Δήμος ονομάστηκε Δήμος Βαρδουσίων όχι γιατί τα χωριά του είναι πάνω στα Βαρδούσια, αλλά διότι αντικρίζουν τα Βαρδούσια. Η άγρια οροσειρά των Βαρδουσίων είναι ακριβώς απέναντι από τα περισσότερα χωριά, είναι η ανατολή τους, από εκεί βλέπουν κάθε πρωί τον Ήλιο γι αυτό και οι κάτοικοί τους λατρεύουν τα περήφανα και πολυχιονισμένα Βαρδούσια, γι αυτό και στο Δήμο τους έδωσαν τ' όνομά τους. Αντίθετα οκτώ χωριά του Δήμου είναι χτισμένα πάνω στις πλαγιές του όρους που λέγεται Ξεροβούνι. Λέγεται Ξεροβούνι κατ' ευφημισμόν, διότι μόνο ξερό δεν είναι. Από το βουνό αυτό πηγάζει άφθονο νερό από το οποίο όχι μόνο καλύπτονται οι ανάγκες των χωριών του, αλλά πάρα πολλά νερά του, πάρα πολλές πηγές του, καταλήγουν στη Λίμνη του Μόρνου. Το Ξεροβούνι είναι μια από τις τρεις νερομάνες της Λίμνης του Μόρνου. Tο Ξεροβούνι και τα Βαρδούσια, τα χωρίζει ο Κόκκινος ποταμός που καταλήγει στη Λίμνη του Μόρνου. Η μορφολογία του εδάφους παρουσιάζει κυρίως ορεινούς όγκους, με την οροσειρά των Βαρδουσίων να δεσπόζει, ενώ σημαντικά είναι και τα δάση που υπάρχουν κυρίως ελάτης και οξυάς. Έδρα του δήμου είναι το χωριό Κροκύλειο. Ο δήμος προήλθε με το νόμο Καποδίστρια, από τη συνένωση δεκατριών Κοινοτήτων τα οποία αποτελούν εξαίρετα θέρετρα:
Δ.Δ. ΑΛΠΟΧΩΡΙΟΥ
Το Αλποχώρι, το πανέμορφο αυτό χωριό, βρίσκεται χτισμένο σε αμφιθεατρικό επικλινές έδαφος, γύρω του υπάρχουν βαθιές ρεματιές, πυκνοί πλαταμώνες, συστάδες βελανιδιάς και ελάτων. Η παράδοση θέλει το όνομά του να προέρχεται από κάποιο Τούρκο γαιοκτήμονα, τον Αχμέτ Αλί. Η ετυμολογία της λέξης δεν δικαιολογεί όμως την ονομασία. Πιθανόν το όνομα να σχετίζεται με το όμορφο και πανέξυπνο ζώο, την αλεπού.Αποτελεί πραγματική απόλαυση η περιήγηση προς το "Φτερούσι", στα μονοπάτια προς τη "Δέση" θαυμάζοντας παράλληλα το γάργαρο κρυστάλλινο νερό στον "Ξερό 'Ελατο" και την επιβλητικότητα και μεγαλοπρέπεια των Βαρδουσίων.
Δ.Δ. ΑΡΤΟΤΙΝΑΣ
Η Αρτοτίνα το καπετανοχώρι της Δωρίδας, γέννημα θρέμμα της οι απότολμοι ήρωες του 1821 οι Αθανάσιος Διάκος, Δήμος Σκαλτσάς, Ανδρίτσος Σαφάκας, Γιάννης Σαφάκας και ένα σωρό άλλα παλικάρια που θυσίασαν στον αγώνα για την ελευθερία την ίδια τους την ζωή, βρίσκεται σε υψόμετρο 1100 - 1350μ στην αγκαλιά του "Κόρακα", στα πλευρά της Πυραμίδας (2350μ) σε μια περιοχή με κρημνώδεις χαραδρώσεις, με ορμητικούς χείμαρρους και ποτάμια όπως: η Σαΐτα, ο Βαρδουσιώτης, οι καρυοποταμοπηγές του Εύηνου-Φίδαρη. Είναι περιοχή που έστησαν τα καραούλια τους οι αρματολοί και οι κλέφτες στην τουρκοκρατία, πλήθος τοπωνυμίων υποδηλώνουν τους ήρωες της Αρτοτίνας "Το κελί του Διάκου", "του Σαφάκα τα ταμπούρια", "του Σκαλτσοδήμου ο έλατος", "Η σπηλιά του Γιαννούλα", "του Γούλα η ράχη", και πολλά άλλα. Η Αρτοτίνα ελευθερώθηκε από τον Κίτσο Τζαβέλα το 1828. Από το 1836 έως 1869 υπαγόταν στο Δήμο Κροκυλείου και ήταν η θερινή του πρωτεύουσα. Από το 1869 έως το 1912 ανήκε στο Δήμο Βωμέας και ήταν η θερινή του πρωτεύουσα (χειμερινή το Κροκύλειο). Το 1912 που καταργήθηκαν οι Δήμοι και έγιναν οι κοινότητες η Αρτοτίνα και άλλα 56 χωριά αναγνωρίστηκαν σαν κοινότητα. 'Ηταν το κεφαλοχώρι αυτό έδρα σταθμού χωροφυλακής και είχε μόνιμο ειρηνοδικείο ως το 1946. Στα πλούσια βοσκοτόπια της παλαιότερα, έβοσκαν χιλιάδες γιδοπρόβατα. Οι σοδειές της ήταν πλούσιες σε όσπρια, κρασί, καλαμπόκι και η ξυλεία της άφθονη από τα γύρω δάση. Υπήρχε επίσης βιοτεχνία Βοημών (Βλάχων) που έφτιαχναν μπαρούτι, καρφιά, σίδερα, και γεωργικά εργαλεία. Mια αναμνηστική στήλη δείχνει το σπίτι του Δήμου Σκαλτσά του πρώτου ελευθερωτή του Λιδωρικίου και Μαλανδρίνου.'Aλλα πολύ αξιόλογα μνημεία της περιοχής το αρχοντικό του Σαφάκα και το μοναστήρι του Ιωάννου Προδρόμου, όπου παιδόπουλο καλογέρεψε ο Αθανάσιος Διάκος. Το αρχοντικό βρίσκεται στη μέση μιας μεγάλης περιφέρειας των Σαφακαίων, κοντά στην εκκλησία της Παναγίας. Είναι ασβεστόχτιστο με πελεκητές πέτρες, με πελεκητά αγκωνάρια και κρηπίδα από πωρόλιθο. Η στέγη του σκεπασμένη από παλιά κεραμίδια ρωμαϊκού τύπου, τρία του τα μπαλκόνια στο ανώγειο με σιδερένια κιγκλιδώματα. Το 1975 το αρχοντικό δωρίθηκε από τους κληρονόμους του οπλαρχηγού στην κοινότητα και εισάγει το Ιστορικό - Λαογραφικό Μουσείο του χωριού με εκθέματα.Tο μοναστήρι του Αϊ-Γιάννη του Προδρόμου είναι το πιο αξιόλογο μνημείο όχι μόνο της Αρτοτίνας αλλά και της ορεινής Δωρίδας. Βρίσκεται αγνάντια από τη Σιτίστα και τα Βαρδούσια. Το πότε και από ποιους χτίστηκε η εκκλησία που βλέπουμε σήμερα φανερώνεται από μια πλάκα χτισμένη ψηλά πάνω από τη βορεινή πόρτα μέσα στα παράθυρα. Πολλές και οι εικόνες ζωγραφισμένες πάνω σε ξύλο μέχρι τη μέση.'Eνα άλλο σημαντικό αξιοθέατο είναι το κελί του Αθ. Διάκου το οποίο έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο. Στον προαύλιο του υπάρχει χάλκινη προτομή του Διάκου.
Δ.Δ. ΔΙΧΩΡΙΟΥ
Το Διχώρι βρίσκεται ριζωμένο σε μια επίπεδη πλαγιά, στα 1200μ μιας βουνοκορφής των Βαρδουσίων. Φανταστική η θέση του σε θέα και χρώματα. Υπάρχει πλούσια βλάστηση και υγιεινό κλίμα. Στο κεφαλάρι του χωριού υπάρχει πυκνό ελατόδασος, ενώ πολλές οι υδροφόρες του ρεματιές όπως το Αγιανόρεμα, το Δεόρεμα, το Λευκόρεμα του Μαλά και άλλες. Επίσης πολλές είναι οι καστανιές του χωριού, κάποτε το χωριό ζούσε από τα κάστανα και έτσι ονομάστηκε Καστανοχώρι της ορεινής Δωρίδας.
Στην περιοχή της Κρέκιζας υπάρχει η ιστορική "Αποκλείστρα" όπου κατέφευγαν οι κάτοικοι του χωριού στα χρόνια της επαναστάσεως όταν έσπερναν το φόβο στα χωριά της Δωρίδας οι πασάδες Σκόντρα (1823), Αμπάζ(1824) και Σελιχτά(1825).
Τρεις εκκλησίες και έξι ξωκλήσια έχει το Διχώρι. Αξιόλογες είναι οι εκκλησίες, η Κοίμησης της Θεοτόκου του επάνω χωριού η οποία στα χρόνια της τουρκοκρατίας ήταν και μοναστήρι και η Αγία Παρασκευή του κάτω χωριού η οποία χρονολογήθηκε το 1728.
Από τα ξωκλήσια ενδιαφέρον αρχαιολογικό-ιστορικό παρουσιάζει ο 'Aγιος Μηνάς διότι στην περιοχή του αποκαλύφθηκε Αιτωλική πόλη Ελληνιστικής περιόδου. Εδώ βρέθηκε η επιγραφή από τιτανόλιθο σε τάφο στην περιοχή "Παλαιόσπιτα" δίπλα στο λόφο του 'Aγιου Μηνά.
Δ.Δ. ΖΟΡΙΑΝΟΥ
Το Ζοριάνο κτισμένο σε υψόμετρο 800μ στο νότιο τμήμα της Β.Δ. Δωρίδας φέρνει το όνομα του πρωτομάστορα Μιχαήλ Ζωριάνου. Η ίδρυση τους χρονολογείται στους Βυζαντινούς χρόνους. Υπάρχουν σε αυτό δύο χαρακτηριστικά ξωκλήσια του Αγίου Ιωάννου και το ξωκλήσι της Αγίας Σοφίας.
Επίσης στο χωριό διατηρείται προεπαναστατικό κτίσμα με χαρακτηριστική δόμηση έχει μόνο ένα δωμάτιο με την πατροπαράδοτη εστία στο κέντρο του, τις πολεμίστρες. Μεγάλο κτίριο που κτίστηκε από την Αγροτική Tράπεζα χρησιμοποιήθηκε παλιότερα σαν αποθήκη γεωργικών προϊόντων και λιπασμάτων.Σήμερα στεγάζει το Πνευματικό Κέντρο του χωριού.
Δ.Δ. ΚΕΡΑΣΙΑΣ
Η Κερασιά βρίσκεται νότια των Βαρδουσίων και σε υψόμετρο 1260μ. Ανατολικά της επεκτείνεται η επιβλητική οροσειρά του Κόρακα, ενώ νοτιοδυτικά τα βουνά της Ακαρνανίας.Εδώ υπάρχει ιδιόκτητο ελατόδασος το οποίο καλύπτει έκταση 15 τετραγωνικά χλμ. Υπάρχουν επίσης πολλές κερασιές, μηλιές και δαμασκηνιές. 'Αφθονα τα νερά και πηγές με πλουσιότερη τη "Μπούκουρη" πότιζουν τη γη.Πολλά τα ξωκλήσια που συναντάμε όπως αυτά της Αγίας Παρασκευής, της Αγίας Κυριακής, της Παναγίας, του Αγίου Αθανασίου.Τη φυσιογνωμία του χωριού καθορίζουν επίσης παραδοσιακά κτίρια, λιθόκτιστες εκκλησίες, πετρόκτιστες βρύσες. Παραδοσιακό κτίσμα εκατό ετών το σχολείο του χωριού είναι σήμερα το Πνευματικό του Κέντρο. Επιβλητική σε ρυθμό βασιλικής η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου ομορφαίνει, μαζί με το αγέρωχο πλάτανο και το Ηρώο, την πλατεία. Ο οικισμός του έχει τις ρίζες του στην Ελληνιστική εποχή και η συνέχειά της στην Βυζαντινή, διάσπαρτοι τάφοι αλλά και ευρήματα πήλινα που βρέθηκαν στα τοπωνύμια του χωριού Βλαχοβούνια και Παλαιοχώρι ενισχύουν την άποψη αυτή. Από την Κερασιά καταγόταν ο αρματολός και αργότερα οπλαρχηγός Γιάννης Φουσέκης - Φετάκης. Στην Κερασιά υπάρχει μικρής δυναμικότητας ξενώνας
Δ.Δ. ΚΟΚΚΙΝΟΥ
Τo δημοτικό διαμέρισμα του Κόκκινου βρίσκεται σε προνομιακή θέση μιας και κτισμένο σε υψόμετρο 650μ σε λόφο προσηλιακό απολάμβανε τον ρού του ποταμού Μόρνου παλαιότερα και τη θέα της τεχνητής λίμνης του σήμερα. Παρόλο που η λίμνη δημιούργησε ένα ειδυλλιακό τοπίο το τίμημα για τον Κόκκινο ήταν σκληρό αφού στα νερά της καταποντίστηκαν πολλά στρέμματα γής που κάποτε καλλιεργούνταν καλαμπόκια, σιτάρια, σταφύλια και κάστανα, καθώς επίσης και έντεκα (11) νερόμυλοι και το εκκλησάκι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Η ιστορία του χωριού ανάγεται σε αρχαίους χρόνους αφού στο Παλιόκαστρο του Λούτσοβου ΝΑ από το χωριό βρέθηκαν ερείπια αρχαίου κτίσματος. Επίσης μεγάλη ήταν η συμβολή του στον αγώνα ενάντια στην Τουρκοκρατία το 1821.
Δ.Δ. ΚΟΥΠΑΚΙΟΥ
Το Κουπάκι είναι κτισμένο στην πλαγιά μιας κορυφής των Βαρδουσίων με την ονομασία Πύργος (1100μ), μια πλαγιά που καλύπτει χίλια στρέμματα δάσους πυκνού από καστανιές και βελανιδιές. Διαθέτει μικρό λαογραφικό μουσείο που στεγάζεται στο πρώην δημοτικό σχολείο. Το Κουπάκι έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα. Ερείπια αρχαίων οικισμών(τάφοι, ογκόλιθοι κτίσματος, νομίσματα βρέθηκαν στα τοπωνύμια του χωριού Ιτιά, Πονιγάνι, Μοραβέλι, Παλιοκούπανο). Το 1821 οι Κουπακιώτες αγωνιστές πολέμησαν και θυσιάστηκαν ενάντια στον Τουρκικό ζυγό.
Δ.Δ. ΚΡΙΑΤΣΙΟΥ
Το Κριάτσι είναι ένα πανέμορφο χωριό χτισμένο σε υψόμετρο 1250μ με θέα σε παραπόταμο του Εύηνου-Φίδαρη, βρίσκεται στους πρόποδες των σκεπασμένων από έλατα βουνοκορφών των Βαρδουσίων. Εδώ συναντάται το μοναδικό και αξιοπρόσεκτο από δομικής απόψεως οικοδομικό σύμπλεγμα πέντε λιθόκτιστων σπιτιών σε σχήμα Ζ με κοινή ριχτή στέγη από πλάκες σχιστόλιθου, τα πέντε σπίτια συνδέονται μεταξύ τους με υπόγειο διάδρομο. Αξιοπρόσεχτος ο ενοριακός ναός του Αγ. Νικολάου ο οποίος πλαισιώνεται από τα γραφικά ξωκλήσια του χωριού Παναγία, Αϊ-Λιας και Αϊ-Γιώργης.
Δ.Δ. ΚΡΟΚΥΛΕΙΟΥ
Το Κροκύλειο βρίσκεται κτισμένο σε υψόμετρο 840μ. Ο τόπος εδώ αναδίδει πατρίδα και θρησκεία δύο πόλους αρκετά συνδεδεμένους με την ιστορία των αγώνων και των μεγάλων κατακτήσεων του έθνους μας. Εδώ γαλουχήθηκε ο Ιωάννης Μακρυγιάννης, ο οποίος γεννήθηκε στο κοντινό Αβορίτι, τα γράμματα και οι ιδέες του οποίου τον ανέδειξαν σε μεγάλο αγωνιστή ενάντια στην Τουρκοκρατία.Διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα φανερώνουν την ύπαρξη αρχαιολογικού οικισμού στο χώρο του Δ.Δ. Κροκυλείου. Επίσης υπάρχουν αρκετά ξωκλήσια. Το Κροκύλειο ήταν μετά την Αρτοτίνα το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής, τόσο στα προεπαναστατικά χρόνια όσο και μετά την απελευθέρωση. 'Ενα από τα τέσσερα σχολαρχεία της επαρχίας Δωρίδας λειτουργούσε στο Κροκύλειο, όπου και φιλοξενούσε 150 παιδιά από 15 χωριά της ορεινής Δωρίδας. Μπροστάρης το Κροκύλειο σε όλους τους αγώνες του έθνους και ιδιαίτερα σε αυτόν του 1821.Το Κροκύλειο εκτός από την πλούσια φυσική ομορφιά, τα δάση του, τα καρποφόρα δέντρα, τις δροσερές ρεματιές του κατάφυτες από ιτιές, καρυδιές και πλατάνια, διαθέτει γραφικά ξωκλήσια, παλιά αρχοντικά, μουσείο Λαϊκής Tέχνης, Βρύση - Μνημείο στο στόμιο της οποίας σκάλισαν προτομές δημοτικών αρχόντων, το κτίριο (δημοτικό σχολείο) που χτίστηκε το 1904 δαπάνη ΑΝΔΡΕΑ ΣΥΓΓΡΟΥ καθώς και ένα αξιόλογο ξενώνα.
Δ.Δ. ΠΕΝΤΑΓΙΩΝ
Δεν μπορεί να περιγράφει κανείς τους Πενταγιούς χωρίς να αναφερθεί στην θρυλική και πολυτραγουδισμένη ανά το πανελλήνιο, Μαρία Πενταγιώτισσα, την όμορφη "δασκαλοπούλα", που στην ποδιά της "σφάζονταν παλικάρια".Η Πενταγιού είναι κτισμένη στα 950μ υψόμετρο, κάτω από το Ξηροβούνι και αποτελεί συνέχεια της αρχαίας Ελληνικής Ρίγας στο τοπωνύμιο Παλαιοχώρι που βρίσκεται είκοσι λεπτά βορειανατολικά της. Η ετυμολογία του ονόματος μάλλον προέρχεται από πέντε αγίους (εκκλησίες) που υπάρχουν εκεί. Δραστήριοι οι Πενταγιώτες ανέδειξαν προσωπικότητες που ενδιαφέρθηκαν για τα προβλήματα όχι μόνο του τόπου τους, αλλά και ολόκληρης της Δωρίδας. Το 1905 ο Πενταγιώτης Παπατσούρης Αθανάσιος έκδοσε την πρώτη Δωρική εφημερίδα με τίτλο "Δωρίς" από όπου υψώνει φωνή διαμαρτυρίας για την άθλια κατάσταση των χωριών σε θέματα που αφορούσαν την εκπαίδευση, την δημόσια ασφάλεια, τις συγκοινωνίες. Οι Πενταγιώτες τιμώντας τον, ονόμασαν το αθλητικό τους κέντρο "Αθανάσιος Παπατσούρης". Επίσης εκδίδουν ως συνέχεια την πολυσέλιδη και βραβευμένη εφημερίδα "Πενταγιώτικοι Στοχασμοί". Στην Πενταγιού υπάρχουν αρκετά γραφικά ξωκλήσια και η επιβλητική εκκλησία τους οι Παμμεγίστοι Ταξιάρχες. Ακόμη το χωριό διαθέτει πολιτιστική αίθουσα που φέρνει την ονομασία "Βαρδουσιακή σχολή Ελευθέριου Λόγου¨ στην οποία υπάρχει βιβλιοθήκη 300 τόμων, δημοτικό σχολείο και αγροτικό ιατρείο.
Δ.Δ. ΠΕΡΙΒΟΛΙΟΥ
Το νοτιότερο Δημοτικό Διαμέρισμα είναι το Περιβόλι κτισμένο σε υψόμετρο 600μ, πολύ κοντά στο φράγμα του Μόρνου. Οι βουνοκορφές του, ο Αϊ-λιάς, η Αχυρώνα, οι 'Ανω και Κάτω Ράχη, το Βάρβορο, είναι δασόφυτες από ιτιές , κουμαριές, δρυς, σπάρτα, φρύγανα και ρείκια. Ιχνη αρχαίου οικισμού, τάφοι, τεμάχια κεραμικών φανερώνουν Αιτωλικό οικισμό. Το χωριό παλιότερα ήταν κτισμένο στο τοπωνύμιο 'Aγιος Νικόλαος ή Πέρα Χωριό όπου και μέχρι σήμερα διατηρούνται δύο-τρία σπίτια. Γραφικό ξωκλήσι του χωριού αυτού του Αϊ-Ταξιάρχη Μιχαήλ κτισμένο στο τοπωνύμιο Αμπέλια.
Δ.Δ. ΤΡΙΣΤΕΝΟΥ
Το Τρίστενο κτισμένο σε υψόμετρο 850μ είναι ένα γραφικό όμορφο χωριό στα πόδια του οποίου ρέει ο Κοκκινοπόταμος, κυριότερος άλλοτε παραπόταμος του Μόρνου. Το 1903 κατασκευάστηκε σιδερένια γέφυρα που εξυπηρετούσε τα χωριά της περιοχής αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει πια. Τον πλούτο του χωριού σε νερά μαρτυρούν οι έξι νερόμυλοι, πολλά γεφύρια, η Μεγάλη Βρύση και η Βρύση του Μότσου. Αξιόλογο από αρχιτεκτονικής πλευράς είναι το κτίριο του δημοτικού σχολείου, που σήμερα χρησιμοποιείται ως Πνευματικό Κέντρο. Η εκκλησία του χωριού "Μεταμόρφωση του Σωτήρος" περιέχει στο τέμπλο της εικόνες που ζωγράφισε ο Τριστενιώτης αγιογράφος Σπυρόπουλος. 'Ενα χιλιόμετρο έξω από το χωριό βρίσκονται τα γραφικά ξωκλήσια της Παναγίας και του Αϊ-Γιάννη. Από εκει μένει έκθαμβος κάποιος αγναντεύοντας τη φυσική ομορφιά που συνθέτουν οι κορφές Ξηροβουνίου, Προφήτη Ηλία (1600μ), Κόρακα και η λίμνη του Μόρνου. Το χωριό έχει ιστορία που ανάγεται στους αρχαίους χρόνους αφού ανατολικά του χωριού επισημάνθηκαν ίχνη αρχαίου φρουρίου και κισμού.
Δ.Δ. ΥΨΗΛΟΥ ΧΩΡΙΟΥ
Το Υψηλό Χωριό βρίσκεται κτισμένο στα 1200μ, σε ένα επικλινές κοίλωμα, αγκαλιασμένο από βουνοκορφές όπως η Σκοτεινή (1537μ), η Τσούπα (1609μ), ο Αϊ-Νικόλας (1600μ) και είναι πνιγμένο ανάμεσα στα έλατα και τις πολλές πελώριες καρυδιές του.
Κατακλύζεται από πλούσια νερά, έχοντας αρκετές βρύσες όπως το Λάκκο, την Καραϊνοβρύση, την Τσερδεκλοβρύση, τη Μεγάλη Βρύση και την Αραποστοβρύση.
Δύο εκκλησίες έχει το χωριό, του Αγίου Γεωργίου που κτίστηκε το 1852 και τον 'Aγιο Νικόλαο στην κορυφή του και οκτώ ξωκλήσια σε μαγευτικές τοποθεσίες. Μεγάλη η ιστορία και η συμμετοχή του στους αγώνες ενάντια στην Τουρκοκρατία .

Δήμος Θέρμου.


Ο Δήμος Θέρμου είναι δήμος της Αιτωλοακαρνανίας με έδρα του την ιστορική κωμόπολη του Θέρμου. Ο Δήμος Θέρμου έχει πληθυσμό 9.299 κατοίκους και περιλαμβάνει το Θέρμο και τα Τοπικά Διαμερίσματα (πρώην Κοινότητες) Αβαρίκου, Αγίας Σοφίας, Αετόπετρας, Αμβρακιάς, Ανάληψης, Αργυρού Πηγαδίου, Διασελακίου, Διπλατάνου, Δρυμώνα, Καλουδίου, Κάτω Χρυσοβίτσας, Κοκκινόβρυσης, Κόνισκας, Λευκού, Μυρτιάς, Νεροχωρίου, Παμφίου, Πέρκου, Πετροχωρίου, Σιταραλώνων, Χαλικίου και Χρυσοβίτσας.
Είναι ένας από τους μεγαλύτερους σε έκταση Δήμους – με έκταση 333,7 τ. χμ., που περιλαμβάνει σημαντικές παραλίμνιες πεδινές εκτάσεις, καθώς και ευρεία ημιορεινή και ορεινή περιοχή, η οποία εκτείνεται ως τις παρυφές του Ανατολικού Παναιτωλικού και τη διαρρέουν ο Εύηνος και οι παραποτάμοί του Φειδάκια και Γιδομαντρίτης.
Διαθέτει ποικιλία από διαφορετικά φυσικά περιβάλλοντα, πράγμα που αν συνδυαστεί με το πλήθος των μικρών και μεγάλων οικισμών που απαρτίζουν τον Δήμο, οι οποίοι ανέρχονται συνολικά στους 59 (πενήντα εννιά) και διαθέτουν ποικιλία χαρακτηριστικών, προσδίδει μια θετική διαφορετικότητα στην περιοχή και την καθιστά ιδανικό προορισμό για την κάλυψη πολλαπλών ενδιαφερόντων των επισκεπτών.
Ακόμη, ο Δήμος Θέρμου διαθέτει ασυνήθιστα πλούσια πολιτιστική κληρονομιά, καθώς εδώ υπήρξε η πρωτεύουσα της Αιτωλικής Συμπολιτείας, αυτός εδώ είναι ο γενέθλιος τόπος του Κοσμά του Αιτωλού και τόσων άλλων δασκάλων του γένους, εδώ υπάρχει ένα πλήθος βυζαντινών μνημείων, εδώ έδρασαν οι Κλέφτες και οι Αρματολοί.
Η γεωγραφική θέση του Θέρμου, καθώς βρίσκεται στην πιο νευραλγική θέση της Ορεινής Τριχωνίδας και αποτελεί την φυσική πύλη προς την Ορεινή Ναυπακτία, την Ευρυτανία, αποτελεί σημαντικότατο συγκριτικό πλεονέκτημα για την τουριστική ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής.

Το Θέρμο είναι χτισμένο Β/Α της λίμνης Τριχωνίδας σε υψόμετρο 360 μέτρων στον στενό μυχό του ομώνυμου οροπεδίου, στριμωγμένο ανάμεσα στις ράχες ΄Αγιος Νικόλαος, Μέγας Λάκκος και Μακρυά Ράχη. Αποτελεί το διοικητικό, εμπορικό, συγκοινωνιακό και πολιτιστικό κέντρο μιας ευρείας περιοχής της ορεινής Τριχωνίδας αλλά και της Ναυπακτίας και της Ευρυτανίας. Το Θέρμο αποτελεί περιοχή – σύμβολο για την Ελλάδα, καθώς το αρχαίο Θέρμο υπήρξε η έδρα της Αιτωλικής Συμπολιτείας, της πρώτης δημοκρατίας στον κόσμο. Το αρχαίο Θέρμο, κατά τον Πολύβιο ήταν η ΄΄ Ακρόπολις συμπάσης Αιτωλίας΄΄ και το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της αρχαίας Αιτωλικής Συμπολιτείας, το ΄΄ΚΟΙΝΟ ΤΩΝ ΑΙΤΩΛΩΝ΄΄, όπως αλλιώς αποκαλείται το αρχαίο αυτό κράτος του οποίου η γέννηση χάνεται στα βάθη των αιώνων. Επιγραφικά όμως η Αιτωλική Συμπολιτεία εμφανίζεται τον 4ο π.Χ. αιώνα (367 π.Χ.).
Η Συμπολιτεία των Αιτωλών, όπως αποδεικνύεται επιγραφικά, βασιζόταν και λειτουργούσε πάνω σε απόλυτα δημοκρατικές αρχές και είχε ομοσπονδιακή διάρθρωση θεμελιωμένη στην αναγνώριση της ισοτιμίας και της ολοκληρωτικής αυτονομίας των μελών – κοινοτήτων πόλεών της.
Κάθε χρόνο, αμέσως μετά τη φθινοπωρινή ισημερία, στο Αρχαίο Θέρμο πραγμα- τοποιούνταν τα ΄΄Θερμικά΄΄, δηλαδή, η σύνοδος της μεγάλης λαικής Ομοσπονδιακής Συνέλευσης των Αιτωλών, Όλοι οι Αιτωλοί πολίτες που είχαν τη νόμιμη ηλικία, συνέρχονταν χωρίς διακρίσεις, για να ψηφίσουν και να εκλέξουν τους ομοσπονδιακούς άρχοντες της Συμπολιτείας και επίσης για να διαβουλευτούν και αποφασίσουν για τα σπουδαία πολιτειακά τους ζητήματα.
Στην Ομοσπονδιακή Συνέλευση, που ήταν το κυρίαρχο νομοθετικό πολιτειακό όργανο, εφαρμοζόταν η απόλυτη δημοκρατική αρχή της άμεσης εκλογής των εκτελεστικών οργάνων του κράτους. Δηλαδή, του Στρατηγού, του Ομοσπονδιακού Γραμματέα, του Ιππάρχου, του Δημόσιου Ταμία κλπ.
Ίσχυε, λοιπόν, στο κράτος των Αιτωλών το πολίτευμα της άμεσης δημοκρατίας, αφού η εκλογή των πολιτειακών οργάνων στηριζόταν στη λαική ψήφο. Όλοι οι Αιτωλοί πολίτες ψήφιζαν όπως γίνεται και σήμερα κατά κεφαλή. Έτσι το ομοσπονδιακό πολίτευμα των Αιτωλών που ήταν θεμελιωμένο πάνω στο σιδερένιο θεσμό της λαικής κυριαρχίας αποτέλεσε το πρότυπο ορισμένων σύγχρονων ομοσπονδιακών κρατών (π.χ. Ελβετίας, Γερμανίας, κλπ.). Επίσης, ο θεσμός της διαιτησίας, που σήμερα στηρίζει τον Οργανισμό των Ηνωμένων Εθνών, για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας, ανακαλύπτεται επιγραφικά στο αρχαίο Θέρμο.
Τα πλέον σημαντικά ευρήματα των ανασκαφών στο αρχαίο Θέρμο είναι τα πολλά οικοδομήματα και οι στοές της αγοράς των Αιτωλών καθώς και τα βάθρα των ανδριάντων ή άλλων αναθημάτων που έστεκαν μπροστά στις στοές, τα οποία σύμφωνα με τον ιστορικό Πολύβιο ανέρχονταν, τον καιρό της ακμής της Συμπολιτείας, σε 2.000.
Οι αποκαλυφθείσες στοές είναι δύο (Ανατολική και Δυτική) και ανάγονται στο τέλος του 4ου ή στις αρχές του 3ου αι. π.Χ. Η Ανατολική στοά έχει μήκος 170 μέτρα περίπου. Οι δύο στοές (με το βουλευτήριο στα νότια) ήταν από τις μεγαλύτερες αρχαίες στοές και πλεύριζαν στενόμακρη πλατεία μήκους περίπου 200 μέτρων και πλάτους 21, που έμοιαζε περισσότερο με ΄΄πλατεία οδό΄΄ πλαισιωμένη από στοές, σχήμα που θα χρησιμοποιηθεί πολύ αργότερα σε μνημειώδεις διαμορφώσεις ρωμαικών πόλεων. Η ανασκαφική έρευνα έφερε στο φως και τον περίπτερο ναό του Θερμίου Απόλλωνα από τους αρχαιότερους στην Ελλάδα (του 7ου αιώνα π.Χ.).
Ο ναός αποτελείτο από βαθύ ενιαίο σηκό, που χωριζόταν κατά τον διαμήκη άξονα από μία κιονοστοιχία 12 κιόνων για τη στήριξη της στέγης. Οι κίονες της εξωτερικής κιονοστοιχίας (5Χ15) ήταν πυκνότεροι στις μικρές πλευρές.
Ο ναός έχει διαστάσεις 12 μέτρα πλάτος και 38 μέτρα μήκος περίπου. Οι κίονες που στηρίζονταν σε λίθινες βάσεις ήταν ξύλινοι, όπως και όλη ανωδομή (θριγκός) του κτιρίου. Ο θριγκός ήταν πλούσια επενδεδυμένος με πήλινες μετόπες, τρίγλυφα, υδροροές και ακροκέραμα.Η διαμόρφωση αυτή του ναού Θερμίου Απόλλωνα αποτελεί το πρώτο ολοκληρωμένο δείγμα του δωρικού ναοδομικού ρυθμού της αρχαίας Ελλάδας. Οι ζωγραφιστές μετόπες του ναού, λείψανα ζωγραφικής τέχνης από την αρχαική εποχή, εντυπωσιάζουν με τη χρωματική τους ποικιλία και τη συνθετική δύναμη της ελληνικής ζωγραφικής παράδοσης.
Άλλα σημαντικά μνημεία στον αρχαιολογικό χώρο του Θέρμου είναι οι μικρότεροι ναοί του Λυσείου Απόλλωνα και της θεάς Αρτέμιδας, της αποκαλούμενης ΄΄Λαφρίας Αρτέμιδας΄΄.
Η Άρτεμις Λαφρία είναι η γηγενής και η κατεξοχήν αγαπητή θεότητα των Αιτωλών. Είναι η θεά της γονιμότητας και της καρποφορίας, η μεγάλη Μάνα της γης, της φύσης όλης και δεν έχει σχέση με την κυνηγέτιδα Αρτέμιδα του δωδεκάθεου. Η πανάρχαια αυτή θεότητα των Αιτωλών σχετίστηκε μάλιστα με ορισμένο κοινωνικό καθεστώς, στο οποίο προβαλλόταν η γυναίκα και ιδιαίτερα η γυναίκα μητέρα. Έτσι, δημιουργήθηκε τα πανάρχαια χρόνια στην Αιτωλία κοινωνία Μητριαρχίας, με προεξάρχουσα θεότητα τη Μητέρα φύση, η οποία προσωποποιείται στην Αρτέμιδα Λαφρία.
Η πλέον, όμως, εκπληκτική αποκάλυψη της ανασκαφικής έρευνας υπήρξε ο αρχαικός πολιτισμός του Θέρμου. Την ανάπτυξη του πολιτισμού του Θέρμου, στους προιστορικούς χρόνους του χαλκού, που ανάγονται στα μισά της δεύτερης προ Χριστού χιλιετηρίδας (1500-1400π.Χ.) καταδείχνουν τα σπάνιας ιστορικής και αρχιτεκτονικής σημασίας κτίσματα του προιστορικού οικισμού που βρέθηκαν δίπλα στους δύο αρχαικούς ναούς του Λυσείου Απόλλωνα και της Αρτέμιδας, καθώς και κάτω από το ναό του Θερμίου Απόλλωνα. Η σημασία των προϊστορικών αυτών κτισμάτων ,από ιστορική άποψη, όσο και από πλευράς αρχιτεκτονικής αξίας είναι όσο πουθενά αλλού τεράστια.
Αλλά πέρα και πάνω απ΄ όλα το Θέρμο δικαιούται να υπερηφανεύεται γιατί οι πανάρχαιοι κάτοικοί του, μαζί με όλους τους άλλους Αιτωλούς, στάθηκαν οι θεματοφύλακες των αξιών της δημοκρατίας και της ελευθερίας. Την εικόνα της όλης εξελικτικής ιστορικής πορείας του Θέρμου, μέσα στους αιώνες, δίνουν στον επισκέπτη τα σημαντικά ανασκαφικά ευρήματα που φυλάσσονται στο τοπικό μουσείο του Θέρμου που βρίσκεται μέσα στον αρχαιολογικό χώρο.
Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θέρμου εκτίθενται ευρήματα που καλύπτουν διάστημα 2500 χρόνων. Τα παλαιότερα είναι δύο ειδώλια νεολιθικής εποχής από τη Χρυσοβίτσα Θέρμου που χρονολογούνται περί το 2500 π.Χ. Απεικονίζουν δύο γυναικείες πληθωρικές μορφές, πιθανότατα κάποιας θεάς της γονιμότητας. Στο μουσείο φυλάσσονται επίσης πλήθος ευρημάτων μυκηναϊκής, γεωμετρικής, κλασικής ελληνιστικής εποχής, καθώς και μεγάλα αγγεία σε βάσεις, εντυπωσιακά είναι τα ευρήματα από την πήλινη ανωδομή του ναού, όπως υδροροές, ακροκέραμα, τρίγλυφα και άλλα εντυπωσιακά εκθέματα.Σε ειδικό χώρο φυλάσσονται πλήθος επιγραφών με τα ψηφίσματα της δημοκρατίας της Αιτωλικής Συμπολιτείας.
Σε περιοχή πολύ κοντά στον αρχαιολογικό χώρο ξεκίνησε το Φεβρουάριο του 2007 και θα ολοκληρωθεί σε 18 μήνες η κατασκευή του νέου Μουσείου, που θα διαφυλάξει και θα προβάλει με τον καλύτερο τρόπο τα εξαιρετικά ευρήματα του αρχαίου Θέρμου.
Το νέο Θέρμο, είναι σε απόσταση δύο περίπου χιλιομέτρων από το αρχαίο. Η κωμόπολη έχει πληθυσμό 2.211 κατοίκους ( απογραφή 1991) μαζί με τους οικισμούς Κουλούρια, Μάνδρα, Μάραθος, Μέγα Δένδρο και Ταξιάρχη.
Με το νέο θεσμικό πλαίσιο του νόμου ΄΄Καποδίστριας΄΄, δημιουργήθηκε ο Δήμος Θέρμου που αποτελείται από 23 Τοπικά Διαμερίσματα, στα οποία συμπεριλαμβάνονται 59 οικισμοί:
ΘΕΡΜΟ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Θέρμο συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Θέρμο
2. Μάνδρα
3. Μέγας Δένδρος
4. Ταξιάρχης
5. Κουλούρια
6. Μάραθος
ΑΒΑΡΙΚΟΣ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αραβίκος συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αραβίκος
2. Πίνη
ΑΕΤΟΠΕΤΡΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αετόπετρα συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αετόπετρα
ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αγία Σοφία συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αγία Σοφία
2. Μαυροβορός
3. Πουρνάρα
ΑΜΒΡΑΚΙΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αμβρακία συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αμβρακιά
ΑΝΑΛΗΨΗ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Ανάληψη συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Ανάληψη
2. Κόφτρα
3. Καημένα Αμπέλια
4. Μαραθούλα η Φλεσουριά
5. Παλιουργιά
ΑΡΓΥΡΟ ΠΗΓΑΔΙ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αργυρό Πηγάδι συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αργυρό Πηγάδι
2. Θεοτόκος
ΔΡΥΜΩΝΑΣ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Δρυμώνας συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Δρυμώνας
2. Κοσκινάς
3. Άνω Δρυμώνας
4. Αγία Τριάδα
ΔΙΠΛΑΤΑΝΟΣ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Διπλάτανος συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Διπλάτανος
ΔΙΑΣΕΛΛΑΚΙ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Διασελλάκι συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Διασελλάκι
ΚΑΛΟΥΔΙ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Καλούδι συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Καλούδι
2. Μαραθιάς
3. Δουναίικα
ΚΟΝΙΣΚΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Κόνισκα συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Κόνισκα
2. Άγιος Ιωάννης
3. Πούλινος
ΚΑΤΩ ΧΡΥΣΟΒΙΤΣΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Κάτω Χρυσοβίτσα συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Κάτω Χρυσοβίτσα
2. Διάσελλο
3. Κουτσομήλια
4. Δοσούλα
ΚΟΚΚΙΝΟΒΡΥΣΗ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Κοκκινόβρυση συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αμπέλια
2. Άγιος Θεόδωρος
3. Κοκκινόβρυση
ΜΥΡΤΙΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Μυρτιά συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Μυρτιά
2. Παλαιόμυλος
3. Πέρεβος
4. Λουτρά
ΝΕΡΟΧΩΡΙ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Νεροχώρι συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Νεροχώρι
2. Μελίγκοβα
3. Μισάμπελα
ΛΕΥΚΟ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Λευκό συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Λευκό
ΠΑΜΦΙΟ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Θέρμο συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Πάμφιο
ΠΕΡΚΟΣ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Πέρκος συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Πέρκος
ΠΕΤΡΟΧΩΡΙ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Πετροχώρι συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Πετροχώρι
2. Πριοναίικα
ΣΙΤΑΡΑΛΩΝΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Σιταράλωνα συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Σιταράλωνα
ΧΡΥΣΟΒΙΤΣΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Χρυσοβίτσα συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Χρυσοβίτσα
2. Δοκίμια
3. Ρόγγια
ΑΜΒΡΑΚΙΑ
Στο κοινοτικό διαμέρισμα Αμβρακία συμπεριλαμβάνονται οι εξής οικισμοί:
1. Αμβρακιάς

Δήμος Πυλήνης.


Γεωγραφική θέση: Βόρεια συνορεύει με το Δήμο Πλατάνου και νότια με το Δήμο Ναυπάκτου. Δυτικά βρέχεται από τον Εύηνο και ανατολικά συνορεύει με το Δήμο Αποδοτίας.
Πρωτεύουσα: Σίμος.
Πληθυσμός: 2.010 κάτοικοι, σύμφωνα με την απογραφή του 2001.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά: κατά το μεγαλύτερο μέρος ορεινός δήμος με συμπληρωματικά ημιορεινά στοιχεία.
Έκταση: 123.966 στρέμματα.
Ο δήμος Πυλήνης ιδρύθηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 1868 και άρχισε τη λειτουργία του στα 1869. Προέκυψε από τη διαίρεση των μεγάλων Δήμων Προσχίου και Αποδοτίας.
Αναλυτικότερα απαρτίστηκε από τα χωριά: Σίμου, Δορβιτσά, Κολοσύρτης (σημ. Μηλιά), Ποκίστα, Στράνωμα, Στύλια του Δήμου Προσχίου, και τα χωριά Ελευθέριανη, Λεπτοκαρυά και Βελβίτσαινα (σημ. Παλαιόπυργος) με τον συνοικισμό Περιβόλια του Δήμου Αποδοτίας. Με Β.Δ. του 1912 ο δήμος καταργήθηκε και τα χωριά που τον αποτελούσαν αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητες και αυτοδιοικούμενες κοινότητες.
Ο Δήμος με τη σημερινή του μορφή προέκυψε από το Νόμο 2539/97 του Σχεδίου Καποδίστριας.
Έχει ως πρωτεύουσα την ΣίμουΣίμη) και αποτελείται από 11 χωριά:
Ανθόφυτο
Γάβρος
Δορβιτσά
Ελευθέριανη
Μηλιά
Παλιόπυργος
Ποκίστα
Σίμος
Στράνωμα
Στύλια
Φάμιλα

Δήμος Αποδοτίας.


Ο Δήμος Αποδοτίας είναι αποκλειστικά ορεινός δήμος της Ναυπακτίας, στο νομό Αιτωλοακαρνανίας. Έχει πληθυσμό 2.598 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2001 και έδρα του είναι το χωριό Άνω Χώρα.
Ο δήμος αποτελείται από 20 ορεινά χωριά μεγαλύτερα και γνωστότερα των οποίων είναι η Άνω Χώρα, το Καταφύγιο, η Τερψιθέα, η Αμπελακιώτισσα, η Ελατού, τα Κρυονέρια και η Γραμμένη Οξυά. Βρίσκεται στο ανατολικό άκρο του νομού και συνορεύει με 3 άλλους νομούς (Ευρυτανία, Φθιώτιδα και Φωκίδα). Το όνομα του προέρχεται από τον αρχαίο λαό των Αποδοτών και υπήρχε σαν δήμος ήδη από το 1835 με έδρα τότε τη Μεγάλη Λομποτίνα.
Ο δήμος Αποδοτίας σχηματίσθηκε με το Β.Δ. της 1ης (13) Οκτωβρίου 1835(ΦΕΚ 19) Περί σχηματισμού των δήμων της επαρχίας Ναυπάκτου. Κατατάχθηκε στη Β' τάξη, με πληθυσμό 2235 κατοίκους και έδρα την Αποδωτία (Λομποτινά Μεγάλη). Ο δημότης ονομάσθηκε Αποδωτιεύς.
Αρχικά η σύσταση του δήμου είχε ως εξής:
Αποδοτία,
Λομβοτινά Μικρή,
Κοζίτσα,
Πόδος,
Βετολίστα,
Αδρίβιστα,
Ελεψούς,
Αμολάκι,
Βελτοτζίστα,
Άκθρυος,
Χρύσοβος,
Κύσβαρκης,
Λίμνιστα.
Με το Β.Δ. της 13ης (25) Νοεμβρίου 1836 (ΦΕΚ 66), "Περί σχηματισμού των δήμων του τμήματος Κραβάρων", ο δήμος Οφιονείας και τμήμα του δήμου Ποτιδαμίας συγχωνεύθηκαν στο δήμο Αποδοτίας.
Το 1868, με Β.δ. της 21ης Δεκεμβρίου (ΦΕΚ 3/1869), "Περί μετασχηματισμού των δήμων Προσχίου και Αποδωτίας", τμήματα του δήμου Αποδωτίας αποσπάσθηκαν στους ανασχηματισθέντες δήμους Πυλλήνης και Οφιονείας. Με τη νέα σύστασή του, ο δήμος παρέμεινε στη Β τάξη με πληθυσμό 4622 κατοίκους και έδρα χειμερινή το χωριό Βετολίστα και θερινή την Μεγάλη Λομποτινά. Η Μεγάλη Λομποτινά "..καθωρίσθη δι όλον το έτος ..", έδρα του δήμου, με το Β.Δ. της 3ης Δεκεμβρίου 1881 (ΦΕΚ 123). Με τον Β.Δ. της 30ής Σεπτεμβρίου 1889 (ΦΕΚ 249), ως έδρα του δήμου χειμερινή (1η Νοεμβρίου έως 31 Μαρτίου) ορίσθηκε η Βετοψίτσα και θερινή (1η Απριλίου έως 31 Οκτωβρίου) η κωμόπολη Μεγάλη Λομποτινά. Με νεότερο Β.Δ. της 8ης Νοεμβρίου 1905 (ΦΕΚ 226), η Μεγάλη Λομποτινά ορίσθηκε διαρκής έδρα του δήμου Αποδωτίας.
H αρχική σφραγίδα του δήμου ήταν κυκλική και ως έμβλημα είχε το βασιλικό θυρεό. Κατόπιν γνωμοδοτήσεως του αρχαιλόγου Π. Ευστρατιάδη επελέγει έμβλημα που καθορίσθηκε με το Β.Δ. της 8ης Μαρτίου 1882 (ΦΕΚ 77/σελ 414): "..η δήμου Αποδωτίας, εν τω μέσω μεν δύο αμφορείς αντιθέτως επι αλλήλων κειμένους, γύρωθεν δε τας λέξεις δήμος Αποδωτία.."
Δήμος με την σημερινή του μορφή προέκυψε από το Νόμο 2539/97.
Στον δήμο περιλαμβάνονται:
Δ.δ. Άνω Χώρας -
- η Άνω Χώρα [404]
Δ.δ. Αμπελακιωτίσσης -
- η Αμπελακιώτισσα [231]
Δ.δ. Αναβρυτής -
- η Αναβρυτή [95]
Δ.δ. Ασπριάς -
- η Ασπριά [136]
Δ.δ. Γραμμένης Οξυάς -
- η Γραμμένη Οξυά [138]
Δ.δ. Γρηγορίου -
- το Γρηγόριον [74]
Δ.δ. Ελατόβρυσης -
- η Ελατόβρυση [108]
Δ.δ. Ελατούς -
- η Ελατού [153]
Δ.δ. Καλλονής -
- η Καλλονή [30]
Δ.δ. Καταφυγίου-
-το Καταφύγιον [195]
-το Γολέμιον [61]
Δ.δ. Κάτω Χώρας -
- η Κάτω Χώρα [41]
Δ.δ. Κεντρικής -
-η Κεντρική [78]
-ο Σέλλος [0]
Δ.δ. Κοκκινοχωρίου-
-το Κοκκινοχώριον [44]
-η Σωτήρω [0]
-το Χρίσοβον [45]
Δ.δ. Κρυονερίων -
- τα Κρυονέρια [122]
Δ.δ. Κυδωνέας -
- η Κυδωνέα [44]
Δ.δ. Λεύκας -
- η Λεύκα [95]
Δ.δ. Λιμνίτσης -
- η Λιμνίτσα [90]
Δ.δ. Μανδρινής -
- η Μανδρινή [73]
Δ.δ. Πόδου -
- ο Πόδος [8]
Δ.δ. Τερψιθέας -
- η Τερψιθέα [333]

Δήμος Πλατάνου Ναυπακτίας.


Ο δήμος Πλατάνου είναι δήμος της ορεινής Ναυπακτίας στον νομό Αιτωλοακαρνανίας με έδρα τον Πλάτανο και 1.775 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2001. Βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα του νομού και συνορεύει στα βόρεια με την Ευρυτανία, νότια και ανατολικά με τον δήμο Αποδοτίας, και δυτικά με τον δήμο Θέρμου.
Η ιστορία του Δήμου Πλατάνου ξεκινάει από πολύ παλιά, από τότε που ήταν χωρισμένος σε δυο άλλους μικρότερους Δήμους, τον Δήμο Προσχίου και τον Δήμο Κλεπαΐδος.
Ο Δήμος Προσχίου πήρε το όνομά του από ένα αρχαίο νόμισμα που βρέθηκε στη θέση Καστράκι του Αχλαδοκάστρου, πρώην Αρτοτίβας, με την επιγραφή Πρόσχιο. Η πόλη Πρόσχιο βρισκόταν στη Νοτιοδυτική πλευρά του όρους Αρακύνθου, δυόμισι ώρες μακριά από το Αιτωλικό, όπου φαινόταν το Κάστρο του Αϊ-Γιώργη και η οποία κατοικήθηκε από κατοίκους της πόλης Πυλήνης, η οποία βρισκόταν στη Νότια πλευρά της και απείχε μιάμιση ώρα από το Αιτωλικό. Ο Δήμος αυτός συνόρευε από την Ανατολική πλευρά του με το Δήμο Αποδοτίας, Νότια χωριζόταν από τον παραπάνω Δήμο με το Ποταμάκι ενώ Δυτικά και Βόρεια τον χώριζε από την Τριχωνίδα και από την Κλεπαΐδα o ποταμός Εύηνος. Το έδαφός του ήταν πετρώδης, κατηφορικό και άγονο ενώ το κλίμα του χαρακτηριζόταν υγιεινό αφού είχε μηδαμινή υγρασία. Οι περισσότεροι κάτοικοί του ήταν γεωργοί, κτηνοτρόφοι και μετανάστες και τα προϊόντα του ήταν κρασί και σιτάρι. Πρωτεύουσα του Δήμου Προσχίου ήταν ο Πλάτανος και περιελάμβανε τα χωριά:
Πλάτανο-Κάτω Πλάτανο (πρώην Βονώρτα),
Αχλαδόκαστρο (πρώην Αρτοτίβα),
Διασελάκι (πρώην Σέλψα),
Πέρκο,
Περίστα,
Καστανιά,
Χώμορη,
Αγία Τριάδα,
και Άγιο Δημήτριο.
Ο Δήμος Κλεπαϊδος πήρε το όνομά του από το χωριό που είχε έδρα, την Κλεπά. Κατείχε το βορειοδυτικό τμήμα της Ναυπακτίας και την διέρρεε ο ποταμός Εύηνος. Στα Ανατολικά συνόρευε με το Δήμο Οφιονείας, στα Νότια με το Δήμο Προσχίου, στα Δυτικά με το Δήμο Παρευηνίου και στα Βόρεια με την Επαρχία της Ευρυτανίας. Το έδαφός του ήταν κατηφορικό και λίγο γόνιμο. Η έκταση του Δήμου Κλεπαΐδος ήταν σχεδόν όλη δασώδης ενώ οι κάτοικοί της ήταν γεωργοί, κτηνοτρόφοι, εργάτες και μετανάστες. Πρωτεύουσα του Δήμου Κλεπαΐδος ήταν η Κλεπά και περιελάμβανε τα χωριά:
Κλεπά,
Αράχωβα,
Νεοχώρι,
Δενδροχώρι (πρώην Τέρνοβα),
Λιβαδάκι (πρώην Αβώρανη),
Διπλάτανο (πρώην Τερπίτσα)
και Περδικόβρυση (πρώην Σινίστα).
Οι παραπάνω Δήμοι καταργήθηκαν με Βασιλικό Διάταγμα το 1912 και τα χωριά που ανήκαν σε αυτούς τους Δήμους αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητες και αυτοδιοικούμενες κοινότητες μέχρι το Δεκέμβριο του 1998.
Το 1997 με τον υπ' αριθμόν Νόμο 2539 (ΦΕΚ 244Α΄/4 Δεκεμβρίου 1997) , το λεγόμενο σχέδιο «Καποδίστριας», με έναρξη ισχύος από το 1999 καταργούνται οι κοινότητες και δημιουργούνται πάλι Δήμοι.
Έτσι δημιουργήθηκε ο Δήμος Πλατάνου αποτελούμενος από τις κοινότητες-χωριά:
Αγίου Δημητρίου,
Αράχωβας,
Αχλαδοκάστρου (πρώην Αρτοτίβας),
Δενδροχωρίου (πρώην Τέρνοβας),
Καστανιάς,
Κλεπάς,
Λιβαδακίου (πρώην Αβώρανης),
Νεοχωρίου,
Περδικόβρυσης (πρώην Σίνιστας),
Πλατάνου,
Περίστας
και Χώμορης.

30/5/09

Κοινότητα Τυμφρηστού.


Η Κοινότητα Τυμφρηστού ανήκει στο Νομό Φθιώτιδος, αλλά αποτελεί την πύλη του επισκέπτη, λίγο πριν το Καρπενήσι. Χτισμένη αμφιθεατρικά, διατηρεί χαρακτηριστικά που την κάνουν μοναδική. Υπέροχη θέα, παραδοσιακά οικιστικά χαρακτηριστικά, τόποι αναψυχής, σημαντική υποδομή υποδοχής και φιλοξενίας.
Η κοινότητα καλύπτει περίπου 30000 στρέμματα με όλες τις χρήσεις γης. Διαθέτει ένα υπέροχο κοινοτικό δάσος ελάτης 12500 στρεμμάτων, ένα δασο αγρόκτημα 7000 στρεμμάτων, ένα δημόσιο δάσος ελάτης, καστανιάς 2000 στρεμμάτων και καλλιεργήσιμη γη. Την περιοχή διαρρέουν τα ρέματα Μουντζουράκη, Κατή και Χράμπας, που αποτελούν ένα μέρος των πηγών του Σπερχειού ποταμού. Το Κοινοτικό δάσος αποτελεί το πιο όμορφο και ποικιλόμορφο πέταλο του Νομού, με την ιδιαίτερου φυσικού κάλλους περιοχή της Ράχης Τυμφρηστού.
Αξιοθέατα.
Η κοινότητα Τυμφρηστού διαθέτει ένα πανέμορφο κοινοτικό δάσος από έλατα έκτασης 12500 στρεμμάτων.
Ο επισκέπτης, μπορεί να επισκεφθεί τις Εκκλησίες Αγίου Αθανασίου, Μεταμόρφωσης της Σωτήρα, Ζωοδόχου Πηγής, Προφήτη Ηλία, και Αγίου Γεωργίου.
Αξίζει επίσης η επίσκεψη στους οργανωμένους χώρους αναψυχής Κράβαρη Βρύση, Αναγνωστίδη Βρύση, ΄Αγιος Γεώργιος και Βρυσούλα, όπως και στις βρύσες Κρυονέρι, Παπαδιά, «Νταμάρι», Τζίμενα και Δύο Βρύσες, που γοητεύουν κάθε επισκέπτη.
Μνημείο εξαιρετικής ομορφιάς, αποτελεί το ανεγνωρισμένο ως διατηρητέο, μονότοξο γεφύρι του 17ου αιώνα στο ρέμα Μουντζουράκη.
Ιστορία.
Μέχρι το 1912 ανήκε στον τέως Δήμο Τυμφρηστού με την ονομασία Πέρα Κάψη. Στην συνέχεια, έγινε ανεξάρτητη κοινότητα με την ίδια ονομασία και το 1929 μετονομάστηκε σε Τυμφρηστό, ονομασία που διατηρεί μέχρι σήμερα.
Όπως αναφέρεται στη μυθολογία, στην περιοχή υπήρχαν τα ανάκτορα του Πηλέα, πατέρα του θρυλικού ήρωα Αχιλλέα,. Στην ευρύτερη περιοχή επίσης, ζούσαν οι Δόλοπες.
Σε όλους τους αγώνες του Έθνους οι Τυμφρήστιοι, ευσταλείς και γενναίοι πρόσφεραν μεγάλες υπηρεσίες και πότισαν με πολύ αίμα το δέντρο της Ελευθερίας.
Τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής επεχείρησαν δύο φορές κατά του χωριού:
*Στις 30 Οκτωβρίου – 11 Νοεμβρίου 1943:
Από έρευνα στα Γερμανικά Αρχεία οι Ναζιστικές Δυνάμεις που ενήργησαν τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στην περιοχή μας ανήκαν στην Ε΄ Γερμανική Στρατιά και ήταν:
-Η 4SS Pol.Pz Greh.Div. (Μεραρχία ss)
-Η 104 Jaeger Division (Μεραρχία καταδιώξεως)
-ΤΟ ΧΧΙΙ Geb. A.K. (Ορεινό Σώμα Στρατού)
Η επιχείρηση είχε την επωνυμία «Hubertus» και διεξήχθη από δύο συγκροτήματα που είχαν έδρες τη Λαμία (Gruppe OST SS Pol Pz Gren Rgt III SS και I SS) & το Αγρίνιο (Gruppe West) με σημείο συναντήσεως το Καρπενήσι.
Το χωριό, λόγω της στρατηγικής του θέσης, αποτελούσε χώρο ανάπτυξης των ανταρτικών ομάδων.
Κατά την επιχείρηση αυτή συνέλαβαν, βασάνισαν οικτρά και εκτέλεσαν εννέα (9) κατοίκους του χωριού.
*Στις 9-13 Αυγούστου 1944:
Η ολοσχερής πυρπόληση του χωριού έγινε κατά τις επιχειρήσεις αντιποίνων από τις Ναζιστικές δυνάμεις, που είχαν ως βάση τη Λαμία.
Οι Ναζιστικές δυνάμεις ενήργησαν αιφνιδιαστικά με αποτέλεσμα να μη δοθεί ο χρόνος στους κατοίκους να μεταφέρουν τα στοιχειώδη υπάρχοντά τους στα παρακείμενα δάση όπου είχαν καταφύγει και αποκρυβεί. Η πυρπόληση ολοκλήρου του χωριού ήταν πλέον γεγονός με κατάπληκτους τους κατοίκους να παρακολουθούν τις περιουσίες τους και τους κόπους τους να παραδίδονται στις φλόγες. Αποτέλεσμα της ολοσχερούς αυτής πυρπόλησης ήταν η καταστροφή:
-155 διώροφων πέτρινων οικιών 5Χ9 μέτρων. κεραμοσκεπών με μπαλκόνι και εξωτερική σκάλα.
-5 καταστημάτων.
-154 αποθηκών διαστάσεων 4Χ6 μ. λαμαρινοσκεπών με τα οικόσιτα ζώα (πτηνά, αιγοπρόβατα και βοοειδή).
-Του πέτρινου Δημοτικού Σχολείου 20Χ8 μ.
-Των 3 εκκλησιών (Αγίου Αθανασίου, Αγίου Γεωργίου και Μεταμορφώσεως του Σωτήρος).
-Του Κοινοτικού καταστήματος.
Με την πυρπόλησή του καταστράφηκαν ολοσχερώς και τα αρχεία της Κοινότητας.
Επίσης κατά την Γερμανική κατοχή 1941-1944 πέθαναν από ασιτία 12 κάτοικοι του χωριού.

Δήμος Αγίου Γεωργίου Φθιώτιδας.


Ο Δήμος Αγίου Γεωργίου Τυμφρηστού εντάσσεται διοικητικά στην επαρχία Φθιώτιδας του Νομού Φθιώτιδας της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας και βρίσκεται στο Δυτικό άκρο του νομού.
Συνορεύει ανατολικά με το Δήμο Μακρακώμης, νότια με το Δήμο Σπερχειάδας και την κοινότητα Τυμφρηστού, δυτικά με το δήμο Κτημενίων και το δήμο Φουρνάς του Ν. Ευρυτανίας και βόρεια με το δήμο Ρεντίνας του Ν. Καρδίτσας.
Αποτελείται από 12 Δημοτικά Διαμερίσματα,
τον Άγιος Γεώργιος μαζι με τον συνοικισμό Νεοχωράκι [921 άτομα],
τη Βίτωλη [336],
το Δίκαστρο [310],
το Mαυρίλλο [230],
τη Μεγάλη Kάψη [199],
τη Μερκάδα [363],
τη Μεσαία Kάψη [62],
το Nεοχώρι [113],
το Παλαιόκαστρο [169],
το Περίβλεπτο [72],
την Πιτσιωτά [158]
και την Πτελέα [345].
Έδρα του δήμου είναι ο Άγιος Γεώργιος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ε.Σ.Υ.Ε. η συνολική έκταση του δήμου είναι 157.064 στρ., ο συνολικός πληθυσμός σύμφωνα με την απογραφή του 2001 είναι 3.287 κάτοικοι και ο μόνιμος πληθυσμός αριθμεί 2.080 κάτοικους. Ο Δήμος είναι στη συντριπτική του πλειοψηφία ορεινός με εξαίρεση τα διαμέρισμα της Βίτωλης, της Πτελέας και του Αγίου Γεωργίου, τα οποία είναι πεδινά.
Η Βίτωλη είναι το πρώτο διαμέρισμα του δήμου Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού που συναντά κανείς πηγαίνοντας από τη Λαμία προς το Καρπενήσι, απέχει 39 χλμ από την Λαμία και 9 από τον Άγιο Γεώργιο και το συναντάμε μετά τη Μακρακώμη. Είναι το ένα από τα τρία πεδινά χωριά του δήμου (τα άλλα δύο είναι ο Άγιος Γεώργιος και η Πτελέα), κτισμένο κατά μήκος του δρόμου και από τις δύο πλευρές του, όπως ακριβώς και τα άλλα δύο.Βρίσκεται σε υψόμετρο 250 μ. και είναι ένα παραδοσιακό χωριό της ελληνικής υπαίθρου.
Το Δίκαστρο, παλαιότερη ονομασία Ζήμιανη, βρίσκεται στο Νομό Φθιώτιδας πολύ κοντά στα σύνορα με την Ευρυτανία. Απέχει 58 χιλιόμετρα από τη Λαμία και έχει υψόμετρο 850 μ.. Ανήκει στο Δήμο Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού και είναι ένα από τα πιο όμορφα χωριά του. Αποτελείται από δύο οικισμούς, οι οποίοι είναι χτισμένοι στις πλαγιές δύο λόφων που τους χωρίζει ο Δικαστριώτης (πρώην Ζημιανίτης), ένας παραπόταμος του Σπερχειού ποταμού.
Το Μαυρίλο απέχει 65 περίπου χιλιόμετρα από την Λαμία,18 από τον Άγιο Γεώργιο και 25 περίπου πριν από το Καρπενήσι, στην δυτική άκρη της Φθιώτιδας, εκεί όπου κυριαρχεί ο Τυμφρηστός, κάτω από την κορυφή που έχει το όνομα Φιλόσοφος ή Μαυριλιώτικο Βελούχι. Το πανέμορφο Μαυρίλο, σε υψόμετρο 920, είναι το ορεινότερο διαμέρισμα του δήμου, ένα μικρό χωριουδάκι, προικισμένο όμως από την φύση με περίσσιες ομορφιές και πλούσια ιστορία.Για να το συναντήσει κανείς πρέπει στο Χάνι Πλατανιά, επί της οδού Λαμίας Καρπενησίου, να βγει από τη μεγάλη στράτα και να πάρει το δρόμο που δείχνει η πινακίδα προς «Δασικό Χωριό». Από εκεί και πέρα είναι εύκολο, ο δρόμος οδηγεί στην πλατεία του χωριού με την παλαιά εκκλησία του Αη-Δημήτρη, την τρίκουπη κτιστή βρύση και τα δύο θεόρατα αιωνόβια πλατάνια.
Η Μεγάλη Κάψη είναι το πρώτο χωριό που συναντάει κανείς λοξοδρομώντας από την οδό Λαμίας –Καρπενησίου στο 51 χλμ, ακολουθώντας την πινακίδα προς το Δασικό Χωριό. Είναι ένα από τα διαμερίσματα του δήμου Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού που βρίσκεται σε υψόμετρο 860 μ. με φύση καταπληκτικών εναλλαγών και σπάνιας ομορφιάς. Τα 11 χλμ. ανηφορικού δρόμου με τις πολλές στροφές, οδηγούν σε καταπράσινο περιβάλλον, όπου τα λυγερόκορμα έλατα εναλλάσσονται με αιωνόβιες καστανιές και επιβλητικές βελανιδιές.
Η Μερκάδα βρίσκεται στις πλαγιές του Τυμφρηστού, σε μια μοναδικής ομορφιάς περιοχή η οποία συνδυάζει την ηρεμία των αλπικών τοπίων, της Οίτης και των Βαρδουσίων, με τα πυκνά δάση από έλατα, καστανιές, κερασιές και μεγάλη ποικιλία από φυλλοβόλα δένδρα της Ελληνικής γης.Την συναντά κανείς μετά τη Μεγάλη Κάψη, λίγο πριν από το Μαυρίλο. Σε απόσταση αναπνοής και μέσα στο πανέμορφο δάσος που την αγκαλιάζει, στην περιοχή «Λελούδα», βρίσκεται το τουριστικό περίπτερο. Από εκεί η θέα προς τον Μαλιακό κόλπο μέσα από την ρεματιά όπου κυλάει ο Σπερχειός ποταμός είναι μαγευτική.
Η Μεσαία Κάψη είναι το τελευταίο χωριό του δήμου Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού πάνω στο δρόμο Λαμίας – Καρπενησίου, απέχει 52 χλμ από τη Λαμία και 4 χλμ. από τον Άγιο Γεώργιο. Γνωστό και ως Άγιος Κωνσταντίνος, είναι το ένα από τα τρία χωριά που παλαιότερα έφεραν το όνομα Καψη, η Μεγάλη Κάψη, η Μεσαία Κάψη και η Πέρα Κάψη (σημερινός Τυμφρηστός).Είναι ένα από τα διαμερίσματα του δήμου που βρίσκεται σε υψόμετρο 500 μ. δίπλα στον Καψιώτικο ποτάμι (ένα κλάδο του Σπερχειού ποταμού) με υπέροχη φυσική ομορφιά, όπου θεόρατα πλατάνια και ιτιές καλύπτουν ολόκληρη την κοίτη του ποταμού και σκιάζουν τον εθνικό δρόμο και από τις δύο πλευρές.
Το Νεοχώρι βρίσκεται κι αυτό σκαρφαλωμένο στον Τυμφρηστό.Αφήνοντας την οδό Λαμίας –Καρπενησίου στο 51 χλμ και ανηφορίζοντας, δεξιά προς Μεγ. Κάψη, Μερκάδα, Μαυρίλο, σε υψόμετρο 800 μ. και σε απόσταση 70 χλμ από την Λαμία φτάνει κανείς σχεδόν σε αδιέξοδο, στην πλατεία του Νεοχωρίου. Ένα από τα γραφικότερα χωριά του δήμου Αγ. Γεωργίου, το Νεοχώρι βρίσκεται κυριολεκτικά στη σκιά του όρους «Τυμφρηστός», καταμεσής στο πράσινο, εκεί που οι καστανιές και τα έλατα μεγαλώνουν πλάϊ-πλάϊ.Όποιος δεν επιθυμεί την επιστροφή από τον ίδιο δρόμο μπορεί να ακολουθήσει χωματόδρομο 3 χλμ περίπου και να φτάσει στο Αϊ Λιά, στο δρόμο που ενώνει το Καρπενήσι με την Καρδίτσα.
Το Παλαιόκαστρο απέχει από την έδρα του Δήμου, τον Άγιο Γεώργιο 11 χλμ.. Βρίσκεται απέναντι από το Δίκαστρο, στην διαδρομή που οδηγεί στους από την έδρα του δήμου στο δήμο Φουρνά του Νομού Ευρυτανίας. Κείτεται λίγα χιλιόμετρα πριν από τον δρόμο που διασχίζει τον ανατολικό αυχένα του Βελουχιού και κορυφογραμμή - κορυφογραμμή οδεύει προς τον Νομό Καρδίτσας. Διαφεντεύει μια ανοδική διαδρομή με αρκετές στροφές αλλά σπάνιας ομορφιάς που εύκολα φέρνει τον επισκέπτη στο στέκι του «ταρζάν». Η ονομασία του χωριού παραπέμπει σε αρχαιολογικούς χώρους που όμως ουδέποτε ερευνήθηκαν.
Το χωριό Περίβλεπτο είναι ένα διαμέρισμα του Δήμου Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού που το συναντά κανείς μετά το Δίκαστρο.Έχει υψόμετρο 859 μ. και απέχει 65 χλμ από τη Λαμία και 17 από την έδρα του δήμου στον Άγ. Γεώργιο.Κουρνιασμένο στις πλαγιές ενός λόφου, περιβάλλεται από πανέμορφες γραφικές λοφοκορφές που δικαιώνουν το όνομά του. Η διαδρομή από τον Άγιο Γεώργιο είναι μοναδική, καθώς περνάει από κατάφυτες χαράδρες και βουνά έχοντας ταυτόχρονα μοναδική θέα στο όρος Βελούχι.
Η Πιτσιωτά είναι ένα μικρό χωριό στα ΒΔ του νομού Φθιώτιδας και ανήκει στον «Καποδιστριακό» δήμο του Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού. Η διαδρομή από την έδρα του δήμου είναι ανοδική με αρκετές στροφές μα συνάμα πολύ όμορφη.Βρίσκεται πολύ κοντά στα σύνορα με τους νομούς Ευρυτανίας και Καρδίτσας, δίπλα από το Περίβλεπτο, σε απόσταση 22 χλμ από την έδρα του δήμου, 70 χλμ από τη Λαμία και 49 από το Καρπενήσι.Είναι χτισμένο σε υψόμετρο είναι 780μ., στις νότιες πλαγιές του κατάφυτου όρους Λυκομνήματα, πολύ κοντά στο βουνό του Τυμφρηστού (Βελούχι).
Η Πτελέα είναι το ένα από τα τρία πεδινά χωριά του δήμου Αγ. Γεωργίου Τυμφρηστού (τα άλλα δύο είναι ο Άγιος Γεώργιος και η Βίτωλη), κτισμένο κατά μήκος της εθνικής οδού Λαμίας Καρπενησίου και από τις δύο πλευρές.Είναι το δεύτερο διαμέρισμα του δήμου που συναντά κανείς πηγαίνοντας από τη Λαμία προς το Καρπενήσι, σε απόσταση 43 χλμ από την Λαμία και μόλις 5 χλμ πριν τον Άγιο Γεώργιο. Βρίσκεται σε υψόμετρο 260 μ. κτισμένο σε δύο λόφους, ακριβώς δίπλα στο Σπερχειό ποταμό, όπου υπάρχει και νερόμυλος εν λειτουργία.
Ο Αγιος Γεώργιος (υψομ.365μ, Κατ.921) αποτελεί έδρα του Δήμου Αγίου Γεωργίου Τυμφρηστού. Μια κωμόπολη πάνω στον άξονα της Εθνικής οδού Λαμίας –Καρπενησίου (47ο χλμ.), αποτελείται από τρεις γειτονιές (μαχαλάδες).
Το κτίριο του Γυμνασίου-Λυκείου με τον όμορφο περιβάλλοντα χώρο, τα υπό κατασκευή κτίρια του Ξενώνα και του Αγροτικού Πολυδύναμου Ιατρείου, δίπλα στο Σπερχειό, δένουν αρμονικά τη φύση με την παροχή υπηρεσιών.
Η κεντρική συνοικία με την πετρόχτιστη εκκλησία προς τιμή του πολιούχου Αγίου Γεωργίου (1923) τα καταστήματα με τα παραδοσιακά λουκάνικα, οι καφετέριες, τα καφενεία, αλλά και τα υπόλοιπα καταστήματα κάνουν τον Αγιο Γεώργιο ένα μικρό αστικό κέντρο. Εδώ ο επισκέπτης θα βρει ότι θελήσει. Εδώ θα σταματήσει υποχρεωτικά όποιου ο προορισμός είναι για Ευρυτανία (Καρπενήσι –Φουρνά-Αγια Τριάδα) αλλά και για τα επόμενα χωριά του δήμου, προκειμένου να κάνει τις προμήθειες του για το διάστημα της παραμονής του στην περιοχή.
Το Δημαρχείο, το Μαθητικό Κέντρο, η κεντρική Πλατεία με το άγαλμα του αρματοδρόμου Αχιλλέα, το γήπεδο του «Κεραυνού» της ποδοσφαιρικής ομάδας του Αγ. Γεωργίου, το αεροπλάνο και η παιδική χαρά μας οδηγούν στην άλλη συνοικία της κωμόπολης. Εδώ θα συναντήσει ο επισκέπτης την παλιά αγορά της περιοχής. Στην έξοδο αριστερά ο νερόμυλος του Γόνη.
Ο Αγιος Γεώργιος προήλθε από τρεις οικισμούς κυριότερος αυτός της Ζιώψης (σώζονται ακόμη σε καλή κατάσταση αρκετές κατοικίες με τα πανύψηλα πλατάνια στο κέντρο του οικισμού και τις πέτρινες βρύσες με το γάργαρο νερό). Μετά τη διάνοιξη του δρόμου Μακρακώμης -Καρπενησίου το 1884 άρχισε σταδιακά και η συγκέντρωση των κατοίκων στον σημερινό Αγιο Γεώργιο και ολοκληρώθηκε το 1923.
Στο σημείο που βρίσκεται σήμερα η κεντρική συνοικία του Αιγιώργη παλαιότερα λειτουργούσαν πανδοχεία (χάνια) για την διανυκτέρευση των οδοιπόρων. Κυριότερο αυτό των Γιωργανταίων, όνομα από το οποίο προήλθε και η παλαιότερη ονομασία του Αιγιώργη, «Γιωργανταίικα».
Στα Διπόταμα, συμβολή των δύο μεγάλων παραποτάμων του Σπερχειού, Καψιώτη και Παλιοκαστρίτη δόθηκαν πολλές μάχες κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του ΄21 καθώς και κατά τη διάρκεια της Εθνικής Αντίστασης 1941-1944.
Ακολουθώντας τον κύριο οδικό άξονα Λαμίας – Καρπενησίου, ο επισκέπτης μπορεί να σταματήσει για καφέ ή φαγητό στα Χάνια Πλατανιά και Πανέτσου.
ΙΣΤΟΡΙΑ - ΜΝΗΜΕΙΑ - ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ.
Άξιο ενδιαφέροντος είναι το σύμπλεγμα του Aρματοδρόμου Aχιλλέα στην πλατεία τoυ Aγ. Γεωργίου.»
Oι μπαρουτόμυλοι του Mαυρίλου: έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην επανάσταση του 1821, εφοδιάζοντας τους Έλληνες οπλαρχηγούς με μαύρη ύλη. Στο χωριό, στα χρόνια της τουρκικής σκλαβιάς, λειτουργούσαν 12 μπαρουτόμυλοι. (Έχει γίνει αναστήλωση του Μπαρουτόμυλου).» Άγιος Δημήτριος Mαυρίλλου: Έξοχο έργο βυζαντινής τέχνης (17ος αι.) με ξυλόγλυπτο τέμπλο, άμβωνα, δεσποτικό, προσκυνητάρια και δυο ψαλτήρια κεντημένα με φίλντισι.»
Δίκαστρο: βρίσκεται ανάμεσα σε δυο κάστρα νεολιθικής εποχής, ερείπια των οποίων διασώζονται μέχρι σήμερα. Λειτουργεί λαογραφικό μουσείο.»
Παλαιόκαστρο: Διατηρούνται ερείπια από αρχαίο ισχυρό τείχος.»
Mεγάλη Kάψη: Eδώ βρίσκουμε το δασικό χωριό στη θέση "Λιβαδάκι", έκτασης 16 στρεμμάτων με 20 ξύλινα σπίτια και ένα εστιατόριο.Oι εκκλησίες της περιοχής παρουσιάζουν μεγάλο ιστορικό ενδιαφέρον.» Στη θέση "Άγιοι Aπόστολοι" στη Mερκάδα, όπου υπάρχει και η ομώνυμη εκκλησία, γίνεται το "Aντάμωμα των Σαρακατσαναίων".
Aγία Tριάδα Mεγάλης Kάψης: Kτίστηκε το 1749 και είναι βασιλικού ρυθμού.»
Άγιος Δημήτριος Παλαιοκάστρου: Aπό τις παλαιότερες εκκλησίες με αξιόλογο τέμπλο και εικόνες σπάνιας βυζαντινής τέχνης.
Πολλά μονοπάτια οδηγούν στον Tυμφρηστό με τις πλούσιες σοδειές σε κάστανα, καρύδια και μήλα.
Στη Λελούδα Mερκάδας, συναντάμε την άγρια χλωρίδα με την πολύχρωμη βλάστηση.