Coturnix Coturnix

Columba palumbus.

Αρνί στη λαδόκολλα.

ΓΚΙΟΥΛΜΠΑΣΙ (Αιτωλική συνταγή)

Υλικά:

1 μπούτι αρνίσιο 500 γρ.

Κεφαλοτύρι τριμμένο

Αλάτι, πιπέρι, ρίγανη, μπαχάρι

4 φύλλα λαδόκολλας

1 λεμόνι

6 σκελίδες σκόρδο

Εκτέλεση:

Πλένω καλά το κρέας, και το αλείφω καλά με το χυμό λεμονιού. Το χαρακώνω με το μαχαίρι, μπήγω τις σκελίδες σκόρδο και το βουτυρώνω. Στη συνέχεια, φτιάχνω το μείγμα με λεμόνι, αλάτι, πιπέρι, ρίγανη, μπαχάρι, και περιχύνω καλά το κρέας. Βουτυρώνω τη λαδόκολλα ακουμπάω πάνω της το μπούτι και από πάνω βάζω το τυρί. Τυλίγω καλά διπλώνοντας τα πλαϊνά και δένω σφιχτά με σπάγκο λιναρένιο. Τοποθετώ το κρέας σε ταψί και ψήνω στο φούρνο για περίπου 2 ώρες στους 180-200 βαθμούς κελσίου. Όταν το βγάλω από το φούρνο, χαράζω τη λαδόκολλα σταυρωτά να ανοίξει και το σερβίρω σε πιατέλα όπως είναι.

ΤΑΣΩ.

Κώστας Χατζόπουλος - Τάσω

Publish at Scribd or explore others: School Work Humanities Literature-Fiction

Αράκυνθος Μεσολογγίου.

Από εδώ πέρασαν οι ήρωες της Εξόδου...

ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΦ. ΤΣΙΠΗΡΑΣ ΒΗΜΑ Κυριακή 5 Απριλίου 1998

Απαιτούμενος χρόνος: Ενα Σαββατοκύριακο από την Αθήνα, Παρασκευή - Σάββατο - Κυριακή από Θεσσαλονίκη
Καταλληλότερες εποχές: Ανοιξη, στην επέτειο της ηρωικής εξόδου (10-11 Απριλίου), αλλά και φθινόπωρο και χειμώνα, για μία από τις πιο ρομαντικές και ερωτικές πόλεις της Ελλάδας: το Μεσολόγγι!
Πρόσβαση / επιστροφή: Η ιερή πόλη του Μεσολογγίου, 30 λεπτά οδήγηση, δυτικά του Αντιρρίου, τρεισήμισι περίπου ώρες συνολικά από την Αθήνα. Από Θεσσαλονίκη μέσω Λαμίας, Αμφισσας, Ναυπάκτου.
Διανυκτερεύσεις: Στο Μεσολόγγι και εναλακτικά στο Αγρίνιο.

Φαγητό: Εξαιρετικής ποιότητας ταβέρνες στο Μεσολόγγι και στο Αιτωλικό, με κουζίνα φυσικά βασισμένη στα ψάρια.
Εξοπλισμός: Κιάλια (και για την παρατήρηση των πουλιών!), νερό, ελαφρά παπούτσια περπατήματος, ένα μεγάλο μαχαίρι για το κόψιμο των κλαριών του πυκνού σε βλάστηση μονοπατιού.
Σήμανση μονοπατιού: Καλά χαραγμένο και σηματοδοτημένο από τον καθηγητή του ΤΕΙ Μεσολογγίου Φάνη Βορεινάκη, τον άνθρωπο που ανακάλυψε το μονοπάτι της εξόδου!
Δυσκολίες: Εύκολη πεζοπορική διαδρομή, με εξαιρετική όμως ιστορική αλλά και οικολογική αξία.
Εναλλακτικές δραστηριότητες:
α) Ιστορικός τουρισμός: ειλικρινά πιστεύω ότι το μονοπάτι αυτό, που πότισαν με το αίμα και με το θάρρος τους οι εξοδίτες, αποτελεί σημαντικό κομμάτι της εθνικής μας κληρονομιάς και οφείλει η πολιτεία άμεσα να το προστατεύσει από τεχνικά έργα (διανοίξεις δρόμων κλπ.) που πιθανόν να το καταστρέψουν και να το αναδείξει επιτρέποντας σε χιλιάδες συνέλληνες να το περπατήσουν ακολουθώντας τα χνάρια του Γολγοθά των νεομαρτύρων του 1826 (με την από 15.1.1998 απόφαση της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδας, οι εξοδίτες ανακηρύχθηκαν νεομάρτυρες).
Η αποκάλυψή του αποτελεί σημαντική ιστορική ανακάλυψη του Φάνη Βορεινάκη, που με προσωπικό κόπο και μεράκι κατάφερε να βρει τον χαμένο κρίκο της ηρωικής εξόδου.
β) Παρατήρηση της φύσης: φυσικά στην πανέμορφη λιμνοθάλασσα της «πλέουσας πλατείας» του Μεσολογγίου. Στην Κλείσοβα και στην Τουρλίδα, στα λασποτόπια, στις αλμυρήθρες και στις αμμοθίνες, μπορεί κανείς να παρατηρήσει (με κιάλια!) δεκάδες σπάνια είδη της ελληνικής ορνιθοπανίδας· τσικνιάδες, κορμοράνοι, πελεκάνοι (pelecanus onocrotalus και p. crispus), χουλιαρομύτες, αγριόχηνες, θαλασσαετοί (haeliactus albicilla), συνολικά 226 είδη πουλιών διαχειμάζουν ή μένουν όλο τον χρόνο εδώ!
Μην ξεχάσετε:
* Αν διαθέτετε περισσότερες ημέρες, να επισκεφθείτε το δέλτα του Αχελώου, δυτικά του Νεοχωρίου, και τις αρχαίες Οινιάδες. Τις βυζαντινές σκήτες και τις αναρριχητικές διαδρομές της Βαράσοβας.
* Να επισκεφθείτε, οπωσδήποτε, μερικά μόλις χιλιόμετρα ΒΔ. του Μεσολογγίου, τα ερείπια της αρχαίας Πλευρώνας, που ιδρύθηκε στα 234 π.χ. σε μια πλαγιά του Αράκυνθου (Κάστρο Κυρα-Ρήνης). Δυστυχώς ούτε μία ενημερωτική πινακίδα δεν υπάρχει στον δρόμο και τον εκπληκτικό αυτό τόπο τον επισκέπτονται σήμερα μόνο αρχαιοκάπηλοι...
* Να διαβάσετε το πολύ καλό βιβλίο της Σούλας Αλεξανδροπούλου για τα Μονοπάτια των αρχαίων Αιτωλών αλλά και τον τρίτο τόμο της Ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης (με μεταγλώττιση στην απλή νεοελληνική) που αναφέρεται στη 2η πολιορκία του Μεσολογγίου (εκδόσεις Α.Α. Λιβάνη - Νέα Σύνορα).
* Να αγοράσετε τον μοναδικά αξιόπιστο χάρτη των Road Editions για τη Στερεά Ελλάδα, που περιλαμβάνει και την περιοχή του Αράκυνθου.
* Να ακούσετε τον διπλό δίσκο του Γιάννη Μαρκόπουλου, με τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Διονυσίου Σολωμού.
* Να διαμαρτυρηθείτε για τη συνεχιζόμενη σφαγή της ελληνικής ορνιθοπανίδας της λιμνοθάλασσας από τους έλληνες κυνηγούς αλλά και για τους τόνους σκουπιδιών που έχει πετάξει ο Δήμος Μεσολογγίου στις όχθες της Κλείσοβας.
* Να επισκεφθείτε το Δημοτικό Μουσείο αλλά και την πολύ καλή Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης των Χρ. και Σ. Μοσχανδρέου.
Περιγραφή διαδρομής:
«Το χάραμα,
επήρα του ήλιου τον δρόμο,
κρεμώντας την λύρα, την δίκαι η στον ώμο,
κι όπου χαράζει έως όπου βυθά,
τα μάτια μου δεν είδαν,
τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι...»
έγραψε ο μεγάλος Ζακυνθινός Διον. Σολωμός και εγώ ταπεινός πεζοπόρος δεν θυμάμαι, φίλες και φίλοι αναγνώστες, να έχω συγκινηθεί περισσότερο, αυτά τα 26 χρόνια που περπατώ στα ελληνικά βουνά, από όσο συγκινήθηκα περπατώντας στο μονοπάτι της εξόδου.
Μεσολόγγι λοιπόν και με ΝΑ. κατεύθυνση βγαίνουμε από την πύλη της εξόδου και μέσω του αμπελιού του Ριζοκότσικα κατευθυνόμαστε σε 9 χλμ. περίπου (2 ώρες περπάτημα) στο ιστορικό μονοπάτι του Αϊ-Συμιού. (Δυστυχώς είναι τέτοια η ανάπτυξη και η έλλειψη σεβασμού των συγχρόνων συνελλήνων, που αυτό το πρώτο τμήμα γίνεται μέσα σε σκουπίδια, σε μπάζα και σε μπετονένια ακαλαίσθητα κτίρια).
Στον Αϊ-Συμιό κατάφερε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κασομούλη, να φθάσει μόνο μία από τις 3 φάλαγγες της εξόδου, με αρχηγούς τους Μακρή και Τζαβέλλα, και εκεί, ενώ περίμεναν ότι θα τους βοηθούσαν κάποιοι οπλαρχηγοί που είχαν έρθει για να πραγματοποιήσουν αντιπερισπασμό στους Τουρκοαιγύπτιους, εξαιτίας εσωτερικών ερίδων (από αυτές που ταλανίζουν, δυστυχώς, τη φυλή μας...), δεν ήρθαν και οι εξοδίτες βρήκαν πολυάριθμους Αλβανούς υπό τον Μουσταήμπεη και έπαθαν τα πάνδεινα καταδιωκόμενοι ακόμη και πάνω στο βουνό.
Στη διάρκεια των μαχών (με χιλιάδες τους νεκρούς) σώθηκαν μόνο 1.300 άνδρες, 7 γυναίκες και 3-4 παιδιά, όπως γράφει ο Σπ. Τρικούπης, περπατώντας όλη τη νύχτα και φθάνοντας τα ξημερώματα στην κορυφή του βουνού σε κακή κατάσταση από τις ταλαιπωρίες, την πείνα και τον κόπο.
Στα βήματα των αγωνιστών...
Από το 1826 ως σήμερα κανένας δεν μπήκε στον κόπο να ανακαλύψει το πώς σώθηκαν τα ζωντανά φαντάσματα του έπους του Μεσολογγίου.
Γιατί, αν και στην πόλη είχαν τείχη και χαρακώματα να διαβούν, την πραγματική έξοδο την έκαναν εδώ, μέσα στην άγρια φύση.
«Χάσμα σεισμού 'που βγάν' ανθούς / και τρέμουν 'ς τον αέρα....» είναι ο Αράκυνθος (ή Ζυγός), ένα εκτεταμένο ορεινό συγκρότημα, με μέγιστο υψόμετρο μόλις 984 μ., με τη νότια όμως όψη του, βραχώδη και κατάφυτη, να φράζει στα Β. το Μεσολόγγι και τις λιμνοθάλασσές του.
Αυτόν τον Αράκυνθο έπρεπε να διαβούν η εξοδίτες για να σωθούν. Ας δούμε πώς. Από τη Μονή του Αϊ-Συμιού (υψόμετρο 200 μέτρα), ακολουθώντας με ΒΔ. κατεύθυνση έναν δασικό δρόμο, περνάμε από ένα αλσύλλιο, έναν τεραστίων διαστάσεων σταυρό, σε τρίστρατο, κατευθυνόμαστε εντελώς δεξιά, αποκτούμε θέα της λιμνοθάλασσας και σε 20 λεπτά περίπου, στα 300 μ. υψόμετρο, σε ένα πλάτωμα, συναντάμε στα δεξιά μας τα πρώτα κόκκινα σημάδια της σηματοδότησης και ακολουθούμε το μονοπάτι που εγκαταλείπει τον δρόμο και «χώνεται» μέσα στη μεσογειακή μακία. Ανηφορίζουμε μια σάρα και σε 20 λεπτά, κόβοντας με μια χαντζάρα τα κλαριά που φράζουν το πέρασμα, φτάνουμε στους λιθοσωρούς 2 ιστορικών ταμπουριών.
Από εδώ και επάνω η καρδιά μας κτυπάει έντονα. Γύρω μας αισθανόμαστε την αόρατη παρουσία των νεκρών εξοδιτών να κατευθύνει τα βήματά μας.
Το μονοπάτι δεν είναι ένα απλό μονοπάτι αλλά ένα λιθόστρωτο, από αυτά που χρησιμοποιούσαν οι Αρχαίοι Αιτωλοί, το οποίο και είχε κλειστεί μέσα στην οργιαστική βλάστηση Κύριος είδε για πόσες δεκαετίες.
Και τα ταμπούρια αυτά ήταν αυτά που χρησιμοποίησε η «έξωθεν βοήθεια» για να κτυπήσει τους Αλβανούς και να σώσει τους εξοδίτες.
Δεκαπέντε επιπλέον λεπτά περπάτημα και είμαστε στην κορυφογραμμή του Αράκυνθου με φοβερή θέα 360 μοιρών γύρω γύρω.
Στα Ν. φαίνεται το Μεσολόγγι, στα Α. η Βαράσοβα, στα Β. η Δερβέκιστα, προς την οποία και κατηφόρισαν οι εξοδίτες για να σωθούν.
Ειλικρινά είναι από τους ωραιότερους τόπους που έχω συναντήσει και περπατήσει στη ζωή μου.
Αν ακόμη υπάρχει ένα ελάχιστο δείγμα ευαισθησίας σε αυτόν τον τόπο, αύριο κιόλας, μετά τη δημοσίευση αυτού του άρθρου, το υπουργείο Γεωργίας θα πρέπει να κηρύξει αμέσως τον Αρακυνθο Εθνικό Δρυμό για να τον προστατεύσει και, αφού το μονοπάτι διανοιχθεί και άλλο και συντηρηθεί, όλα τα σχολεία της επικράτειας θα πρέπει να έρθουν εδώ και να το περπατήσουν.
«Παράμερα στέκει, ο άνδρας και κλαίει
αργά το τουφέκι, σηκώνει και λέει:
Σε τούτο το χέρι τι κάνεις εσύ;
Ο εχθρός μου το 'ξέρει πως μου είναι βαρύ....»
Το καριοφίλι, ο περίφημος λιάρος, του αρματωλού του Ζυγού και στρατηγού Δημητράκη Μακρή, που οδήγησε τη φάλαγγα των εξοδιτών προς τη σωτηρία, ζει όμως σήμερα στο Μουσείο του Μεσολογγίου και σας περιμένει, φίλες και φίλοι αναγνώστες, μετά το περπάτημα στο μονοπάτι, για να ριγήσετε και εσείς μπροστά του όπως ρίγησα και εγώ, για τους ελεύθερους πολιορκημένους της πολιτείας της λιμνοθάλασσας...

ΔΑΣΟΣ ΑΡΑΚΥΝΘΟΥ

Φαράγγι Κλεισούρας.

Αιτωλικά Φαράγγια.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΣΤΕΝΩΝ ΕΥΗΝΟΥ

Το φαράγγι αυτό σχηματίζεται στον άξονα Α-Δ κατά μήκος της ροής του Άνω Ευήνου. Στις βόρειες πλαγιές του συναντούμε το χωριό Κλεπά, ενώ στις νότιες τα χωριά Περδικόβρυση και Κρυονέρια. Το φαράγγι διέτρεχε ιστορικό μονοπάτι, πέρασμα από τα χωριά της Αποδοτίας προς τα βόρεια απώτερα χωριά της Ναυπακτίας και την Ευρυτανία. Η διάβαση του Ευήνου γινόταν από γεφύρι. Σώζεται σήμερα το μονότοξο πετρογέφυρο των Στενών, χρισμένο κάπου στα τέλη του 19ου αιώνα. Δρόμοι πρόσβασης στο φαράγγι δεν υπάρχουν. Ο μοναδικός δρόμος που το προσεγγίζει είναι ο ασφάλτινος επαρχιακός μεταξύ Περδικόβρυσης – Κλεπάς. Από τη νεόδμητη γέφυρα του Ευήνου που διέρχεται ο δρόμος, μπορούμε με μία ως μιάμιση ώρα ποταμοπορείας να φτάσουμε στο γεφύρι στο μέσον του φαραγγιού. Η ομορφιά της αδιατάρρακτης εκεί φύσης θα ανταμείψει τον κόπο μας.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΠΑΝΤΑ ΒΡΕΧΕΙ

Πρόκειται για εντυπωσιακό φυσικό σχηματισμό στον οποίο καταλήγει σχετικά κακής βατότητας δρόμος. Όμως, η ομορφιά και η αγριάδα του τοπίου αποζημιώνουν τους φυσιολάτρες επισκέπτες του, που είναι αρκετοί κατά τους θερινούς μήνες. Ο Κρικελλιώτης, το μικρό ποτάμι που πηγάζει βόρεια του χωριού Κρίκελλο, ρέει εδώ μέσα σε στενή κοιλάδα με απότομες δασωμένες πλαγιές και γκρεμνά. Ένα τμήμα της ροής του, μεταξύ των χωριών Ροσκά και Ψιανά, διέρχεται μέσα από στενό φαράγγι με κάθετους βράχινους τοίχους, μεγάλου υψομέτρου κατά τόπους. Η νότια πλευρά του φαραγγιού είναι η απόληξη της κορυφής Πλατανάκι, ένα απότομο και δυσπρόσιτο σχετικά βουνό, με μεγάλες κλίσεις, σκοτεινές ρεματιές και πυκνά ελατοδάση, το οποίο ανήκει στο συγκρότημα του Παναιτωλικού. Η βόρεια πλευρά είναι η απόληξη του βουνού Καλλιακούδα. Σε αυτή την πλευρά ρέουν πολλά νερά προς το φαράγγι, τα οποία πέφτουν απότομα και από ύψος μέσα σε αυτό. Μέρος τους σκορπίζει στον αέρα, γίνεται ψιχάλες και δροσοσταλίδες. Σε ένα στενό τμήμα του φαραγγιού, τα νερά του Κρικελλιώτη έχουν διαβρώσει μέσα στο γεωλογικό χρόνο τα παράπλευρα της κοίτης βράχια κι έχουν δημιουργήσει ένα είδος χαγιατιού, όπως στις ανοιχτές οροφοσπηλιές. Πάνω από αυτό κυλούν πολλά νερά προς το φαράγγι, χτυπούν στα βράχια και στάζουν από όλο το μήκος της οροφής. Σε όλο αυτό το μήκος της κοίτης, πάντα βρέχει, παρά τη μειωμένη ροή κατά την καλοκαιρινή περίοδο. Η ποταμοπορεία μέσα από την κοίτη είναι σχετικά εύκολη και για τους μη μυημένους και είναι σχετικά σύντομη. Η ευκολότερη πρόσβαση στην περιοχή αυτή γίνεται από το χωριό Ροσκά, στο οποίο φτάνουμε από τη Δομνίστα. Πρόσβαση δύναται να έχουμε και από την ορεινή διάβαση της Καλλιακούδας, αλλά με πιο δύσκολο δρόμο.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΠΟΡΟΥ

Πρόκειται για φαράγγι που συναντούμε στο κάτω ρου του Ευήνου, με προσανατολισμό Β-Ν Από τα βόρεια έχουμε πρόσβαση σε αυτό από τον οικισμό Πόρος Ριγανίου. Από εκεί μπορούμε να βαδίσουμε τμήμα του φαραγγιού πάνω σε παλαιό, λιθόκτιστο κατά τμήματα μονοπάτι, παράλληλο του ποταμού. Το μονοπάτι έχει φθαρεί και δεν δύναται σήμερα να ολοκληρωθεί η διαδρομή, η οποία τελικά θα κατέληγε στην έξοδο του φαραγγιού, βόρεια από τον οικισμό Χάνι Μπανιά. Το φαράγγι πλαισιώνουν οι κορυφές του όρους Ριγάνι στα ανατολικά και του όρους Ανάληψη στα δυτικά. Στο πρώτο συναντούμε το γραφικό ορεινό χωριό Ριγάνι (πρώην Βρώστιανη) πάνω σε μικρό οροπέδιο. Στο δεύτερο, την Ανάληψη, συναντούμε το επίσης γραφικό χωριό της Ανάληψης (πρώην Δερβέκιστα) και την ιστορική μονή Προδρόμου Δερβεκίστας. Ο καλύτερος και απολαυστικότερος τρόπος διέλευσης του φαραγγιού είναι με βάρκα rafting ή canoe-κayak, μέσω των εταιριών που προσφέρουν σχετικές υπηρεσίες στον οικισμό Χάνι Μπανιά της Βλαχομάνδρας.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΚΑΚΑΒΟΥ (ΚΟΤΣΑΛΟΥ)

Κάκαβος λέγεται ο μεγάλος παραπόταμος του Ευήνου Κότσαλος στο πρώτο ήμισυ της ροής του. Πηγάζει από την περιοχή της Άνω Χώρας, την Τσεκούρα και την Ομάλια. Στο μέσον της διαδρομής του το ποτάμι διέρχεται από στενό φαράγγι. Την διαδρομή μέσα στο φαράγγι ακολουθεί το μονοπάτι (παλαιός δρόμος) που ενώνει τα χωριά Άνω Χώρα και Αμπελακιώτισσα, βατό σήμερα, με σήμανση, πορεία 2 ως 2,5 ωρών. Η διαδρομή διέρχεται από πυκνό ελατοδάσος και χαμηλότερα από δάσος μεγάλων πουρναριών, αριών και πλατάνων. Περνά από παλαιούς νερόμυλους στην περιοχή κάτω από την Αμπελακιώτισσα και από τις παλαιές πεζούλες (ζαγάδες τοπικά), δηλαδή τα χωράφια του χωριού. Στο ποτάμι ζουν ακόμη λιγοστές ορεινές πέστροφες και τα ενδημικά στη δυτική Ελλάδα ψάρια δροσίνες και χαμοσούρτια. Παρουσία έχει επίσης και η βίδρα.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΣΚΑ

Ο Σκάς είναι χείμαρος που διασχίζει τα βουνά της Κάτω Ναυπακτίας. Ρέει μεταξύ του όρους Ριγάνι (1469μ.) και του συμπλέγματος κορυφών στα ΒΔ της Ναυπάκτου που ξεπερνούν για λίγο τα 1.000 μέτρα, όπως ο Προφήτης. Ηλίας, το Παληόκαστρο, η Κούτρα και η Τσοκάνα. Έχει πηγές μόνιμης ροής ψηλά στις ορεινές ρεματιές, όμως χαμηλότερα η κοίτη του μέσα στο φαράγγι είναι ξερή και γεμάτη κροκάλες. Όμως με τις έντονες βροχοπτώσεις κατεβάζει μεγάλους όγκους νερού και γίνεται ορμητικός κι επικίνδυνος χείμαρρος. Οι πηγές του βρίσκονται στην αφετηρία δύο μεγάλων ρεματιών, στην περιοχή των χωριών Νιόκαστρο και Άνω Μαμουλάδα αντίστοιχα. Κοντά στη θέση συμβολής των δύο ρεμάτων, συναντούμε διαδοχικούς εντυπωσιακούς καταρράκτες που ρέουν σε μικρά βάραθρα που σχημάτισε η διάβρωση του νερού. Λίγο ψηλότερα συναντούμε οχυρό λιθόκτιστο από την περίοδο των Ενετών. Ανέκαθεν το φαράγγι αποτελούσε πέρασμα από τη Ναύπακτο προς τα ορεινά του Βενέτικου και τα Κράβαρα. Το μονοπάτι αυτό είναι βατό σήμερα και ιδανικό για ορειβατικές πορείες. Στις δυτικές πλαγιές του φαραγγιού συναντούμε την ιστορική μονή του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου, με πρόσβαση από το χωριό Βομβοκού. Στις ανατολικές πλαγιές συναντούμε τον αρχαιολογικό χώρο «Ασκληπείον εν Κρούνοις», με πρόσβαση μόνο πεζή από την περιοχή του χωριού Σκάλα ή μέσω του μονοπατιού στο φαράγγι.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΜΟΡΝΟΥ

Το φαράγγι αυτό σχηματίζεται μεταξύ του βουνού Μακρυνόρος (περιοχή Αποδοτίας) και του βουνού Άγιος Αρσένιος (περιοχή Ευπαλίου). Μέσα σ’ αυτό ρέει ο ποταμός Μόρνος (αρχαίος Δάφνος). Η περιοχή αποτελούσε ανέκαθεν πέρασμα από τη Ναυπακτία προς τη Δωρίδα, αλλά και από την παράκτια περιοχή προς αρκετά χωριά της ορεινής ενδοχώρας, όπως το Καταφύγιο, η Αναβρυτή, η Κεντρική κ.ά.. Από εδώ πέρασε το 267π.Χ. εκστρατευτικό σώμα από περίπου 30.000 Γαλάτες, τότε που επέδραμαν στον ελληνικό χώρο, ώσπου λίγο αργότερα αποδεκατίστηκαν από ενωμένες ελληνικές δυνάμεις υπό την αρχηγία των Αιτωλών, στη θέση Κοκκάλια, στα βόρεια όρια του Δήμου Δομνίστας στην Ευρυτανία. Πάντα εδώ υπήρχε γεφύρι διάβασης. Στις μέρες μας σώζεται το εξαιρετικό λιθόκτιστο μονότοξο Κεφαλογέφυρο, χτισμένο μέσα στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Πυκνή βλάστηση καλύπτει τις πλαγιές γύρω από το φαράγγι με κυριαρχία ειδών της μεσογειακής μακκίας. Στις ανήλιαγες υγρές πλαγιές η βλάστηση αυτή έχει φτάσει στο μέγιστο βαθμό ωρίμανσης (φάση Climax). Εδώ συναντούμε πυκνό δάσος αιωνόβιων αριών, πουρναριών, φιλλύκια και γιγάντιες χνοώδεις βελανιδιές, ιδανικό βιότοπο για τα αγριογούρουνα. Στην βόρεια πλευρά του φαραγγιού υψώνονται στον ορίζοντα επιβλητικά τα γνωστά στη Ναυπακτία Αμορανίτικα βράχια. Εδώ πρόσβαση έχουμε από τα χωριά Γολέμι και Καταφύγιο, ενώ στη νότια πλευρά, μέσω μονοπατιού από το Τρίκορφο Δωρίδας.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΑΪ ΝΙΚΟΛΑ ΚΡΕΜΑΣΤΟΥ

Πρόκειται για ένα από τα τέσσερα φαράγγια που συναντούμε στο μεγάλο βραχώδες μέτωπο του ΝΔ Αράκυνθου, βορείως του Μεσολογγίου. Το φαράγγι έχει άνοιγμα προς την λιμνοθάλασσσα του Αιτωλικού και είναι εύκολα ορατό από την εθνική οδό, από το ύψος του οικισμού Χαλίκι, μετά το Κεφαλόβρυσο προς την Κλεισούρα. Τα περιβαλλοντικά δεδομένα του φαραγγιού αυτού είναι αντίστοιχα με αυτά του γειτονικού της Κλεισούρας. Πρόσβαση στο φαράγγι έχουμε από τον οικισμό Κεφαλόβρυσο, μέσω αγροτικού δρόμου αρχικά κι έπειτα με 20 λεπτά πεζοπορίας. Επίσης, στο άνω μέρος του φαραγγιού, από τον οικισμό Κάτω Αμπέλια, στο οροπέδιο των Ελληνικών. Εκεί φτάνουμε από αγροτικό δρόμο κι έπειτα για λίγο διάστημα πεζή, σε βράχινο μπαλκόνι πάνω από τα γκρεμνά, έχοντας μοναδική θέα προς το πολύπλοκο σύστημα υγροτόπων του Μεσολογγίου, την Δυτική Πελοπόννησο, την Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά, το Ξηρόμερο. Σε σπήλαιο στα κάθετα βράχια του φαραγγιού προσβάσιμο με μονοπάτι, συναντούμε το ξωκλήσι του Αι Νικόλα. Εκεί τα χρόνια του Βυζαντίου και της τουρκοκρατίας υπήρξε σημαντική ασκητική κοινότητα μοναχών.

ΦΑΡΑΓΓΙ ΚΛΕΙΣΟΥΡΑΣ

Μεγάλο εντυπωσιακό φαράγγι που τέμνει τον Αράκυνθο. Επιβλητικά κάθετα γκρεμνά ύψους 300 μέτρων υψώνονται στα πρανή του. Το διασχίζει η σημερινή εθν. Οδός Αντιρρίου – Ιωαννίνων. Κατά την προϊστορική εποχή, μέσω του φαραγγιού έβρισκαν διέξοδο τα νερά του γιγαντιαίου λιμναίου συστήματος που κάλυπτε όλες τις σημερινές πεδιάδες και λίμνες της περιοχής μεταξύ Μεκρυνείας – Αγρινίου – Αμφιλοχίας. Οι φερτές ύλες του Αχελώου σε συνδυασμό με γεωλογικές ανακατατάξεις πρόσχωσαν σημαντικό ποσοστό αυτής της μεγάλης λεκκάνης. Ο Αχελώος εκτονώνει τα νερά του τώρα δυτικότερα, ενώ από την παλαιά ενιαία λίμνη απέμειναν οι λίμνες Τριχωνίδα, Λυσιμαχία, Οζερός και Αμβρακία. Η περιβαλλοντική αξία του φαραγγιού παραμένει ιδιαίτερα μεγάλη, παρ’ ότι έχουν χαθεί από αυτό σπάνια αρπακτικά πουλιά που φώλιαζαν παλαιότερα στα βράχια του ή στα γύρω δάση, όπως ο Γυπαετός, ο Μαυρόγυπας, ο Βασιλαετός, ο Χρυσαετός και ο Σπιζαετός. Τα Όρνια που φωλιάζουν είναι σήμερα στα όρια της εξαφάνισης. Φωλιάζουν ακόμα βραχόφιλα είδη όπως οι Κάργιες, το Βραχοκιρκίνεζο, ο Γαλαζοκότσυφας, οι Βουνοσταχτάρες κ.ά. Στα γειτονικά του φαραγγιού δάση φωλιάζει ο Φιδαετός, το Ξεφτέρι, ο Δεντρογέρας και η Γερακίνα. Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η βλάστηση στο φαράγγι με την ύπαρξη συστάδων από γέρικες κουτσουπιές αριές, γάβρους και μελικουκιές. Μεγάλο είναι το ενδιαφέρον της χασμοφυτικής χλωρίδας (φυτά στις σχισμάδες των βράχων), με αποκορύφωση το τοπικό ενδημικό φυτό Centaurea niederi. Στα βόρεια του φαραγγιού υπήρξε η ομηρική πόλη Πυλήνη. Εκεί σήμερα συναντούμε τα απομεινάρια οχυρωματικού πύργου που λειτούργησε κατά την τουρκοκρατία – ενετοκρατία και λίγο βορειότερα τον οικισμό Φραγγουλαίϊκα. Στο μέσον του φαραγγιού υπάρχει σήμερα η μονή Ζωοδόχου Πηγής και η εκκλησία της Αγίας Ελεούσας σε οροφοσπηλιά απόκρημνου βράχου. Εκεί υπήρξε παλαιά σκήτη, στην οποία μόνασε ο Γιάννης Γούναρης (Ζούκας), ο οποίος έσωσε το Μεσολόγγι το 1822 κατά την 1η πολιορκία από τον στρατό του Ομέρ Βρυώνη. Στα γκρεμνά αναρριχάται απότομο μονοπάτι, βατό σήμερα, που οδηγεί μέσα από το φαράγγι ψηλότερα, στα υψίπεδα του Αράκυνθου, στους οικισμούς Κάτω Αμπέλια και Ελληνικά. Τμήμα των βράχων στα βόρεια είναι κατάλληλο για αναρρίχηση και έχουν ήδη διανοιχτεί σε αυτό ορισμένες διαδρομές από Έλληνες αναρριχητές.

ΛΟΙΠΑ ΦΑΡΑΓΓΙΑ

Πέραν των προαναφερόμενων, υπάρχουν ακόμη μερικά μικρά ή μεγάλα φαράγγια εντός της περιοχής παρέμβασης, το καθ’ ένα με τα δικά του ιδιαίτερα φυσικά χαρακτηριστικά κι ενδιαφέροντα. Άξια μνείας είναι δύο ακόμη φαράγγια στον Αράκυνθο. Το μεγάλο κι εντυπωσιακό του Παληαρόλακκα, σχισμένο βαθιά σε βάθος εκατοντάδων μέτρων, που ξεκινά από το ύψος του χωριού Μούσουρα και καταλήγει στους ελαιώνες πλησίον της εθν. οδού, μεταξύ Μεσολογγίου – Αιτωλικού. Επίσης, το φαράγγι του Κάκκαβου στο ύψος του χωριού Ρέτσινα, με στενό πέρασμα μέσα του, που οδηγεί σε μεγάλη οροφοσπηλιά. Στον Εύηνο, μόλις νότια του φράγματος του Αγ. Δημητρίου, που σχηματίζει την τεχνητή λίμνη του Ευήνου, το ποτάμι διέρχεται από μεγάλο φαράγγι μεταξύ των χωριών Καστανιά (Δήμου Πλατάνου) και Διπλάτανο (Δήμου Θέρμου). Φαράγγι επίσης σχηματίζεται σε τμήμα της ροής του Φονιορέματος, του παραπόταμου του Μόρνου, στο ανατολικά του χωριού Καταφύγιο. Εκεί συναντούμε επίσης δύο παλαιά πετρόχτιστα γεφύρια, που εξυπηρετούσαν την επικοινωνία με τα απέναντι χωριά Κοκκινοχώρι και Ασπριά. Μικρότερα φαράγγια σχηματίζονται σε παραπόταμους του Ευήνου όπως ο Κλινοβίτης στο ύψος του χωριού Νιοχώρι, στο ρέμα της Παπαδιάς – Λεπτοκαρυάς που καταλήγει στο μεγάλο ρέμα της Δρακόβρυσης, κοντά στο χωριό Ελευθέριανη.

Φραγκίστα.

Φιδάκια.

Παναγία Παναξιώτισσα Γαβρολίμνης.

Μια φωτογραφική ελεγεία για το Μεσολόγγι...

Της Ελενης Xωρεανθη

Γιώργος Ιω. Κοκοσούλας: «Μεσολόγγι, Ελεγεία».
Εκδόσεις «Αράκυνθος»,
Μεσολόγγι 2008.

Δεν είναι τυχαίο που σε μια επαρχιακή πόλη πραγματοποιούνται σήμερα μνημειώδεις εκδόσεις χωρίς να αποσκοπούν σε χρηματικά οφέλη, αλλά με σκοπό να συμβάλουν στην προβολή των ιστορικών μνημείων που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και το παρόν με το μέλλον λειτουργούν ως φορείς της ιστορικής μνήμης στη δημιουργία εθνικής συνείδησης μέσω της καλλιτεχνικής παράδοσης και δημιουργίας και του λαϊκού πολιτισμού. Στοιχείων που συναποτελούν την ταυτότητα και ατομικότητα μιας πόλης όπως το Μεσολόγγι, που είναι σύμβολο αυτοθυσίας και σημείο αναφοράς για την ανθρωπότητα και βοηθούν στην αυτογνωσία που συνεπάγεται αυτοεκτίμηση και χρέος όλων απέναντι σ’ αυτό που ονομάζομε Πατρίδα Ελλάδα και παραπέμπει στο ένδοξο παρελθόν μας για το οποίο κατά περίπτωση υπερηφανευόμαστε.
Δεν είναι τυχαίο που ένας ευπατρίδης συνταξιούχος του δημοσίου(;) επιχειρεί να αναδείξει τα μνημεία και τις ομορφιές που αποτελούν την ιδιαιτερότητα του τόπου του με φωτογραφικό υλικό, πραγματοποιώντας δαπανηρές καλλιτεχνικές εκδόσεις.
Αυτό το έργο κάνει ο γνωστός Μεσολογγίτης διανοούμενος συγγραφέας Γιώργος Κοκοσούλας με ένα λεύκωμα 180 σελίδων, ένα καλλιτεχνικό, εκδοτικό επίτευγμα, αφιερωμένο στη Ζακλίν Βουανιέ Μάρσαλ. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό μεγάλου σχήματος λεύκωμα που εκδόθηκε στο Μεσολόγγι από τις εκδόσεις Αράκυνθος, μια Ελεγεία για την Πολιτεία του Νερού και την Περικαλλέα Λίμνη. Περιέχει εκτός από τις έξοχες παλιές γκραβούρες, πλήθος καλλιτεχνικών ασπρόμαυρων και έγχρωμων φωτογραφιών, που συνοδεύουν και ανάλογες λεζάντες. Παρουσιάζει όλα τα στοιχεία που συνθέτουν την ατομικότητα και την ιδιαιτερότητα, τη μοναδικότητα του Μεσολογγίου, της πόλης των «Ελεύθερων Πολιορκημένων».
Εκτός από τις σπάνιες ομορφιές της λιμνοθάλασσας, τα μαγικά ηλιοβασιλέματα, το «φεγγαρόστρατο» στην Τουρλίδα, τα ειδυλλιακά, ποιητικά τοπία, με το φωτογραφικό υλικό παρουσιάζει όσα από τα παλιά, ιστορικά αρχοντικά και νεοκλασικά έχουν ακόμα απομείνει όρθια, λίγα σε καλή κατάσταση, αρκετά μισοερειπωμένα ή τελείως αφημένα στη δικαιοδοσία της φθοράς αποκλειστικά και μόνο για να θυμίζουν «περασμένα μεγαλεία» παρωχημένων εποχών, τότε που είχαν μεράκι, διέθεταν χρήμα οι άρχοντες και φρόντιζαν ό,τι χτίζουν να είναι όχι μόνο χρηστικά αλλά να πληρούν και τους κανόνες της αισθητικής, να είναι «καλά λίαν», σωστά καλλιτεχνήματα, μη αποσκοπώντας σε κανένα κέρδος εκτός από το αισθητικό αποτέλεσμα. Ακόμα και στην κατάσταση που βρίσκονται τα απομεινάρια τους αποτελούν χάρμα οφθαλμών. Με ασπρόμαυρες φωτογραφίες «διασώζει» όσα από τα μνημεία έχουν κατεδαφιστεί και στη θέση τους υψώνονται οι σύγχρονες άκομψες οικοδομές, οι τερατόμορφες πολυκατοικίες.

Βαρδούσια.

Βαρδούσια.

Γιδοβούνι - Πυραμίδα - Πάνω Ψηλό - Κάτω Ψηλό

Βαθιά Λάκκα και Πυραμίδα..

Σώστε τα Δελφίνια της Λευκάδας...

ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΕΝΤΑΤΙΚΗ ΥΠΕΡΑΛΙΕΥΣΗ!

Προστασία της Θαλάσσιας Βιοποικιλότητας.

Τα γριγρι εξαφάνισαν τα δελφίνια του Ιονίου.

Μειώθηκαν σε 15 από 150 τα δελφίνια σε μόλις 10 χρόνια
Γρι-γρι, μηχανότρατες και βιντζότρατες προκαλούν τη μεγαλύτερη καταστροφή.

Το Ιόνιο χάνει τα δελφίνια του... Μία από τις τελευταίες περιοχές της κεντρικής Μεσογείου, όπου συναντώνται κοινά δελφίνια, η θάλασσα του Ιονίου βρίσκεται αντιμέτωπη με τον άμεσο κίνδυνο του αφανισμού των σπάνιων δελφινιών από τα νερά της. Σύμφωνα με εντατική επιστημονική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στην περιοχή, ο αριθμός των κοινών δελφινιών έχει μειωθεί από τα 150 στα 15 τα τελευταία δέκα χρόνια.
Η αρνητική τάση δεν θεωρείται συνέπεια μετανάστευσης ή μετακινήσεων ευρείας κλίμακας, αλλά αποδίδεται στην έλλειψη τροφής λόγω της υπεραλίευσης. Τη μεγαλύτερη καταστροφή φαίνεται πως προκαλούν τα γρι γρι, οι μηχανότρατες και οι βιντζότρατες. Στο πλαίσιο αυτό, 10 διεθνείς και 3 ελληνικές ερευνητικές και περιβαλλοντικές Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις απευθύνουν έκκληση ζητώντας την άμεση λήψη διαχειριστικών μέτρων της αλιείας προκειμένου να προστατευτεί ο σπάνιος οικισμός δελφινιών.
Συγκεκριμένα, ζητούν την αυστηρή εφαρμογή της νομοθεσίας και του Ευρωπαϊκού Κανονισμού για την πάταξη της παράνομης αλιείας, την επιβολή χρονικών περιορισμών στην αλιεία με γρι γρι και μηχανότρατα, την πλήρη απαγόρευση της βιντζότρατας και την υιοθέτηση πιο επιλεκτικών στατικών διχτυών από όλα τα σκάφη παράκτιας αλιείας.
Το βραχύρυγχο κοινό δελφίνι είναι ένα από τα τέσσερα είδη δελφινιών που ζουν στη χώρα μας και αποτελούσε κάποτε το πιο κοινό είδος κήτους της Μεσογείου. Παρ όλα αυτά, τα τελευταία 10 χρόνια έχει επισημανθεί η δραματική μείωση του πληθυσμού του.
Η θαλάσσια περιοχή ανατολικά της Λευκάδας και πέριξ του νησιού Κάλαμος ήταν ένας από τους τελευταίους θυλάκους πυκνής παρουσίας στη δυτική και ανατολική Μεσόγειο.
Τα κοινά δελφίνια είναι σπάνια ή απόντα από την κεντρική Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής τάφρου, της Αδριατικής, άλλων τμημάτων του Ιόνιου, ενώ λίγα ακόμη δελφίνια εντοπίζονται στον Κορινθιακό κόλπο.
Η συγκεκριμένη περιοχή του Ιονίου φιλοξενεί επίσης την απειλούμενη μεσογειακή φώκια και τη θαλάσσια χελώνα Καρέτα Καρέτα, ενώ αποτελεί περιοχή συγκέντρωσης γόνου μπακαλιάρου. Ως εκ τούτου έχει χαρακτηριστεί Τόπος Κοινοτικής Σημασίας NATURA 2000.

Απειλούνται με εξαφάνιση από τις ελληνικές θάλασσες προειδοποιούν οι ειδικοί.
Σε υψηλό κίνδυνο βρίσκονται τα δελφίνια που κολυμπούν στις ελληνικές θάλασσες, προειδοποιούν οι ειδικοί. Η ηχορρύπανση, η μόλυνση των υδάτων αλλά και η έλλειψη αλιευμάτων είναι οι τρεις βασικοί παράγοντες που απειλούν τα χαριτωμένα θηλαστικά. «Σε λίγα χρόνια, αν δεν λάβουμε τα μέτρα μας, εικόνες όπως αυτή με τα δελφίνια να κολυμπούν πλάι στα πλοία θα είναι απλά αναμνήσεις», λέει στα «ΝΕΑ» ο ερευνητής και υπεύθυνος θαλάσσιων ερευνών του Ινστιτούτου «Αρχιπέλαγος», κ. Θόδωρος Τσιμπίδης. Όπως επισημαίνει, παρόλο που δεν μπορεί να γίνει μία συνολική καταγραφή των δελφινιών στα ελληνικά ύδατα, την τελευταία δεκαετία υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι οι πληθυσμοί τους μειώνονται και μάλιστα με πολύ γρήγορους ρυθμούς. Τα είδη των δελφινιών που είναι «μόνιμοι κάτοικοι» στις ελληνικές θάλασσες είναι: το ρινοδέλφινο, το οποίο είναι το πιο ζαβολιάρικο δελφίνι, αφού κάνει ζημιά στα δίχτυα των ψαράδων, το ζωνοδέλφινο, που είναι πελαγίσιο είδος, το σταχτοδέλφινο, το μεγαλύτερο από τα υπόλοιπα είδη δελφινιών και το κοινό δελφίνι, που συναντάται τώρα πια σε πολύ μικρές ομάδες και αυτές κυρίως στο Αιγαίο. «Από τις έρευνες που κάναμε το 1993 στην περιοχή μεταξύ Επτανήσων, Αιτωλοακαρνανίας και Πελοποννήσου υπήρχαν 150- 200 κοινά δελφίνια. Πριν από τέσσερα χρόνια μειώθηκαν στα 45 και φέτος είχαμε μόλις 8», τονίζει ο κ. Αλέξανδρος Φραντζής, πρόεδρος του Ινστιτούτου Κητολογικών Ερευνών «Πέλαγος».

Η κόκκινη λίστα.

Ο αριθμός των... ελληνικών δελφινιών, όπως αναφέρει, που ξεβράζονται στις ακτές όχι μόνο δεν μειώνεται αλλά αυξάνεται και μάλιστα με γεωμετρική πρόοδο. «Μόλις το τελευταίο δίμηνο είχαμε τουλάχιστον 15 περιστατικά σε ακτές από την Ικαρία μέχρι και τον Σαρωνικό. Θα πρέπει όμως να υπολογίσουμε ότι για κάθε δελφίνι που ξεβράζεται στην ακτή υπάρχουν άλλοι 30 με 35 θάνατοι δελφινιών που δεν τους παίρνουμε είδηση». Συμπληρώνει δε ότι το είδος των δελφινιών που βρίσκεται πρώτο στην κόκκινη λίστα των απειλούμενων ειδών του Διεθνούς Ινστιτούτου για τη διαφύλαξη του φυσικού περιβάλλοντος (ΙUCΝ) είναι το κοινό δελφίνι, ενώ «κόκκινη» περιοχή είναι το Ιόνιο Πέλαγος. Ο υπ΄ αριθμόν ένα κίνδυνος για τα δελφίνια είναι η ηχορρύπανση. «Τα δελφίνια επικοινωνούν μεταξύ τους με ήχους. Η μεταξύ τους επικοινωνία όμως πλέον είναι εξαιρετικά δύσκολη λόγω των σόναρ που χρησιμοποιούνται στα σκάφη και τα αποσυντονίζουν, με αποτέλεσμα να χάνονται από τις ομάδες τους», λέει η υδροβιολόγος του «Αρχιπελάγους», κ. Αναστασία Μήλιου. Δεν είναι όμως ο μοναδικός κίνδυνος για τα δελφίνια. «Η μόλυνση των υδάτων είναι μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τα θαλάσσια θηλαστικά, καθώς συσσωρεύουν μεγάλες ποσότητες ρυπογόνων ουσιών μέσω της τροφικής αλυσίδας». Συμπληρώνει δε ότι και η έλλειψη αλιευμάτων είναι παράγοντας που συμβάλλει στη μείωση του πληθυσμού των δελφινιών. «Η κακή αλιεία και η υπεραλιεία που παρατηρείται στην Ελλάδα δεν αφήνει τροφικά αποθέματα για τα ζώα της θάλασσας».

Βασανισμός Ελέφαντα στο Τσίρκο Μassimo.

Τον βασανισμό των ζώων στα τσίρκο αναδεικνύει βίντεο σοκ, στο οποίο ελέφαντας εμφανίζεται να κακοποιείται στα παρασκήνιο τσίρκου που περιοδεύει αυτή την περίοδο στη Φλώρινα. Στα παρασκήνια από το τσίρκο MASSIMO, στην Φλώρινα, στις 2 Μαΐου, o εκπαιδευτής χτυπάει τον ελέφαντα που έκανε το λάθος να πεινάσει και του πληγιάζει το πίσω μέρος του αυτιού με γάντζο. Το ερασιτεχνικό βίντεο που έφθασε στην περιβαλλοντική οργάνωση Αρκτούρος καταγράφτηκε τυχαία από περαστικούς, οι οποίοι ήθελαν να βιντεοσκοπήσουν τον ελέφαντα. «Έχουμε και άλλα μέσα διασκέδασης. Ας μας λείψει το τσίρκο με ζώα» τονίζουν μέλη του Αρκτούρου, τα οποία διοργανώνουν καμπάνια με αίτημα: «Ελλάδα, χώρα ελεύθερη από τσίρκο με ζώα». Μέχρι τώρα έχουν συγκεντρώσει 20.000 υπογραφές.

(Υπογράψτε ενάντια στα ζώα με τσίρκο εδώ)

Λιβάδια Περτουλίου.

Μενίδι Αιτωλοακαρνανίας.

Όρη Βάλτου.