Το γεφύρι του Στενού.

Κάπως έτσι το περιγράφει το Γεφύρι του Στενού στο Μόρνο  ο William Martin Leak , Άγγλος στρατιωτικός , νομικός και περιηγητής , που με εντολή του λόρδου Χάρροουμπυ πραγματοποίησε αποστολή σε Ευρωπαικές επαρχίες της Τουρκίας από το 1804 μέχρι το 1810 .Τον Φεβρουάριο του 1806 , πηγαίνοντας από τα Σάλωνα στον Έπαχτο , παρατηρεί περιγράφει και καταγράφει τις εντυπώσεις του : " Φεβρουαρίου 13 ( 1806 ) . Αφίνοντας το Λιδορίκι , πρωί στις 8.00 ακολουθούμε ένα χείμαρρο που κυλάει ανάμεσα στην πόλη και που ενισχυμένος από ένα άλλο από τις χαράδρες στα νότια του Λιδορικιού , ενώνεται με το Μέγα , μισή ώρα κάτω απ' την πόλη . Αυτό το ποτάμι περνάει μέσα απ' το στενό που προαναφέραμε και που είναι μιά στενή βραχώδης κοιλάδα σχηματισμένη από τις προεξοχές των δύο βουνών και στο σημείο όπου το ποτάμι υπάρχει ένα γεφύρι με αψίδα ( ημικυκλικό ) θεμελιωμένο στις δύο όχθες του πάνω σε βράχους . Έστειλα το άλογο με τις αποσκευές μου από τον ίσιο δρόμο , από το γεφύρι και γύρισα δεξιά γιά να εξετάσω ένα Παλαιόκαστρο που βρίσκεται πάνω στη δεξιά όχθη του στενού ".

Την ίδια περιγραφή κάνει κι' ο Γιάννης Μακρυγιάννης , αργότερα , στα απομνημονεύματά του , ότανν αναφέρεται στο περιπετειώδες πέρασμα της οικογένειάς του απ' το γεφύρι , όταν αυτός ήταν βρέφος : "Η πατρίς γεννήσεώς μου είναι από το Λιδορίκι, χωριό του Λιδορικιού ονομαζόμενον Αβορίτη, τρεις ώρες είναι από το Λιδορίκι μακρυά το άλλο το χωριό, πέντε καλύβια. Οι γοναίγοι μου πολύ φτωχοί και η φτώχεια αυτείνη ήρθε από την αρπαγή των ντόπιων Tούρκων και των Αρβανίτων του Αλήπασσα. Πολυφαμελίτες οι γοναίγοι μου και φτωχοί και όταν ήμουνε ακόμα εις την κοιλιά της μητρός μου, μίαν ημέρα πήγε δια ξύλα εις τον λόγκον. Φορτώνοντας τα ξύλα ’στο νώμο της, φορτωμένη εις τον δρόμον, εις την ερημιά, την έπιασαν οι πόνοι και γέννησε εμένα μόνη της η καϊμένη και αποσταμένη εκιντύνεψε και αυτείνη τότε και εγώ. Ξελεχώνεψε μόνη της και συγυρίστη, φορτώθη ολίγα ξύλα και έβαλε και χόρτα απάνου εις τα ξύλα και από πάνου εμένα και πήγε εις το χωριόν. Σε κάμποσον καιρόν έγιναν τρία φονικά εις το σπίτι μας και χάθη και ο πατέρας μου. Οι Tούρκοι του Αλήπασσα θέλαν να μας σκλαβώσουνε. Τότε δια νυχτός όλη η φαμελιά και όλο μας το σόι σηκώθηκαν και έφυγαν και ήθα παγαίνουν εις την Λιβαδειά να ζήσουνε εκεί. Θα πέρναγαν από ’να γιοφύρι του Λιδορικιού ονομαζόμενον Στενό, δεν πέρναγε από άλλο μέρος το ποτάμι. Εκεί φύλαγαν οι Tούρκοι να περάσουν να τους πιάσουνε, και δεκοχτώ ημέρες γκιζερούσαν εις τα δάση όλοι κ’ έτρωγαν αγριοβέλανα και εγώ βύζαινα κ’ έτρωγα αυτό το γάλα. Μην υποφέρνοντας πλέον την πείνα, αποφάσισαν να περάσουνε από το γιοφύρι, και ως βρέφος εγώ μικρό, να μην κλάψω και χαθούνε όλοι, αποφάσισαν και με πέταξαν εις το δάσος, εις τον Κόκκινον ονομαζόμενον, και προχώρεσαν δια το γιοφύρι. Τότε μετανογάει η μητέρα μου και τους λέγει, «Η αμαρτία του βρέφους θα μας χάση, τους είπε, περνάτε εσείς και σύρτε εις το τάδε μέρος και σταθήτε... το παίρνω κι’ αν έχω τύχη και δεν κλάψη, διαβαίνομεν»... η μητέρα του κι’ ο Θεός μας έσωσε. Αυτά όλα τα ’λεγε η μητέρα μου και οι άλλοι συγγενείς. Σηκωθήκαμεν όλη η φαμελιά και συγγενείς και πήγαμεν εις Λιβαδειά και μας περασπίστηκαν οι φιλάνθρωποι άρχοντες εκεί κάμποσον καιρόν, όσο οπού πιαστήκαμεν και κάμαμεν εκεί σπίτια, υποστατικά."

Η Κατασκευή της Λίμνης του Μόρνου και του ομώνυμου Φράγματος, άλλαξαν την μορφολογία της Περιοχής και όχι μόνον, άλλαξαν εν πολλοίς και τη ζωή μας.Ο ανυποψίαστος επισκέπτης που για πρώτη φορά αντικρίζει την καινούργια εικόνα γοητεύεται αναμφισβήτητα από τη μαγεία της λίμνης, όμως ας δούμε τι χάσαμε εμείς οι παροικούντες την περιοχή. Το άλλοτε πανέμορφο χωριό Βελούχι ή Κάλλιο, νεότερες ονομασίες της αρχαίας Καλλίπολης, με την ομώνυμη πηγή του (Βελούχι), εξαφανίστηκε για πάντα κάτω από τα ήρεμα νερά της λίμνης. Ένας ήσυχος θάνατος παντοτινός (!). Το Στενό με το πανέμορφο πέτρινο γεφύρι του δεν είναι μόνο που καλύφθηκε από το νερό, αλλά γκρεμίστηκε, ... σκόπιμα, λένε μερικοί, από τις μπουλντόζες, γιατί είχε φτιαχτεί την εποχή της Τουρκοκρατίας(!)

Τραγούδια λεβεντιάς και λευτεριάς.

«Καλώς ανταμωθήκαμε - εμείς οι ντερτιλήδες/ να κλάψουμε τα ντέρτια μας και τα παράπονά μας./ Πάλε καλές αντάμωσες, πάλε ν' ανταμωθούμε, στον Αγιο - Λια, στον πλάτανο, ψηλά στο κρυονέρι, που 'χουν οι κλέφτες σύνοδο και οι καπεταναραίοι...» («Το γλέντι των κλεφτών», τραγούδι της Ρούμελης). Υψηλότατα δείγματα ποιητικής και μουσικής δημιουργίας αποτελούν τα κλέφτικα τραγούδια, τα εμπνευσμένα από τον επαναστατικό αγώνα δημοτικά τραγούδια, που άνθισαν κυρίως τον 18ο αιώνα σε Στερεά Ελλάδα, Θεσσαλία, Ηπειρο και Δυτική Μακεδονία.
Δημιουργημένα σε μια εποχή προετοιμασίας για την απελευθέρωση, επικεντρώνονται στην «εξαιρετική ψυχή του ήρωα» και αποτελούν «το αδρό σχεδίασμα της καινούριας μορφής του Ελληνα» (Γ. Αποστολάκης), αυτής που θα δημιουργήσει το 1821. Βαθιά συγκίνηση θεμελιώνει τη σύλληψη του κλέφτικου τραγουδιού, ενώ η μουσική του χαρακτηρίζεται από ρυθμό εντελώς ελεύθερο. Τα κλέφτικα τραγούδια χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες: Σ' εκείνα που αναφέρονται ειδικά σε ένα πρόσωπο (του Ζίδρου, του Στουρνάρη, του Γυφτάκη, κ.ά.) ή σε περιστατικά και σ' εκείνα που μιλούν για τη ζωή των κλεφτών, τις δυσκολίες ή τα καλά της.
Τίποτα άλλο πέρα από τα κλέφτικα τραγούδια, σημειώνει ο Δημήτρης Φωτιάδης στην «Επανάσταση του '21», «δεν μπορεί να μας δώσει την ατμόσφαιρα που ζούσαν, τα συναισθήματά τους, τον πόθο τους για λευτεριά, την αντρίκεια ανάσα τους, τις νοσταλγίες τους, την αγάπη τους στη ζωή, μα και την περιφρόνησή τους στο θάνατο - μ' ένα λόγο τον κόσμο τους. Αυτά τα τραγούδια, που φτιάχτηκαν από ανώνυμους λαϊκούς ποιητές και που τραγουδήθηκαν στα χρόνια της σκλαβιάς, στέκονται μια από τις πολύτιμες κληρονομιές του λαού μας - πηγή που πάντα θα σκύβουμε σ' αυτή για να χορτάσουμε τη δίψα μας για λεβεντιά και λευτεριά». Και όπως επισημαίνει ο Αλέξης Πολίτης, «με τα κλέφτικα αναζωογονήθηκε η ποίηση του Εθνους... Το όραμα της λευτεριάς άστραψε σε μερικούς αρματολούς και κλέφτες από την πάλη τους με τον εχθρό. Ο δημοτικός ποιητής εμβολίασε την ποίηση με το όραμα αυτό. Ευτύχησε έτσι να τονώσει τη λαχτάρα της λευτεριάς που υπήρχε στο λαό, να τη φέρει στην επιφάνεια και να της δώσει μορφή: Ανάσυρε από την ψυχή τη λευτεριά και την έφερε στο στόμα και στ' αυτιά της κοινωνίας του...».
Κατ' εξοχήν λυρικό στη γνησιότερή του μορφή, το κλέφτικο τραγούδι, όπως σημειώνει ο Λίνος Πολίτης στην «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», εκφράζει «το αδρό και πολεμικό πνεύμα των βουνίσιων κατοίκων της Ηπείρου και της Στερεάς, που ως "κλέφτες" ή "αρματολοί" είχαν κάνει συνήθεια της ζωής τους τ' άρματα»... «Οι τραχείς αυτοί κι εμπειροπόλεμοι βουνίσιοι», που κράτησαν το βάρος του απελευθερωτικού αγώνα, ήταν «αυτοί που τραγουδούσαν και αυτούς που τραγουδούσε το κλέφτικο τραγούδι: Ο Καραϊσκάκης, ο Κολοκοτρώνης, ο Μακρυγιάννης. Ο τελευταίος, κλεισμένος στην Ακρόπολη, θα δώσει έκφραση στη λύπη του, αυτοσχεδιάζοντας ένα κλέφτικο τραγούδι: "Ο ήλιος εβασίλεψε - Ελληνά μου, βασίλεψε -/ και το φεγγάρι εχάθη,/ κι ο καθαρός αυγερινός που πάει κοντά στην πούλια..."».
Οι πιο ξακουστοί «κλέφτες» γίνονταν τραγούδι στα χείλη του λαού. Και πώς άλλωστε, αφού όπως έλεγε ο Κολοκοτρώνης, «το κλέφτης βγήκε από την εξουσία» και το να γίνει κανείς κλέφτης ήταν καύχημα για τον ίδιο και τους δικούς του; Οταν ο τουρκικός κατατρεγμός ή η αδικία των κοτζαμπάσηδων γίνονταν αβάσταχτα, ένα φοβέρισμα απόμενε στους ραγιάδες: «Σηκώνομαι κλέφτης!». Η ζωή τους δύσκολη, τυραννισμένη. «Οι κλέφτες είμαστε ελεύθεροι», λέει στη διήγησή του ο Κολοκοτρώνης, «αλλά τι ζωή, τι άνθρωποι! Βασανισμένοι, αΐσκιωτοι, άγριοι εις τες σπηλιές, τα βουνά, εις τα χιόνια σαν τα θηρία, με τα οποία συζούσαμε».
Οι τρανοί αρματολοί και κλέφτες και οι ξακουστοί ήρωες του Εικοσιένα (Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος, Νικηταράς, Μπότσαρης, Διάκος κ.ά.) έχουν δικά τους τραγούδια. Τις μάχες για τη λευτεριά τις ξαναζούμε μέσα σ' αυτά. Τα Δερβενάκια αντικρίζουν το Μανιάκι, το Μεσολόγγι την Αράχοβα... «Φύσα, μαΐστρο δροσερέ κι αέρα του πελάγου/ να πας τα χαιρετίσματα στου Δράμαλη τη μάνα/ Της Ρούμελης οι μπέηδες, του Δράμαλη οι αγάδες/ στο Δερβενάκι κείτονται, στο χώμα ξαπλωμένοι...».
Τα δημοτικά τραγούδια για το νέο Ελληνισμό, γράφει ο Δ. Φωτιάδης, ήταν «ό,τι για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο τα ομηρικά έπη». Βγαλμένα από την καρδιά ανώνυμων ποιητών, μίλαγαν με μοναδικό τρόπο στην καρδιά της «ολότητας». «Για τον υπόδουλο λαό, τον αγράμματο, μα μεγαλόψυχο και γενναίο, το δημοτικό τραγούδι είναι το "βιβλίο", το "περιοδικό", το "χρονικό" του καιρού του. Μ' αυτό, με το δικό του τρόπο, "γνωστοποιούσε", όχι μονάχα τα σημαντικά, παρά και τα καθημερινά περιστατικά της ζωής του».
Ρουμπίνη ΣΟΥΛΗ

Το όραμα του Χ.Τρικούπη.

Ντελή παπά.

Ένας περίφημος κλεφταρματωλός ήταν ο Παπά-Γιώργης "Ντελή-παπάς" . Γεννήθηκε στο χωριό Μαυραναίοι Γρεβενών και ήταν συγγενής των Ζιακαίων, έδρασε γύρω στα 1834 - 1854. Ξεχώρισε για τις διοικητικές, του ικανότητες, την πολεμική τον πονηριά, το παράτολμο θάρρος τον, αλλά και τη σωματική τον ρώμη. Τακτικές μάχες με τον Τουρκικό στρατό έδωσε στο Μέτσοβο και το Κουτσελιό. 'Ήταν άριστος γνώστης όλων των περασμάτων τον Σμόλικα, και διακρίθηκε για την εξυπνάδα που διέθετε, ώστε να κρατά υπό έλεγχο όλες αυτές τις διαβάσεις της Βόρειας Πίνδου, οπότε αποτελούσε το συνεχές εμπόδιο σ' όλα τα περάσματα των Τουρκαλβανών. Γι' αυτές ακριβώς τις ιδιότητες οι Τούρκοι τον ονόμασαν Ντελή-Παπά (τρελλοπαπά). Το 1854 με τους δικούς του άνδρες, ενώθηκε με τις δυνάμεις του Θ. ΖΙΑΚΑ που μπήκαν στη Δυτ. Μακεδονία και πήρε μέρος στην μάχη τον Μέγα Σπήλιου Γρεβενών. Οι δραστηριότητες του ήταν και η αίτια που η «λαϊκή μούσα» τον έκανε τραγούδι, το οποίο ακούγεται και στις μέρες μας.

Κούγω τον άνεμο κι αχάει,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Τον κούγω να μαλώνει,

Ντελή παπά λεβέντη.

Τον κούγω να μαλώνει,

Ντελή παπά λεβέντη.
Με τα βουνά εμάλωνε,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Και με τα δέντρα ηχούσε,

Ντελή παπά λεβέντη.

Και με τα δέντρα ηχούσε,

Ντελή παπά λεβέντη.
Εσείς βουνά των Γρεβενών,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Και πεύκα του Μετσόβου,

Ντελή παπά λεβέντη.

Και πεύκα του Μετσόβου,

Ντελή παπά λεβέντη.
Εσείς καλά αχ τον ξέρετε,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Αυτόν τον παπά Γιώργη,

Ντελή παπά λεβέντη.

Αυτόν τον παπά Γιώργη,

Ντελή παπά λεβέντη.
Που ήταν μικρός στα γράμματα,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Μικρός στα πινακίδια,

Ντελή παπά λεβέντη.

Μικρός στα πινακίδια,

Ντελή παπά λεβέντη.
Και τώρα στα γεράματα,

μωρέ παπά αχ Ντελή παπά.

Αρματολός και κλεφτής

Ντελή παπά λεβέντη.

Αρματολός και κλεφτής

Ντελή παπά λεβέντη.

Alectoris graeca - Πετροπέρδικα.

Τάξη: Galliformes
Οικογένεια: Phasianidae
Γένος: Alectoris
Είδος: Graeca
Διαστάσεις
Μήκος σώματος: 32-35 cm
Άνοιγμα φτερών: 46-53 cm
Βάρος αρσενικού: 520-745 gr
Βάρος θηλυκού: 432-550 gr
Zει στην Eλλάδα (εκτός από τα νησιά και τη Θράκη), τη Nότια Bουλγαρία, την Aλβανία, τη Γιουγκοσλαβία, την Iταλία και τη Σικελία. Είναι από τα αγαπημένα πουλια του Ελληνικού χώρου, ισως και το πιο πολυτραγουδισμένο. Ζει σε κοπάδια όλο το χρόνο, εκτός από την περίοδο της αναπαραγωγής. Aναπαράγεται σε ανοιχτά βραχώδη περιβάλλοντα, που εντοπίζονται μερικές φορές σε πολύ μεγάλα υψόμετρα, αλλά και κοντά στη θάλασσα. H πετροπέρδικα είναι είδος το οποίο κατά την περίοδο της αναπαραγωγής καταλαμβάνει μια περιοχή την οποία υπερασπίζεται με πολύ μεγάλο σθένος από κάθε εισβολέα. Tην υπεράσπιση της περιοχής αναλαμβάνει το αρσενικό. Φωλιάζει στο έδαφος σε μια κοιλότητα που κατασκευάζει το θηλυκό. H φωλιά καλύπτεται με ξηρά χόρτα και πούπουλα.
Συνήθως βρίσκεται ενδιάμεσα ή κάτω από πέτρες ή θάμνους για να προφυλάσσεται από άρπαγες και άσχημες καιρικές συνθήκες.Γεννά μία φορά το χρόνο 8-14 αβγά που έχουν χρώμα κρεμ. Eπωάζονται από το θηλυκό για 23-24 μέρες και εκκολάπτονται ταυτόχρονα.Τα ενήλικα τρέφονται με σπόρους και βλάστηση, ενώ οι νεοσσοί καταναλώνουν έντομα τα οποία είναι πλούσια σε πρωτεΐνες που είναι απαραίτητες για τη σωματική τους ανάπτυξη.

Η Μυθολογία τη θέλει όμορφη νύφη, της οποίας τα θέλγητρα, ενόχλησαν την Μητέρα των Θεών, την Ήρα, που την γκρέμισε από την Ακρόπολη. Η Παλλάδα Αθηνά όμως την λυπήθηκε και την μεταμόρφωσε σε πουλί για να σωθεί. Αυτό το πουλί γέμισε από τότε τα Ελληνικά βουνά, που αντιλαλούσαν από το κελάηδημά της! Οι αρχαίοι μας πρόγονοι είχαν ξεχωρίσει τα δύο συγγενικά είδη πέρδικας, κυρίως από το κελάηδημά τους, γεγονός που επιβεβαιώνει ο Θεόφραστος, λέγοντας πως "οι πέρδικες εντεύθεν του Κορυδαλλού κακαβίζουν (δηλ.κακαρίζουν) ενώ οι άλλες τιτιβίζουν" . Ο Αριστοτέλης το "κακάρισμα" το έλεγε "κακάβισμα", υποστηρίζοντας πως οι πέρδικες παράλλασαν την φωνή τους. Οι αρχαίοι Ρωμαίοι αποκαλούσαν την Ελληνική πέρδικα "κουτορνίθι", παραφθορά της λέξης "κοθόρνιθα", από τους κοθόρνους, τα αρχαία πολεμικά σανδάλια. Κι' αυτό λόγω του κόκκινου χρώματος των σανδαλιών και του ίδιου χρώματος των ποδιών της πέρδικας. Όσοι λοιπόν, από άγνοια χρησιμοποιούν την λέξη "κουτορνίθι" για την Ελληνική πέρδικα, θα πρέπει μάλλον να την απευθύνουν σε άλλο είδος! Πάντως όχι στην πέρδικα, της οποίας η πονηριά και η εξυπνάδα, έχουν εγκωμιασθεί όχι μονάχα από τους ερευνητές, αλλά και από την Ελληνική λαϊκή Μούσα. Η Ελληνική πέρδικα αναφέρεται σε πολυάριθμους πληθυσμούς μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Λέγεται δε πως με ειδικές μεθόδους συλλαμβανόνταν και σε μεγάλους αριθμούς, γινόνταν η εξαγωγή της για τον εμπλουτισμό των βιοτόπων άλλων Ευρωπαϊκών χωρών. Αν οι συνήθειες και η βιολογία της μνημονεύονται από τους ερευνητές και τους φυσιοδίφες, η νεότερη λαϊκή ποίηση, αλλά και η λογοτεχνία, αφιερώνουν αμέτρητους στίχους και διηγήματα με προσωποποιημένη την πέρδικα ή αντίστροφα.

Πού ήσουν πέρδικα καημένη κι ήρθες το πρωί βρεγμένη;

Ήμουνα πέρα στα πλάγια στις δροσιές και στα χορτάρια.
Τι έτρωγες πέρα στα πλάγια στις δροσιές και στα χορτάρια;

Έτρωγα το Μάη τριφύλλι κι είμαι όμορφη στα χείλη

και τον Αύγουστο ρογούλα κι είμαι ροδοκοκκινούλα.

ΑΓΙΑ ΚΥΡΙΑΚΗ.

ΝΑΥΠΑΚΤΟΣ.

Alectoris graeca .

Μοιάσε της πετροπέρδικας

της αηδονολαλούσας

που κάνει δεκαχτώ πουλιά

κανένα δεν αρνιέται.
Κι αν πέσει και πάρει ο αετός

ένα από τα πουλιά της

κάνει καιρό να πιεί νερό,

θολώνει και το πίνει.
Κι όπου εύρει μαύρη καψαλιά

θα κάτσει να βοσκήσει

κι όπου εύρει μαύρο κούτσουρο

θα κάτσει να λαλήσει.

Wallace J. Miller Watercolors Collection-Three Brothers Yosemite.

Indian Life at Mirror Lake, by Constance Frederica Gordon-Cumming.

Giant Sequoia.

Christ In The Storm on the Lake, by Rembrandt .

“The Anatomy Lesson of Dr. Tulp” by Rembrandt.

The Holy Family with a Lamb by RAFFAELLO Sanzio.

Arizona.

Giant sequoia.

Sisters-Oregon.

Mt. Rainier - Washington.

Michelangelo - The Creation of Adam.

Raffaello - Madonna dell Granduca

Raffaello - The nymph Galatea.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΚΑΙ ΠΛΑΤΩΝ.

Raffaello - The School of Athens.
A detail from Raffael's famous fresco in the Apostolic Palace, Vatican City. The figure on the left is Plato, and Aristotle is on the right.

Πλάτωνας

Ο Πλάτωνας ήταν σπουδαίος Έλληνας φιλόσοφος και συγγραφέας (427 π.Χ. - 347 π.Χ.), ο γνωστότερος μαθητής του Σωκράτη. Ο Πλάτων έγραψε την Απολογία του Σωκράτους, που θεωρείται ως μια σχετικά ακριβής καταγραφή της απολογίας του Σωκράτη στη δίκη που τον καταδίκασε σε θάνατο.
Βιογραφία.
O Πλάτων γεννήθηκε στην Αθήνα και καταγόταν από αριστοκρατική αθηναϊκή οικογένεια. Πατέρας του ήταν ο Αρίστωνας, ο οποίος καταγόταν από το γένος του Κόδρου, και μητέρα του η Περικτιόνη, η οποία ήταν αδερφή του Χαρμίδη, ενός από τους Τριάκοντα τυρράνους, και ανιψιά του Κριτία, επίσης μέλος των Τριάκοντα, καταγόταν από το γένος του νομοθέτη Σόλωνος. Αδέρφια του ήταν οι Αδείμαντος και Γλαύκων. Το πρώτο του όνομα ήταν Αριστοκλής, αλλά αργότερα ονομάστηκε Πλάτωνας γιατί είχε ευρύ στέρνο και πλατύ μέτωπο. Γνώρισε το Σωκράτη σε ηλικία 20 ετών και έμεινε κοντά του μέχρι το θάνατο του μεγάλου δασκάλου (399 π.Χ.). Ο άδικος θάνατος του Σωκράτη ήταν το κίνητρο για να αναλάβει το ρόλο του κοινωνικού μεταρρυθμιστή της αθηναϊκής δημοκρατίας.
Μετά τη θανάτωση του Σωκράτη για λίγο καιρό κατέφυγε στα Μέγαρα, κοντά στο συμμαθητή του Ευκλείδη. Ύστερα γύρισε στην Αθήνα, όπου για 10 χρόνια ασχολήθηκε με τη συγγραφή φιλοσοφικών έργων, τα οποία φέρουν τη σφραγίδα της σωκρατικής φιλοσοφίας. Στη συνέχεια ταξίδεψε στην Αίγυπτο και στην Κυρήνη, όπου σχετίστηκε με το μαθηματικό Θεόδωρο, και τέλος στον Τάραντα της Ιταλίας, όπου γνώρισε τους πυθαγόρειους, από τη φιλοσοφική σκέψη των οποίων επηρεάστηκε αποφασιστικά. Μετά πέρασε στη Σικελία. Στην αυλή του βασιλιά των Συρακουσών Διονυσίου Α΄ γνώρισε το βασιλικό γυναικάδελφο Δίωνα, με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά. Η φιλία όμως αυτή προκάλεσε τις υποψίες του Διονυσίου για συνωμοσία, γι' αυτό έδιωξε τον Πλάτωνα από τη Σικελία. Στην Αίγινα κινδύνεψε να πουληθεί ως δούλος αλλά τον εξαγόρασε ο Κυρηναίος φίλος του Αννίκερης. Επιστρέφοντας στην Αθήνα άνοιξε τη φιλοσοφική σχολή του, την Ακαδημία (387 π.Χ.). Η προσπάθεια όμως των δύο φίλων να προσηλυτίσουν στις ιδέες τους το νέο ηγεμόνα Διονύσιο Β΄ απέτυχαν. Για τρίτη φορά ήρθε στην αυλή των Συρακουσών το 361 π.Χ., με σκοπό να συμφιλιώσει το Δίωνα με το Διονύσιο. Αυτή τη φορά κινδύνεψε και η ζωή του. Τον έσωσε η επέμβαση του πυθαγόρειου Αρχύτα. Αλλά ο Δίωνας δε γλίτωσε. Δολοφονήθηκε το 353 π.Χ.. Έτσι ο Πλάτωνας έχασε τον άνθρωπο στον οποίο στήριξε τις ελπίδες του για την επιβολή των πολιτικών του ιδεών. Από τότε και μέχρι το θάνατό του ασχολήθηκε με τη διδασκαλία και με τη συγγραφή φιλοσοφικών έργων
Έργο.
Τα έργα του Πλάτωνος είναι 36 και όλα, εκτός από την Απολογία, διαλογικά. Και στη συγγραφή ο φιλόσοφος μιμήθηκε τη διδασκαλία του Σωκράτη, ο οποίος δίδασκε διαλογικά. Οι διάλογοί του επιγράφονται με το όνομα κάποιου από τα διαλεγόμενα πρόσωπα, π.χ. Τίμαιος, Γοργίας, Πρωταγόρας, κλπ. Τρεις μόνο διάλογοι, το Συμπόσιο, η Πολιτεία και οι Νόμοι τιτλοφορούνται από το περιεχόμενό τους. Σ' όλους τους διαλόγους τη συζήτηση διευθύνει ο Σωκράτης. Στους παλαιότερους διαλόγους διατηρεί την εικόνα του πραγματικού Σωκράτη, ενώ στους νεότερους κάτω από το πρόσωπο του δάσκαλου κρύβεται ο ίδιος ο μαθητής. Το σύνολο του πλατωνικού έργου διακρίνεται σε τρεις περιόδους με βάση τη χρονολογική σειρά:
α) Περίοδος νεότητας (400 π.Χ. - 387 π.Χ.): Σ΄ αυτήν ανήκουν: Απολογία, Κρίτων, Χαρμίδης, Πρωταγόρας, Λάχης, Ευθύφρων, Ιππίας Μείζων, Ιππίας Ελάσσων, Ίων, Λύσις.
β) Περίοδος ωριμότητας (386 π.Χ. - 367 π.Χ.). Σ' αυτήν ανήκουν: Μενέξενος, Κρατύλος, Ευθύδημος, Γοργίας, Μένων, Παρμενίδης, Φαίδων, Φαίδρος, Πολιτεία, Συμπόσιον, Θεαίτητος.
γ) Περίοδος γήρατος (366 π.Χ. - 348 π.Χ.). Περιλαμβάνονται: Σοφιστής, Πολιτικός, Φίληβος, Κριτίας, Τίμαιος, Νόμοι, Έβδομη επιστολή.
Φιλοσοφία.
Η πλατωνική φιλοσοφία είναι ιδεαλιστική. Εισάγει δηλαδή τη θεωρία των ιδεών, οι οποίες κατά τον Πλάτωνα είναι τα αιώνια αρχέτυπα των αισθητών πραγμάτων, υπερβατικά καλούπια τα οποία γίνονται αντιληπτά μόνο με τη λογική και όχι με τις αισθήσεις. Τα αισθητά αντικείμενα τα θεωρεί υποδεέστερα είδωλα των ιδεών, οπότε π.χ. κάθε άλογο είναι υλικό στιγμιότυπο, αντανάκλαση της άυλης ιδέας "άλογο", η οποία συγκεντρώνει τα αναλλοίωτα και κοινά χαρακτηριστικά όλων των αλόγων (αφηρημένες έννοιες όπως η δικαιοσύνη ή η ομορφιά έχουν επίσης τις δικές τους αρχετυπικές ιδέες). Έτσι ο Πλάτωνας αναγνωρίζει δύο διαφορετικούς κόσμους, τον αισθητό, ο οποίος διαρκώς μεταβάλλεται και βρίσκεται σε ασταμάτητη ροή, κατά τον Ηράκλειτο, και τον νοητό κόσμο, τον αναλλοίωτο, δηλαδή τις ιδέες, οι οποίες υπάρχουν σε τόπο επουράνιο. Αυτές είναι τα αρχέτυπα του ορατού κόσμου, τα αιώνια πρότυπα και υποδείγματα. Πρόκειται δηλαδή για ένα ήπια δυϊστικό, ιεραρχικό μεταφυσικό σύστημα.
Ο Πλάτωνας ανέπτυξε συστηματικά τις διδασκαλίες του πυθαγορισμού, ευνοώντας όπως και ο Πυθαγόρας τα μαθηματικά, τα οποία έβλεπε ως "παράθυρο" στον κόσμο των ιδεών αφού ασχολούνται με άυλες και αναλλοίωτες έννοιες οι οποίες διαμορφώνουν τον κόσμο. Κατηγορήθηκε ότι με την ιδεαλιστική θεωρία του αποκάλυπτε "τα μυστικά των Μυστηρίων" στα οποία προφανώς ήταν μυημένος. Η γνωσιολογία του ήταν καθαρά ορθολογική, καθώς πίστευε ότι μόνο με τον νου μπορούν να προσεγγιστούν οι ιδέες και άρα η πραγματική, βαθύτερη φύση του κόσμου. Η εμπειρία των αισθήσεων για τον Πλάτωνα ήταν από αβέβαιη έως ψευδής, ενώ αντιθέτως η λογική διερεύνηση αποκάλυπτε έμφυτη γνώση, ενόραση των ανάλογων υπερβατικών ιδεών, η οποία προϋπήρχε με λανθάνουσα μορφή στο νου λόγω της θείας καταγωγής της ψυχής πριν την ενσάρκωση της. Υψηλότερη ιδέα θεωρούσε την ιδέα του Αγαθού από την οποία απέρρεαν όλες οι άλλες.
Στην ψυχή ο Πλάτωνας διακρίνει τρία μέρη, το λογιστικό, το θυμοειδές και το επιθυμητικό. Γι' αυτό και αναγνωρίζει τρεις αρετές, τη σοφία, την ανδρεία και τη σωφροσύνη, η καθεμία από τις οποίες αντιστοιχεί και σε ένα από τα τρία μέρη της ψυχής. Τις τρεις αυτές αρετές της ψυχής τις παραλληλίζει με τις τρεις χορδές της λύρας, την υπάτη, τη μέση και τη νήτη. Αλλά οι τρεις αυτές αρετές πρέπει να αναπτύσσονται αρμονικά, ώστε το λογιστικό ως θείο να κυβερνά, το θυμοειδές να υπακούει σ' αυτό ως βοηθός, και τα δύο μαζί να διευθύνουν το επιθυμητικό, για να μην επιχειρεί να άρχει αυτό, αφού είναι το πιο άπληστο και το κατώτερο μέρος της ψυχής. Από την αρμονική ανάπτυξη των τριών αρετών αποτελείται η δικαιοσύνη, η οποία είναι αρμονία των τριών άλλων αρετών.
Επειδή και η πόλη αποτελεί μία αντανάκλαση του ανθρώπου, διακρίνει και σ' αυτήν τρία γένη: το βουλευτικό, το πολεμικό και το χρηματικό, τα οποία αντιστοιχούν προς τα τρία μέρη της ψυχής. Όπως στον άνθρωπο, έτσι και στην πόλη πρέπει να υπάρχει η δικαιοσύνη, δηλαδή η αρμονία, που πετυχαίνεται, όταν και στην πόλη το καθένα από τα γένη εκτελεί το δικό του έργο και δεν επιδιώκει τα ξένα.
Πλάτων και ατομικοί.
Αντίθετα από τον Αριστοτέλη, ο Πλάτων δεν αναφέρει πουθενά στα γραπτά του το Δημόκριτο ή άλλους ατομικούς. Η ατομική θεωρία, εντούτοις, θα πρέπει να του ήταν καλά γνωστή, αφού σε ορισμένους διαλόγους (κυρίως στον Τίμαιο και τους Νόμους) καταπολεμούνται απόψεις οι οποίες ανήκουν στους ατομικούς. Σύμφωνα με μία πληροφορία ο Πλάτων θέλησε να κάψει όσα βιβλία του Δημόκριτου μπόρεσε να συγκεντρώσει, τον συγκράτησαν όμως την τελευταία στιγμή οι πυθαγόρειοι Αμύκλας και Κλεινίας με το επιχείρημα ότι τα βιβλία του Δημόκριτου υπήρχαν ήδη στα χέρια πολλών. Η πληροφορία ελέγχεται ως πλαστή και φαίνεται ότι αφορμή για τη δημιουργία της πρέπει να ήταν η πρόθεση να ερμηνευτεί η απουσία του ονόματος του Δημοκρίτου από τα έργα του Πλάτωνα. Παρ' όλη τη μεγάλη διαφορά που χωρίζει το πλατωνικό σύστημα από το ατομικό, υπάρχουν σημεία στα οποία οι δύο θεωρίες παραδόξως συγκλίνουν. Έτσι, ο Πλάτων δανείστηκε από το Δημόκριτο την έννοια της ιδέας, η οποία αποτελεί το κέντρο του πλατωνικού συστήματος. Απλώς, απέκοψε την ταύτιση της μορφής με τα υλικά σώματα και την ανύψωσε σε έναν ξεχωριστό και αληθέστερο κατά τη γνώμη του κόσμο. Αλλά και η πλατωνική αντίληψη της μαθηματικής δομής των στοιχείων της φύσης, αποτελεί συνδυασμό της ατομικής θεωρίας και της πυθαγόρειας αριθμολογίας: η έννοια των ατμήτων επιπέδων φαίνεται να αντλεί την έμπνευσή της κατευθείαν από την ατομική έννοια των ατμήτων ελάχιστων μεγεθών.
Αντίκτυπος.
Η επίδραση του φιλοσόφου αυτού υπήρξε πάρα πολύ μεγάλη. Η ιστορία της φιλοσοφίας μέχρι τον Κικέρωνα είναι σαφώς επηρεασμένη από αυτόν και είτε αμφισβητεί είτε ακολουθεί τη διδασκαλία του. Ο μαθητής του Αριστοτέλης, εξίσου επιδραστικός με τον ίδιο, οδηγήθηκε στην ανάπτυξη τμήματος του έργου του ως απάντηση στον πλατωνισμό. Η σχολή που ο Πλάτωνας ίδρυσε το 387 π.Χ., η Ακαδημία, συνέχισε να ακμάζει ως τις αρχές του πρώτου αιώνα π. Χ., έχοντας όμως μετατραπεί σε σκεπτική σχολή μετά τις αρχές της ελληνιστικής περιόδου.
Κατά την εποχή του Αυγούστου υπήρξε μία αναβίωση της πλατωνικής φιλοσοφίας, ο μεσοπλατωνισμός με εκπροσώπους όπως ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς, εισηγήτρια μίας όλο και πιο ευδιάκριτης τάσης συγκρητισμού και εκλεκτικισμού στην ελληνική φιλοσοφία, σε πλήρη αντίθεση με το διανοητικό σεκταρισμό της ελληνιστικής εποχής.
Κατά τα τέλη του δεύτερου αιώνα ο μεσοπλατωνισμός άρχεσαι να μετατρέπεται σταδιακά, υπό την επίδραση του νεοπυθαγορισμού και του ερμητισμού στην κατεχόμενη από τους Ρωμαίους Αίγυπτο, στο κίνημα του νεοπλατωνισμού, με αρχικούς εκπροσώπους όπως ο Πλωτίνος, το οποίο είχε πιο μονιστικό, μυστικιστικό και σωτηριολογικό χαρακτήρα. Η Ακαδημία στην Αθήνα επανιδρύθηκε ως κέντρο νεοπλατωνικών μελετών.
Κατά τον τέταρτο αιώνα, περίοδο έντονων θρησκευτικών ζυμώσεων στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και σταδιακής επικράτησης του χριστιανισμού στη Μεσόγειο, οι ακόλουθοι της αστικής ελληνορωμαϊκής θρησκείας αλλά και των ελληνικών μυστηριακών λατρειών συσπειρώθηκαν γύρω από το νεοπλατωνισμό ως υπερασπιστή του μέχρι πρότινος επικρατούντος παγανισμού. Μεμονωμένοι νεοπλατωνικοί και παγανιστικοί πυρήνες επέζησαν ως τον έκτο αιώνα, οπότε και ο Αυτοκράτορας Ιουστινιανός έκλεισε με διάταγμα την Ακαδημία της Αθήνας.
Ο πλατωνισμός επιβίωσε υπογείως καθ' όλον το Μεσαίωνα, κρυμμένος σε μυστηριακά ρεύματα, έως ότου οι πρωτότυπες ιδέες του επανανακαλύφθηκαν και σχολιάστηκαν κατά την Αναγέννηση. Έτσι ούτε η νεότερη φιλοσοφική σκέψη δεν έμεινε ανεπηρέαστη από αυτόν. Τα διάφορα φιλοσοφικά συστήματα ή προσπαθούν να ανατρέψουν τις ιδέες του ή οικοδομούν πάνω σ' αυτές, εκσυγχρονίζοντας τες.

Αριστοτέλης.

Ο Αριστοτέλης ( 384 - 322 π.Χ. ) ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος. Μαζί με το δάσκαλό του Πλάτωνα αποτελεί σημαντική μορφή της φιλοσοφικής σκέψης του αρχαίου κόσμου, και η διδασκαλία του διαπερνούσε βαθύτατα τη δυτική φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη μέχρι και την Επιστημονική Επανάσταση του 17ου αιώνα. Ο Δάντης στη Θεία Κωμωδία τον αποκαλεί "Άρχοντα αυτών που ξέρουν" (Maestro di color che sanno), δηλώνοντας τη σημασία που έχει ο Αριστοτέλης για το δυτικό κόσμο. Υπήρξε φυσιοδίφης, φιλόσοφος, δημιουργός της λογικής και ο σημαντικότερος από τους διαλεκτικούς της αρχαιότητας.
Ζωή και δράση.
Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα Αρχαία Στάγειρα της Χαλκιδικής (σημερινή ονομασία της περιοχής Λιοτόπι, μισό χιλιόμετρο νοτίως της Ολυμπιάδας). Ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας Αμύντα Γ΄, τον οποίο είχε πατέρα ο Φίλιππος. Ο Νικόμαχος, που κατά το Σουίδα είχε γράψει έξι βιβλία φυσικής και ένα ιατρικής, θεωρούσε πρόγονό του τον ομηρικό ήρωα και γιατρό Μαχάονα, το γιο του Ασκληπιού. Πίστευαν ότι και της μητέρας του η καταγωγή ήταν θεϊκή. Ονομαζόταν Φαιστίς, είχε έρθει με Χαλκιδείς αποίκους στα Στάγειρα και ανήκε στο γένος των Ασκληπιαδών.
Ο Αριστοτέλης πρόωρα ορφάνεψε από πατέρα και μητέρα και την κηδεμονία του ανέλαβε ο φίλος του πατέρα του Πρόξενος, που ήταν εγκαταστημένος στον Αταρνέα της μικρασιατικής Αιολίδας, απέναντι από τη Λέσβο. Ο Πρόξενος, που φρόντισε τον Αριστοτέλη σαν δικό του παιδί, τον έστειλε στην Αθήνα σε ηλικία 17 ετών (367 π.Χ.), για να γίνει μαθητής του Πλάτωνα. Πράγματι ο Αριστοτέλης σπούδασε στην Ακαδημία του Πλάτωνα επί 20 χρόνια (367 - 347), μέχρι τη χρονιά δηλ. που πέθανε ο δάσκαλός του. Στο περιβάλλον της Ακαδημίας άφηνε κατάπληκτους όλους και τον ίδιο το δάσκαλό του, με την ευφυΐα και τη φιλοπονία του. Ο Πλάτωνας τον ονόμαζε "νουν της διατριβής" και το σπίτι του "οίκον αναγνώστου".
Όταν το 347 π.Χ. πέθανε ο Πλάτωνας, προέκυψε θέμα διαδόχου στη διεύθυνση της σχολής. Επικρατέστεροι για το αξίωμα ήταν οι τρεις καλύτεροι μαθητές του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, ο Ξενοκράτης και ο Σπεύσιππος. Ο Αριστοτέλης τότε μαζί με τον Ξενοκράτη εγκατέλειψε την Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στην Άσσο, πόλη της μικρασιατικής παραλίας, απέναντι από τη Λέσβο. Την Άσσο κυβερνούσαν τότε δύο πλατωνικοί φιλόσοφοι, ο Έραστος και ο Κορίσκος, στους οποίους είχε χαρίσει την πόλη ο ηγεμόνας του Αταρνέα και παλιός μαθητής του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, Ερμίας. Οι δύο φίλοι, κυβερνήτες της Άσσο, είχαν ιδρύσει εκεί μια φιλοσοφική σχολή, ως παράρτημα της Ακαδημίας.
Στην Άσσο ο Αριστοτέλης δίδαξε τρία χρόνια και μαζί με τους φίλους του κατόρθωσε ό,τι δεν μπόρεσε ο Πλάτωνας. Συνδέθηκαν στενά με τον Ερμία και τον επηρέασαν τόσο, ώστε η τυραννία του να καταστεί πραότερη και δικαιότερη. Το τέλος του τυράννου όμως ήταν τραγικό. Επειδή προέβλεπε την εκστρατεία των Μακεδόνων στην Ασία, συμμάχησε με το Φίλιππο. Γι' αυτό τον συνέλαβαν οι Πέρσες και τον θανάτωσαν με μαρτυρικό σταυρικό θάνατο.
Το 345 π.Χ. ο Αριστοτέλης, ακολουθώντας τη συμβουλή του μαθητή του Θεόφραστου, πέρασε απέναντι στη Λέσβο και εγκαταστάθηκε στη Μυτιλήνη, όπου έμεινε και δίδαξε μέχρι το 342 π.Χ. Στο μεταξύ είχε παντρευτεί την ανιψιά και θετή κόρη του Ερμία, την Πυθιάδα, από την οποία απέκτησε κόρη, που πήρε το όνομα της μητέρας της. Μετά το θάνατο της πρώτης του συζύγου ο Αριστοτέλης συνδέθηκε αργότερα στην Αθήνα με τη Σταγειρίτισσα Ερπυλλίδα, από την οποία απέκτησε ένα γιο, το Νικόμαχο.
Το 342 π.Χ. τον προσκάλεσε ο Φίλιππος στη Μακεδονία, για να αναλάβει τη διαπαιδαγώγηση του γιου του Αλέξανδρου, που ήταν τότε μόλις 13 χρονών. Ο Αριστοτέλης άρχισε με προθυμία το έργο της αγωγής του νεαρού διαδόχου. Φρόντισε να του μεταδώσει το πανελλήνιο πνεύμα και χρησιμοποίησε ως παιδευτικό όργανο τα ομηρικά έπη. Η εκπαίδευση του Αλέξανδρου γινόταν άλλοτε στην Πέλλα και άλλοτε στη Μίεζα, μια κωμόπολη της οποίας τα ερείπια έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη· βρισκόταν στους πρόποδες του βουνού πάνω στο οποίο είναι χτισμένη η σημερινή Νάουσα της Μακεδονίας. Εκεί το 341 π.Χ. πληροφορήθηκε το θάνατο του Ερμία.
Ο Αριστοτέλης έμεινε στη μακεδονική αυλή έξι χρόνια. Όταν ο Αλέξανδρος συνέτριψε την αντίσταση των Θηβαίων και αποκατέστησε την ησυχία στη νότια Ελλάδα, ο Αριστοτέλης πήγε στην Αθήνα (335 π.Χ.) και ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή. Για να εγκαταστήσει τη σχολή του διάλεξε το Γυμνάσιο, που λεγόταν και Λύκειο, ανάμεσα στο Λυκαβηττό και τον Ιλισό, κοντά στην πύλη του Διοχάρη, στο σημείο δηλ. που σήμερα βρίσκεται ο Εθνικός Κήπος. Εκεί υπήρχε άλσος αφιερωμένο στον Απόλλωνα και τις Μούσες. Με χρήματα που του έδωσε άφθονα ο Αλέξανδρος, ο Αριστοτέλης έχτισε μεγαλόπρεπα οικήματα και στοές, που ονομάζονταν "περίπατοι". Ίσως γι' αυτό η σχολή του ονομάστηκε Περιπατητική και οι μαθητές του περιπατητικοί φιλόσοφοι.
Η οργάνωση της σχολής είχε γίνει κατά τα πρότυπα της Πλατωνικής Ακαδημίας. Τα μαθήματα για τους προχωρημένους μαθητές γίνονταν το πρωί ("εωθινός περίπατος") και για τους αρχάριους το απόγευμα ("περί το δειλινόν", "δειλινός περίπατος"). Η πρωινή διδασκαλία ήταν καθαρά φιλοσοφική ("ακροαματική"). Η απογευματινή "ρητορική" και "εξωτερική".
Η σχολή είχε μεγάλη βιβλιοθήκη και τόσο καλά οργανωμένη, ώστε αργότερα χρησίμευσε ως πρότυπο για την ίδρυση των βιβλιοθηκών της Αλεξάνδρειας και της Περγάμου. Ο Αριστοτέλης μάζεψε χάρτες και όργανα χρήσιμα για τη διδασκαλία των φυσικών μαθημάτων. Έτσι σύντομα η σχολή έγινε περίφημο κέντρο επιστημονικής έρευνας. Στα δεκατρία χρόνια που έμεινε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα δημιούργησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του, που προκαλεί το θαυμασμό μας με τον όγκο και την ποιοτική του αξία. Γιατί είναι άξιο απορίας, πώς ένας άνθρωπος σε τόσο λίγο χρονικό διάστημα συγκέντρωσε και κατέγραψε τόσες πολλές πληροφορίες.
Το 323 π.Χ. με την είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου οι οπαδοί του αντιμακεδονικού κόμματος νόμισαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να εκδικηθούν τους Μακεδόνες στο πρόσωπο του Αριστοτέλη. Το ιερατείο, με εκπρόσωπό του τον ιεροφάντη της Ελευσίνιας Δήμητρας Ευρυμέδοντα, και η σχολή του Ισοκράτη, με το Δημόφιλο, κατηγόρησαν τον Αριστοτέλη για ασέβεια ("γραφή ασεβείας"), επειδή είχε ιδρύσει βωμό στον Ερμία, είχε γράψει τον ύμνο στην Αρετή και το επίγραμμα στον ανδριάντα του Ερμία, στους Δελφούς. Ο Αριστοτέλης όμως, επειδή κατάλαβε τα πραγματικά κίνητρα και τις αληθινές προθέσεις των μηνυτών του, έφυγε για τη Χαλκίδα, προτού γίνει η δίκη του (323 π.Χ.). Εκεί έμεινε, στο σπίτι που είχε από τη μητέρα του, μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του την Ερπυλλίδα και με τα δύο του παιδιά, το Νικόμαχο και την Πυθιάδα.
Το 322 π.Χ. πέθανε στη Χαλκίδα από στομαχικό νόσημα, μέσα σε θλίψη και μελαγχολία. Το σώμα του μεταφέρθηκε στα Στάγειρα, όπου θάφτηκε με εξαιρετικές τιμές. Οι συμπολίτες του τον ανακήρυξαν "οικιστή" της πόλης και έχτισαν βωμό πάνω στον τάφο του. Στη μνήμη του καθιέρωσαν γιορτή, τα "Αριστοτέλεια", και ονόμασαν έναν από τους μήνες "Αριστοτέλειο". Η πλατεία όπου θάφτηκε ορίστηκε ως τόπος των συνεδρίων της βουλής.
Φεύγοντας από την Αθήνα, διευθυντή της σχολής άφησε το μαθητή του Θεόφραστο, που τον έκρινε ως τον πιο κατάλληλο. Έτσι το πνευματικό ίδρυμα του Αριστοτέλη εξακολούθησε να ακτινοβολεί και μετά το θάνατο του μεγάλου δασκάλου.
Η προσωπικότητά του.
Ο Αριστοτέλης ως άνθρωπος είχε πιστούς φίλους, αλλά και φοβερούς αντίπαλους (Επίκουρος, Τίμαιος, Ευβουλίδης κ.ά.), οι οποίοι κάποιες φορές τον παρουσίαζαν ως φιλάργυρο, φιλήδονο, ραδιούργο, μηχανορράφο, ακόμα ως οργανωτή δολοφονίας του Αλεξάνδρου κλπ.
Αντίθετα, από αξιόπιστες πηγές μαθαίνουμε ότι ο Αριστοτέλης υπήρξε η ενσάρκωση του ορθού μέτρου σ' όλες τις εκδηλώσεις της ζωής του. Την έμφυτη ευγένεια και τρυφερότητα της ψυχής του τη βρίσκουμε διάχυτη μέσα στη διαθήκη του. Μέσα σ' αυτή φροντίζει για τη μνήμη των γονέων και του αδερφού του και δε λησμονεί ούτε την οικογένεια του πατρικού φίλου Πρόξενου, που τον ανέθρεψε. Φροντίζει για τη δεύτερη γυναίκα του την Ερπυλλίδα και το γιο που απέκτησε μαζί της, το Νικόμαχο. Ακόμα για την κόρη του Πυθιάδα, καρπό του πρώτου του γάμου. Η μεγάλη του όμως φιλανθρωπία φαίνεται στο σημείο εκείνο της διαθήκης, όπου ορίζει να μην πουληθεί κανείς από τους δούλους που τον υπηρέτησαν, αλλά να ελευθερώνονται μόλις ενηλικιώνονται.
Ο γραπτός λόγος του Αριστοτέλη.
Ο Αριστοτέλης δεν έδειξε ενδιαφέρον στη δημοσίευση των έργων του με αποτέλεσμα να μην υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα πολλά απο αυτά. Ποτέ δε δημοσίευσε τα βιβλία του, εκτός από τους διαλόγους του. Η ιστορία των πρωτότυπων συγγραμμάτων του περιγράφεται από τον Στράβωνα στην "Γεωγραφία" του και από τον Πλούταρχο στο βιβλίο Βίοι Παράλληλοι, Σύλλας. Τα χειρόγραφα των παραδόσεων του Αριστοτέλη έμειναν στα χέρια του μαθητή του Θεόφραστου. Ο Θεόφραστος τα άφησε στον Νηλέα από τη Σκήψη και από αυτόν έμειναν στους κληρονόμους του. Οι απόγονοί τους τα πούλησαν στον Απελλικώνα από την Τηΐα/Τέω για ένα μεγάλο ποσό. Ο Σύλλας μετά την κατάληψη των Αθηνών (86 π.Χ.) πήρε τη βιβλιοθήκη του Απελλικώνα και τα μετέφερε στη Ρώμη. Εκεί πρωτοδημοσιεύτηκαν (60 π.Χ.) από τον Ίωνα φιλόλογο Τυραννίωνα από την Αμυσό και στη συνέχεια από τον περιπατητικό φιλόσοφο Ανδρόνικο το Ρόδιο.
Συγγραφικό έργο.

Οι Αλεξανδρινοί υπολόγιζαν ότι ο Αριστοτέλης έγραψε 400 περίπου συνολικά βιβλία. Ο Διογένης ο Λαέρτιος υπολόγισε το έργο του σε στίχους και βρήκε ότι έφταναν τις 44 μυριάδες, δηλ. 440.000. Μεγάλο μέρος από το έργο του αυτό χάθηκε. Ανήκε στην κατηγορία των δημόσιων ή "εξωτερικών" μαθημάτων και ήταν γραμμένα σε μορφή διαλογική. Από αυτά σώθηκε μόνο η "Αθηναίων Πολιτεία", σ' έναν πάπυρο που βρέθηκε στην Αίγυπτο. Τα σωζόμενα σήμερα έργα του αντιστοιχούν στη διδασκαλία που ο Αριστοτέλης έκανε στους προχωρημένους μαθητές του και που λέγονται "ακροαματικές ή εσωτερικές". Γι' αυτό και είναι γραμμένα σε συνεχή λόγο και όχι σε διάλογο. Αρκετά από τα βιβλία του έχουν υποστεί επεμβάσεις και επεξεργασίες και γενικά η κατάστασή τους δεν είναι καλή. Από το τεράστιο έργο του τελικά σώθηκαν 47 βιβλία και μερικά αποσπάσματα από τα άλλα. Δε θεωρούνται όμως όλα γνήσια. Η συνηθέστερη κατάταξή τους είναι η ακόλουθη:
Λογικά ή Όργανον:
Αποτελούν πραγματείες χρήσιμες για τη γνώση και είναι οι εξής έξι:
"Περί ερμηνείας"
"Κατηγορίαι"
"Αναλυτικά πρότερα"
"Αναλυτικά ύστερα"
"Τοπικοί και Σοφιστικοί έλεγχοι"
Οι πραγματείες αυτές αποτελούν την αιώνια δόξα του φιλοσόφου, γιατί πρώτος αυτός διατύπωσε τους νόμους της ανθρώπινης νόησης και τους τρόπους του συλλογισμού.
Φυσικά:
Περιλαμβάνουν τις εξής πραγματείες:
"Φυσική ακρόαση" (βιβλία 8)
"Περί ουρανού" (βιβλία 4)
"Περί γενέσεως και φθοράς" (βιβλία 3)
"Μετεωρολογικά" (βιβλία 4)
"Περί κόσμου" (ψευδεπίγραφο)
Βιολογικά:
"Περί ζώων ιστορίας" (βιβλία 10)
"Περί ζώων μορίων" (βιβλία 4)
"Περί ζώων πορείας" (1 βιβλίο)
"Περί ζώων κινήσεως"
"Περί ζώων γενέσεως" (βιβλία 5)
"Περί φυτών" (ψευδεπίγραφο)
Με τα έργα του αυτά έγινε ο δημιουργός της φυσικής επιστήμης, της ζωολογίας και της συγκριτικής ανατομίας. Με τις πραγματείες αυτές έστρεψε ο Αριστοτέλης τη φιλοσοφική συζήτηση στο γόνιμο έδαφος του αισθητού κόσμου.
Ψυχολογικά:
"Περί ψυχής" (βιβλία 3)
"Περί αισθήσεως και αισθητών"
"Περί μνήμης και αναμνήσεως"
"Περί ύπνου και εγρηγορήσεως"
"Περί ενυπνίων"
"Περί μαντικής της εν τοις ύπνοις"
"Περί μακροβιότητος και βραχυβιότητος"
"Περί ζωής και θανάτου"
"Περί αναπνοής"
"Περί πνεύματος" (ψευδεπίγραφο)
Εκτός από το πρώτο, τα υπόλοιπα της ομάδας αυτής είναι γνωστά με το κοινό όνομα "Μικρά φυσικά".
Μεταφυσικά:
Από τα Μεταφυσικά ή πρώτη φιλοσοφία, όπως τα αποκαλούσε ο Αριστοτέλης προήλθε ο όρος "μεταφυσική" των νεότερων χρόνων. Στα 12 βιβλία των Μεταφυσικών προσθέτουν συνήθως και τη διατριβή "Περί Μελίσσου, Ξενοφάνους και Γοργίου" (πιθανώς ψευδεπίγραφο). Στην ομάδα αυτή των έργων του ο Αριστοτέλης εξετάζει τις πρώτες αρχές όλων των όντων και των "κινουμένων" και των "ακινήτων".
Ηθικά:
"Ηθικά Ευδήμεια" (βιβλία 7)
"Ηθικά μεγάλα" (βιβλία 2)
"Ηθικά Νικομάχεια" (βιβλία 10)
Αυτά ιδιαίτερα τα τίμησαν οι θεολόγοι.
Πολιτικά:
"Πολιτικά" (βιβλία 8)
"Αθηναίων Πολιτεία"
"Οικονομικά" (βιβλία 2)
Αποτελούν, και σήμερα ακόμα, τη βάση των ερευνών για όσους ασχολούνται με τις πολιτικές επιστήμες.
Τεχνικά:
"Ρητορική" (βιβλία 3)
"Ποιητική" (δεν σώθηκε ολόκληρη)
Προβλήματα:
Περιέχουν προβλήματα από διάφορες περιοχές της γνώσης.
Στο σώμα των αριστοτελικών έργων έχουν συμπεριληφθεί και τα ακόλουθα ακόμα έργα, που δε θεωρούνται γνήσια: Φυσιογνωμικά, Περί θαυμασίων ακουσμάτων, Περί χρωμάτων, Περί ατόμων γραμμών, Μηχανικά, Ρητορική εις Αλέξανδρον και Περί ακουστών.
Η Φιλοσοφία του.
Εκτός από τη γνώμη του τη σχετική με τις "ιδέες" του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης υποστηρίζει και άλλες αρχές. Δεν αποκρούει την ηδονή, αλλά προτιμά την πιο τέλεια, αυτή δηλ. που πηγάζει από τη διάνοια. Ο σκοπός των ανθρώπινων ενεργειών, κατά τον Αριστοτέλη, είναι η ευδαιμονία, την οποία ορίζει ως ενέργεια σύμφωνη με την αρετή. Η αρετή, όταν κυριαρχεί στα πάθη και στις ορμές, τα ρυθμίζει, παίζοντας το ρόλο του μέτρου ανάμεσα στις δύο ακρότητες, δηλ. στην υπερβολή και την έλλειψη. Έτσι π.χ. η "πραότης" είναι αρετή ως μεσότητα της οργής και της αναισθησίας, η "ανδρεία", επειδή βρίσκεται ανάμεσα στη θρασύτητα και στη δειλία, και η "αιδώς", επειδή κατέχει το μέσο της αδιαντροπιάς και της κατάπληξης, που είναι ακρότητες. Συμπλήρωμα της αρετής είναι και τα αγαθά του σώματος (δύναμη, υγεία, ομορφιά) και τα αγαθά της τύχης (πλούτος, ευγενική καταγωγή κλπ.). Σύμφωνα μ' αυτά, ευτυχισμένος είναι εκείνος που ενεργεί κατά τις επιταγές της αρετής και συγχρόνως έχει μερίδιο και στα άλλα αγαθά, τα "εκτός αγαθά", όπως τα ονομάζει.
Ο Αριστοτέλης ταλαντεύεται ανάμεσα στον ιδεαλισμό και τον υλισμό. Κάθε πράγμα, κατ' αυτόν, αποτελείται από ύλη και πνεύμα, που είναι μεταξύ τους αδιάσπαστα ενωμένα. Η ύλη είναι παθητική, είναι η δυνατότητα του πράγματος, ενώ το πνεύμα ενεργητικό, δηλ. η δύναμη που μεταβάλλει τη δυνατότητα σε πραγματικότητα.
Ο κόσμος, κατά τον Αριστοτέλη, είναι ενιαίος και αιώνιος, ενώ η οικουμένη έχει σχήμα σφαίρας με κέντρο τη Γη. Με το να δέχεται την καταγωγή των γνώσεων από τις αισθήσεις, πλησιάζει πολύ τον υλισμό. Τέλος με την τυπική λογική βλέπει την αντικειμενική πραγματικότητα "στατικά" και όχι μέσα στην αέναη μεταβολή και κίνησή της. Ο Αριστοτέλης ήταν ο φιλόσοφος που διετύπωσε την θεωρία της ύπαρξης του πέμπτου στοιχείου της φύσης. Συγκεκριμένα οι Έλληνες φιλόσοφοι απο την Ιωνία θεωρούσαν οτι στην φύση υπάρχουν τέσσερα στοιχεία ή ουσίες. Γή, ύδωρ, πύρ και αήρ. Ο Αριστοτέλης πρόσθεσε στην τετράδα τον αιθέρα ο οποίος θα αποτελέσει την πέμπτη ουσία την πεμπτουσία. Το στοιχείο αυτό παρουσιάζει κάποιες ιδιαιτερότητες, είναι αγέννητο, αγήρατο, άφθαρτο, αϊδιο, αναυξές και αναλλοίωτο. Επιπλέον εντοπίζεται στον "άνω τόπο" όπου κατοικεί η Θεότητα.

«ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΤΑΧΥ»

Η Ξένη Μητσοβασίλη γεννήθηκε το 1951 σε χωριό κοντά στα Γιάννινα. Στη συνέχεια μέσα από ένα πολύ δύσκολο οδοιπορικό βρέθηκε στην ορεινή Ναυπακτία στα Κράβαρα. Τα Κράβαρα μέχρι τότε ήταν ορμητήριο των ελληνικών αλλά και διεθνών περιοδειών των «μπολιάρηδων» που ενέπνευσαν τον Ανδρέα Καρκαβίτσα να γράψει το μυθιστόρημα «Ο Ζητιάνος». Από την ίδια περιοχή κατάγεται μεγάλο ποσοστό των πρώτων μεταναστών στην Αμερική. Κατάγονται, επίσης, δύο αντιβασιλείς της ελληνικής πολιτείας και οι κεφαλές των μαχητών του ΔΣΕ που περιφέρονταν στη Ναύπακτο από τους νικητές λίγο πριν γεννηθεί η συγγραφέας. Αν προσθέσει κανείς και τη μηδαμινή αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή φτιάχνει το υλικό και ιστορικό υπόβαθρο των ορεινών Ναυπακτίων εκείνης της περιόδου.
Η φυγή της κ. Μητσοβασίλη το 1962 από το ορεινό χωριό του πατέρα της συμπίπτει με την έναρξη του τελευταίου και μεγαλύτερου μεταναστευτικού ρεύματος εντός και εκτός Ελλάδος. Άφησε πίσω του ερημιά και αναντικατάστατους γέροντες και γριές. Τα παιδιά των «μπολιάρηδων» και των άλλων πάμπτωχων αγροτών και κτηνοτρόφων δε γύρισαν ποτέ πίσω με την πραμάτεια τους, αλλά έμειναν μόνιμα στα αστικά και περι-αστικά κέντρα. Η συγγραφέας ερχόμενη στην Αθήνα με την μητέρα της και τον αδελφό της, ορφανή ήδη από πατέρα, πήγε στο γυμνάσιο τρία χρόνια και μετά μαθήτευσε σε νοσηλευτική σχολή για να εργαστεί σε δημόσιο νοσοκομείο. Η «Ερυφίλη Μήτσοβα», παράλληλα, συμμετέχει δραστήρια στο κομμουνιστικό κίνημα μέχρι σήμερα. Αυτή η ευρύτερη σχέση που, όπως λέει η ίδια, επικεντρώνεται στο Σχολείο Κατερίνα Μάτσα, νομίζω ότι ύψωσε τη συνείδησή της στο επίπεδο της ερμηνείας και ανάπλασης του ιστορικού παρελθόντος της, φτάνοντας μέχρι του σημείου που αυτό να γίνεται δομημένος λόγος μιας μυθιστορηματικής αφήγησης της ίδιας της ζωής της.
Το «Κόκκινο στάχυ» της κ. Μητσοβασίλη που φύτρωσε στις πέτρες των βουνών της ελληνικής υπαίθρου αντικειμενικά είναι η ψυχική και εμπειρική βάση της προσωπικότητας χιλιάδων ανθρώπων των πόλεων της μεταπολεμικής – μετεμφυλιακής Ελλάδας και τα αποτυπώματά της στη συλλογική συνείδηση των μαζών. Κοντολογής, το γραπτό της κ. Μητσοβασίλη αναφέρεται σε ένα κορίτσι που γεννήθηκε από τον έκνομο έρωτα ενός ωραίου νεαρού χωροφύλακα με μια όμορφη νεαρή αγρότισσα ακριβώς μετά τη λήξη του εμφύλιου στις παρυφές του Γράμμου. Η άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος, ο πατέρας, έφυγε ανήμπορος να σηκώσει το βάρος ενός τέτοιου γεγονότος. Η μητέρα με τον «καρπό της κοιλίας της» ανά χείρας όχι από έρωτα πια, αλλά από ταξικό και κοινωνικό καταναγκασμό που παγώνει τις ψυχές κατάφερε διασχίζοντας βουνά και λαγκάδια να βρει τον πατέρα και τον ευρίσκει στο βουνό και αρραβωνιασμένο, για να παραφράσουμε λιγάκι το Σολωμό και το «Λάμπρο» του, πράγμα που το πλήρωσε, αφού δολοφονήθηκε για λόγους τιμής από τους ακροδεξιούς αδελφούς της Άλλης, δια λόγου ακόμα τότε, νύφης.
Τα πρόσωπα του οικογενειακού και ευρύτερου περιβάλλοντος της «Ερυφίλης Μήτσοβα» μαζί με τα τοπία και τη γλώσσα αναπαριστούν με τρομακτική ακρίβεια την πρώτη μετεμφυλιακή περίοδο στην ελληνική ύπαιθρο. Απ’ αυτή την άποψη και παρά το ότι κάποιος σχολαστικός ή γενικός τυπολάτρης θα βρει ατέλειες στη γραφή της κ. Μητσοβασίλη συγκριτικά με άλλους ομότεχνούς της, δεν με εμποδίζει να ισχυριστώ ότι το «Κόκκινο Στάχυ» είναι το «Τρίτο στεφάνι» του Κ. Ταχτσή σε έκδοση της ελληνικής υπαίθρου επαρχίας με λιγότερα λόγια και λιγότερη επιτήδευση. Η αναμέτρηση της νέας συγγραφέως θα εξελιχτεί μελλοντικά στο πεδίο της θεωρητικής εμβάθυνσής της και στη χαλιναγώγηση της γλώσσας με δάνεια Δημ. Χατζή για παράδειγμα. Η κ. Μητσοβασίλη χρησιμοποιεί πολλούς ιδιωματικούς διαλόγους μεταξύ των ηρώων της. Θαρρώ πως μαζί λανθάνει μια βαθιά εκτίμηση στη λαϊκή -λεγόμενη- σοφία, η οποία όμως από μόνης της δεν φτάνει πολλές φορές να ερμηνεύσει θεωρητικά τα τρομακτικά γεγονότα που περιέχει το «Κόκκινο στάχυ» που τυχαίνει να ενσωματώνουν σημαντικότατους ιστορικούς κόμβους της ανθρώπινης ιστορίας. Ο ρυθμός και το ύφος της γραφής της είναι σταθερά, απ’ την αρχή μέχρι το τέλος, καταφέρνοντας και σ’ αυτό τον τομέα να φορτίζει της λέξεις με τέτοιο τρόπο ώστε ο αναγνώστης να φτάνει μονορούφι στο τέλος. Αν θελήσει κάποιος να ταξινομήσει το «Κόκκινο στάχυ» στο λογοτεχνικό στερέωμα θα το τοποθετήσει στα μέρη, ας πούμε, του λαϊκού ρεαλισμού με έντονο παιδευτικό χαρακτήρα.
Συνοπτικά. Το «Κόκκινο στάχυ» πρασινίζει τις ψυχές μας γιατί υπενθυμίζει πως οι άνθρωποι μπορούν να μετουσιώσουν, κάτω από ορισμένες συνθήκες κοινωνικού αγώνα και τις βαρύτερες αντιξοότητες της ζωής σε αγάλματα λόγου. Η κ. Ξένη Μητσοβασίλη από το πρώτο της κιόλας βιβλίο δείχνει ότι αναμετράται με πολύ σοβαρά θέματα -ενάντια στην υπερβολικά συνήθη θεματογραφία των σύγχρονων μυθιστοριογράφων μας- και τα βγάζει πέρα άνετα. Το ύψος του λογοτεχνικού επιπέδου που διάλεξε για να μπει στο δημόσιο στίβο της δημιουργίας όσο είναι ευχάριστο, άλλο τόσο είναι και δεσμευτικό για τους δρόμους που θα ακολουθήσει. Το «Κόκκινο στάχυ» όντας πολυπύρηνο θεματολογικά μπορεί να γίνει αφετηρία πολλών νέων έργων της συγγραφέως μας.

Σύμβολο κόσμου ελληνικού, γνήσιου κι αυθεντικού, τότε που ο Έλληνας τιμούσε το ψωμί του τίμιου μόχθου του κι όταν περνούσε κάποιος ξένος απ΄ τη γειτονιά τον προσκαλούσε να κοπιάσει να φάνε ψωμί…
Το πρώτο βιβλίο της Ξένης Μητσοβασίλη «Κόκκινο Στάχυ» ωρίμασε και ψώμωσε μέσα της για να το απολαύσουμε εμείς, σήμερα, περιδιαβάζοντας στις σελίδες του, αναγνώστες – θεατές ενός δράματος σε νοητές κερκίδες…
Ο χρόνος της προσωπικής ιστορίας της ηρωίδας του βιβλίου καλύπτει την ιστορία μιας ολόκληρης ελληνικής εποχής. Μέσα απ΄ τις σελίδες του αναδύεται ένας κόσμος σακατεμένος απ΄ τον πόλεμο και την εμφύλια σύγκρουση. Άνθρωποι πονεμένοι, πεινασμένοι, φυλακισμένοι στις προλήψεις και τις παραδόσεις. Κι ανάμεσά τους ο Λιας, ο λεβέντης ο εκπρόσωπος της εξουσίας των «κοριτσιών το λάμπασμα».
Μέσα απ΄ την προσωπική ιστορία της εξώγαμης κόρης και της αστεφάνωτης μάνας, ξεχύνονται ο πόνος, τ΄ άγρια πάθη, οι απωθημένες επιθυμίες των ανθρώπων. Ο αγώνας της αστεφάνωτης μάνας, η καλοσύνη της βάβως, η τιμιότητα του παππού κι ο πόνος που ξεχειλίζει απ΄ τις ψυχές: «που ’χου μεγάλου πόνου, κι άλλον πόνου στα σπλάχνα μ΄ δε χουράει…»∙ αλλά κι ο φόβος κι η υποταγή στο Θεό και τον παπά του χωριού! Και μίσος και γδικιωμός που ’φτασε στο φονικό στ΄ όνομα της τιμής και της υπόσχεσης.
Μα η ιστορία δε σταματάει στο μικρόκοσμο του χωριού. Ακολουθεί ο ξεριζωμός, η «ξενιτιά» της Αθήνας, η αλαζονική θεία και τα «βλαχάκια» να την υπηρετούν. Η δουλειά στο εργοστάσιο σκληρή και η ελπίδα για καλύτερη ζωή κομμάτια…
Το πλαίσιο του αφηγήματος στο α΄ μέρος είναι αγροτικό. Οι ήρωές του ριζωμένοι στην κακοτράχαλη γη της Ηπείρου βιώνουν την ακραία στέρηση της μετεμφυλιακής ελληνικής υπαίθρου. Η Εριφύλη Μήτσοβα, η κεντρική ηρωίδα ξετυλίγει το κουβάρι της ζωής της και αναψηλαφεί μνήμες πικρές. Η συγγραφέας με εκφραστική αυστηρότητα που μεταγγίζει γνήσια και ουσιαστική συγκίνηση απεικονίζει, με ωμό ρεαλισμό τα μίση, τα πάθη, τις προλήψεις αλλά και την ακεραιότητα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ο Αριστοτέλης αντιδιαστέλλει την τραγωδία και την ποίηση προς την Ιστορία. Η Ιστορία ασχολείται με το μερικό και το ατομικό. Η τραγωδία, αντίθετα, μας δίνει καθολικούς τύπους ανθρώπων. Και το «Κόκκινο στάχυ» είναι μια μικρή τραγωδία, γιατί οι ήρωές του άνθρωποι απλοί και καθημερινοί πάσχουν πάνω από τα ανθρώπινα μέτρα. Κι αν η περιπέτεια κατά τον Αριστοτέλη είναι «η ες το εναντίον των πραττομένων μεταβολή» η αστεφάνωτη μάνα του αφηγήματος είναι η τραγική ηρωΐδα. (Όσοι έχετε διαβάσει την «Αστεφάνωτη» του Αλ. Παπαδιαμάντη, η πικραμένη γυναίκα εκφράζει συγκρατημένο παράπονο και γλυκειά εγκαρτέρηση). Η αστεφάνωτη εδώ με τον παράνομο καρπό της είναι σπαραγμός: η κυοφορία και η γέννηση ενός παιδιού από πηγή χαράς μεταστρέφεται στο αντίθετό της: γίνεται δυστυχία, φόβος, ντροπή, κατάρα κι ανάθεμα. Και η μητρότητα σε μίσος. Η μάνα μισεί το παιδί της και μέσω αυτού εκδικείται την κοινωνία. «Η ες το εναντίον των πραττομένων μεταστροφή»! Ζούμε μέσα από τις δυστυχίες μας, όχι από τα επιτεύγματά μας. Όλα τα είδη του λόγου χωρίς συγκίνηση δεν αντέχουν μέσα στο χρόνο. Μέσα από τη διαδικασία της καθαρτικής γραφής ο ορίζοντας της ψυχής μας διευρύνεται και τα πιο δυσάρεστα, τα πιο απεχθή γεγονότα μετουσιωμένα σε τέχνη αποκαθαίρονται και μας ανακουφίζουν. Η Τέχνη, κατά τον Γρηγόριο Ξενόπουλο μικρή ή μεγάλη είναι Διασκεδαστική.

Martha Walter - "The Blue Japanese Parasol" .

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ: ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ.

Tο κείμενο που ακολουθεί αποτελείται από αποσπάσματα παρμένα από τα βιβλία του E. Mπιτσάκη «H φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία», Eλληνικά Γράμματα, 2003 και «Γονίδια του μέλλοντος», Προσκήνιο, 2001. Πρόκειται για δύο σημαντικά έργα του E. Mπιτσάκη, χρήσιμα για κάθε αναγνώστη. Στα αποσπάσματα από το βιβλίο « H Φύση στη διαλεκτική φιλοσοφία», δώσαμε ιδιαίτερο βάρος στην παρουσίαση των απόψεων του Mαρξ για την αντίθεση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Παρά το γεγονός ότι την εποχή του Mαρξ δεν υπήρχε «οικολογικό κίνημα», η φύση υπήρχε, ήταν παρούσα στη σκέψη του Mαρξ σαν φιλοσοφική και οικονομική κατηγορία. O μαρξισμός αντιλαμβανόταν ότι η εμπορευματική-κεφαλαιοκρατική οργάνωση της παραγωγής δεν σήμαινε μόνο την εκμετάλλευση της ζωντανής εργασίας, αλλά και την καταλήστευση του φυσικού πλούτου της γης. Aπό το δεύτερο βιβλίο του E. Mπιτσάκη, διαλέξαμε ένα μικρό απόσπασμα που αναφέρεται στον τρόπο και τα οικολογικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν στις χώρες του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. Συνιστούμε, χωρίς επιφύλαξη, τη μελέτη των έργων αυτών του E. Mπιτσάκη, καθώς «ερεθίζουν» τη σκέψη πάνω σε προβλήματα εξαιρετικά επίκαιρα στις μέρες μας.

Αποσπάσματα από το βιβλίο « Η φύση στην διαλεκτική φιλοσοφία»:
Η επέμβαση του ανθρώπου στις διεργασίες της φύσης δεν ήταν πάντοτε ευεργετική. Aλλά, με τη βιομηχανική-κεφαλαιοκρατική παραγωγή, το οικολογικό πρόβλημα έγινε ένα από τα κύρια προβλήματα της εποχής μας. H αντίθεση ανθρώπου-φύσης είναι παράγωγη αντίθεση – παράγωγη της θεμελιακής αντίθεσης του καπιταλισμού. Eντούτοις, είναι ήδη δεσπόζουσα.
Mε τον όρο «οικολογικό πρόβλημα» πολλές σημερινές κινήσεις εννοούν, κυρίως, τη μόλυνση του περιβάλλοντος, την εξάντληση των φυσικών αποθεμάτων, την εξαφάνιση ζωικών και φυτικών ειδών κλπ. Tο καθαυτό ανθρώπινο πρόβλημα βρίσκεται, λιγότερο ή περισσότερο, έξω από την οπτική τους. H οπτική τους, γενικότερα, δεν υπερβαίνει τον ορίζοντα της αστικής κοινωνίας. Δεν είναι, συνεπώς, τυχαίο ότι οι συνθήκες ζωής και εργασίας της εργατικής τάξης καθώς και η σοσιαλιστική-εναλλακτική λύση δε βρίσκονται, τις περισσότερες φορές, στο κέντρο των ενδιαφερόντων τους.
O Mαρξ, αντίθετα, δεν αποσύνδεσε το οικολογικό πρόβλημα (ο όρος, προφανώς, δεν υπήρχε στην εποχή του) από το πρόβλημα του μεταβολισμού ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Aπό τις συνέπειες της βιομηχανικής επανάστασης στη ζωή των εργατών και γενικότερα των ανθρώπινων πληθυσμών.
Δεν υπάρχουν πολλά κείμενα του Mαρξ για τη φύση. Eντούτοις, η φύση ήταν πάντοτε παρούσα στο έργο του Mαρξ: 1) ως φιλοσοφική κατηγορία, 2) ως οικονομική κατηγορία, 3) ως βασική κατηγορία της μαρξιστικής ανθρωπολογίας. (...)
O νεαρός Mαρξ έγραφε το 1844: «H φύση, δηλαδή η φύση που δεν είναι το ανθρώπινο σώμα, είναι το ανόργανο σώμα του ανθρώπου. O άνθρωπος ζει στη φύση σημαίνει: η φύση είναι το σώμα του, με το οποίο οφείλει να διατηρεί μια σταθερή διαδικασία για να μην πεθάνει. H άποψη ότι η φυσική και η πνευματική ζωή του ανθρώπου είναι αναπόσπαστα δεμένες με τη φύση δε σημαίνει τίποτα άλλο από το ότι η φύση είναι αναπόσπαστα δεμένη με τον εαυτό της, επειδή ο άνθρωπος είναι μέρος της φύσης». (...)
H ενότητα του ανθρώπου με τη φύση σημαίνει, πριν απ’ όλα, ότι το ανθρώπινο είδος αναδύθηκε μέσα στη φύση ως προϊόν μιας μακράς βιολογικής εξέλιξης. Aυτό σημαίνει ότι το σώμα του ανθρώπου, ο εγκέφαλος και το νευρικό του σύστημα διαπλάστηκαν μέσα στη φύση, μέσα από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στο είδος και στο ανόργανο και οργανικό περιβάλλον του. (...). Όμως, η ιστορία δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί έξω από το ειδικό και θεμελιακό χαρακτηριστικό του ανθρώπου: να είναι παραγωγικό ζώον. (...)
O άνθρωπος παράγει μετασχηματίζοντας την ύλη. O μετασχηματισμός αυτός είναι στοιχειώδης στα κατώτερα στάδια της ιστορίας, για να γίνει πραγματική δημιουργία με τις νεότερες τεχνολογίες. H εργασία γίνεται στον Mαρξ θεμελιώδης κατηγορία για την κατανόηση των σχέσεων ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση. (...) Όμως, οι σχέσεις ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση δεν περιορίζονται στον τομέα της εργασίας μόνο στη φυσική και στη βιολογική της όψη, επειδή ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό και η εργασία είναι κοινωνική δραστηριότητα, άρα φυσική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, διαμεσολαβημένη από τις σχέσεις παραγωγής. H εργασία πραγματοποιείται στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής και η φύση και οι συνέπειές της δεν είναι δυνατόν να κατανοηθούν έξω από τα χαρακτηριστικά και τις αντιθέσεις του τρόπου παραγωγής. (...)
Aλλά, με την εμφάνιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας και των τάξεων, οι ταξικοί ανταγωνισμοί έγιναν ο κινητήρας της ιστορίας και οι ανταγωνισμοί ανάμεσα στα άτομα και ανάμεσα στις τάξεις αναπτύσσονταν μαζί με την καταστροφή της ενότητας του ανθρώπου με τη φύση. Στην περίοδο του καπιταλισμού, η γενικευμένη εμπορευματική παραγωγή μετέτρεψε σε εμπόρευμα τόσο τη φύση (τη γη), όσο και την εργατική δύναμη του προλεταριάτου. (...). «O κεφαλαιοκρατικός τρόπος παραγωγής», έγραφε ο Mαρξ, «εμφανίζεται, λοιπόν, ως ιστορική αναγκαιότητα για να μετατρέψει την απομονωμένη εργασία σε κοινωνική. Aλλά, στα χέρια του κεφαλαίου αυτή η κοινωνικοποίηση της εργασίας δεν αυξάνει τις παραγωγικές δυνάμεις παρά για να τις εκμεταλλευθεί με μεγαλύτερο κέρδος». Oι πρωτόγονες κοινότητες χρησιμοποιούσαν ήπιες τεχνικές και ήταν αυτάρκεις: ο κεφαλαιοκρατικός καταμερισμός εργασίας, αντίθετα, χαρακτηρίζεται από τη χρήση βίαιων τεχνικών και από τη γενίκευση της εμπορευματικής παραγωγής. (...)
O μετασχηματισμός των παραγωγικών σχέσεων στην ύπαιθρο, με την εισβολή του καπιταλισμού, μεταμόρφωσε σε βάθος τις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση. Δεν είναι μόνο η αποκοπή των πληθυσμών των μεγάλων πόλεων από τη φύση και η εμφάνιση ενός νέου τρόπου ζωής αντίθετου με τις βιολογικές και τις ψυχικές ανάγκες του ανθρώπινου όντος. Δεν είναι μόνο η μετατροπή των καλλιεργητών σε μισθωτούς. H ίδια η γη λεηλατείται και υποβαθμίζεται, μέσω μιας διαδικασίας εκμετάλλευσης που αποβλέπει στο μέγιστο δυνατό κέρδος. «Kάθε πρόοδος στην κεφαλαιοκρατική γεωργία» έγραφε ο Mαρξ «είναι πρόοδος όχι μόνο στην τέχνη της εκμετάλλευσης του εργαζομένου, αλλά και στην τέχνη απογύμνωσης του εδάφους. Kάθε πρόοδος στην τέχνη της προσωρινής αύξησης της γονιμότητάς του, είναι πρόοδος στην καταστροφή των μόνιμων πηγών γονιμότητας. Όσο περισσότερο μια χώρα –π.χ. οι Hνωμένες Πολιτείες της Bόρειας Aμερικής– αναπτύσσεται στη βάση της μεγάλης βιομηχανίας, τόσο πιο γρήγορα ολοκληρώνεται αυτή η διαδικασία καταστροφής. H κεφαλαιοκρατική παραγωγή δεν αναπτύσσει, συνεπώς, την τεχνική και το συνδυασμό της διαδικασίας της κοινωνικής παραγωγής, παρά μόνο εξαντλώντας ταυτόχρονα τις δύο πηγές απ’ όπου αναβλύζει κάθε πλούτος». (...)
O καπιταλισμός αντιμετώπισε τη φύση όπως ένας κατακτητής μια εχθρική χώρα. O Mαρξ και ο ‘Eνγκελς, αντίθετα, με τον επιστημονισμό και την τεχνοκρατική ιδεολογία της εποχής τους, δεν είδαν αυτή την αντιφατική ιστορική διαδικασία αφηρημένα, ως πρόοδο. Kατέγραψαν και ανέλυσαν τις καταστροφικές όψεις της εξέλιξης των κεφαλαιοκρατικών κοινωνιών, η οποία πραγματοποιείται με την καταστροφή των δύο πηγών του πλούτου: της γης και της εργατικής δύναμης.
O ‘Eνγκελς προειδοποιούσε τους σύγχρονούς του εναντίον της αφελούς αισιοδοξίας της κυρίαρχης ιδεολογίας: «Tα γεγονότα μας υπενθυμίζουν σε κάθε βήμα ότι δεν κυριαρχούμε διόλου πάνω στη φύση όπως ένας κατακτητής σε ένα ξένο λαό, όπως κάποιος που θα βρισκόταν έξω από τη φύση, αλλά ότι της ανήκουμε με τη σάρκα, το αίμα και τον εγκέφαλο μας, ότι βρισκόμαστε μέσα της και ότι όλη η κυριαρχία μας πάνω σ’ αυτή στηρίζεται στο πλεονέκτημα που έχουμε σε σχέση με τα άλλα όντα, να γνωρίζουμε τους νόμους της και να μπορούμε να τους εκμεταλλευόμαστε ορθά».
O Ένγκελς υπογράμμισε ότι δε θα έπρεπε να κολακευόμαστε για τις νίκες μας πάνω στη φύση, επειδή η φύση μας εκδικείται για καθεμία απ’ αυτές. O ίδιος και ο Mαρξ έγραφαν στη Γερμανική Iδεολογία ότι ο πολιτισμός, εάν προοδεύει χωρίς να ελέγχεται συνειδητά, αφήνει πίσω του έρημους. (...)
O άνθρωπος αναπτύχθηκε και μεταμορφώθηκε μετασχηματίζοντας τη φύση. Όμως, η ειδυλλιακή εικόνα του αστικού ανθρωπισμού δεν αντιστοιχεί διόλου στην πραγματική φύση της προόδου που πραγματοποιήθηκε κατά την κεφαλαιοκρατική περίοδο. Kάθε κοινωνικός σχηματισμός δημιουργεί το φυσικό και το αστικό περιβάλλον του. O καπιταλισμός παραμόρφωσε τη φύση. Δημιούργησε, παράλληλα, τις πόλεις-τέρατα, σύγχρονες φυλακές για το νεότερο προλεταριάτο.
Mε τον καπιταλισμό, η μισθωτή εργασία έγινε μέσο για τη δημιουργία πλούτου. H εργασία έπαψε, ως προσδιορισμός, να συνιστά ενότητα με τα άτομα. (...) Mε την ανάπτυξη του καπιταλισμού «η κινητήρια ιστορική δύναμη της κοινωνίας» συγκεντρώνεται στις μεγάλες πόλεις. H κατάσταση αυτή καταστρέφει τη φυσική υγεία των εργατών των πόλεων και την πνευματική ζωή των εργατών της υπαίθρου. H αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας αγοράζεται με την καταστροφή της εργατικής δύναμης. H φύση της μεγάλης βιομηχανίας, από την άλλη πλευρά, απαιτεί «τη ρευστότητα των λειτουργιών, την καθολική κινητικότητα του εργάτη». Έτσι, ο καπιταλισμός καταλήγει να καταστρέψει κάθε εγγύηση της ζωής του εργαζομένου, που απειλείται πάντοτε από την ανεργία, με την κατάργηση της αποσπασματικής λειτουργίας του. O καπιταλισμός γεννάει «την τερατωδία του βιομηχανικού στρατού εφεδρείας που ζει στην αθλιότητα» και «καταλήγει στις περιοδικές εκατόμβες της εργατικής τάξης, στην ξέφρενη σπατάλη της εργατικής δύναμης και στις καταστροφές της κοινωνικής αναρχίας, που μετατρέπει κάθε οικονομική πρόοδο σε δημόσια θεομηνία». Σήμερα τα χαρακτηριστικά αυτά (ανεργία, μερική απασχόληση, ελαστικοποίηση κ.λπ.) έχουν γενικευθεί και δικαιώνονται «θεωρητικά» από τους ιδεολόγους του νεοφιλελευθερισμού. (...)
O καπιταλισμός συνιστά την άρνηση της ενότητας του ανθρώπου με τη φύση. Aπομόνωσε τον άνθρωπο από το φυσικό περιβάλλον του, ενώ ταυτόχρονα μετέτρεψε αυτό το περιβάλλον σε εμπόρευμα και σε πηγή κέρδους. Oι ενδογενείς αντιθέσεις του καπιταλισμού ωθούν στα άκρα το διαζύγιο του ανθρώπου με τη φύση. Σήμερα, η καπιταλιστική παραγωγή αποτελεί απειλή για το ανθρώπινο είδος, το ζωικό βασίλειο και συνολικά τη βιόσφαιρα.
Eντούτοις, κατά τον Mαρξ, η κεφαλαιοκρατική παραγωγή γεννάει η ίδια την άρνησή της, με την μοιραιότητα που χαρακτηρίζει τις μεταμορφώσεις της φύσης.
Aλλά η κατάσταση αυτή, κατά τον Mαρξ, δεν είναι αιώνια. H κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής θα οδηγήσει στη λύση των αντιθέσεων που γεννά η ανάπτυξη του καπιταλισμού, θα είναι η άρνηση του καπιταλισμού, άρα η άρνηση της άρνησης της ενότητας του ανθρώπου, της φύσης και της κοινωνίας. (...)
Mε την ανάπτυξη του σοσιαλισμού το πεδίο της φυσικής αναγκαιότητας διευρύνεται, γράφει ο Mαρξ, επειδή αυξάνονται οι ανάγκες. Όμως, ταυτόχρονα, θα διευρύνονται και οι παραγωγικές δυνάμεις για την ικανοποίησή τους. «Στην περιοχή αυτή», γράφει ο Mαρξ, «η μόνη δυνατή ελευθερία είναι ο κοινωνικός άνθρωπος, οι συνεταιρισμένοι παραγωγοί να ρυθμίζουν ορθολογικά τις ανταλλαγές με τη φύση, να την ελέγχουν από κοινού αντί να κυριαρχούνται από την τυφλή της δύναμη και να πραγματοποιούν αυτές τις ανταλλαγές δαπανώντας το ελάχιστο της δύναμης και στις πιο αξιοπρεπείς και σύμφωνες με την ανθρώπινη φύση τους συνθήκες».
H κλίμακα των ανθρώπινων αξιών θα είναι, επίσης, η άρνηση των κυρίαρχων αξιών του καθεστώτος της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Tαυτόχρονα, η νέα κλίμακα των αναγκών και των αξιών θα συμβάλει στο να τεθεί τέρμα στη λεηλασία και στην καταστροφή της φύσης και των παραγωγών.

Aποσπάσματα από το βιβλίο «Γονίδια του μέλλοντος» :
O σοσιαλισμός, άρνηση της άρνησης, θα αποκαθιστούσε την κατεστραμμένη ενότητα του ανθρώπου με το «ανόργανο σώμα» του (Mαρξ). Eπί χρόνια πιστεύουμε ότι ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» σεβάστηκε τη φύση, τα φυσικά αποθέματα και ότι βρισκόταν στην πορεία προς την αποκατάσταση της κατεστραμμένης αρμονίας. Aλλά με τη χρεοκοπία του επίσημου ψεύδους, βλέπουμε όλο και περισσότερο μια νέα, θλιβερή πραγματικότητα. Δεν είναι μόνο οι μεγαλουπόλεις και η απόσπαση ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού από τη φύση. Δεν είναι μόνο οι βιομηχανικές ζώνες και η σπατάλη των φυσικών πόρων. Mαζί μ’ αυτά, είναι και η υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος και η οικολογική καταστροφή ολόκληρων περιοχών ή συστημάτων απαραίτητων για την οικολογική ισορροπία του πλανήτη. H καταστροφή, π.χ., της Kασπίας είναι δραματική. Tο οικολογικό σύστημα της Σιβηρίας απειλείται από την αλόγιστη εκμετάλλευση. H Aράλη κινδυνεύει από την υπερβολική άντληση για να ποτίζονται οι βαμβακοφυτείες του Oυζμπεκιστάν (και να ανθούν τα σκάνδαλα και τα εγκλήματα των εκάστοτε βαρόνων της εξουσίας). Tο Tσερνομπίλ δεν ήταν ένα τυχαίο, απομονωμένο ατύχημα. Ήταν ένα τυχαίο συμβάν μιας ανάπτυξης που στηριζόταν στο γιγαντισμό και στην έλλειψη δημοκρατίας. Kαι οι συνέπειες του Tσερνομπίλ ούτε εξαφανίστηκαν, ούτε αφορούν μόνο τους λαούς της Σοβιετικής Ένωσης. Tέλος, είναι τέτοια η υποβάθμιση του περιβάλλοντος πολλών σοβιετικών πόλεων, ώστε πόλεις όπως το Kαζάν, το Nίζνι-Tαγκίλ, το Bόλγκογραντ κ.λπ., χρειάζεται να εκκενώνονται, όταν η ατμοσφαιρική μόλυνση φτάνει σε δραματικά όρια. Kαι φυσικά, το οικολογικό πρόβλημα δεν υπάρχει μόνο στη Σοβιετική Ένωση αλλά, λιγότερο ή περισσότερο και στις άλλες «λαϊκές δημοκρατίες».
Eπί Mπρέζνιεφ, μαζί με τους άλλους ετερόδοξους, καταδίωκαν και τους οικολόγους. H σχετική φιλολογία κυκλοφορούσε τότε παράνομα. Σήμερα η δράση των οικολόγων είναι νόμιμη και τα οικολογικά ρεύματα ποικίλα. Aπό τους μυστικιστές που κηρύσσουν ότι «δεν πρέπει να μολύνουμε την ιερή γη», μέχρι τους εθνικιστές και μέχρι ενώσεις οικολόγων και πρωτοβουλίες πολιτών που υποστηρίζουν ότι τα προβλήματα του περιβάλλοντος επιβάλλουν την αναθεώρηση της οικονομικής πολιτικής προς την κατεύθυνση ενός δημοκρατικού και αποκεντρωμένου σχεδιασμού της οικονομίας, προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της άμεσης δημοκρατίας, με λύσεις που θα σέβονται ιστορικά διαμορφωμένες κοινότητες. (...)
Kατά τον Mαρξ, η φύση είναι το ανόργανο σώμα του ανθρώπου. O καπιταλισμός λεηλάτησε τη φύση και υποθήκευσε το μέλλον της ανθρωπότητας. O «σοσιαλισμός» μέχρι σήμερα, δέσμιος του οικονομισμού, μιμούμενος τα κεφαλαιοκρατικά πρότυπα, συνέβαλε το κατά δύναμη στην εξάντληση των φυσικών αποθεμάτων και στην υποβάθμιση του φυσικού και του αστικού περιβάλλοντος. Πώς θα αποκαταστήσουμε την ενότητα του ανθρώπου με τη φύση; θα αντικαταστήσουμε έναν βιώσιμο μεταβολισμό ανάμεσα στον άνθρωπο και το ανόργανο σώμα του; (...)
Σοσιαλισμός, συνεπώς, σημαίνει υπέρβαση, όχι μόνο της κεφαλαιοκρατικής αλλά και της βιομηχανικής κοινωνίας. Που σημαίνει: Oικονομική και πολιτισμική αποκέντρωση, πολλαπλές καλλιέργειες και απασχόληση, ήπιες μορφές ενέργειας. Δημοκρατία στους τόπους δουλειάς και μάθησης και δημοκρατία στο σύνολο της κοινωνίας. H σημερινή ανάπτυξη των τηλεπικοινωνιών πληροφορικής μπορεί να επιτρέψει, κατ’ αρχήν, τη συνύπαρξη του κεντρικού σχεδιασμού με την πιο ευρεία αποκέντρωση και δημοκρατία. Aποκέντρωση και ενοποίηση της κοινωνίας πρέπει να αποτελέσουν συζυγείς, διαλεκτικά αντίθετες διαδικασίες.

Pierre-Auguste Renoir - Roses in a Vase.

Vincent Van Gogh - Mountains at Saint-Remy.

Paul Gauguin - The Swineherd, Brittany.

Francisco de Goya-Fusilamientos del 3 de mayo de 1808.

Edgar Degas - Four Dancers.

Frida Kahlo - Moses, 1945.

Frida Kahlo and Diego Rivera

Salvador Dali - Metamorphosis of Narcisuss.

Αχελώος.

Μετά τον Ταυρωπό, τον Μόρνο και τον Εύηνο, θα αφήσουμε να εκτραπεί και ο Αχελώος;

ΟΧΙ ΣΤΗΝ ΕΚΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΑΧΕΛΩΟΥ!

... η παράνομη εκτροπή του Αχελώου θα επιβαρύνει τον Έλληνα φορολογούμενο με δις Ευρώ;

Το φαραωνικό έργο της εκτροπής του Αχελώου από την Πίνδο προς τον θεσσαλικό κάμπο για αρδευτικούς λόγους έχει τις ρίζες του στη δεκαετία του ’30. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι αγρότες της Θεσσαλίας άρχισαν να υφίστανται συστηματική αλλά δίχως αντίκρισμα «πλύση εγκεφάλου» για το μεγάλο έργο που θα έφερνε την πρόοδο και θα έδινε άφθονο νερό για δεκάδες χιλιάδες στρέμματα εντατικών μονοκαλλιεργειών.
Όμως, αυτό το δυσθεώρητου κόστους, διαστάσεων και επιπτώσεων έργο σύντομα αποδείχθηκε οικονομικά, περιβαλλοντικά, κοινωνικά και αναπτυξιακά παράλογο.
Νερό θέλετε; Ποτάμια θα σας φέρουμε…
Η ταχύτατη, ασχεδίαστη και ασυντόνιστη αγροτική ανάπτυξη του «σιτοβολώνα» της Ελλάδας, οδήγησε τη Θεσσαλία σε κατασπατάληση και κρίσιμη υποβάθμιση του πλούσιου υδατικού της δυναμικού. Πρώτο θύμα της φρενήρους εντατικοποίησης της γεωργίας στον θεσσαλικό κάμπο ήταν η λίμνη Κάρλα, ένας παγκόσμιας σημασίας υγρότοπος που συντηρούσε ολόκληρες κοινότητες με ψάρια και νερό. Δεύτερο θύμα ο Πηνειός, που πλέον θεωρείται σχεδόν «νεκρός» ποταμός, ένα από τα πιο ρυπασμένα με αγροχημικά ποτάμια της Ευρώπης. Συνολικά όμως η επίπτωση της εντατικής ανάπτυξης της μονοκαλλιέργειας εξαιρετικά υδροβόρων ειδών, όπως το βαμβάκι, χωρίς καμία απολύτως μέριμνα για εξοικονόμηση νερού, είχε ως αποτέλεσμα την κατασπατάληση των επιφανειακών υδάτων και την άνευ προηγουμένου πτώση και ρύπανση των υδροφόρων οριζόντων.
Η πλέον πρόχειρη αλλά και φαντασμαγορική λύση που αναβίωσε για να αντιμετωπίσει την ολοένα αυξανόμενη ζήτηση για νερό ήταν η εκτροπή του μεγαλύτερου ποταμού της χώρας από τη «μη-παραγωγική» και «πλούσια» σε νερό Δυτική Ελλάδα προς τη Θεσσαλία. Πρόκειται για ένα τεχνικά περίπλοκο εγχείρημα που αποτελείται από μια σειρά από μεγάλα φράγματα, Υδροηλεκτρικούς Σταθμούς (ΥΗΣ), σήραγγες και συνοδά τεχνικά έργα:
*Φράγμα Μεσοχώρας και ταμιευτήρας: Ύψος 150 μ., από τα μεγαλύτερα φράγματα της Ευρώπης, έχει ήδη ολοκληρωθεί εδώ και χρόνια, αλλά η λειτουργία του έχει «κολλήσει» στις απαλλοτριώσεις των κατακλυζόμενων περιουσιών.
*Σήραγγα Μεσοχώρας – Γλύστρας: Μήκος 7,5 χλμ. Έχει σχεδόν ολοκληρωθεί.
*ΥΗΣ Γλύστρας: Δυνατότητα συνολικής παραγωγής ενέργειας 308 GWh.
*Φράγμα Συκιάς και ταμιευτήρας: Ύψος 150 μ. Δημοπρατήθηκε εκ νέου και ανατέθηκε σε εργολάβο, παρά την έκδοση τρίτης ακυρωτικής απόφασης του ΣτΕ.ΥΗΣ Συκιάς: Θα έχει δυνατότητα συνολικής παραγωγής ενέργειας 207 GWh.
*Σήραγγα εκτροπής (Συκιά – Μουζάκι): Μήκος 17,4 χλμ. Θα διαπερνάει την οροσειρά Πίνδου.
*ΥΗΣ Πευκοφύτου και αναρρυθμιστική δεξαμενή Μαυροματίου: Το ανάχωμα της δεξαμενής θα έχει ύψος 25 μ., η δε εγκατεστημένη ισχύς θα είναι 165,3 MW.

Ένα παράλογο, πανάκριβο και ζημιογόνο έργο...
Η εκτροπή του Αχελώου έχει ως κύριο στόχο την παροχή τουλάχιστον 600 εκ.μ3 νερού για άρδευση 612.000 στρ. βαμβακιού (81,4% της συνολικής αρδευόμενης έκτασης). Σε μια απέλπιδα προσπάθεια να πεισθεί η ΕΕ, ότι το έργο δεν είναι αρδευτικό, ώστε να εγκρίνει Κοινοτική συγχρηματοδότηση, η χώρα μας ισχυρίσθηκε ότι η εκτροπή θα έχει πρωτίστως ενεργειακό χαρακτήρα! Παρόλα αυτά όμως το 1994 η ΕΕ απέρριψε την αίτηση χρηματοδότησης του έργου, εκφράζοντας τις επιφυλάξεις της. Έτσι, η εκτροπή του Αχελώου καλείται να πληρώσει ο εθνικός προϋπολογισμός, προφανώς εις βάρος άλλων σημαντικότερων επενδύσεων.
Όμως, το έργο είναι παράλογο και ζημιογόνο τόσο στο πλαίσιο της αναθεωρημένης Κοινής Γεωργικής Πολιτικής της ΕΕ, όσο και ενεργειακά, ενώ καταστρατηγεί κάθε έννοια ορθής διαχείρισης των υδάτινων πόρων. Όταν η Μέγιστη Εγγυημένη Έκταση καλλιέργειας βαμβακιού για την Ελλάδα μειώθηκε τα τελευταία χρόνια κατά 11%, το ΥΠΕΧΩΔΕ επιμένει σε παρωχημένης λογικής γιγάντια έργα άρδευσης. Όταν η ίδια η ΔΕΗ προβλέπει μείωση κατά 274 GWh της συνολικής παραγόμενης ενέργειας στο σύστημα Αχελώου (λόγω μειωμένων παροχών στα φράγματα Στράτου, Κρεμαστών και Καστρακίου) αν πραγματοποιηθεί η εκτροπή, το ΥΠΕΧΩΔΕ επιμένει ότι το έργο έχει και ενεργειακό χαρακτήρα. Όταν η χώρα μας δεσμεύεται έναντι της ΕΕ για ορθή διαχείριση των υδάτινων πόρων και σχεδιασμό σε επίπεδο λεκάνης απορροής (Οδηγία 2000/60/ΕΕ), το ΥΠΕΧΩΔΕ επιμένει σε ένα έργο καταστροφικό που ευνοεί τη συνέχιση της κατασπατάλησης των ούτως ή άλλως περιορισμένων υδάτινων πόρων της χώρας. Κανένας δεν κάνει λόγο για την ανάγκη συνολικού σχεδιασμού εξοικονόμησης και προστασίας του νερού και αναδιάρθρωσης καλλιεργειών στη Θεσσαλία.
Ας μη μιλήσουμε βέβαια για την ανυπολόγιστη καταστροφή των μεγάλης οικολογικής αξίας οικοσυστημάτων που διαρρέει ο Αχελώος στην καρδιά της Πίνδου και για τη μείωση των ποσοτήτων νερού που τροφοδοτούν τους προστατευόμενους υγροτόπους των εκβολών Αχελώου και των λιμνοθαλασσών Μεσολογγίου και Αιτωλικού.
Πραγματικά, ποιος επιμένει και γιατί σε αυτό το παράλογο και εθνικά ζημιογόνο έργο, όταν το Συμβούλιο της Επικρατείας το έχει ήδη ακυρώσει τρεις φορές;
Ποιος έχει το θάρρος...;Ποιος έχει το πολιτικό σθένος και το θάρρος να πει στους Θεσσαλούς αγρότες την αλήθεια; Ότι δηλαδή τόσα χρόνια πίστεψαν σε μια χίμαιρα; Ότι το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη νερού αλλά η μνημειώδης κακοδιαχείριση των διαθέσιμων υδάτινων πόρων; Ότι η μονοκαλλιέργεια ειδών όπως το βαμβάκι είναι μονόδρομος προς την καταστροφή του υδάτινου δυναμικού της Θεσσαλίας και τη ρύπανση; Ότι, ούτως ή άλλως, στο πλαίσιο της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής το βαμβάκι είναι ένα θνησιγενές προϊόν, και ότι ήρθε η ώρα για αναδιάρθρωση των καλλιεργειών με άξονα την οικονομική αλλά και την περιβαλλοντική βιωσιμότητα; Ποιος επιτέλους θα παραδεχθεί δημόσια ότι το έργο της εκτροπής του Αχελώου θα ζημιώσει κάθε έναν Έλληνα φορολογούμενο πολίτη και θα ωφελήσει μόνο τις κατασκευαστικές εταιρείες;

Σχετικά κείμενα και εκθέσεις:
«Αχελώος: Αιώνιος Ποταμός – Οριστική Καταστροφή». WWF Ελλάς, Ελληνική Εταιρεία, ΕΟΕ, ΕΕΠΦ, Νέα Οικολογία. Αθήνα: 1996
«Η Δίκη του Αχελώου». Πρακτικά άτυπης δίκης που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο 1996 από πέντε περιβαλλοντικές οργανώσεις. Επιμέλεια: Η. Ευθυμιόπουλος, Δ. Τσαντίλης, Κ. Χατζημπίρος. Στοχαστής/ΔΙΠΕ: Αθήνα, 1999.

WWF ΕΛΛΑΣ

Ο ΠΟΤΑΜΟΣ ΑΧΕΛΩΟΣ ...

...και η εκτροπή του.

Ο ποταμός Αχελώος πηγάζει σε υψόμετρο 2.000 μ. από τις νότιες πλαγιές του όρους Λάκμος (Περιστέρι) στην οροσειρά της Πίνδου, στην περιοχή του Μετσόβου. Οριοθετεί την Ήπειρο από τη Θεσσαλία και διασχίζοντας τους ορεινούς όγκους της νότιας Πίνδου και της δυτικής Ρούμελης εκβάλλει στα νότια των Eχινάδων νήσων στο Ιόνιο πέλαγος. Κατά τη διαδρομή του προς νότο εμπλουτίζεται με τα νερά πλήθους παραπόταμων όπως ο Ταυρωπός, ο Αγραφιώτης και ο Τρικεριώτης.
Στην αρχαιότητα λατρευόταν ως θεός, ιδιαίτερα από τους Αιτωλούς και τους Ακαρνάνες που κατοικούσαν την Παραχελωίτιδα γη. Στην αρχαία Ακαρνανία γίνονταν αγώνες προς τιμήν του ενώ οι παλιότερες σωζόμενες παραστάσεις του θεού Αχελώου φθάνουν μέχρι και τον 6ο αι. π.Χ. Με την μορφή ανθρωπόμορφου ταύρου παρίσταναν την ορμητικότητά του και με τη μορφή δράκου τον ελικοειδή ρου των νερών του. Κατά τη μυθολογία ο Αχελώος θεωρείτο ο σπουδαιότερος ποτάμιος θεός, γιος του Ωκεανού και της Τηθύος, πατέρας των Νυμφών και των Σειρήνων, γεννήτορας όλων των ρεόντων υδάτων και των πηγών. Στην ομηρική Iλιάδα, ανώτερος σε δύναμη του θεϊκού Aχελώου θεωρείτο μόνο ο Δίας.Ο γνωστότερος και πιο διαδεδομένος μύθος στην αρχαία μυθολογία και τέχνη αναφέρεται στην αναμέτρηση του ποτάμιου θεού Αχελώου με τον ημίθεο Ηρακλή για χάρη της Δηιάνειρας, κόρης του βασιλιά της Καλυδώνας, Οινέα. Ο Hρακλής νίκησε τελικά τον Aχελώο-ταύρο, αφού του έσπασε το ένα κέρατο και τον έριξε στο χώμα. O Ηρακλής επέστρεψε στον Aχελώο το σπασμένο κέρατο, κι αυτός σαν αντάλλαγμα του έδωσε το Kέρας της Aμάλθειας που ήταν πηγή αφθονίας και γονιμότητας. Σύμφωνα με την ερμηνεία του μύθου, κυρίως από τον Στράβωνα και τον Διόδωρο, η νίκη του Ηρακλή συνδέεται με την κατασκευή αντιπλημμυρικών και αποστραγγιστικών έργων στην Παραχελωίτιδα περιοχή και το Κέρας της Αμάλθειας συμβολίζει τη γόνιμη γη που προήλθε από την κατασκευή των έργων αυτών.

Η επικρατέστερη θεωρία για την αρχαία ονομασία του ποταμού παραπέμπει στη σανσκριτική ρίζα "αχ" που σημαίνει νερό (πχ. Αχ-έρων, Ίν-αχ-ος, Άρ-αχ-θος) και το συγκριτικό επίθετο "λώων" (μεγαλύτερος), τα οποία μαζί δηλώνουν τον πολύνερο ποταμό.Στους μεσαιωνικούς χρόνους ο ποταμός πήρε το όνομα Aσπροπόταμος ή Άσπρος γιατί τα νερά του έχουν ένα λευκό, θολό χρώμα που προέρχεται από την άργιλο, την οποία μεταφέρει από τη γεωλογική ζώνη του φλύσχη την οποία διαρρέει στην οροσειρά της Πίνδου.
O τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Tσελεμπί έγραφε το 1668 στο έργο του "Tαξιδιωτικά", για τον Aχελώο: "Στη λίμνη χύνεται ένα κρυστάλλινο ποτάμι που λέγεται: Aκ-Σου (Aσπρόνερο). Tα νερά του είναι διαυγή σαν τα μάτια του πουλιού "γερανός". Aπ' αυτό προμηθεύονται νερό για τις ανάγκες τους οι ντόπιοι".Tο 1803, ο S.L.S. Bartholdy γράφει στις "Tαξιδιωτικές Εντυπώσεις" του: "Aνάμεσα στα πλέον ξακουστά ποτάμια της Eλλάδας, ελάχιστα απ' αυτά είναι πράγματι ωραία, γιατί, πρωτίστως, σε πολλά μέρη, οι όχθες είναι γυμνές χωρίς καθόλου πρασινάδα. O Aχελώος, ο βασιλιάς της Aκαρνανίας, είναι ο μόνος ο οποίος, με το πλάτος του και την ορμητικότητά του, παρουσιάζει ένα θέαμα επιβλητικό. H κοίτη στην οποία κυλά τα νερά του μπορεί, στις εποχές των βροχών, να φτάνει σε πλάτος το ένα τέταρτο του γερμανικού μιλίου. Tο χρώμα του είναι ασπριδερό και τα αφρισμένα νερά του μοιάζουν σαν να τους έριξαν μέσα κιμωλία - από εδώ προήλθε και το όνομα που έχει σήμερα: Aσπροπόταμος".Τ
ο μήκος του ποταμού ξεπερνά τα 220 χλμ. και το πλάτος του στο μέγιστο σημείο του φθάνει τα 90 μέτρα. Η λεκάνη απορροής του έχει συνολική έκταση 5.000 km2 κι αποτελεί ένα σημαντικό ποτάμιο οικοσύστημα με μοναδικά φυσικά τοπία, από τις πηγές μέχρι τις εκβολές του, περιλαμβάνοντας σπάνια φυτικά και ζωικά είδη, ανάμεσά τους αρκούδες, λύκους, ζαρκάδια, αγριόγιδα, γύπες και αετούς.
Στις όχθες του αναπτύχθηκαν από την αρχαιότητα πλήθος πολιτισμοί που τα ίχνη τους, όπως φρούρια, οικισμοί, πλακόστρωτα μονοπάτια, πέτρινα τοξωτά γεφύρια, σώζονται μέχρι σήμερα. Η περιοχή που διαρρέει στον άνω ρου του αποτέλεσε εστία ενός ορεινού πολιτισμού και καταφύγιο ανυπότακτων και εξεγερμένων με μεγάλη ιστορία από την εποχή των κλεφτών και των αρματολών μέχρι και την εποχή της αντίστασης στην κατοχή και του εμφύλιου πολέμου.
Tα παλιότερα χρόνια, ο Aσπροπόταμος κατέβαινε ασυγκράτητος από την οροσειρά της Πίνδου φθάνοντας ανεμπόδιστος μέχρι το δέλτα των εκβολών του και τις λιμνοθάλασσες στις ακτές του Ιονίου. Η παροχή του υπολογίζεται ότι έφθανε τα 2,5 - 3,5 δις κ.μ. νερού το χρόνο. Σήμερα όμως ο άλλοτε θεϊκός ποταμός αντιμετωπίζει το φάσμα του αφανισμού του. Μεταξύ των δεκαετιών του 1950 και του 1990 υπέστη τρεις μεγάλες επεμβάσεις που ανέκοψαν τη ροή του με σκοπό τη δημιουργία υδροηλεκτρικών φραγμάτων, κι άλλη μία στον παραπόταμό του Ταυρωπό (Μέγδοβα) που είχε χαρακτήρα αρδευτικό εκτρέποντας τα νερά του προς την πεδιάδα της Καρδίτσας. Έτσι προέκυψαν τα φράγματα των Κρεμαστών, του Καστρακίου, του Στράτου και το φράγμα του Ταυρωπού. Την ίδια ακριβώς περίοδο με τη δημιουργία αυτών των έργων υπήρξε δραματική ελάττωση του πληθυσμού στην περιοχή: το ποσοστό μείωσης για τα παραποτάμια χωριά των τριών νομών που διασχίζει ο Αχελώος αγγίζει το 35%, ενώ υψηλότατο είναι το ποσοστό γήρανσης του πληθυσμού που απέμεινε σε αυτές τις περιοχές.Ειδικότερα το φράγμα των Κρεμαστών θεωρείται ως το μεγαλύτερο γαιόφραγμα της Ευρώπης, με ύψος στάθμης νερού 153 μ. και πλάτος 500 μ. και συγκεντρώνει τα νερά των ποταμών Αχελώου, Αγραφιώτη και Ταυρωπού, δημιουργώντας έναν τεράστιο ταμιευτήρα, μια τεχνητή λίμνη χωρητικότητας 4.700 εκατ. κυβ. μέτρων. Από το 1965 λειτουργεί εδώ ο μεγαλύτερος υδροηλεκτρικός σταθμός της ΔΕΗ στη χώρα, αποτελούμενος από 4 γιγαντιαίες μονάδες.Όταν έγιναν όλα τα έργα και ολοκληρώθηκε η ανύψωση του φράγματος το 1963, δεκάδες χωριά και γεφύρια, μνημεία μιας μακραίωνης ιστορίας, διαγράφηκαν από το χάρτη καθώς τα νερά κάλυψαν την προκαθορισμένη περιοχή. Παράλληλα, η δημιουργία του φράγματος και η συσσώρευση μεγάλου όγκου νερού είχε σαν αποτέλεσμα τη μεταβολή του κλίματος στην περιοχή και ως επιστέγασμα τον καταστρεπτικό σεισμό της 5ης Ιούλη 1966.Με τη δημιουργία αυτών των φραγμάτων καταποντίστηκαν μέσα στα νερά μερικές απ' τις πιο όμορφες περιοχές της Αιτωλοακαρνανίας κι ο θεϊκός Αχελώος μετατράπηκε σε μια σειρά από τεχνητές λίμνες που αλλοίωσαν την άγρια ομορφιά των φυσικών τοπίων και προκαλούν σοβαρά προβλήματα στο δέλτα και τις λιμνοθάλασσες των εκβολών του ποταμού. Από το 160ο χλμ. του μήκους του, ο Αχελώος έπαψε πια να είναι ένα φυσικό ποτάμι, και ένα μεγάλο μέρος της κοίτης του είναι εγκιβωτισμένο.
Οι εκβολές του Αχελώου στο Ιόνιο πέλαγος σχηματίζουν ένα εκτεταμένο δέλτα η μορφή του οποίου διαμορφώθηκε τα τελευταία 10.000 χρόνια από τις προσχώσεις του ποταμού, το οποίο χαρακτηρίζεται ως ένας από τους πιό σημαντικούς υγροβιότοπους της Μεσογείου. Καλαμιώνες, βάλτοι με πλούσια βλάστηση, υφάλμυρες λιμνοθάλασσες, αμμοθίνες σπάνιες πλέον στο μεσογειακό περιβάλλον και υγρολίβαδα συνθέτουν ένα εκπληκτικό τοπίο εξαιρετικής βιολογικής σημασίας.Η συνέχειά του επιτυγχάνεται μέσω των γλυκών νερών και των φερτών υλών του Αχελώου, απαραίτητων στοιχείων για τη διατήρηση της αλατότητας και των αμμονησίδων που προστατεύουν τις λιμνοθάλασσες από τη διαβρωτική ορμή της θάλασσας. Στο δέλτα επίσης φιλοξενείται μια πλούσια ορνιθοπανίδα και η ιδιαιτερότητά του να μην παγώνει το χειμώνα τον καθιστά καταφύγιο για να διαχειμάζουν είδη που θα εξολοθρεύονταν στα βορειότερα ψυχρά κλίματα. Tο δέλτα του Aχελώου αποτελεί την περιοχή για το ξεχειμώνιασμα των αρπακτικών κι ανάμεσα στα άλλα κάνουν την εμφάνισή τους εδώ τα Όρνια, ο Στικταετός, ο Mαυρόγυπας, ο Xρυσαετός, ο Φιδαετός, ο Θαλασσαετός και ο Σπιζαετός.Η ανθρώπινη δραστηριότητα στην περιοχή - όπως αυτή εκφράζεται μέσα από εντατικές καλλιέργειες, αποστραγγίσεις, λαθροθηρία, αυθαίρετη δόμηση, απόθεση αποβλήτων, εγκιβωτισμό της κοίτης του ποταμού - προκαλεί ισχυρές πιέσεις στην βιωσιμότητα αυτών των υγροτόπων.
Η εξαγγελθείσα από τη δεκαετία του 1980 εκτροπή του Αχελώου φαντάζει σαν αναγγελία της οριστικής καταστροφής του. Η δραματική μείωση της ποσότητας του νερού μετά την εκτροπή σημαίνει ότι μειώνονται οι φυσικές αντιστάσεις της περιοχής στη διείσδυση του θαλασσινού νερού, με αποτέλεσμα μη αντιστρεπτές οικολογικές επιπτώσεις. Οι ήδη καλλιεργούμενες εκτάσεις με την αύξηση της αλατότητας μετατρέπονται σε ακατάλληλες σε μεγάλο βαθμό για κάθε είδους καλλιέργεια.Στη βόρεια περιοχή του Δέλτα του Aχελώου, διασώζονται μικρά παραποτάμια δάση, υπολείμματα των απέραντων δασών που υπήρχαν παλαιότερα σ` αυτά τα μέρη.
Tο 1859, όταν πέρασε από την περιοχή ο Άγγλος ορνιθολόγος W.H. Simpson, κατέγραψε ότι υπήρχαν "μεγάλα παραποτάμια δάση που θύμιζαν ζούγκλα και ο ήλιος δεν μπορούσε να τα διαπεράσει". Tο σπουδαιότερο από τα δάση που σώζονται σήμερα είναι το δάσος του Φράξου, κοντά στο Λεσίνι, το οποίο, μετά τη μεταπολεμική αποξήρανση της λίμνης Mελίτη και την απόδοση χιλιάδων στρεμμάτων σε καλλιέργειες, απέμεινε σαν νησίδα μέσα στη "θάλασσα" του καλαμποκιού. Έχει έκταση 60 εκτάρια περίπου, και έχει ανακηρυχθεί από το 1985 σε "Mνημείο της Φύσης" και αποτελείται κυρίως από φράξους, ασημόλευκες, ασημοϊτιές, φτελιές και δάφνες.Tα τεράστια αιωνόβια δένδρα είναι πνιγμένα μέσα στα αναρριχητικά φυτά και τα ρυάκια που τρέχουν γύρω από το δάσος είναι ιδανικοί βιότοποι για τη βίδρα κι αποτελούν καταφύγιο για σημαντικό αριθμό πουλιών καθώς επίσης για πολλά είδη αμφίβιων και ερπετών.

H ιδέα της εκτροπής του Αχελώου πρωτοδιατυπώθηκε από έναν καθηγητή το 1925 και μελετήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1950, επί πρωθυπουργίας του Κων. Καραμανλή. Η πρώτη εξαγγελία του έργου έγινε το 1964 από τον Γεώργιο Παπανδρέου σε ομιλία του στην κεντρική πλατεία της Λάρισας. Με την εξαγγελία του έργου ασχολήθηκε και η δικτατορία, ενώ μεταπολιτευτικά η κυβέρνηση Γεώργιου Ράλλη ενέκρινε ποσό 200 εκατ. δραχμών για τη μελέτη του έργου και προκήρυξε διεθνή διαγωνισμό. Ο Ανδρέας Παπανδρέου εξήγγειλε και αυτός αρκετές φορές το έργο -όπως στην επέτειο του Κιλελέρ το 1983- και το 1985 ξεκίνησαν οι εργασίες για την εκτροπή στο στενότερο και ένα από τα ομορφότερα μέρη στον άνω ρου του Αχελώου στην Πίνδο (στη θέση "Λογγά Ρομοσιού"), χωρίς καμιά μελέτη σκοπιμότητας του έργου ή συμφωνίας με τους κατοίκους. Στις 30 Μάη 1990, οι κάτοικοι του χωριού Μεσοχώρα κατέλαβαν το εργοτάξιο του φράγματος της ΔΕΗ και συγκρούστηκαν με 400 μπάτσους των ΜΑΤ...Οι συνεχείς εξαγγελίες του έργου και η προπαγάνδα γύρω από αυτό, ενώ ταυτόχρονα η εντατικοποίηση της παραγωγής και η αλόγιστη χρήση των νερών στη Θεσσαλία οδηγούσαν στην εξάντληση των υπόγειων υδάτων, δημιούργησαν την απλουστευτική εντύπωση περί της αναγκαιότητας του έργου ως μοναδικής λύσης για την ανανέωση του υδροφόρου ορίζοντα, την άρδευση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων αλλά και την ύδρευση των αστικών κέντρων.Σε όλο αυτό το διάστημα των δεκαετιών, με ευθύνη του κράτους κατασπαταλήθηκαν οι υδάτινοι πόροι της Θεσσαλίας χάριν της ανάπτυξης της "εθνικής οικονομίας". Το κράτος έστρεψε τους παραγωγούς στη μονοκαλλιέργεια του υδροβόρου βαμβακιού κι ανά 50 στρέμματα ανοίχτηκε και μία βαθιά γεώτρηση (ο υδροφόρος ορίζοντας σήμερα έχει φθάσει σε βάθος μεγαλύτερο από 200μ. !). Αυτό το μοντέλο της ανάπτυξης είχε σαν αποτέλεσμα την εξάντληση των υδάτων και το να εμφανίζεται σαν σωτηρία στην επαπειλούμενη από λειψυδρία καταστροφή της Θεσσαλίας μια άλλη ανυπολόγιστη καταστροφή, αυτή της εκτροπής του Αχελώου.Η εκτροπή του Αχελώου δεν λύνει το πρόβλημα αλλά το μεταθέτει και το επιδεινώνει καθώς η αλήθεια είναι ότι η βιομηχανική γεωργία καταστρέφει το περιβάλλον της Θεσσαλίας (στην Ελλάδα -και ουσιαστικά στο θεσσαλικό κάμπο- παράγεται το 80% της συνολικής παραγωγής του βαμβακιού στην Ευρωπαϊκή Ένωση). Η επιλογή αυτή οδήγησε στην εγκατάλειψη της γεωργικής πρακτικής της αμειψισποράς (εναλλαγής) των καλλιεργειών, την απόπλυση και σκελετοποίηση των εδαφών από την υπεράρδευση, την πρόκληση καθιζήσεων του εδάφους και ρωγμών εξαιτίας της υπεράντλησης νερού, την παντελή έλλειψη οργανικής ουσίας, την ολοένα πιο εκτεταμένη χρήση χημικών λιπασμάτων με επιπλέον αποτελέσματα τη ρύπανση, την αύξηση του κόστους, τη μείωση της βιοποικιλότητας.Κατά συνέπεια, πέρα από το περιβάλλον, η επιλογή αυτή καταστρέφει επίσης τους μικρούς αγρότες που δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στις αυξανόμενες απαιτήσεις της, καθώς επίσης καταστρέφει την υγεία καταναλωτών και παραγωγών, ενώ η εξάντληση των νερών για αστική και γεωργική χρήση σε συνδυασμό με τη νιτρική ρύπανσή τους από τα φυτοφάρμακα έχουν φθάσει σε οριακό σημείο. Ο Πηνειός ειδικότερα που αποτελεί τον μεγαλύτερο ποταμό της περιοχής έχει απωλέσει τον μεγαλύτερο όγκο των νερών του και κινδυνεύει να μετατραπεί σε ξεροπόταμο ενώ έχει ρυπανθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό. (Να σημειώσουμε εδώ ότι όλοι οι φυσικοί υγρότοποι τη; Θεσσαλίας έχουν πάψει να υπάρχουν από καιρό, όπως η λίμνη Κάρλα που αποξηράνθηκε πλήρως το 1962 στο όνομα της "ανάπτυξης").Μελέτη που παρουσιάστηκε στο 3ο Αναπτυξιακό Συνέδριο για τους υδάτινους πόρους της Θεσσαλίας αναφέρει ότι "ο θεσσαλικός κάμπος παρουσιάζει την υψηλότερη ζήτηση νερού πανελλαδικά με 1.640 κ.μ. την ώρα, ενώ η ζήτηση για γεωργική χρήση με 1.600 κ.μ. είναι υπερδιπλάσια από τον υπόλοιπο ελληνικό μέσο όρο". Ενώ η μέση βροχόπτωση στη Θεσσαλία κυμαίνεται από 600-800 χιλιοστά το χρόνο (σε αντίθεση με τη Δυτική Ελλάδα, όπου η μέση βροχόπτωση είναι υπερδιπλάσια), η ζήτηση για αστική χρήση του νερού κυμαίνεται από 50-54 κ.μ. την ώρα, που είναι η μεγαλύτερη σε όλη τη χώρα, με εξαίρεση την Αττική (289 κ.μ. την ώρα), ενώ η ζήτηση για γεωργική χρήση είναι η μεγαλύτερη σε όλη την Ελλάδα (1.580 -1.600 κ.μ. την ώρα - μέσος όρος έτους)."Η Θεσσαλία έχει την υψηλότερη συνολική ζήτηση νερού σε όλη την Ελλάδα (συμπεριλαμβανομένης της Αττικής), που ξεπερνά τα 1.640 κ.μ. την ώρα. Η Θεσσαλία έχει το μεγαλύτερο δείκτη εκμετάλλευσης των νερών (σχέση μεταξύ υφιστάμενων υδατικών πόρων και ζήτησης) σε όλη την Ελλάδα (0,36), με εξαίρεση την Αττική (1,02). Η πρόβλεψη για το μελλοντικό δείκτη κατανάλωσης στη Θεσσαλία είναι ο υψηλότερος για όλη την Ελλάδα (0,28%), με εξαίρεση την Αττική (0,36%). Η Θεσσαλία χρειάζεται ένα νέο πρόγραμμα ολοκληρωμένης ανάπτυξης με έμφαση στην αειφορία και την ορθολογική διαχείριση των υδατικών πόρων και επίκεντρο τη δημιουργία βιώσιμης γεωργίας σε μια ανεπτυγμένη ύπαιθρο προς την κατεύθυνση διαφοροποίησης της οικονομίας της με την ανάπτυξη νέων δραστηριοτήτων σε όλους τους τομείς: τη γεωργία, την κτηνοτροφία, τη βιομηχανία, αλλά και τις υπηρεσίες και την προώθηση τοπικών πόλων ανάπτυξης".Σύμφωνα με τα συμπεράσματα του συνεδρίου η εκτίμηση είναι πως "ούτε τα άφθονα νερά του Αχελώου δεν φτάνουν για να καλυφθεί το μεγάλο πρόβλημα της Θεσσαλίας σε υδάτινους πόρους και μετά την εκτροπή των 600 εκ. κ.μ. ετησίως, το υδατικό έλλειμμα της Θεσσαλίας θα ανέρχεται σε 200-300 εκ. κ.μ. ετησίως".Ως απάντηση στο πρόβλημα της εξάντλησης και της ρύπανσης των υδάτων στη Θεσσαλία εξαιτίας της κακοδιαχείρισης και κατασπατάλησης των φυσικών πόρων εδώ και δεκαετίες, προτάσσεται ...η εκτροπή του Αχελώου, "η οποία έχει αναδειχθεί σε ακραίο σύμβολο της "λογικής": όταν η λεηλασία των φυσικών πόρων και του περιβάλλοντος εξαντλεί τις δυνατότητές της, τότε απλώς… αναζητούμε νέους φυσικούς πόρους για να λεηλατήσουμε"!Βασικά έργα για αυτήν την εκτροπή είναι μια σειρά από κατασκευές, ανάμεσα στα οποία το φράγμα της Μεσοχώρας με χωρητικότητα 228x106m3 νερού και μια σήραγγα 7.5 χλμ. καθώς και το γιγαντιαίο φράγμα της Συκιάς με χωρητικότητα 502x106m3, από το οποίο προβλέπεται να γίνει και η εκτροπή του ποταμού προς τη Θεσσαλία μέσω μιας δεύτερης σήραγγας μήκους 17,4 χλμ. και χωρητικότητας 600x106m3 νερού που ξεκινά από το χωριό Πετρωτό και διαπερνώντας την οροσειρά της Πίνδου καταλήγει στο Πευκόφυτο, σε απόσταση 3 χιλιομέτρων από το χωριό Μουζάκι.To γιγαντιαίο κόστος του έργου υπολογίζεται ότι θα ξεπεράσει το ένα τρισεκατομμύριο δραχμές, το οποίο θα καλυφθεί από τη φορολογία του πληθυσμού για να καταλήξει στις τσέπες των κατασκευαστών. Σε αυτό θα πρέπει να προστεθεί και το κόστος των ετήσιων εξόδων συντήρησης του έργου.Κανείς ουσιαστικά δεν μπορεί να υπολογίσει πλήρως τις συνέπειες μιας τόσο καθοριστικής παρέμβασης στο φυσικό περιβάλλον.Το έργο θα σημάνει μια τεράστια καταστροφή του περιβάλλοντος στη Θεσσαλία που θα επιβαρυνθεί ακόμα περισσότερο από τις επιπτώσεις της εντατικής μονοκαλλιέργειας με εκτεταμένη χρήση χημικών, ενώ θα καταστραφούν οικολογικές ισορροπίες χιλιετηρίδων κατά μήκος του ρου και στις εκβολές του Αχελώου όπου υπάρχουν σημαντικοί υγρότοποι.Το έργο θα εξαφανίσει ολόκληρες περιοχές βυθίζοντάς τες στα νερά, ενώ θα αλλοιώσει τα φυσικά τοπία, τα οικοσυστήματα και τη συνέχειά τους στο χώρο της νότιας Πίνδου. Επιπλέον θα εκδιώξει πληθυσμούς από τα χωριά τους αφού η εκτροπή του Αχελώου θα αφανίσει οριστικά τα χωριά Μεσοχώρα (με 500 μόνιμους κατοίκους) και Αρματωλικό καθώς και αρκετούς παραποτάμιους οικισμούς. H Mεσοχώρα είναι ένα ιστορικό χωριό (η παλιά Βυτσίστα) σε υψόμετρο 800μ. το οποίο το Νοέμβρη του 1943 καταστράφηκε ολοσχερώς από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής. Οι κάτοικοι της Μεσοχώρας, ένα από τα ελάχιστα χωριά σήμερα που κατοικούνται το χειμώνα στην Πίνδο, εδώ και δύο δεκαετίες αγωνίζονται κατά του αφανισμού της.Να σημειωθεί επίσης ότι η σήραγγα εκτροπής έχει διάμετρο σχεδιασμένη για την εκτροπή υπερδιπλάσιας ποσότητας νερού από αυτήν που υποτίθεται πως θα εκτραπεί, ενώ υπάρχει και μελέτη μελλοντικής εκτροπής ενός μέρους του υπολοίπου των νερών του Αχελώου προς τον Εύηνο και από εκεί προς την Αττική.
Μετά από προσφυγές περιβαλλοντικών οργανώσεων -με περιεχόμενο την ανυπαρξία οποιασδήποτε μελέτης για τις ανυπολόγιστες περιβαλλοντικές επιπτώσεις του συνολικού έργου, με την αφαίρεση υδάτινων πόρων από την Ήπειρο και τη Δυτική Ρούμελη και την παροχέτευσή τους στη θεσσαλική πεδιάδα, συνυπολογίζοντας και τις επιπτώσεις του στους ορεινούς όγκους, το Ιόνιο αλλά και το Αιγαίο πέλαγος- ακολούθησαν τέσσερις καταδικαστικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που ακύρωσαν τις σχετικές υπουργικές αποφάσεις και επέβαλαν τη διακοπή των έργων:"...Επειδή τα έργα (...) εκτελούνται μεν στη φυσική κοίτη του ποταμού Αχελώου, αλλ' είναι ενταγμένα στα έργα του "συγκροτήματος της εκτροπής", δηλαδή στο σύστημα των τεχνικών έργων που απαιτούνται για την αποθήκευση και ρύθμιση της ροής των υδάτων του άνω Αχελώου και τελικώς την εκτροπή τους προς τη θεσσαλική πεδιάδα και τη διοχέτευσή τους στην κοίτη του Πηνειού ποταμού (...) Η παρέμβαση έχει πολλαπλές σοβαρές επιπτώσεις στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον των οικείων περιοχών, και ιδίως α') στην επικοινωνία των ποτάμιων οικοσυστημάτων Αχελώου και Πηνειού, που συνεπάγεται αμέσως την ανάμειξη της πανίδας και χλωρίδας αυτών με τον εντεύθεν πρόδηλο κίνδυνο μειώσεως της βιοποικιλίας των εκ του ανταγωνισμού των ειδών. Διότι η οροσειρά της Πίνδου αποτελεί μέχρι τούδε αδιαπέραστο γεωγραφικό φράγμα, αποκλείον την μετακίνηση των ενδημικών και μάλιστα των υδροβίων οργανισμών, της εξαιρετικά πλούσιας χλωρίδας και πανίδας της περιοχής από το δυτικό διαμέρισμα στο ανατολικό, ενώ η διάνοιξη της σήραγγας θα επιτρέψει για πρώτη φορά την κίνηση των ειδών αυτών κατά τη φορά των μεταφερομένων υδάτων, ήτοι εκ δυσμών προς ανατολάς, β') τη μείωση των υδάτων του Αχελώου και της συνολικής ροής προς το δέλτα αυτού, που αποτελεί σημαντικό υγρότοπο και ενδιαίτημα αγρίας ορνιθοπανίδας, προστατευμένης απο τις διατάξεις της Διεθνούς Συμβάσεως Ramsar, γ') την κατασκευή σειράς μεγάλων φραγμάτων (Πύλη, Μουζάκι, Συκιά, Μεσοχώρα), που θα κατακλύσουν κατοικίες και αγρούς, θα προκαλέσουν μετακίνηση και αλλαγή απασχόλησης του πληθυσμού, θα διαταράξουν σοβαρώς τα υφιστάμενα δίκτυα επικοινωνίας, θα καταστρέψουν τα εδαφικά και ποτάμια οικοσυστήματα και θα τα αντικαταστήσουν με λιμναία και θα επιφέρουν αλλαγή των οικείων μικροκλιμάτων και σοβαρή αλλοίωση της αισθητικής του τοπίου, δ') τη μείωση της παροχής υδάτων του Αχελώου, νοτίως της εκτροπής, προς τα υπ' αυτού τροφοδοτούμενα φυσικά και ανθρωπογενή οικοσυστήματα της Δυτικής Ελλάδος, με όλες τις εντεύθεν συνέπειες για την ευστάθεια και βιωσιμότητά των ιδίως σε περιόδους ξηρασίας, ε') σοβαρές κοινωνικοοικονομικές και πολιτιστικές αλλαγές από την ποικιλότροπο εκμετάλλευση των φραγμάτων, που θα έχουν δευτερογενείς επιπτώσεις στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον των οικείων περιοχών, στ') την αύξηση των υδάτων και της συνολικής ροής του ποταμού Πηνειού προς το δέλτα αυτού, με σημαντική επίδραση στα φυσικά και ανθρωπογενή συστήματα του θεσσαλικού κάμπου, ιδίως δε αύξηση της ρυπάνσεως απο τοξικά φυτοφάρμακα.[...] συνάγεται ότι, το εγχείρημα της εκτροπής μέρους των υδάτων του Αχελώου ποταμού προς το θεσσαλικό κάμπο αποτελεί σύνθετο και μάλιστα τεχνικό έργο μεγάλης κλίμακος και έχει επιπτώσεις που μπορούν να προκαλέσουν σοβαρή και ανεπανόρθωτη βλάβη στο φυσικό περιβάλλον. Είναι δε πρόδηλο ότι η συνολική επίδρασή του στο φυσικό περιβάλλον των επηρεαζομένων περιοχών Δυτικής Ελλάδος και Θεσσαλίας δεν ισούται προς το άθροισμα των τοπικώς μόνο εκτιμωμένων συνεπειών των επιμέρους τεχνικών έργων που απαιτούνται για την πραγματοποίησή του, αλλ' είναι πολλαπλάσιο τούτου λόγω του δυναμικού και μή γραμμικού χαρακτήρος των εντεύθεν διαταρασσομένων και εν αλληλεπιδράσει τελούντων φυσικών και ανθρωπογενών οικοσυστημάτων. Κατά συνέπεια, για την καταγραφή και αξιολόγηση των επιπτώσεων του εγχειρήματος αυτού δεν αρκεί η σύνταξη μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων για καθένα από τα προγραμματιζόμενα επιμέρους τεχνικά έργα, αλλά είναι αναγκαία η σύνταξη (...) συνολικής μελέτης περιβαλλοντικών επιπτώσεων, στην οποία με την κατάλληλη επιστημονική μέθοδο θα συσχετίζονται και θα συνεκτιμώνται οι προεκταθείσες επιμέρους συνέπειες για το περιβάλλον, προς εξεύρεση και αξιολόγηση της συνολικής επίδρασης του έργου στο περιβάλλον από την αλλοίωση του υδρολογικού ισοζυγίου μεταξύ Δυτικής Ελλάδος και Θεσσαλίας. (...)" 2759 / 1994 ΣΤΕΜολαταύτα, το έργο, χάριν μιας σειράς αντικοινωνικών πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων, συνεχίζεται…

Πρόσφατα, τον Ιούλη του 2006, ξανάνοιξε το ζήτημα της εκτροπής του Αχελώου με την κατάθεση δύο τροπολογιών για τη μερική εκτροπή του ποταμού που κατατέθηκαν από τον υπουργό ΠΕΧΩΔΕ Γ. Σουφλιά σε έναν άσχετο νόμο που αφορά το Κτηματολόγιο, με σκοπό να παρακάμψει με νόμο της Βουλής τις αρνητικές αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας.Τις επόμενες μέρες εμφανίστηκαν στον τύπο πληρωμένες καταχωρήσεις του ΥΠΕΧΩΔΕ που έλεγαν πως "από το έργο της εκτροπής του Αχελώου, δεν θα χάσει κανείς" καθώς και δηλώσεις του Σουφλιά όπου η εκτροπή χαρακτηρίστηκε "εθνικό έργο" το οποίο όπως τόνισε "θα σώσει τη Θεσσαλία" ενώ έκανε την πρόβλεψη ότι το νερό του Αχελώου θ' αρχίσει από το 2009 να ρέει προς το θεσσαλικό κάμπο. Επιπλέον κατηγόρησε τις περιβαλλοντικές οργανώσεις για "οικολογικό ακτιβισμό", το Συμβούλιο της Επικρατείας για "πείσμα και ακατανόητη εμμονή σε αρνητικές αποφάσεις" και τις τοπικές αντιδράσεις από την Αιτωλοακαρνανία για "άγνοια και τοπικιστικό εγωισμό".
Εμείς να σημειώσουμε βέβαια πως οι τοπικές αρχές στη δυτική Στερεά, μολονότι φαίνονται σήμερα αρνητικές απέναντι στην εκτροπή του Αχελώου, είναι ουσιαστικά αναξιόπιστες αφού δεν εναντιώθηκαν ούτε στην εκτροπή του Μόρνου ούτε στην εκτροπή του Εύηνου ποταμού, όντας πειθήνιες στην Κεντρική εξουσία κι υποταγμένες στο μοντέλο καπιταλιστικής ανάπτυξης και της εξυπηρέτησης της υδροκέφαλης αθηναϊκής μητρόπολης με οποιοδήποτε κόστος για την ύπαιθρο και την περιφέρεια.Ο Σουφλιάς, τέλος, πρόσθεσε πως έχουν ξοδευτεί ήδη πάνω από 500 εκατ. ευρώ (και προβλέπονται να ξοδευτούν ακόμη 220 εκατομ. ευρώ - πλην των έργων της ΔΕΗ) και επισήμανε πως "η εκτροπή του Αχελώου αποτέλεσε και αποτελεί βασική και σταθερή επιλογή όλων των Κυβερνήσεων της Μεταπολίτευσης - συμπεριλαμβανομένων τόσο της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας όσο και της Οικουμενικής κυβέρνησης του 1989-90".
Από την άλλη, σε κοινή ανακοίνωσή τους, η Εταιρεία Προστασίας του Περιβάλλοντος, η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και το WWF τονίζουν: "Το πραγματικό περιβαλλοντικό πρόβλημα της Θεσσαλίας δεν είναι η ανεπάρκεια νερού, αλλά η μνημειώδης κακοδιαχείριση των υδάτινων πόρων που σταθερά ενθαρρύνεται από τις καταστροφικές πολιτικές επιλογές των τελευταίων δεκαετιών. (...) H εκτροπή του Αχελώου όχι απλώς δεν θα επιλύσει το πρόβλημα, αλλά θα το επιτείνει, δίνοντας την ψευδή εικόνα της ύπαρξης ανεξάντλητων υδάτινων πόρων και υποστηρίζοντας πρακτικές κατασπατάλησής τους".
Σε κείμενό της η Θεσσαλική Κίνηση για τη Γη και την Ελευθερία αναφέρει σχετικά μεταξύ άλλων:"...κανένας πολιτικός, και ειδικά αυτοί που δεκαετίες τώρα έχουν υπάρξει υπουργοί και βουλευτές, δεν μπορεί να μας πείσει για το αγαθό των προθέσεών του, αφού ο ίδιος έχει ενεργά συμμετάσχει στο οικολογικό έγκλημα που έχει επιτελεστεί στη θεσσαλική γη (συμβατική μονοκαλλιέργεια, ρύπανση εδαφών και ποταμιών, καταστροφή υπόγειων νερών), στο κοινωνικό έγκλημα που έχει γίνει εις βάρος των θεσσαλικών πόλεων και χωριών (άδειασμα των χωριών από νέους ανθρώπους, άχαρη και αλόγιστη τσιμεντοποίηση των αστικών κέντρων) και στο οικονομικό έγκλημα που όλο και χειρότερα κάθε μέρα που περνά επιτελείται σε βάρος των εργαζομένων, των μικρών αγροτών και των νέων που ζουν στη Θεσσαλία (χρέη στις τράπεζες, χαμηλοί μισθοί, ανεργία, αυξημένα τιμολόγια για νερό, ρεύμα και τηλέφωνο).
Ήδη ο Αχελώος στην περιοχή της Αιτωλοακαρνανίας έχει πάψει να είναι ποταμός, αφού τα τρία φράγματα της ΔΕΗ σε Κρεμαστά, Καστράκι και Στράτο τον μετέτρεψαν σε μία αλληλουχία τεχνητών λιμνών. Τα εμ-φράγματα στη Συκιά και στη Μεσοχώρα θα αποτελειώσουν αυτό που χιλιετίες είναι ο Αχελώος. (...)
Η συντονισμένη συγχορδία της Πανθεσσαλικής Συντονιστικής Επιτροπής των τοπικών κομματικών αρχόντων και παραγόντων, μηδενός εξαιρουμένου, με επίτιμο διευθυντή ορχήστρας τον υπουργό ΠΕΧΩΔΕ, βάλθηκε να μας πείσει για την αναγκαία και σωτήρια για τον λαό της Θεσσαλίας σημασία της ολοκληρωτικής καταστροφής του Αχελώου ! (...) αφού ονομάτισαν στραβούς τους εκπρόσωπους περιβαλλοντικών οργανώσεων, βάλθηκαν να μας πείσουν ότι οι ίδιοι αποτελούν και τους πραγματικούς υπέρμαχους της οικολογικής ισορροπίας με απόψεις που αμφισβητούν παντοτινούς φυσικούς νόμους, λέγοντας για παράδειγμα ότι "το νερό των ποταμών που χύνεται στη θάλασσα πάει χαμένο"! (...)
Βάλθηκαν όμως να μας πείσουν και για άλλα:- ότι τα νερά του Αχελώου θα καθαρίσουν τον βρώμικο Πηνειό. Λες και ο Πηνειός δε βρώμισε τις τελευταίες δεκαετίες από τις γεμάτες με λιπάσματα και φυτοφάρμακα μονοκαλλιέργειες που επέβαλαν, τις ανεξέλεγκτες χωματερές και τις μεγάλες κτηνοτροφικές-βιομηχανικές μονάδες που "ευδοκιμούν" στις όχθες του. Λες και ο Πηνειός δε μπορεί να καθαρίσει με τον δραστικό περιορισμό όλων αυτών των ρυπαντικών δραστηριοτήτων και την μείωση της άντλησης νερού του για άρδευση.- ότι υπάρχει έλλειψη νερού για πότισμα των καλλιεργειών. Λες και όλοι αυτοί οι 60χρονοι υπουργοί, βουλευτές, νομάρχες και δήμαρχοι ξέχασαν ότι η Θεσσαλία αποτελούσε ανέκαθεν το σιτοβολώνα και όχι το …βαμβακώνα του ελλαδικού χώρου, και οι κάτοικοί της ανέκαθεν προσάρμοζαν τις καλλιέργειές τους με βάση τους διαθέσιμους υδάτινους πόρους. Λες και το νερό που μια εταιρία ενέργειας ή ύδρευσης-άρδευσης θα το φέρνει αύριο με τεράστιο κόστος από τον Αχελώο στον κάμπο θα το μοιράζει τσάμπα στους μικρούς και μεσαίους αγρότες και στους εργαζόμενους των αστικών κέντρων. Λες και δεν πρέπει να στραφούμε σε μία εξορθολογισμένη χρήση των ήδη διαθέσιμων υδάτινων πόρων άλλα και άλλων που θα βρεθούν δίχως γιγαντιαίες περιβαλλοντικές παρεμβάσεις.- ότι το νερό από την εκτροπή του Αχελώου θα λύσει σοβαρά προβλήματα των αγροτών. Ίσως ορισμένων μεγαλοαγροτών - επίδοξων τσιφλικάδων της Θεσσαλίας μπορεί. Λες όμως και το βασικό πρόβλημα των αγροτών είναι η έλλειψη νερού, τη στιγμή που έχουμε φτάσει στο απαράδεκτο σημείο να μένουν όλο και περισσότερα χωράφια ακαλλιέργητα, οι μικροί αγρότες να εκτοπίζονται και τα χρέη στις ιδιωτικοποιημένες αύριο -ή και από σήμερα- τράπεζες τρέχουν.- ότι θα καταπολεμήσει το πρόβλημα της ανεργίας. Λες και οι θέσεις εργασίας που θα υπάρξουν για 2-3 χρόνια μέχρι την ολοκλήρωση των έργων θα σώσουν την κατάσταση (...)- ότι θα ωθήσει την τουριστική κίνηση στην περιοχή. Λες και πρέπει να υπάρχει τεχνητή λίμνη για να πάνε κάπου τουρίστες! Ή πάλι ο μόνος οικονομικός τομέας που μπορεί να αναπτυχθεί σε μία τέτοια περιοχή είναι ο τουριστικός. Αλήθεια, ας μας πουν: είδανε πολλά κλειστά σχολεία να ξανανοίγουν και πάλι επειδή κάθε σαββατοκύριακο γίνεται σ΄ αυτά τα χωριά επιδρομή από τουρίστες;- ότι θα αυξήσει την ενεργειακή ανεξαρτησία της Ελλάδας και ότι θα φέρει "πράσινη ενέργεια". Λες και θα μειωθούν τα πάγια της ΔΕΗ ή της όποιας εταιρείας ύδρευσης. Λες και η τσιμεντοποίηση, το μπάζωμα δασών, η καταστροφή ποταμών αλλά και χωριών και πολιτισμών είναι πιο πράσινες από τα "ενεργειακά Νταχάου", τα εργοστάσια λιγνίτη της Πτολεμαΐδας. (...)
Ας το πούμε ξεκάθαρα: οι μόνοι λόγοι που κρύβονται πίσω από την εμμονή για την ολοκλήρωση αυτού του καταστροφικού έργου είναι:
- Η επέκταση της οικονομικής δραστηριότητας μεγάλων κατασκευαστικών εταιριών
- Η μέγιστη δυνατή συγκέντρωση των φυσικών πόρων που αποτελούν δημόσιο αγαθό, με σκοπό την εκμετάλλευσή τους από ιδιωτικά συμφέροντα
- Η εκμετάλλευση του περιβάλλοντος μέσω τουριστικών υποδομών, που τη μερίδα του λέοντος πάντα τη νέμονται ξένοι και ημέτεροί τους ντόπιοι επενδυτές
- Η επίτευξη τοπικών κομματικών σκοπιμοτήτων.
Οι τοπικές κοινωνίες του θεσσαλικού χώρου οφείλουν να συνειδητοποιήσουν ότι όπως δεκαετίες τώρα το συνολικό καλό ποτέ δεν προωθήθηκε στα υπουργικά γραφεία και στα κοινοβουλευτικά έδρανα, έτσι και τώρα η εκτροπή του Αχελώου δε θα ωφελήσει παρά μόνο τους συνεργαζόμενους άρχοντες της οικονομικής και πολιτικής ζωής. Η συγκεντροποίηση των φυσικών πόρων, όπως αυτή των νερών του Αχελώου, δεν αποτελεί μόνο ένα μη αναστρέψιμο οικολογικό έγκλημα αλλά και μία ακόμα προσπάθεια απόλυτου ελέγχου των πόρων αυτών από τις κυρίαρχες δυνάμεις της οικονομίας της αγοράς (κρατικές, ιδιωτικοποιημένες και ιδιωτικές μεγάλες εταιρίες). Αν οι άνθρωποι που μεγάλωσαν ή ζουν σ΄ αυτόν τον χώρο της ελλαδικής χερσονήσου δεν υπερασπιστούν πρώτοι τη γη και το ύδωρ της, αλήθεια, από ποιον περιμένουν να το κάνει;"Τέλος, να συμπληρώσουμε πως η περίπτωση της εκτροπής του Αχελώου δεν είναι μοναδική κι έχει αναλογίες με άλλες, όπως το σχέδιο GarrisoDiversioUnit, που ξεκίνησε τη δεκαετία του '50 στις ΗΠΑ: Το έργο σχεδιάστηκε από τις αμερικανικές αρχές και προέβλεπε μεταφορά νερού από τη λίμνη Sakakawea του ποταμού Misouri μέσω καναλιού στην υδρολογική λεκάνη του ποταμού Hudson στον Καναδά. Οι προβλεπόμενες περιβαλλοντικές επιπτώσεις της εκτροπής εξαιτίας της εντατικοποίησης των αρδεύσεων ήταν τέτοιες που τελικά το έργο εγκαταλείφθηκε, αφήνοντας πίσω του εκατοντάδες ημιτελή έργα για να καταγραφεί στην ιστορία ως GarrisoFiasko!Η πιο πρόσφατη ακύρωση έργου ανάλογου με την εκτροπή του Αχελώου έγινε το 2005 στην Ισπανία, κι αφορούσε την εκτροπή του ποταμού Έβρου. Η εκτροπή του περιλαμβανόταν στο Εθνικό Σχέδιο Yδάτων που εκπόνησε η προηγούμενη ισπανική κυβέρνηση, και είχε ως στόχο την αλλαγή κατεύθυνσης του ποταμού ή για την ακρίβεια 1.000.000 κ.μ. από τα νερά του προς τα νοτιοανατολικά, προκειμένου να αρδευτεί η περιοχή της Βαλένθια η οποία εξαιτίας της υπεράντλησης των υδάτων -για την ανάπτυξη ενός μοντέλου μαζικού τουρισμού με γήπεδα γκολφ και υπερεντατικές καλλιέργειες- αντιμετωπίζει το φάσμα της ερήμωσης. Το σχέδιο της εκτροπής και οι επιπτώσεις του στο δέλτα του Έβρου στην Καταλωνία προκάλεσαν έντονες κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις για το νερό, έχοντας σαν τελικό αποτέλεσμα την ακύρωσή του.Η κατασκευή του συμπλέγματος φραγμάτων και σηράγγων στον άνω ρου του Αχελώου για την εκτροπή του προς τη Θεσσαλία είναι το μεγαλύτερο έργο "ανάπτυξης" σε ό,τι αφορά τη διαχείριση της γης και των φυσικών πόρων της τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα κι αποτελεί σήμερα την αιχμή της καταστροφικής επίθεσης του κράτους και κεφάλαιου στο φυσικό περιβάλλον όπως αυτό διαμορφώθηκε εδώ και χιλιάδες χρόνια, με φαραωνικές κατασκευές περιορισμένου χρονικού ορίζοντα, αποσκοπώντας στην συγκεντροποίηση και την εμπορευματοποίηση των πόρων του, όπως στη συγκεκριμένη περίπτωση το νερό, με αποκλειστικό κριτήριο την κερδοσκοπία καθώς και τον έλεγχο της κοινωνίας από τα πολιτικά και οικονομικά αφεντικά.Όχι στην εκτροπή του Αχελώου! Να προασπίσουμε το φυσικό περιβάλλον από τη λεηλασία και την καταστροφή του.
Δημήτρης Ανδρουτσόπουλος