Η τέχνη της σαλάτας: η τέχνη να παντρεύεις τα χρώματα χωρίς να ζητάς άδεια από τη γεύση. Να ανακατεύεις το τραγανό με το τρυφερό, το ξινό με το γλυκό, και να αφήνεις το ελαιόλαδο να κάνει τις απαραίτητες συμφιλιώσεις. Γιατί μια καλή σαλάτα, όπως και η ζωή, δεν χρειάζεται να είναι ομοιογενής. Χρειάζεται μόνο τα υλικά της να ξέρουν πώς να συνυπάρχουν.
Η τέχνη του ψησίματος του σπιτικού ψωμιού: να παίρνεις αλεύρι, νερό και μαγιά, να τα ζυμώνεις με υπομονή και να τους δίνεις χρόνο να ωριμάσουν. Να περιμένεις το φούσκωμα και να εμπιστεύεσαι τη φωτιά. Γιατί το καλό ψωμί, όπως και οι ανθρώπινες σχέσεις, θέλει σωστά υλικά, γερά χέρια και δεν συγχωρεί τη βιασύνη.
Η τέχνη της αποθήκευσης στην κουζίνα: να φυλάς τα απαραίτητα, να καταψύχεις τα περισσεύματα και να κρατάς στο πίσω μέρος του ντουλαπιού όσα κάποτε θα σου φανούν χρήσιμα. Μέχρι να λήξουν τα τρόφιμα, να ξεχαστούν οι συνταγές και να ανακαλύψεις πως η μεγαλύτερη αποθήκη είναι τελικά η αναβλητικότητα.
Η τέχνη του ζυμώματος: να ανακατεύεις τα υλικά, να λερώνεις τα χέρια, να αφήνεις τον χρόνο να δουλέψει και τη ζύμη να φουσκώσει. Γιατί τα καλύτερα πράγματα στη ζωή θέλουν ζύμωμα, υπομονή και λίγη μαγιά ανατροπής. Και προσοχή: δεν φουσκώνουν όλα όσα αξίζουν.
Η τέχνη των μπονσάι: να χωράς έναν ολόκληρο κόσμο σε μια μικρή γλάστρα, να δαμάζεις τον χρόνο με υπομονή και να διαμορφώνεις την ανάπτυξη χωρίς να ακυρώνεις τη φύση. Μια μικρογραφία ζωής, όπου ακόμη και το περιορισμένο μπορεί να γίνει μεγαλειώδες. Αρκεί να μην μπερδέψεις την καλλιέργεια με τον έλεγχο.
Η τέχνη του πολλαπλασιασμού: κάποια φυτά πολλαπλασιάζονται με μοσχεύματα, άλλα με καταβολάδες. Ο έρωτας, όμως, έχει τους δικούς του τρόπους. Αρκεί ένα άγγιγμα, μια μικρή ρωγμή στην άμυνα και λίγη υγρασία από επιθυμία για να ριζώσει το πάθος. Κι ύστερα, σαν αναρριχητικό φυτό, να απλωθεί παντού, χωρίς να ζητήσει άδεια από καμία γλάστρα.
Η κηπουρική είναι η τέχνη να συμφιλιώνεσαι με τον χρόνο. Να φυτεύεις χωρίς να απαιτείς, να ποτίζεις χωρίς να βιάζεσαι και να κλαδεύεις χωρίς να φοβάσαι την απώλεια.
Κάθε κήπος είναι ένας μικρός καθρέφτης της ζωής. Άλλα φυτά ανθίζουν, άλλα επιμένουν να μεγαλώνουν στη σκιά κι άλλα βρίσκουν τον δρόμο τους μέσα από τις ρωγμές.
Ο καλός κηπουρός γνωρίζει πως δεν μπορεί να διατάξει την άνοιξη. Μπορεί μόνο να της ετοιμάσει το έδαφος.
Κι ίσως αυτό να είναι το μυστικό: δεν καλλιεργείς μόνο λουλούδια, καλλιεργείς την υπομονή να περιμένεις την άνθισή τους.
Η τέχνη των κόμικς: να χωράς ολόκληρο τον κόσμο μέσα σε λίγα καρέ, να φυλακίζεις τη φαντασία σε συννεφάκια και να αφήνεις τους ήρωες να λένε όσα οι πραγματικοί άνθρωποι δεν τολμούν. Γιατί μερικές φορές, η αλήθεια χρειάζεται σκίτσο για να γίνει πιο ευανάγνωστη.
Η τέχνη της γραφής: να βάζεις τις λέξεις στη θέση τους, να ανακατεύεις αλήθειες με ψέματα και να σερβίρεις σκέψεις που αφήνουν επίγευση. Γιατί οι λέξεις είναι ακίνδυνες μόνο μέχρι να μάθουν να δαγκώνουν.
Η τέχνη της αποπλάνησης: να υπόσχεσαι χωρίς να δεσμεύεσαι, να αποκαλύπτεις τόσο όσο χρειάζεται και να αφήνεις τη φαντασία να κάνει την υπόλοιπη δουλειά. Γιατί η πραγματική αποπλάνηση δεν βρίσκεται σε όσα προσφέρεις, αλλά σε όσα κάνεις τον άλλον να επιθυμεί.
Η τέχνη της ζαχαροπλαστικής: να καλύπτεις την πικρή αλήθεια με αρκετή ζάχαρη, να γαρνίρεις τις αποτυχίες με σαντιγί και να σερβίρεις την αυταπάτη ως γλυκιά δημιουργία.
Άλλωστε, ο κόσμος καταπίνει ευκολότερα όσα του αφήνουν μια γλυκιά επίγευση.
Η τέχνη στην κουζίνα: να μεταμορφώνεις τα λίγα σε πολλά, τα άνοστα σε περιζήτητα και τα καμένα σε γκουρμέ δημιουργίες.
Γιατί στην κουζίνα, όπως και στη ζωή, δεν μετράει πάντα τι έχεις στα χέρια σου, αλλά πόσο καλά ξέρεις να το σερβίρεις.
Η τέχνη του καφέ: να βράζεις την υπομονή, να αλέθεις τις σκέψεις, να φιλτράρεις τις απογοητεύσεις και να σερβίρεις την καθημερινότητα σε μικρό φλιτζάνι. Με λίγη ζάχαρη ή χωρίς. Η πίκρα, άλλωστε, είναι πάντα μέσα στην τιμή.
Κοπτοραπτική, η τέχνη να κόβεις την πραγματικότητα στα μέτρα σου και να τη ράβεις όπως σε βολεύει. Να αφαιρείς ό,τι περισσεύει από την αλήθεια, να μπαλώνεις τις αντιφάσεις και να παρουσιάζεις το τελικό ένδυμα ως αυθεντικό.
Γιατί, τελικά, δεν χρειάζεται να αλλάξεις την πραγματικότητα. Αρκεί να της κάνεις μια καλή μεταποίηση.
Και οι καλύτεροι ράφτες δεν είναι πάντα εκείνοι που ξέρουν να ράβουν, αλλά εκείνοι που ξέρουν τι να κόψουν. Άλλωστε, η αλήθεια δεν χρειάζεται πατρόν. Τα ψέματα χρειάζονται πάντα επιδιορθώσεις.
Η Αυτοκρατορία του Ήλιου: Το παραγνωρισμένο αριστούργημα του Στίβεν Σπίλμπεργκ.
Αν αναζητήσει κανείς τις κορυφαίες στιγμές στη φιλμογραφία του Στίβεν Σπίλμπεργκ, το μυαλό των περισσότερων θα στραφεί αμέσως στη «Λίστα του Σίντλερ» ή στη «Διάσωση του Στρατιώτη Ράιαν». Ωστόσο, το 1987, ο σπουδαίος Αμερικανός σκηνοθέτης παρέδωσε ένα από τα βαθύτερα, λυρικότερα και συναισθηματικά φορτισμένα πολεμικά δράματα του σύγχρονου κινηματογράφου: την «Αυτοκρατορία του Ήλιου» (Empire of the Sun).
Βασισμένη στο ομώνυμο, ημι-αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Τζ. Γκ. Μπάλαρντ (J. G. Ballard), η ταινία δεν αποτελεί μια συνηθισμένη πολεμική περιπέτεια. Είναι μια οδυνηρή και οπτικά καθηλωτική μελέτη πάνω στην απώλεια της παιδικής αθωότητας, στη δύναμη της προσαρμογής και στην ανθρώπινη ικανότητα επιβίωσης μέσα στην παράνοια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
🎬 Η υπόθεση της ταινίας.
📽 Η ζωή μέσα στη φούσκα και η βίαιη ανατροπή.
Η ιστορία ξεκινά στη Σαγκάη το 1941. Ο εντεκάχρονος Τζέιμι «Τζιμ» Γκράχαμ, τον οποίο υποδύεται ο νεαρός Κρίστιαν Μπέιλ στην πρώτη μεγάλη κινηματογραφική εμφάνισή του, είναι ένα προνομιούχο Βρετανόπουλο. Ζει με τους γονείς του σε μια πολυτελή κατοικία στη Διεθνή Κοινότητα της Σαγκάης, αποκομμένος από τη φτώχεια και τις κοινωνικές αντιθέσεις της κινεζικής μεγαλούπολης. Έχει ιδιαίτερη αδυναμία στα αεροπλάνα και στην αεροπορία, που αποτελούν σχεδόν ολόκληρο τον μικρόκοσμό του.
Όλα ανατρέπονται στις 8 Δεκεμβρίου 1941, μετά την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ, όταν οι ιαπωνικές δυνάμεις καταλαμβάνουν τη Σαγκάη. Μέσα στον πανικό της εκκένωσης, καθώς οι ξένοι κάτοικοι προσπαθούν να διαφύγουν, ο Τζιμ απομακρύνεται από τους γονείς του και χάνεται στο πλήθος. Η παιδική του ανεμελιά τελειώνει απότομα, χωρίς να έχει προλάβει να καταλάβει τι ακριβώς συμβαίνει γύρω του.
📽 Η επιβίωση στους δρόμους και η συνάντηση με τον Μπέισι.
Ο Τζιμ επιστρέφει μόνος στην έπαυλη της οικογένειάς του, ελπίζοντας ότι οι γονείς του θα γυρίσουν. Τρέφεται με ό,τι βρίσκει και περιμένει μέσα σε ένα σπίτι που σταδιακά μετατρέπεται σε άδειο κέλυφος μιας ζωής που δεν υπάρχει πια.
Όταν τελειώνουν τα τρόφιμα, αναγκάζεται να βγει στους επικίνδυνους δρόμους της κατεχόμενης πόλης. Εκεί ανακαλύπτει ότι η κοινωνική θέση, η οικογενειακή περιουσία και τα προνόμια που μέχρι τότε θεωρούσε αυτονόητα δεν έχουν πλέον καμία αξία.
Στην περιπλάνησή του συναντά τον Μπέισι (Τζον Μάλκοβιτς) και τον Φρανκ (Τζο Παντολιάνο), δύο Αμερικανούς που προσπαθούν να επιβιώσουν μέσα από μικροκλοπές και τυχοδιωκτικές δραστηριότητες. Ο Μπέισι είναι κυνικός, ευφυής και χειριστικός. Αρχικά αντιμετωπίζει τον Τζιμ ως ένα πιθανό αντικείμενο συναλλαγής, αλλά τελικά τον κρατά κοντά του. Η σχέση τους θα εξελιχθεί σε μια ιδιόμορφη συνύπαρξη, όπου η ανάγκη για επιβίωση συνυπάρχει με την εκμετάλλευση και την περιστασιακή ανθρώπινη αλληλεγγύη.
Σύντομα, και οι τρεις συλλαμβάνονται από τους Ιάπωνες και οδηγούνται σε στρατόπεδο κράτησης.
📽 Το στρατόπεδο κράτησης και η προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα.
Η αφήγηση μεταφέρεται στο 1945. Ο Τζιμ βρίσκεται πλέον στο στρατόπεδο κράτησης αμάχων του Σουαντσόου. Το παιδί που είχε μεγαλώσει μέσα στην πολυτέλεια έχει μεταμορφωθεί σε έναν δραστήριο, παρατηρητικό και εξαιρετικά ευρηματικό μικρό επιζώντα.
Έχει αναπτύξει ένα ολόκληρο δίκτυο ανταλλαγών και μικροσυναλλαγών, εξασφαλίζοντας τρόφιμα και άλλα απαραίτητα αγαθά για τον εαυτό του και τους υπόλοιπους κρατουμένους. Γνωρίζει πώς να κινείται ανάμεσα στους αιχμαλώτους και τους Ιάπωνες φρουρούς, έχοντας μάθει να προσαρμόζεται στους κανόνες ενός κόσμου που λειτουργεί πλέον με διαφορετικές αξίες.
Παράλληλα, αναπτύσσει μια ιδιαίτερη σχέση με έναν νεαρό Ιάπωνα εκπαιδευόμενο πιλότο καμικάζι. Ο Τζιμ θαυμάζει τους Ιάπωνες αεροπόρους και γοητεύεται από την πειθαρχία, την αποφασιστικότητα και τον κώδικα τιμής τους. Η παιδική του λατρεία για τα αεροπλάνα έχει πλέον διαμορφωθεί μέσα από το παράδοξο περιβάλλον του πολέμου: τα ίδια αεροσκάφη που κάποτε συμβόλιζαν την ελευθερία αποτελούν τώρα όργανα καταστροφής.
📽 Η κατάρρευση του στρατοπέδου και η πορεία προς τον θάνατο.
Καθώς οι συμμαχικές δυνάμεις προελαύνουν, οι αμερικανικοί αεροπορικοί βομβαρδισμοί εντείνονται. Τα P-51 Mustang, τα οποία ο Τζιμ αποκαλεί «Cadillac των αιθέρων», γίνονται το σύμβολο μιας νέας πραγματικότητας που πλησιάζει.
Το στρατόπεδο εκκενώνεται και οι κρατούμενοι αναγκάζονται να ακολουθήσουν μια εξαντλητική πορεία μέσα στην κινεζική ενδοχώρα. Η πείνα, η εξάντληση και οι ασθένειες οδηγούν πολλούς ανθρώπους στον θάνατο.
Κατά τη διάρκεια της πορείας, ο Τζιμ φτάνει σε ένα σημείο όπου παρατηρεί στον ορίζοντα μια εκτυφλωτική λάμψη. Είναι η αντανάκλαση της ατομικής έκρηξης στο Ναγκασάκι. Μέσα στη σύγχυση και την ψυχική εξάντλησή του, ερμηνεύει το φως ως την ψυχή μιας φίλης του που εγκαταλείπει τον κόσμο των ζωντανών.
Η σκηνή αυτή αποτελεί μία από τις πιο ποιητικές και συγκλονιστικές στιγμές της ταινίας. Η φρίκη της πυρηνικής καταστροφής φιλτράρεται μέσα από την εύθραυστη αντίληψη ενός παιδιού που προσπαθεί να δώσει νόημα σε έναν κόσμο χωρίς λογική.
📽 Το τέλος του πολέμου και η επιστροφή.
Μετά την παράδοση της Ιαπωνίας, οι κρατούμενοι εγκαταλείπονται ουσιαστικά στην τύχη τους. Ο Τζιμ επιστρέφει στο εγκαταλελειμμένο στρατόπεδο, όπου συναντά ξανά τον νεαρό Ιάπωνα φίλο του, ο οποίος δεν πρόλαβε ποτέ να πραγματοποιήσει την αποστολή του ως πιλότος καμικάζι.
Η συνάντησή τους διακόπτεται βίαια όταν εμφανίζεται ο Μπέισι με μια ομάδα πλιατσικολόγων. Ένας από τους άνδρες του, παρερμηνεύοντας την κατάσταση, πυροβολεί και σκοτώνει τον νεαρό Ιάπωνα. Ο Τζιμ, συγκλονισμένος, προσπαθεί απεγνωσμένα να τον επαναφέρει στη ζωή, εφαρμόζοντας τεχνητή αναπνοή.
Είναι μια στιγμή που συμπυκνώνει ολόκληρη την τραγωδία της παιδικής του ηλικίας: ένα παιδί που έχει βιώσει τον θάνατο, να προσπαθεί να σώσει τον φίλο του.
Ο Μπέισι εγκαταλείπει ξανά τον Τζιμ, αφήνοντάς τον μόνο. Λίγο αργότερα, Αμερικανοί στρατιώτες τον εντοπίζουν και τον μεταφέρουν σε ένα ορφανοτροφείο στη Σαγκάη, όπου φιλοξενούνται και άλλα παιδιά που έχουν χάσει τις οικογένειές τους.
Στην τελευταία σκηνή, οι γονείς του φτάνουν στο ορφανοτροφείο αναζητώντας τον. Η μητέρα του τον αναγνωρίζει μέσα στο πλήθος. Ο Τζιμ την αγγίζει στο πρόσωπο, σαν να χρειάζεται να επιβεβαιώσει ότι είναι πραγματική και όχι μια ακόμη εικόνα από τον κόσμο των αναμνήσεών του.
Τελικά, πέφτει στην αγκαλιά της και κλείνει τα μάτια του. Η σωματική του σωτηρία έχει επιτευχθεί. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: πόσο από το παιδί που ήταν έχει απομείνει;
🎬 Γιατί αξίζει να δεί κανείς την ταινία σήμερα;
📽 Η συγκλονιστική ερμηνεία του Κρίστιαν Μπέιλ.
Επιλεγμένος ανάμεσα σε χιλιάδες παιδιά που συμμετείχαν στις ακροάσεις, ο νεαρός Μπέιλ παραδίδει μια εξαιρετική ερμηνεία. Αποτυπώνει με αξιοθαύμαστη ωριμότητα τη μετάβαση από την παιδική αθωότητα στην αναγκαστική ενηλικίωση, χωρίς να χάνει την ευαισθησία και την εσωτερική ευθραυστότητα του χαρακτήρα.
🎞 Η σκηνοθετική ματιά του Στίβεν Σπίλμπεργκ.
Ο Σπίλμπεργκ συνδυάζει την επική κλίμακα του πολεμικού θεάματος με την προσωπική τραγωδία ενός παιδιού. Δεν περιορίζεται στην αναπαράσταση των πολεμικών γεγονότων. Επιλέγει να τα παρακολουθήσει μέσα από τα μάτια του Τζιμ, μετατρέποντας την ιστορία σε μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία.
🎶 Η μουσική του Τζον Γουίλιαμς.
Η μουσική του Τζον Γουίλιαμς προσδίδει στην ταινία μια λυρική και σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Ιδιαίτερα το παραδοσιακό ουαλικό νανούρισμα «Suo Gân» συνοδεύει με μοναδικό τρόπο τις στιγμές νοσταλγίας, απώλειας και εσωτερικής αναζήτησης.
🎥 Η φωτογραφία του Άλεν Νταβιάου.
Η φωτογραφία του Άλεν Νταβιάου δημιουργεί εικόνες σπάνιας αισθητικής δύναμης. Η ομορφιά του ουρανού, οι σκιές των αεροπλάνων, τα ερείπια και τα πρόσωπα των εξαντλημένων ανθρώπων συνθέτουν μια εντυπωσιακή αντίθεση ανάμεσα στην ομορφιά του κόσμου και στη βαρβαρότητα του πολέμου.
🎬 Επίλογος: Όταν ο πόλεμος μεγαλώνει τα παιδιά πριν από την ώρα τους.
Παρότι κατά την κυκλοφορία της, το 1987, η ταινία δεν γνώρισε την εμπορική επιτυχία που αναμενόταν, ο χρόνος ανέδειξε τη διαχρονική της αξία. Η «Αυτοκρατορία του Ήλιου» είναι ένα από τα πιο παραγνωρισμένα έργα του Σπίλμπεργκ, μια ταινία που δεν μιλά απλώς για τον πόλεμο, αλλά για τις βαθιές και συχνά αθέατες πληγές που αφήνει στην ανθρώπινη ψυχή.
Ίσως η μεγαλύτερη τραγωδία του πολέμου να μην περιορίζεται στους ανθρώπους που σκοτώνονται, αλλά να αφορά και εκείνους που επιβιώνουν χωρίς να επιστρέφουν ποτέ πραγματικά από αυτόν. Ο μικρός Τζιμ ξαναβρίσκει τους γονείς του, αλλά δεν μπορεί να ξαναβρεί το παιδί που ήταν πριν από τον πόλεμο.
Γιατί η παιδική ηλικία δεν είναι απλώς μια περίοδος της ζωής. Είναι ένας κόσμος εμπιστοσύνης, ασφάλειας και ανεμελιάς. Και όταν αυτός ο κόσμος καταστρέφεται, καμία επιστροφή δεν μπορεί να τον αποκαταστήσει.
Ο ήλιος εξακολουθεί να ανατέλλει ακόμη και πάνω από τα ερείπια. Μόνο που δεν φωτίζει πια τον ίδιο κόσμο.
Ο πόλεμος δεν σκοτώνει μόνο ανθρώπους. Σκοτώνει και τις ηλικίες τους.
Ένα τσιγάρο για να φύγει το άγχος, άλλο ένα για να περάσει η ώρα, ένα τρίτο για να συνοδεύσει τον καφέ, ένα πριν το κρεβάτι. Κάπως έτσι, η ανάγκη μεταμφιέζεται σε απόλαυση και η εξάρτηση σε προσωπική επιλογή.
Το τσιγάρο έχει ένα αξιοθαύμαστο ταλέντο: δημιουργεί το πρόβλημα, προσφέρεται να το λύσει και στο τέλος ζητάει και επανάληψη!
Μας πουλάει λίγα λεπτά ανακούφισης με αντάλλαγμα κάτι πολύ πιο πολύτιμο: την ανάσα μας. Μια διέξοδος που βγάζει καπνό, αλλά δεν οδηγεί πουθενά.
Υπάρχουν δρόμοι που δεν οδηγούν κάπου. Οδηγούν μακριά από κάτι. Από όσα μας εγκλωβίζουν, από όσα μας στενεύουν, από εκείνες τις αόρατες φυλακές που χτίζουμε με τις επιλογές μας, τους φόβους μας και τις υποχωρήσεις μας.
Κάποτε η διαφυγή μοιάζει με φυγή. Μια πόρτα που κλείνει πίσω μας, μια στροφή σε έναν άγνωστο δρόμο, μια απόφαση που αναβάλλεται για χρόνια μέχρι να γίνει αναπόφευκτη. Κι όμως, δεν είναι πάντα η απόσταση που μας ελευθερώνει. Μπορεί να ταξιδέψουμε στην άλλη άκρη του κόσμου και να κουβαλάμε μαζί μας ολόκληρη τη φυλακή μας.
Οι πραγματικοί δρόμοι διαφυγής δεν βρίσκονται πάντοτε έξω από εμάς. Μερικές φορές περνούν μέσα από μια διαφορετική σκέψη, μια άρνηση να συμβιβαστούμε, μια ανατροπή όσων θεωρούσαμε δεδομένα. Είναι εκείνη η στιγμή που αντιλαμβανόμαστε πως δεν είμαστε υποχρεωμένοι να συνεχίσουμε να περπατάμε σε δρόμους που χάραξαν άλλοι για λογαριασμό μας.
Και ίσως η μεγαλύτερη παγίδα να μην είναι τα αδιέξοδα, αλλά η εξοικείωση μαζί τους. Να συνηθίζεις τόσο πολύ τους τοίχους, ώστε να ξεχνάς πως κάποτε υπήρχε ουρανός.
Γιατί η διαφυγή δεν σημαίνει απαραίτητα να εγκαταλείψεις έναν τόπο, έναν άνθρωπο ή μια κατάσταση. Μπορεί να σημαίνει να εγκαταλείψεις τον παλιό τρόπο με τον οποίο τους αντιμετώπιζες.
Κάθε αδιέξοδο έχει μια έξοδο που δεν φαίνεται από το σημείο όπου στέκεσαι. Και μερικές φορές, για να τη βρεις, δεν χρειάζεται να αλλάξεις δρόμο. Χρειάζεται να αλλάξεις κατεύθυνση μέσα σου.
Υπάρχουν τραγούδια που δεν γράφτηκαν απλώς για να ακουστούν. Γράφτηκαν για να θυμίζουν. Για να κρατούν ζωντανή μια μνήμη, να μεταφέρουν ένα μήνυμα από γενιά σε γενιά και να γίνονται, σε εποχές δύσκολες, κάτι περισσότερο από μουσική. Γίνονται στάση ζωής.
Ένα τέτοιο τραγούδι είναι το εμβληματικό «Τώρα, τώρα». Πρωτοκυκλοφόρησε το 1978, στον ομώνυμο πρώτο προσωπικό δίσκο του Βασίλη Παπακωνσταντίνου, με ελληνικούς στίχους του Πάνου Φαλάρα και μουσική βασισμένη στο καταλανικό τραγούδι «L'Estaca» του Lluís Llach, που γράφτηκε το 1968, μέσα στη δικτατορία του Φράνκο. Ένα τραγούδι που γεννήθηκε ως σύμβολο αντίστασης απέναντι στην καταπίεση και ταξίδεψε πέρα από τα σύνορα της Καταλονίας, βρίσκοντας νέες φωνές και νέους αποδέκτες.
Η ιστορία του δεν είναι απλώς η ιστορία μιας μουσικής διασκευής.
Είναι η ιστορία μιας ιδέας που δεν γνωρίζει σύνορα: ότι κανένα καθεστώς, καμία εξουσία και κανένας μηχανισμός καταστολής δεν μπορεί να φυλακίσει οριστικά την ανθρώπινη ανάγκη για ελευθερία.
Στην ελληνική του εκδοχή, το τραγούδι αποκτά μια ευρύτερη διάσταση. Δεν περιορίζεται στην καταγγελία μιας συγκεκριμένης δικτατορίας. Απευθύνεται στον άνθρωπο που βλέπει τον κόσμο να στραβώνει, που παρακολουθεί την αλήθεια να παραμορφώνεται, τη μνήμη να αλλοιώνεται, τις λέξεις να λογοκρίνονται και την αδικία να αποκτά πολλές φορές τη νομιμοποίηση της κανονικότητας.
«Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν, στο φως δεν βάζουν φωτιά».
Ίσως αυτή να είναι η πιο δυνατή εικόνα ολόκληρου του τραγουδιού. Η φωτιά μπορεί να καταστρέψει το χαρτί, όχι όμως την ιδέα που αποτυπώθηκε πάνω του. Μπορεί να εξαφανίσει ένα βιβλίο, μια εφημερίδα, ένα κείμενο, όχι όμως τη σκέψη που προκάλεσε. Η λογοκρισία μπορεί να επιβάλει σιωπή, αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί τη λήθη. Γιατί η αλήθεια δεν κατοικεί αποκλειστικά στις σελίδες. Κατοικεί στη μνήμη, στη συνείδηση, στην ανάγκη του ανθρώπου να αναζητά και να αμφισβητεί.
Και όταν οι αλήθειες θάβονται, όταν η δημόσια συζήτηση γεμίζει από βολικές εκδοχές της πραγματικότητας, όταν η προπαγάνδα διεκδικεί τη θέση της ενημέρωσης, τότε η ελευθερία της καρδιάς γίνεται η τελευταία γραμμή άμυνας. Όχι μια αφηρημένη συναισθηματική κατάσταση, αλλά η δυνατότητα να μη συμφιλιώνεσαι με το ψέμα, να μη συνηθίζεις την αδικία, να μη θεωρείς αναπόφευκτο ό,τι θα έπρεπε να αλλάξει.
Το τραγούδι, όμως, δεν μένει στην άρνηση. Δεν είναι ένας ύμνος στην οργή ούτε μια νοσταλγική αναφορά σε παλιούς αγώνες. Είναι μια διαρκής πρόσκληση για συμμετοχή. Το «θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή» δεν χρειάζεται να σημαίνει ηρωικές χειρονομίες ή μεγάλες διακηρύξεις. Μπορεί να σημαίνει την καθημερινή επιλογή να υπερασπίζεσαι την αλήθεια, να μη γυρίζεις το βλέμμα όταν κάποιος αδικείται, να μη σιωπάς όταν η σιωπή εξυπηρετεί εκείνους που έχουν ήδη τη δύναμη.
Γιατί οι δίσεκτοι καιροί δεν είναι μόνο εκείνοι που σημαδεύονται από πολέμους, δικτατορίες και μεγάλες κοινωνικές ανατροπές. Είναι και οι καιροί της αδιαφορίας, της παραίτησης, της συλλογικής κόπωσης. Είναι οι εποχές που ο άνθρωπος αρχίζει να πιστεύει ότι τίποτα δεν αλλάζει, ότι όλα έχουν ήδη αποφασιστεί και πως η δική του φωνή δεν έχει πλέον καμία σημασία.
Κι εκεί ακριβώς βρίσκεται η παγίδα. Η παραίτηση παρουσιάζεται ως ρεαλισμός, η αδιαφορία ως ωριμότητα και η προσαρμογή ως αναγκαία προϋπόθεση επιβίωσης. Έτσι, χωρίς να το αντιληφθούμε, συνηθίζουμε όσα κάποτε μας εξόργιζαν. Και το πιο επικίνδυνο δεν είναι ότι υπάρχουν άνθρωποι που επιβάλλουν τη σιωπή, αλλά ότι κάποια στιγμή οι υπόλοιποι μαθαίνουν να τη θεωρούν φυσιολογική.
Το «Τώρα, τώρα» έρχεται να ανατρέψει ακριβώς αυτή την αναμονή. Δεν υπόσχεται ότι αύριο όλα θα είναι καλύτερα. Δεν ζητά να περιμένουμε τις κατάλληλες συνθήκες, τον κατάλληλο ηγέτη ή την κατάλληλη ιστορική συγκυρία. Μας θυμίζει ότι ο χρόνος δεν επιστρέφει και ότι η ζωή δεν μπορεί να αναβάλλεται επ' αόριστον μέχρι να γίνει ο κόσμος όπως θα θέλαμε.
Και υπάρχει κάτι βαθιά ανθρώπινο στην τελευταία του διάσταση: την ανάγκη να τραγουδάς στη ζωή, ακόμη κι όταν γύρω σου περισσεύει ο πόνος. Όχι για να τον ξεχάσεις, αλλά για να μη του παραδώσεις ολόκληρη την ύπαρξή σου. Γιατί η ελπίδα δεν είναι η βεβαιότητα της νίκης. Είναι η άρνηση να αποδεχτείς την ήττα ως φυσική κατάσταση.
Από την Καταλονία του Φράνκο μέχρι την Ελλάδα του 1978 και από εκεί μέχρι το σήμερα, το τραγούδι συνεχίζει το ταξίδι του. Οι εποχές αλλάζουν, οι εξουσίες μεταμορφώνονται, οι μηχανισμοί ελέγχου αποκτούν καινούργια πρόσωπα και η ιστορία βρίσκει διαρκώς νέους τρόπους να επαναλαμβάνει τα παλιά της λάθη. Όμως η ανάγκη για ελευθερία παραμένει.
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πραγματικό νόημα του «Τώρα, τώρα». Να μη χαρίζουμε τη ζωή μας στην αναμονή. Να μη συνηθίζουμε το σκοτάδι επειδή διαρκεί. Να μην παραχωρούμε τη συνείδησή μας για λίγη πρόσκαιρη ασφάλεια.
Γιατί το φως δεν χρειάζεται άδεια για να υπάρξει. Και η ελευθερία δεν είναι μια υπόσχεση που περιμένουμε να εκπληρωθεί κάποτε στο μέλλον.
Είναι μια θέση που επιλέγουμε να κρατάμε στο παρόν. Τώρα. Τώρα. Τώρα.
🎶 «Τώρα τώρα», Νατάσσα Μποφίλιου.
"Όπως και να 'ναι ο κόσμος,
Όσα κι αν έχει στραβά,
Έστω κι αν μείνω πια μόνος,
Πάντα θα φεύγω μπροστά.
Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν,
Στο φως δεν βάζουν φωτιά,
Όσες αλήθειες κι αν θάψουν,
Λεύτερη μένει η καρδιά.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή,
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή,
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι ο κόσμος,
Δε θα σταθώ πουθενά,
Δεν καρτεράει ο χρόνος,
Πίσω ποτέ δε γυρνά.
Όπως και να 'ναι ο κόσμος,
Θα τραγουδώ στη ζωή,
Για να μερέψει ο πόνος,
Πρέπει να κλείσει η πληγή.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι ο κόσμος,
Όσα κι αν έχει στραβά,
Έστω κι αν μείνω πια μόνος,
Πάντα θα φεύγω μπροστά.
Όσα γραφτά κι αν θα κάψουν,
Στο φως δεν βάζουν φωτιά,
Όσες αλήθειες κι αν θάψουν,
Λεύτερη μένει η καρδιά.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή.
Όπως και τώρα, τώρα, τώρα,
Που είναι δίσεκτοι οι καιροί.
Όπως και να 'ναι τούτη η Γη,
Θα 'μαι στην πρώτη τη γραμμή."
Ποιος θέλει ποιον; Και, κυρίως, ποιος θέλει πραγματικά και ποιος απλώς θέλει να τον θέλουν;
Ένα ερώτημα που μοιάζει ερωτικό, αλλά ξεπερνά κατά πολύ τον έρωτα. Ποιος επιθυμεί και ποιος επιθυμείται; Ποιος κυνηγά και ποιος αποφεύγει; Ποιος έχει ανάγκη τον άλλον και ποιος έχει ανάγκη την επιβεβαίωση ότι μπορεί να τον αποκτήσει; Γιατί πολλές φορές δεν θέλουμε τον άνθρωπο. Θέλουμε αυτό που μας κάνει να αισθανόμαστε η επιθυμία του. Δεν αναζητούμε απαραίτητα την παρουσία του, αλλά την απόδειξη ότι εξακολουθούμε να προκαλούμε επιθυμία.
Κι έτσι αρχίζει ένα παράξενο παιχνίδι αμοιβαίων προσδοκιών, όπου ο καθένας περιμένει από τον άλλον να κάνει το πρώτο βήμα, να εκτεθεί, να διεκδικήσει. Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα να μην είναι «ποιος θέλει ποιον», αλλά: Ποιος τολμά να θέλει χωρίς να χρειάζεται πρώτα να βεβαιωθεί ότι τον θέλουν;
