..jpg)
.jpg)
3/2/09
Στο βουνό
Του Θ.Κ. Τρουπή
Από πολλές ημέρες λέγανε πως θα πήγαιναν να σκαλίσουν το αραποσίτι στο βουνό και πως θα παίρνανε κι εμένα κοντά. Η χαρά μου ήταν μεγάλη, γιατί θα 'βλεπα και τη θεία μου τη Γιωργιά, που θα γύριζε, μαθήτρια του Λυκείου τότε, από τα Λαγκάδια για το Σαββατοκύριακο, στο χωριό. Ήμουνα τεσσάρων χρονών. Με φόρτωσαν κι εμένα το πρωί, μετά τον τραχανά, στο γαϊδούρι μαζί με τα υπόλοιπα εργαλεία, το ταγάρι με το ψωμοτύρι και την τσιγαρίδα, την αδειανή βαρέλα, που θα την γεμίζανε οι θείες μου στην Τρανηβρύση, και ξεκινήσαμε.Οι δρόμοι γεμάτοι ζωντανά κι ανθρώπους κι αποπάνω συννεφιά. Γλυκειά ημέρα, αλλά συννεφιασμένη... κι όσο ανεβαίναμε στο βουνό, τόσο και έπηζε η συννεφιά. Μου άρεσε που άκουγα, μα στενοχωριόμουνα που δεν έβλεπα. Μέχρι που φτάσαμε στο χωράφι, δεν είδα σχεδόν τίποτα.Μπήκαμε στο χωράφι της γιαγιάς και με ξεφορτώσανε κι εμένα μαζί με τα πράγματα στη ρίζα μιας γκορτσιάς πλάι σε κάτι ριζιμιά κοτρώνια.Οι παπαρούνες στις δόξες τους. Νόμιζες πως κάποια πληγωμένα πουλιά είχαν περάσει κι είχαν καταματώσει όλον τον τόπο με τις λαβοματιές τους.Πήρα ένα φύλλο για να το τρίξω... μα δεν τα κατάφερα. Μου έδειξε η θειά μου η Μαριγούλα, η αδερφή της μάνας μου, και κάπως τα κατάφερα... μα μετά από αρκετές δοκιμές... έγινα τέλειος. Ο μπάρμπας μου ο Γιώργης, ο αδερφός του πατέρα μου, που έπεσε στα βουνά της Κλεισούρας στα χίλια εννιακόσια σαρανταένα ανήμερα τ' αγιο-Θανασιού, άρχισε πρώτος το σκάλισμα... κι ακολούθησαν οι άλλοι... ο μπάρμπας μου ο Τασιούλης, η θεια-Μαριγούλα και δυο-τρεις άλλες γυναίκες που δεν τις γνώριζα.Δεν αποξεχάστηκα με τις παπαρούνες. Περίμενα να φύγει η καταχνιά να ξεσκεπαστούν τα Λαγκάδια για να τ' αγναντέψω. Άκουγα τ' ωρολόγι που χτύπαγε τις ώρες και τις μισές. Άκουγα τ' αυτοκίνητα που αγκομαχούσαν σαν πρωτάκουστα θεριά στη δημοσιά, αλλά δεν έβλεπα τίποτα... Κι όλο περίμενα. Κι όσο εγώ περίμενα, τόσο και πύκνωνε η συννεφιά... που κάποια γίδα που τη λέγα Τσίπα, δηλαδή είχε πολύ κοντά αφτιά, λύθηκε από εκεί που την είχαν δέσει, έτρωγε τις αρποσιτιές και δεν την βλέπανε από την πολλή κατσιφάρα. Τη λέμε κι έτσι την καταχνιά στο χωριό: Κατσιφάρα.Κι εκεί, που εγώ περίμενα να ξαστερώσει ο τόπος, άρχισε να βρέχει απότομα και δυνατά... Και δεν έπεφτε μόνο νερό, έπεφτε και κοκοσιάλι, χαλάζι, δηλαδή. Στην αρχή σαν στραγάλια και μετά σαν κουφέτα... Με κουκουλώνει ο μπάρμπας μου ο Γιώργης με το αμπέχωνό τον, μ' αρπάζει στην αγκαλιά του και με πάει, από ένα στενό και κακοπάτητο γιδοστρατί, σε μια σπηλιά στα ψηλά βράχια κατά τα Παλιογούβια. Εκεί, σ' εκείνη τη σπηλιά, βρήκαμε κι άλλους σκαλιστάδες τρυπωμένους, ζαρωμένους στο βάθος της σπηλιάς για να προφυλαχτούν κι από το κρύο, γιατί ήσαν όλοι τους ιδρωμένοι. Είχαν κάποιο ρούχο πάνω τους.. αλλά τίποτα. Και εκεί, που είμαστε ο ένας πάνω στον άλλονε... μια λάμψη μας έκλεισε τα μάτια κι ένας κρότος μας βούλωσε τ' αφτιά. Όλοι οι μεγάλοι κερώσανε. Ο κεραυνός είχε πέσει πολύ κοντά μας. Εγώ τρύπωσα κάτω από τη μπελερίνα της μάνας μου. Ο μπάρμπας μου ο Γιώργης είχε φορέσει το αμπέχωνό του. Η θεία μου η Μαριγούλα άρχισε να λέει το «Πάτερ ημών». Οι άλλοι έκαναν για πολλή ώρα το σταυρό τους. Το χαλάζι δυνάμωνε και οι γίδες όλες στριμώχτηκαν επάνω μας.Άρχισα να νιώθω μια σιγουριά και μια ζεστασιά.Μια ξένη γίδα τηνάχτηκε κι έπεσε όλο το νερό πάνω μου. Κρυάδισα. Κουκουλώθηκα... Κι όπως ήμουν εντελούς κουκουλωμένος στον κόρφο της Μάνας μου, ήρθε κι άλλη λάμψη κι άλλο μπουμπουνητό σιγανότερο κι απόμακρο από το πρώτο... Λούφαξα για καλά... μέχρι που αποκοιμήθηκα στης μάνας μου την αγκαλιά...Κάποτε το χαλάζι σταμάτησε. Η κατσιφάρα, μαζεύτηκε όλη πάνω από τα Λαγκάδια και δεν ήθελε να φύγει, λες και το έκανε ξεπιτούτου για μένα, να μην ιδώ τα Λαγκάδια, που τόσο τα λαχταρούσα. Γιατί εκεί μάθαινε τα πολλά γράμματα η θεία μου, γιατί από εκεί έφερνε η μάνα μου το κάθε τι, όταν πουλούσε το αρνί μας, τα κατσίκια μας και τα καρύδια μας.Ξαναγυρίσαμε όλοι πολύ προσεχτικά στο χωράφι, εγώ στην πλάτη της Μάνας μου, κουκουλωμένος με την μπελερίνα της και οι άλλοι με τα λασπωμένα ξυπόλητα πόδια τους. Τα φύλλα τ' αραποσιτιού ήσαν κουρελιασμένα. Ο γάιδαρος πλάι στον κορμό της μεγάλης γκορτσιάς είχε γίνει ένα κουβαράκι με τ' αφτιά του ορθά και την ουρά κρυμμένη στα σκέλια του· ήταν για λύπηση.Δοκίμασαν να συνεχίσουν το σκάλισμα. Η λάσπη κόλλαγε στους κασμάδες... δεν γινότανε έτσι δουλειά.Πετάχτηκε ο θείος ο Τασιούλης κατά τις Τζιουκούλες για να ιδεί μήπως ερχότανε η θεια-Γιωργιά...Δεν είδε τίποτα.Γυρίσαμε μαζί μ' όλους τους άλλους σκαλιστάστες και με τις γίδες μας κάπως νωρίς στο χωριό. Με είχε κουράσει πάρα πολύ το περπάτημα του γαϊδάρου στον κατήφορο. Πολύ! σας λέω.Τα Λαγκάδια τ' αφήσαμε πίσω μας κουκουλωμένα κάτω από την πυκνή κατσιφάρα τους να κοιμηθούν... και να με περιμένουνε... όταν μεγαλώσω λίγο ακόμα, να πάω με τη μάνα μου για ν' αγοράσουμε, «τα χίλια καλά». Αυτά «τα χίλια καλά»!! Δεν κατάφερα ίσαμε σήμερα ούτε να τα ιδώ, ούτε να τα ψωνίσω. Κάποια ημέρα θα ρωτήσω τη Μάνα μου για να μου τα ειπεί, για να τα ξέρω.
«O βιολιστής»
Hταν ένας βιολιστής με παρδαλά ρούχα και με υψηλό σκούφο. Στο λαιμό του κρατούσε σφιγμένο το βιολί του και με τ' άλλο χέρι το δοξάρι. Kουρδιζόταν κι έπαιζε σαν αληθινός βιολιστής.Kι όμως δεν ήταν αληθινός. Hταν από ξύλο. Aπό ένα πολύ σπάνιο όμως ξύλο: το ξύλο της Aγάπης. Tι είναι αυτό το ξύλο κι από τι δένδρο κόβεται δεν ξέρω. Ξέρω μόνο πως κάθε τι το καμωμένο από τέτοιο ξύλο μπορεί ν' αγαπήση σαν ζωντανός άνθρωπος.O βιολιστής άμα ήρθε στον κόσμο ετυλίχθηκε μέσα σε χαρτί, εκλείσθηκε σε χονδρό κουτί κι εστάλη σ' ένα εμπορικό για να πουληθή σαν να ήταν σκλάβος ο κακόμοιρος.O έμπορος τον έβαλε στην βιτρίνα. Eκεί τον έβλεπαν οι διαβάτες και έβλεπε κι αυτός, χωρίς να καταλαβαίνουν εκείνοι ότι ήταν κρυμμένη ζωή στο άψυχο ξύλο. O έμπορος κάποτε τον εκούρδιζε και τότε πια μαζευόταν κόσμος πολύς, προ πάντων παιδιά, κι άκουαν με θαυμασμό τη γλυκειά φωνή του βιολιού του. Kι αυτή η φωνή είχε κάτι ξεχωριστό, κάτι που έφτανε ως την καρδιά.Oλο ενόμιζαν πως ο τεχνίτης είχε επιτύχει την μηχανή του. Δεν ήξεραν πως μέσα στο άψυχο ξύλο ήταν κρυμμένη ζωή. Δεν φαντάζονταν πως μόλις κουρδιζόταν η μηχανή ο βιολιστής έπαιζε το βιολί του μόνος με τη δύναμη της αγάπης που είχε μέσα του.Aλλά δεν έπαιζε για κείνους που μαζεύονταν κι έχασκαν έξω από τη βιτρίνα. Oύτε τους λογάριαζε ούτε τον έμελλε. Eπαιζε μονάχα για την αγάπη του. Kι η αγάπη του ήταν μια ωραία κούκλα υψηλότερη από όλες τις άλλες, λυγερή, ξεχωριστή στη χάρη, με κατακόκκινο φόρεμα στηλωμένη αντίκρυ του στην ίδια βιτρίνα του εμπορικού.O βιολιστής αυτήν αντίκρυσε πρώτη άμα βγήκε στο φως της ημέρας από το χονδρό κουτί του και σ' αυτήν εχάρισε όλη την αγάπη που είχε μέσα του. Aλλος κόσμος δεν υπήρχε εκτός της κούκλας. Eζούσε πια γι' αυτήν. Aλλά κι εκείνη βέβαια τον αγαπούσε. Aν δεν τον αγαπούσε, τότε γιατί δεν ξεκολλούσε τα μάτια της από πάνω του, τα φωτερά της εκείνα μάτια που τον έκαιαν; Aν δεν τον αγαπούσε γιατί δεν εγύριζε καν να ιδή έναν ξανθό αξιωματικό που επάνω στο ξύλινο άλογό του καθισμένος είχε γυρισμένο το κεφάλι προς το μέρος της από την ώρα που τον έβαλε εκεί ο έμπορος; Aν δεν τον αγαπούσε, γιατί χαμογελούσε από ευχαρίστηση όταν έπαιζε το βιολί του, σαν να καταλάβαινε πω μόνο γι' αυτήν έπαιζε;Tον αγαπούσε, τον αγαπούσε. Oλα αυτά ήσαν φανερά σημάδια. O βιολιστής ένα φόβο είχε μέσα στην ευτυχία της αγάπης του: μήπως τους χωρίσουν. Πώς ήταν δυνατόν να ζήση χωρίς αυτή; Kαι τι την ήθελε τη ζωή;Mα η τύχη που προστατεύει όλους τους ερωτευμένους δεν άφησε απροστάτευτο και τον ξύλινο βιολιστή. Mια μέρα, ενώ έπαιζε με όρεξη το βιολί του, επερνούσαν απ' έξω ένας ηλικιωμένος κύριος και μια μεσόκοπη κυρία.-Tι ωραία που παίζει αυτός!, είπε ο κύριος. Mούρχεται να τον αγοράσω του ανεψιού μου.Tην ίδια στιγμή η κυρία εκύτταξε την κούκλα.- Kαι τι ωραία που είναι κι αυτή! Θα την πάρω κι εγώ της ανεψιάς μου.Για μια στιγμή, ο βιολιστής ενόμισε πως θα χωριζόταν πια από την αγάπη του και τουρχόταν να σκάση από το κακό του. Eνώ όμως τον ετύλιγε ο έμπορος στο χαρτί, κατάλαβε από την ομιλία της κυρίας ότι ο ανεψιός και η ανεψιά ήσαν αδέλφια και ότι ύστερα από λίγες μέρες θα βρισκόταν πάλι κοντά στην αγαπημένη του κούκλα.Eκαμε υπομονή, μα και οι δυο μέρες, που έμεινε φυλακισμένος μέσα σ' ένα σκοτεινό ντουλάπι, του φάνηκαν χρόνοι ατέλειωτοι. Συλλογιζόταν τι θα γινόταν μόνη η αγαπημένη του, πως θα τον αναζητούσε, πως θα νόμιζε ότι δεν θα τον ξανάβλεπε πια και θα σπαραζόταν από απελπισία.Kι ο καϋμένος ο βιολιστής εδάκρυζε τόσο πολύ και τόσο συχνά, ώστε όταν τον εξετύλιξαν από το χαρτί την Πρωτοχρονιά από τα δάκρυα είχαν ξεβάψει τα μάτια του.Bρέθηκε μέσα σε μια σάλα φωτισμένη και γεμάτη κόσμο. Tι τον έμελλε για τον κόσμο; Aυτός εκύτταζε μόνο να ιδή πού είνε η αγάπη του. Kι όταν τον εκούρδισαν, έπαιξε μ' όλη του τη δύναμη για να τον ακούση αυτή και να χαρή. Tου κάκου όμως, του κάκου! H ώρα περνούσε κι εκείνη δεν φαινόταν πουθενά. Hσαν άλλες κούκλες εκεί καθισμένες γύρω στις μεγάλες πολυθρόνες, αλλά καμμιά δεν είχε τη χάρι της αγαπημένης του. O βιολιστής άρχισε ν' απελπίζεται, όταν ξαφνικά πέρα εκεί πίσω από μια πόρτα του φάνηκε πως είδε την άκρη ενός φορέματος και το φόρεμα αυτό έμοιαζε πολύ μʼ εκείνο το κόκκινο που φορούσε η αγάπη του. Πώς, ήταν λοιπόν εκεί και δεν εγύριζε να τον δη; Tι έκανε πίσω από την πόρτα; Mήπως τον επερίμενε επίτηδες εκεί, μακρυά από τον κόσμο; Eπλησίασε σιγά-σιγά με λαχτάρα, με καρδιοχτύπι. Kαι τι είδε; Tην αγαπημένη του μαζί με τον ξανθό εκείνον αξιωματικό, που δεν εγύριζε η άπιστη να δη όταν ήταν στη βιτρίνα του εμπορικού. Kαι τώρα θα κρυφομιλούσαν βέβαια οι δυο γλυκά-γλυκά εκείνος από το άλογό του κι αυτή στηλωμένη ορθή στον τοίχο.O βιολιστής άναψε από τον θυμό. Xωρίς να συλλογισθή τι κάνει, άρπαξε το ξύλινο σπαθί από τη μέση του αξιωματικού κι επέρασε τα άπιστα στήθη της κούκλας.Aλλά από την ανοιχτή πληγή εχύθηκε ξαφνικά κάτι που δεν έμοιζε καθόλου με αίμα. O βιολιστής με τ' αγριεμένα μάτια του το είδε και τινάχθηκε πίσω...- Tι! εφώναξε με βραχνή φωνή. Kαι την είχα αγαπήσει τόσο, κι ενόμιζα ότι μ' αγαπούσε κι αυτή ενώ δεν είχε μέσα στα στήθη της τίποτε άλλο από πίτουρα... πίτουρα!Tο πρωί, βρήκαν πίσω από την πόρτα την όμορφη κούκλα με τρυπημένα τα στήθη και χυμένα τα πίτουρα επάνω στο κόκκινο φόρεμα και το σπαθί του αξιωματικού πεσμένο κάτω στο πάτωμα. Kι όταν πήραν να κουρδίσουν τον βιολιστή, είδαν πως το ξύλο του ήταν σπασμένο σε δύο κομμάτια. Eρραψαν την πληγή της κούκλας, εκόλλησαν το σπαθί του αξιωματικού, κι επέταξαν στο κάρρο των σκουπιδιών τον άχρηστο βιολιστή...
O Γεώργιος Δροσίνης γεννήθηκε το 1859 και απεβίωσε το 1951. Tο διήγημα «O βιολιστής» δημοσιεύτηκε στο εβδομαδιαίο περιοδικό «Tύπος» και εντοπίστηκε στο αρχείο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Mιχ. Xανούση.
O Γεώργιος Δροσίνης γεννήθηκε το 1859 και απεβίωσε το 1951. Tο διήγημα «O βιολιστής» δημοσιεύτηκε στο εβδομαδιαίο περιοδικό «Tύπος» και εντοπίστηκε στο αρχείο του δημοσιογράφου και συγγραφέα Mιχ. Xανούση.
ΟΧΙ ΑΛΛΑ ΧΙΟΝΟΔΡΟΜΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ...
* ΠΟΣΕΣ ΑΡΑΧΩΒΕΣ ΑΝΤΕΧΕΙ Η ΕΛΛΑΔΑ;
Η χώρα μας έχει πάνω από δεκαπέντε χιονοδρομικά κέντρα και φιλοδοξεί να αποκτήσει καμιά δεκαριά ακόμη, αν γίνουν πράξη τα σχέδια και τα σενάρια των τοπικών αρχών σε πολλές ορεινές περιοχές. Tην ώρα που επιστήμονες προειδοποιούν ότι πολλά αντίστοιχα κέντρα θα αναγκαστούν να κλείσουν λόγω των απρόβλεπτων συνεπειών στις χιονοπτώσεις, εμείς επιμένουμε να ασφαλτοστρώνουμε παρθένες περιοχές και να μεταφέρουμε τη βουή της πόλης στα βουνά.Πολλοί οραματίζονται το μοντέλο της Αράχωβας, δηλαδή ουρές από πολυτελή τζιπ που μεταφέρουν επισκέπτες, οι οποίοι, μεταξύ λιφτ και ταβέρνας, διοχετεύουν μέρος του πλούτου τους και στους ντόπιους. Αυτή η στρατηγική ανάπτυξης από τη μία έχει σημαντικές επιπτώσεις στο ευαίσθητο αλπικό τμήμα των βουνών -που είναι και το τελευταίο παρθένο κομμάτι της χώρας- και από την άλλη είναι αμφιλεγόμενη ως προς την αποτελεσματικότητά της, καθώς είναι εμφανείς οι συνέπειες των κλιματικών αλλαγών. Ηδη ο περυσινός ήπιος χειμώνας με τις ελάχιστες χιονοπτώσεις είχε τις πρώτες συνέπειες στην οικονομία της Αράχωβας και των Καλαβρύτων καθώς τα χιονοδρομικά κέντρα λειτούργησαν για μικρό χρονικό διάστημα.Εκατοντάδες χιλιόμετρα στρωμένα με άσφαλτο.Η κατασκευή τέτοιων κέντρων απαιτεί τη διάνοιξη δεκάδων χιλιομέτρων ασφαλτόδρομων σε δασικές ή ορεινές ζώνες, κτιρίων σε δεσπόζουσες αλπικές τοποθεσίες, την ισοπέδωση πλαγιών για τις πίστες και τέλος, την εγκατάσταση πυλώνων και συρματόσχοινων για τα lift. Επιπλέον, η εύκολη πρόσβαση χιλιάδων αυτοκινήτων και μεγάλων λεωφορείων μεταφέρει όλες τις επιβαρυντικές δραστηριότητες των πόλεων: το θόρυβο, τα καυσαέρια, τα σκουπίδια, αναφέρει ψήφισμα 25 ορειβατικών συλλόγων της χώρας που αντιτίθενται στη δημιουργία νέων χιονοδρομικών. «Οσοι έχουν επισκεφθεί τον Παρνασσό το καλοκαίρι έχουν δει πως οι μπουλντόζες ισοπέδωσαν τις πλαγιές για να ομαλοποιήσουν το ανάγλυφο και να γίνουν πίστες», περιγράφει χαρακτηριστικά ο κ. Κώστας Σταμέλλος, οικονομολόγος και μέλος των Οικολόγων Πράσινων. «Οι χιονοδρομικές εγκαταστάσεις λειτουργούν σαν το κερασάκι στην τούρτα σε μία ονομαζόμενη ανάπτυξη των ορεινών όγκων με κύριο άξονα την παραθεριστική κατοικία. Σ' αυτές τις συνθήκες, το χιονοδρομικό δεν αποτελεί πλέον πρωτογενές τουριστικό προϊόν. Είναι απλά σαν την πισίνα στο ξενοδοχείο. Κάτι ανάλογο, δηλαδή, με τα γήπεδα γκολφ. Δυστυχώς, όσοι σκέφτονται και μεθοδεύουν τέτοιες επενδύσεις λένε τη μισή αλήθεια», υποστηρίζει ο κ. Σταμέλλος, που ζει στη Λαμία και βλέπει γύρω του να προωθούνται σχέδια για τρία χιονοδρομικά κέντρα: στον Κίσσαβο, στα Βαρδούσια και στη Γραμμένη Οξιά.«Τις περισσότερες φορές δεν ανακοινώνουν επίσημα ότι θα γίνουν νέα χιονοδρομικά κέντρα (Χ.Κ.). Ομως τελείως… συμπτωματικά οι δρόμοι που ανοίγονται συγκλίνουν όλοι στο πεδίο που ακούγονται σενάρια για νέα Χ.Κ.», λέει ο Βαγγέλης Βρούτσης, οδηγός βουνού. «Προφανώς δεν γίνονται τυχαία αυτές οι κινήσεις.» Για παράδειγμα, στον Ολυμπο ο δρόμος μέχρι τη θέση Βρυσοπούλες όπου βρίσκονται οι χιονοδρομικές εγκαταστάσεις του στρατού έχει ασφαλτοστρωθεί. Σ' αυτήν την περιοχή προτείνεται η δημιουργία νέου Χ.Κ. Στον Κίσσαβο, η άσφαλτος έχει φθάσει μέχρι το καταφύγιο του ορειβατικού συλλόγου της Λάρισας. Και εκεί προτείνεται νέο Χ.Κ.Αν και τα περισσότερα χιονοδρομικά κέντρα της χώρας είναι ζημιογόνες κρατικοδίαιτες επιχειρήσεις, τα σενάρια και οι μελέτες για νέα χιονοδρομικά ξεφυτρώνουν κάθε τόσο σαν τα μανιτάρια. «Οι περισσότεροι ντόπιοι δεν ξέρουν τις περισσότερες φορές τι σημαίνει χιονοδρομικό κέντρο, αλλά πάντα υπάρχει κάποιος φιλόδοξος πολιτικός που βγάζει από τα συρτάρια του την καραμέλα της χιονοδρομικής ανάπτυξης», λέει ο κ. Βρούτσης.Δυσοίωνες προβλέψεις για τα χιονοδρομικά χαμηλού υψομέτρουΑπογοητευτική είναι η μελέτη του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Environment Programme) για τα χιονοδρομικά κέντρα και το φαινόμενο της υπερθέρμανσης του πλανήτη (Many Ski Resorts Heading as Result of Global Warming). Σύμφωνα με αυτήν, πολλά χιονοδρομικά κέντρα που βρίσκονται σε χαμηλό υψόμετρο θα αντιμετωπίσουν οικονομικά προβλήματα και ενδεχομένως να βάλουν ακόμα και «λουκέτο». Ειδικοί του πανεπιστημίου της Ζυρίχης εκτιμούν ότι η περίοδος χιονόπτωσης στα χαμηλά βουνά θα είναι ολοένα και πιο απρόβλεπτη στις επόμενες δεκαετίες. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα, με εξαίρεση τον Ολυμπο, τα περισσότερα βουνά μας είναι χαμηλά. Για παράδειγμα, το χιονοδρομικό κέντρο του Μαινάλου βρίσκεται μόλις στα 1.600 μ.Οι επιπτώσεις των κλιματικών αλλαγών, συνεχίζει η μελέτη, θα έχουν σοβαρές παρενέργειες στον χειμερινό τουρισμό σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία. Προς το παρόν, περίπου το 15% των ελβετικών χιονοδρομικών κέντρων δεν έχει αρκετό χιόνι. Στο μέλλον, το πρόβλημα θα επεκταθεί στο 37% με 56%. Στην Αυστραλία εάν επιβεβαιωθεί το χειρότερο σενάριο, κανένα χιονοδρομικό κέντρο δεν θα είναι βιώσιμο μέχρι το 2070. Η άνοδος της θερμοκρασίας θα είναι περισσότερο αισθητή σε περιοχές του νότιου ημισφαιρίου κατά τη διάρκεια του χειμώνα.«Πολλά παραδοσιακά ευρωπαϊκά χιονοδρομικά κέντρα χαμηλού υψομέτρου θα αναγκαστούν να κλείσουν είτε λόγω έλλειψης χιονιού είτε λόγω των επιβαρύνσεων που θα προκύψουν από το επιπλέον κόστος, συμπεριλαμβανομένου του τεχνητού χιονιού. Παράλληλα θα αυξάνονται οι πιέσεις για δημιουργία νέων εγκαταστάσεων σε ιδιαίτερα ευαίσθητες οικολογικά περιοχές μεγαλύτερων υψομέτρων», αναφέρει ο δόκτωρ Μπούρκι, λέκτορας στη Διεθνή Σχολή Τουριστικού Μάνατζμεντ στη Ζυρίχη.Η έρευνα βασίστηκε στις μετεωρολογικές προβλέψεις 2.000 επιστημόνων του ΙPCC (Ιntergovernmental Panel on Climate Change), που έχει δημιουργήσει ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (UNEP) μαζί με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Μετεωρολογίας. Το ΙPCC εκτιμά ότι η θερμοκρασία θα αυξηθεί κατά 1,4 έως 5,8 βαθμούς Κελσίου μέχρι το 2100 εάν δεν μειώσουμε τις εκπομπές ρύπων.Στο σκι λέμε «ναι»Ο προβληματισμός και οι διαφωνίες των περισσότερων ορειβατικών και οικολογικών συλλόγων της χώρας δεν έχει στόχο τα σπορ του χιονιού, αφού όλοι θεωρούν ότι έστω και κατά τη διάρκεια των 3 - 4 μηνών με χιόνι μπορούν να αναπτυχθούν τέτοιου είδους δραστηριότητες στη χώρα μας. Αλλωστε, όσοι πραγματικά αγαπούν το σκι, το σνόουμπορντ και το ορειβατικό σκι είναι φυσιολάτρες. Απλώς πιστεύουν ότι τα υπάρχοντα χιονοδρομικά διάσπαρτα όπως είναι στη χώρα, είναι αρκετά για να καλύψουν τις ανάγκες του χιονοδρομικού τουρισμού. Αυτό που κυρίως χρειάζεται είναι καλύτερες υπηρεσίες, βελτιωμένες υποδομές και συντήρηση των υφισταμένων ώστε να μπορέσουν να ανταγωνισθούν τα Χ.Κ. των Αλπεων και κυρίως της γειτονιάς μας, Βουλγαρίας, Σκοπίων και Ρουμανίας που αναπτύσσονται ραγδαία.
Η χώρα μας έχει πάνω από δεκαπέντε χιονοδρομικά κέντρα και φιλοδοξεί να αποκτήσει καμιά δεκαριά ακόμη, αν γίνουν πράξη τα σχέδια και τα σενάρια των τοπικών αρχών σε πολλές ορεινές περιοχές. Tην ώρα που επιστήμονες προειδοποιούν ότι πολλά αντίστοιχα κέντρα θα αναγκαστούν να κλείσουν λόγω των απρόβλεπτων συνεπειών στις χιονοπτώσεις, εμείς επιμένουμε να ασφαλτοστρώνουμε παρθένες περιοχές και να μεταφέρουμε τη βουή της πόλης στα βουνά.Πολλοί οραματίζονται το μοντέλο της Αράχωβας, δηλαδή ουρές από πολυτελή τζιπ που μεταφέρουν επισκέπτες, οι οποίοι, μεταξύ λιφτ και ταβέρνας, διοχετεύουν μέρος του πλούτου τους και στους ντόπιους. Αυτή η στρατηγική ανάπτυξης από τη μία έχει σημαντικές επιπτώσεις στο ευαίσθητο αλπικό τμήμα των βουνών -που είναι και το τελευταίο παρθένο κομμάτι της χώρας- και από την άλλη είναι αμφιλεγόμενη ως προς την αποτελεσματικότητά της, καθώς είναι εμφανείς οι συνέπειες των κλιματικών αλλαγών. Ηδη ο περυσινός ήπιος χειμώνας με τις ελάχιστες χιονοπτώσεις είχε τις πρώτες συνέπειες στην οικονομία της Αράχωβας και των Καλαβρύτων καθώς τα χιονοδρομικά κέντρα λειτούργησαν για μικρό χρονικό διάστημα.Εκατοντάδες χιλιόμετρα στρωμένα με άσφαλτο.Η κατασκευή τέτοιων κέντρων απαιτεί τη διάνοιξη δεκάδων χιλιομέτρων ασφαλτόδρομων σε δασικές ή ορεινές ζώνες, κτιρίων σε δεσπόζουσες αλπικές τοποθεσίες, την ισοπέδωση πλαγιών για τις πίστες και τέλος, την εγκατάσταση πυλώνων και συρματόσχοινων για τα lift. Επιπλέον, η εύκολη πρόσβαση χιλιάδων αυτοκινήτων και μεγάλων λεωφορείων μεταφέρει όλες τις επιβαρυντικές δραστηριότητες των πόλεων: το θόρυβο, τα καυσαέρια, τα σκουπίδια, αναφέρει ψήφισμα 25 ορειβατικών συλλόγων της χώρας που αντιτίθενται στη δημιουργία νέων χιονοδρομικών. «Οσοι έχουν επισκεφθεί τον Παρνασσό το καλοκαίρι έχουν δει πως οι μπουλντόζες ισοπέδωσαν τις πλαγιές για να ομαλοποιήσουν το ανάγλυφο και να γίνουν πίστες», περιγράφει χαρακτηριστικά ο κ. Κώστας Σταμέλλος, οικονομολόγος και μέλος των Οικολόγων Πράσινων. «Οι χιονοδρομικές εγκαταστάσεις λειτουργούν σαν το κερασάκι στην τούρτα σε μία ονομαζόμενη ανάπτυξη των ορεινών όγκων με κύριο άξονα την παραθεριστική κατοικία. Σ' αυτές τις συνθήκες, το χιονοδρομικό δεν αποτελεί πλέον πρωτογενές τουριστικό προϊόν. Είναι απλά σαν την πισίνα στο ξενοδοχείο. Κάτι ανάλογο, δηλαδή, με τα γήπεδα γκολφ. Δυστυχώς, όσοι σκέφτονται και μεθοδεύουν τέτοιες επενδύσεις λένε τη μισή αλήθεια», υποστηρίζει ο κ. Σταμέλλος, που ζει στη Λαμία και βλέπει γύρω του να προωθούνται σχέδια για τρία χιονοδρομικά κέντρα: στον Κίσσαβο, στα Βαρδούσια και στη Γραμμένη Οξιά.«Τις περισσότερες φορές δεν ανακοινώνουν επίσημα ότι θα γίνουν νέα χιονοδρομικά κέντρα (Χ.Κ.). Ομως τελείως… συμπτωματικά οι δρόμοι που ανοίγονται συγκλίνουν όλοι στο πεδίο που ακούγονται σενάρια για νέα Χ.Κ.», λέει ο Βαγγέλης Βρούτσης, οδηγός βουνού. «Προφανώς δεν γίνονται τυχαία αυτές οι κινήσεις.» Για παράδειγμα, στον Ολυμπο ο δρόμος μέχρι τη θέση Βρυσοπούλες όπου βρίσκονται οι χιονοδρομικές εγκαταστάσεις του στρατού έχει ασφαλτοστρωθεί. Σ' αυτήν την περιοχή προτείνεται η δημιουργία νέου Χ.Κ. Στον Κίσσαβο, η άσφαλτος έχει φθάσει μέχρι το καταφύγιο του ορειβατικού συλλόγου της Λάρισας. Και εκεί προτείνεται νέο Χ.Κ.Αν και τα περισσότερα χιονοδρομικά κέντρα της χώρας είναι ζημιογόνες κρατικοδίαιτες επιχειρήσεις, τα σενάρια και οι μελέτες για νέα χιονοδρομικά ξεφυτρώνουν κάθε τόσο σαν τα μανιτάρια. «Οι περισσότεροι ντόπιοι δεν ξέρουν τις περισσότερες φορές τι σημαίνει χιονοδρομικό κέντρο, αλλά πάντα υπάρχει κάποιος φιλόδοξος πολιτικός που βγάζει από τα συρτάρια του την καραμέλα της χιονοδρομικής ανάπτυξης», λέει ο κ. Βρούτσης.Δυσοίωνες προβλέψεις για τα χιονοδρομικά χαμηλού υψομέτρουΑπογοητευτική είναι η μελέτη του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (United Nations Environment Programme) για τα χιονοδρομικά κέντρα και το φαινόμενο της υπερθέρμανσης του πλανήτη (Many Ski Resorts Heading as Result of Global Warming). Σύμφωνα με αυτήν, πολλά χιονοδρομικά κέντρα που βρίσκονται σε χαμηλό υψόμετρο θα αντιμετωπίσουν οικονομικά προβλήματα και ενδεχομένως να βάλουν ακόμα και «λουκέτο». Ειδικοί του πανεπιστημίου της Ζυρίχης εκτιμούν ότι η περίοδος χιονόπτωσης στα χαμηλά βουνά θα είναι ολοένα και πιο απρόβλεπτη στις επόμενες δεκαετίες. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα, με εξαίρεση τον Ολυμπο, τα περισσότερα βουνά μας είναι χαμηλά. Για παράδειγμα, το χιονοδρομικό κέντρο του Μαινάλου βρίσκεται μόλις στα 1.600 μ.Οι επιπτώσεις των κλιματικών αλλαγών, συνεχίζει η μελέτη, θα έχουν σοβαρές παρενέργειες στον χειμερινό τουρισμό σε χώρες όπως η Γερμανία και η Αυστρία. Προς το παρόν, περίπου το 15% των ελβετικών χιονοδρομικών κέντρων δεν έχει αρκετό χιόνι. Στο μέλλον, το πρόβλημα θα επεκταθεί στο 37% με 56%. Στην Αυστραλία εάν επιβεβαιωθεί το χειρότερο σενάριο, κανένα χιονοδρομικό κέντρο δεν θα είναι βιώσιμο μέχρι το 2070. Η άνοδος της θερμοκρασίας θα είναι περισσότερο αισθητή σε περιοχές του νότιου ημισφαιρίου κατά τη διάρκεια του χειμώνα.«Πολλά παραδοσιακά ευρωπαϊκά χιονοδρομικά κέντρα χαμηλού υψομέτρου θα αναγκαστούν να κλείσουν είτε λόγω έλλειψης χιονιού είτε λόγω των επιβαρύνσεων που θα προκύψουν από το επιπλέον κόστος, συμπεριλαμβανομένου του τεχνητού χιονιού. Παράλληλα θα αυξάνονται οι πιέσεις για δημιουργία νέων εγκαταστάσεων σε ιδιαίτερα ευαίσθητες οικολογικά περιοχές μεγαλύτερων υψομέτρων», αναφέρει ο δόκτωρ Μπούρκι, λέκτορας στη Διεθνή Σχολή Τουριστικού Μάνατζμεντ στη Ζυρίχη.Η έρευνα βασίστηκε στις μετεωρολογικές προβλέψεις 2.000 επιστημόνων του ΙPCC (Ιntergovernmental Panel on Climate Change), που έχει δημιουργήσει ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (UNEP) μαζί με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Μετεωρολογίας. Το ΙPCC εκτιμά ότι η θερμοκρασία θα αυξηθεί κατά 1,4 έως 5,8 βαθμούς Κελσίου μέχρι το 2100 εάν δεν μειώσουμε τις εκπομπές ρύπων.Στο σκι λέμε «ναι»Ο προβληματισμός και οι διαφωνίες των περισσότερων ορειβατικών και οικολογικών συλλόγων της χώρας δεν έχει στόχο τα σπορ του χιονιού, αφού όλοι θεωρούν ότι έστω και κατά τη διάρκεια των 3 - 4 μηνών με χιόνι μπορούν να αναπτυχθούν τέτοιου είδους δραστηριότητες στη χώρα μας. Αλλωστε, όσοι πραγματικά αγαπούν το σκι, το σνόουμπορντ και το ορειβατικό σκι είναι φυσιολάτρες. Απλώς πιστεύουν ότι τα υπάρχοντα χιονοδρομικά διάσπαρτα όπως είναι στη χώρα, είναι αρκετά για να καλύψουν τις ανάγκες του χιονοδρομικού τουρισμού. Αυτό που κυρίως χρειάζεται είναι καλύτερες υπηρεσίες, βελτιωμένες υποδομές και συντήρηση των υφισταμένων ώστε να μπορέσουν να ανταγωνισθούν τα Χ.Κ. των Αλπεων και κυρίως της γειτονιάς μας, Βουλγαρίας, Σκοπίων και Ρουμανίας που αναπτύσσονται ραγδαία.
========
* Όσοι έχουν επισκεφθεί τον Παρνασσό το καλοκαίρι, έχουν δει πώς οι μπουλντόζες ισοπέδωσαν τις πλαγιές για να ομαλοποιήσουν το ανάγλυφο και να γίνουν οι πίστες. Με ανάλογο “σεβασμό” θα αντιμετωπίσουν την “ανόθευτη, παρθένα” περιοχή, όπως ονομάζουν στην εισήγηση του Νομαρχιακού Συμβουλίου Φθιώτιδας, στη Γραμμένη Οξιά, στα Βαρδούσια και στα άλλα βουνά που σχεδιάζονται χιονοδρομικές εγκαταστάσεις και κέντρα. Τα επιχειρήματα περί μη επιπτώσεων στο περιβάλλον δεν πείθουν. Οι επεμβάσεις είναι μείζονες και δεν αφορούν στην περιοχή της αλπικής ζώνης μόνο. Αφορούν κυρίως επιπτώσεις στην ευρύτερη περιοχή που θα υποστεί τη διάβρωση, την έκθεση σε φυσικούς κινδύνους, επιπτώσεις χωροταξικές με την ανάπτυξη χρήσεων όπως παραθεριστική κατοικία, και γενικότερα με την “αστικοποίηση” της περιοχής, με τους αυτοκινητοδρόμους και τους άλλους υποστηρικτικούς χώρους υποδοχής και εξυπηρέτησης με την συνεπαγόμενη επιβάρυνση. Δυστυχώς όσοι σκέφτονται και μεθοδεύουν αυτές τις επενδύσεις, λένε τη μισή αλήθεια. Οι χιονοδρομικές εγκαταστάσεις λειτουργούν σαν το “κερασάκι στην τούρτα” σε μια ονομαζόμενη “ανάπτυξη” των ορεινών όγκων με κύριο άξονα την παραθεριστική κατοικία. Σ’ αυτές τις συνθήκες το χιονοδρομικό κέντρο δεν αποτελεί πλέον “πρωτογενές τουριστικό προιόν”. Είναι απλά σαν την πισίνα στο ξενοδοχείο. Κάτι ανάλογο με τα γήπεδα γκολφΣύμφωνα με μελέτες και δημοσιεύσεις, μέσα στις επόμενες δεκαετίες κινδυνεύουν με λουκέτο αρκετά χιονοδρομικά κέντρα της Eυρώπης εξαιτίας της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Το χιόνι έχει ήδη εξαφανιστεί από πολλές βουνοπλαγιές, πράγμα που θα πλήξει σημαντικά την τουριστική βιομηχανία αρκετών περιοχών. Η πλειονότητα των επιστημόνων θεωρεί ότι η καλοκαιρία μέσα στο καταχείμωνο, που παρατηρήθηκε φέτος, συνδέεται άρρηκτα με το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Τα ίδια αυτά φαινόμενα παρατηρούνται και στη χώρα μας, οπότε οι προτάσεις για κατασκευή νέων χιονοδρομικών κέντρων δεν ακούγονται σοβαρές. Πρέπει να δεχτούμε ότι το κλίμα αλλάζει και αλλάζει τα πάντα ή πρέπει να αλλάξουν τα πάντα. Να αλλάξουν οι πολιτικές για τη γεωργία, τα δάση, τα νερά, οι πολιτικές για την παράκτια ζώνη, τον τουρισμό και τα χιονοδρομικά κέντρα, τη δόμηση και την ενέργεια, τις μετακινήσεις και τις υποδομές και βέβαια η οργάνωση του κράτους και η αντίληψη του πολίτη για όλα αυτά. Καλοπροαίρετα μπορούμε να δεχθούμε όλοι, ότι τα 20 χιονοδρομικά κέντρα, διάσπαρτα όπως είναι στη χώρα, είναι αρκετά σήμερα για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες του χιονοδρομικού τουρισμού. Αυτό που χρειάζεται, είναι καλύτερες υπηρεσίες, καλύτερη υποδομή και συντήρηση των ήδη υπαρχόντων.
Σε ό,τι αφορά τον Κίσσαβο, τα Βαρδούσια και τη Γραμμένη Οξιά, η κάθε μια περίπτωση είναι ιδιαίτερη.
- Για τον Κίσσαβο, έχουν προχωρήσει κάποια έργα υποδομής (διαπλάτυνση του δρόμου από το χωριό Σπηλιά, η επέκταση του ορειβατικού καταφυγίου προορίζεται να παίξει σημαντικό ρόλο στην κάλυψη των αναγκών των χιοδρόμων).
- Για τα Βαρδούσια, έχει υποβληθεί από τις αρμόδιες υπηρεσίες η Προκαταρτική Περιβαλλοντική Εκτίμηση και Αξιολόγηση, για την οποία η αρμόδια Διεύθυνση του ΥΠΕΧΩΔΕ έχει συντάξει σχέδιο αρνητικής απόφασης.
- Για την Γραμμένη Οξυά, υπάρχει απόφαση του Νομαρχιακού Συμβουλίου Φθιώτιδας να προχωρήσει το θέμα και πληροφορίες μας λένε ότι προχωρούν στην μελέτη. Εδικά για τη Γραμμένη Οξυά πρέπει να τονιστεί, ότι είναι ένα βουνό στη Δυτική Φθιώτιδα στο οποίο παρατηρείται το νοτιότερο δάσος οξιάς της Ευρώπης, με πλούσια χλωρίδα και πανίδα. Στην ευρύτερη περιοχή το προηγούμενο διάστημα καλλιεργήθηκε έντονη αντιπαράθεση σχετικά με την δημιουργία αιολικού πάρκου στα Κοκάλια, περιοχή που είναι συνέχεια της Γραμμένης Οξιάς, με το επιχείρημα της καταστροφής του περιβάλλοντος από τους δρόμους και το τσιμέντο των βάσεων των ανεμογεννητριών. Είναι αντιφατικό όμως που δεν μιλάει κανείς τώρα, ούτε για τις μπουλντόζες που θα ισοπεδώσουν τις πλαγιές για να φτιάξουν τις πίστες, ούτε για τις βάσεις των λίφτ, ούτε για την κατασκευή των άλλων χώρων υποδοχής και εξυπηρέτησης. Ο σκοπός, τουριστική κίνηση και “ανάπτυξη”, αγιάζει τα μέσα. Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι για την προώθηση του ορεινού τουρισμού: διάνοιξη, διαμόρφωση, βελτίωση και διαφήμιση των ορεινών μονοπατιών, ανάπτυξη εναλλακτικών δραστηριοτήτων (mountain bike, πεζοπορία, δραστηριότητες ποταμού κ.α.), δημιουργία ή και επισκευή ορειβατικών καταφυγίων, δημιουργία οικοτουριστικών καταλυμάτων, πάντα με γνώμονα τη διασκέδαση και τις ανάγκες όλης της οικογένειας, έτσι ώστε να προσελκυσθεί στο βουνό όλο και περισσότερος κόσμος. Γενικά, να γίνει προώθηση των εναλλακτικών ευκαιριών απασχόλησης μέσα από την ανάπτυξη του οικολογικού τουρισμού, του αγροτουρισμού και του ορεινού τουρισμού. Βέβαια γι’ αυτά χρειάζονται συντονισμένες ενέργειες των τοπικών φορέων και των παραγόντων, οι οποίοι, συνήθως, κοντόφθαλμα κυνηγούν το γρήγορο χρήμα και δεν νοιάζονται για την περιφερειακή ισόρροπη πολυκεντρική οικονομική δραστηριότητα με προστασία. Βλέπουν το χιονοδρομικό κέντρο σαν την κότα με τα χρυσά αυγά, χωρίς να σκέφτονται ότι, με την δημιουργία του, θα χαθεί η ομορφιά και η ηρεμία στον τόπο τους. Σ’ αυτό θα πρέπει να βοηθήσουμε όλοι, και ιδιαίτερα όσοι επικοινωνούμε μ’ αυτούς τους ανθρώπους, συζητώντας καλόπιστα μαζί τους. Θέματα που πρέπει να απασχολήσουν είναι η διαφοροποίηση των καταλυμάτων, το «προφίλ» των επισκεπτών και των αναζητήσεων τους, τα ευρωπαϊκά κριτήρια ποιότητας των μονάδων και των περιοχών, ο οικονομικός ρόλος που παίζουν οι αγροτουριστικές εγκαταστάσεις σε κάθε τοπική κοινωνία, η ανάγκη διατήρησης ζωντανής αγροτικής ζωής ως απαραίτητη προϋπόθεση για την ύπαρξη αγροτουριστικού προϊόντος. «Πουλάμε» περιβάλλον, την ομορφιά του τόπου μας, το καλό μας όνομα στα τοπικά προϊόντα και το ότι είμαστε καλοί άνθρωποι. Και το εισόδημα που παράγεται τοπικά, να επιστρέφει και πάλι στη ύπαιθρο.
Όχι χιονοδρομικό στα Βαρδούσια...
========
* ΌΧΙ λένε οι Ελληνικοί Ορειβατικοί και Χιονοδρομικοί Σύλλογοι, οι οποίοι συνυπογράφουν και ένα σχετικό ψήφισμα διαμαρτυρίας. Η κινητοποίηση ξεκίνησε από τέσσερα μέλη του Ελληνικού Ορειβατικού Συλλόγου, οι οποίοι συγκροτούν την Ομάδα Πρωτοβουλίας κατά της Δημιουργίας Νέων Χιονοδρομικών Κέντρων. Οι Σύλλογοι φέρουν τα παρακάτω επιχειρήματα κατά της δημιουργίας των κέντρων στον Όλυμπο, τον Κίσσαβο και τα Βαρδούσια, και προκρίνουν τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού, που συνάδουν με τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης:
Με αφορμή την γνωστοποίηση των σχεδίων για την κατασκευή και λειτουργία νέων χιονοδρομικών κέντρων στον Όλυμπο, τον Κίσσαβο και τα Βαρδούσια, με το παρόν ψήφισμα, επιθυμούμε να εκφράσουμε την αντίθεση μας στην δημιουργία νέων χιονοδρομικών κέντρων σε ορεινούς όγκους της χώρας μας, διότι με αυτόν τον τρόπο επιβαρύνονται υπέρμετρα τα ορεινά οικοσυστήματα.
Η αρχή της βιώσιμης ανάπτυξης που αποτελεί κεντρική Ευρωπαϊκή και Ελληνική πολιτική επιλογή, επιβάλλει η ανάπτυξη επιχειρηματικών και λοιπών δραστηριοτήτων να λαμβάνει υπόψη και την προστασία του περιβάλλοντος, αρχή που δεν εξυπηρετείται με την λειτουργία των νέων χιονοδρομικών κέντρων. Και αυτό διότι η κατασκευή ενός τέτοιου κέντρου απαιτεί την διάνοιξη δεκάδων χιλιομέτρων ασφαλτόδρομων σε δασικές ή αλπικές ορεινές ζώνες, την κατασκευή κτιρίων σε δεσπόζουσες αλπικές τοποθεσίες, την ισοπέδωση πλαγιών για τις πίστες και τέλος, την εγκατάσταση πυλώνων και συρματόσχοινων για τα δεκάδες lift. Επίσης, κατά την λειτουργία του κέντρου, η εύκολη πρόσβαση χιλιάδων αυτοκινήτων και μεγάλων λεωφορείων μεταφέρει στα μέχρι τώρα παρθένα βουνά μας όλες τις επιβαρυντικές δραστηριότητες των πόλεων: τον θόρυβο, τα καυσαέρια, τα σκουπίδια.
Όσον αφορά την οικονομική βιωσιμότητα των χιονοδρομικών κέντρων, θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη ότι η χειμερινή περίοδος διαρκεί όλο και λιγότερο - ήδη περιορίζεται στους 3 μήνες - είτε λόγω του φαινομένου της υπερθέρμανσης του πλανήτη, είτε λόγω άλλων μετεωρολογικών φαινομένων, γεγονός που καθιστά αμφίβολη την επιβίωση ενός τόσο μεγάλου αριθμού χιονοδρομικών κέντρων στη χώρα. Επιπλέον, πιστεύουμε ότι τα ήδη λειτουργούντα χιονοδρομικά κέντρα επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες για χειμερινές αθλητικές δραστηριότητες. Είναι όμως απαραίτητο να εκσυγχρονισθούν και να βελτιώσουν το επίπεδο των υπηρεσιών που προσφέρουν, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τον ανταγωνισμό από τα χιονοδρομικά κέντρα των γειτονικών Βαλκανικών χωρών και των Άλπεων, τα οποία διαθέτουν καλύτερες υποδομές και προσφέρουν αρτιότερες υπηρεσίες.
Αντίθετα, υπάρχουν εναλλακτικές μορφές τουρισμού που έχουν μικρότερο κόστος κατασκευής και λειτουργίας, δεν επιβαρύνουν το ορεινό οικοσύστημα και αναπτύσσονται καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, όπως για παράδειγμα η αναρρίχηση, το ράφτινγκ, το καγιάκ, η ποδηλασία, το ορειβατικό σκι, η πεζοπορία σε σηματοδοτημένα μονοπάτια, οι παραδοσιακοί οικισμοί, κλπ. Παραδείγματα πετυχημένης εναλλακτικής τουριστικής ανάπτυξης αποτελούν η Κάλυμνος και τα Μετέωρα που, λόγω των σημαντικών αναρριχητικών πεδίων που διαθέτουν, έχουν αναδειχθεί σε παγκόσμιους αναρριχητικούς προορισμούς. Άλλο παράδειγμα αποτελούν το Πάπιγκο και η Κόνιτσα, όπου οι παραπάνω φιλικές προς το περιβάλλον δραστηριότητες αναπτύσσονται σε όλη την διάρκεια του χρόνου.
Για τους λόγους αυτούς, η δημιουργία νέων χιονοδρομικών κέντρων στα προαναφερόμενα ορεινά συγκροτήματα ή οπουδήποτε αλλού, κρίνεται οικονομικά ως μη βιώσιμη και περιβαλλοντικά ως ιδιαίτερα οχληρή δραστηριότητα. Η αντίθεσή μας δεν έχει ως στόχο το άθλημα του σκι, αφού θεωρούμε ότι τα βουνά μας, έστω και κατά τη διάρκεια των 3-4 μηνών με χιόνι, είναι κατάλληλα για ορειβατικό σκι. Η οικονομική ανάπτυξη της ορεινής υπαίθρου μπορεί να πραγματοποιηθεί με δραστηριότητες φιλικές προς το περιβάλλον, που θα δίνουν ίσες ευκαιρίες σε όλους τους κατοίκους, όπως αυτές αναφέρθηκαν πιο πάνω.
Οι οργανώσεις που υπογράφουμε το παραπάνω ψήφισμα είμαστε πρόθυμοι σε συνεργασία με τους τοπικούς φορείς να προωθήσουμε τις εναλλακτικές μορφές τουρισμού.
Ομάδα Πρωτοβουλίας κατά της Δημιουργίας Νέων Χιονοδρομικών Κέντρων.
• Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Αχαρνών, Φιλαδελφείας 126, 136 71 Αχαρνές, Τηλ. 2102461528 • Πεζοπορικός Όμιλος Αθηνών, Ζαΐμη 45, 106 82 Αθήνα, Τηλ. 2108218401 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Αθηνών, Ερμού 64, 105 63 Αθήνα, Τηλ. 2103212355 & 2103212429 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Ηλιούπολης, Καρνεάδου 8, 163 46 Ηλιούπολη, Τηλ. 2109911537, Fax 2109938286 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Άμφισσας, Σταλλού 8, 331 00 Άμφισσα, Τηλ. 2265028577 & 2265029201, Fax 2265023200 • Ελληνικός Πολιτιστικός Ορειβατικός Σύλλογος Φυλής, Ι. Μεταξά & Κοιμ. Θεοτόκου 3, 133 51 Φυλή, Τηλ. 2102411148 • Όμιλος Φίλων Βουνού και Θάλασσας, Ποσειδώνος 18, Βούλα, T.K. 166 73, Αθήνα, Τηλ. 2109657879, Fax 2108992113 • Σύνδεσμος Ελλήνων Ορειβατών Πάτρας 'ΩΛΕΝΟΣ', Καρπενησίου 24, 262 22 Πάτρα, Τηλ. 2610279764 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Κορίνθου, Κολιάτσου 30, 201 00 Κόρινθος, Τηλ. 2741029970 & 2741025694 • Φυσιολατρικός Όμιλος Πειραιά, Μεσσηνίας 14-16, 185 34 Πειραιάς, Τηλ. 2104170814 & 2104130632 • Σύνδεσμος Ελλήνων Ορειβατών Αθηνών, Καλλιδρομίου 41, 106 81 Αθήνα, Τηλ. 2103834817 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Καβάλας, Πτολεμαίου 37, 653 02 Καβάλα, Τηλ. 2510224294 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Τρίπολης, Λαγοπάτη 43, 221 00 Τρίπολη, Τηλ. 2710232243 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Σπάρτης, Γκορτσολόγου 97 ή Τ.Θ. 52, 231 00 Σπάρτη, Τηλ. 2731022574 • Σύλλογος Φυσιολατρών Ορειβατών Σκακιστών Πειραιώς 'Ο Κρυστάλλης', Καραΐσκου 30-32, 185 32 Πειραιάς, Τηλ. 2104174094 • Ορειβατικός Χιονοδρομικός Σύλλογος Μεσολογγίου 'Η Βαράσοβα', Μαυροκορδάτου & Κάτση, 302 00 Μεσολόγγι, Τηλ. 2631025503 • Αθηναϊκός Ορειβατικός Σύλλογος, Πλ. Αγ. Θεοδώρων 3, 105 61 Αθήνα, Τηλ. 2103238775 & 2103238706 • Σύλλογος Πεζοπορίας Ορειβασίας Τρικάλων, Ομήρου 6, 421 00 Τρίκαλα, Τηλ. 2431072077 (& fax) • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Αγρινίου, Παν. Σούλου 10, 301 00 Αγρίνιο, Τηλ. 2641045512 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Ρεθύμνου, Δημοκρατίας 12, 741 00 Ρέθυμνο, Τηλ. 2831057766 • Ελληνικός Ορειβατικός Σύλλογος Άσπρων Σπιτιών, Νηρέως 5, 320 03 Παραλία Διστόμου, Τηλ. 22670-41552 • Λέσχη Αλπινισμού Λάρισας, Νίκαια Λάρισας, 415 00 Λάρισα, Τηλ. 2410921244 • Σύνδεσμος Ελλήνων Ορειβατών Θεσσαλονίκης, Πλατεία Αριστοτέλους 5, 546 24 Θεσσαλονίκη, Τηλ. 2310224710 • Φυσιολατρικός Ορειβατικός Σύνδεσμος «Ο ΠΑΝ», Αριστοτέλους 64, 104 33, Αθήνα Τηλ. 2108224777, 2108224351
==========
* «Αγαπητέ μου φίλε...
Αρχίζω και «τα παίρνω» με το κάθε βουνό και χιονοδρομικό κέντρο! Δεν μπορώ να δεχθώ ότι αυτό ταιριάζει σε μια σύγχρονη αντίληψη για την «ανάπτυξη των ορεινών όγκων» και για τον ορεινό τουρισμό. Δεν επαρκούν λοιπόν τα χιονοδρομικά που έχουμε, και τα οποία όλα τους λειτουργούν άψογα… και λένε: "δε φτιάχνουμε κι ένα ακόμη στα Βαρδούσια;", άντε κι ένα στη Γραμμένη Οξιά, κι ένα στον Κίσαβο, στον Όλυμπο, στη Βελβενδό, στην Τριγγία, στα Aγραφα κοκ... Αυτό όμως που εγώ δεν θέλω, είναι να δω το τελευταίο αγνό κομμάτι γης της Ελλάδας, που είναι τα βουνά μας, να καταντήσουν όπως τα νησιά μας. Έχουμε χιονοδρομικά κέντρα και είναι αρκετά! Ας κοιτάξουν να βελτιώσουν τα ήδη υπάρχοντα πρώτα, και μετά βλέπουμε.Υπάρχουν κι άλλοι τρόποι για την προώθηση του ορεινού τουρισμού: διάνοιξη, διαμόρφωση, βελτίωση και διαφήμιση των ορεινών μονοπατιών, ανάπτυξη εναλλακτικών δραστηριοτήτων (mountain bike, πεζοπορία, δραστηριότητες ποταμού κ.α.), δημιουργία ή και επισκευή ορειβατικών καταφυγίων, δημιουργία οικοτουριστικών καταλυμάτων, πάντα με γνώμονα τη διασκέδαση και τις ανάγκες όλης της οικογένειας, έτσι ώστε να προσελκυσθεί στο βουνό όλο και περισσότερος κόσμος. Γενικά, να γίνει προώθηση των εναλλακτικών ευκαιριών απασχόλησης μέσα από την ανάπτυξη του οικολογικού τουρισμού, του αγροτουρισμού και του ορεινού τουρισμού. Βέβαια γι’ αυτά χρειάζονται συντονισμένες ενέργειες των τοπικών φορέων και των παραγόντων, οι οποίοι, συνήθως, κοντόφθαλμα κυνηγούν το γρήγορο χρήμα και δεν νοιάζονται για την περιφερειακή οικονομική δραστηριότητα με προστασία. Βλέπουν το χιονοδρομικό κέντρο σαν την κότα με τα χρυσά αυγά, χωρίς να σκέφτονται ότι, με την δημιουργία του, θα χαθεί η ομορφιά και η ηρεμία στον τόπο τους. Σ’ αυτό θα πρέπει να βοηθήσουμε όλοι, και ιδιαίτερα όσοι επικοινωνούμε μ’ αυτούς τους ανθρώπους, συζητώντας καλόπιστα μαζί τους. Μπορώ να σου πω, με κάποια επιφύλαξη, ότι όλα τα χιονοδρομικά κέντρα στην Ελλάδα, από μόνα τους, είναι ζημιογόνες και προβληματικές επιχειρήσεις. Ότι στις περισσότερες περιπτώσεις έχουν ελάχιστες «παραγωγικές» μέρες το χρόνο για σκι για να λειτουργήσουν. Δεν ξέρω πόσο περιμένουν να αυξηθεί η «πελατειακή βάση» και τι προβλέπεται να συμβεί με τις χιονοπτώσεις τα επόμενα χρόνια. Νομίζω όμως ότι διανύουμε μια περίοδο δύσκολη για τη χιονόπτωση στην Ελλάδα σύμφωνα με τις δυσοίωνες κλιματικές αλλαγές. Aκουσα ότι η Αυστρία, με την επερχόμενη κλιματική μεταβολή και τη μείωση των χιονοπτώσεων, προγραμματίζει τη μετατροπή των χιονοδρομικών της σε... γήπεδα γκολφ. Αυτοί που θα κερδίσουν πάντως, είναι οι έξυπνοι επιχειρηματίες με τα πολυτελή ξενοδοχεία, τα RESORTS και τα Health Club. Πόσοι είναι αυτοί; Ακούστηκε ότι με τις Συμπράξεις Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα, το 2007 η χιονοδρομία στην Ελλάδα μπαίνει σε ρυθμούς Αλπεων! Να η άλλη μεγάλη ιδέα, μετά τα γήπεδα γκολφ!! (παρουσίαση από τον κ Αλογοσκούφη του ειδικού προγράμματος για το Νομό Φωκίδας και την κατασκευή του Χιονοδρομικού Κέντρου Βαρδουσίων, που εκπονήθηκε από το υπουργείο Οικονομίας, σε εκδήλωση που έγινε στην Aμφισσα στις 13/10/2006). Ωραίο το έργο. Να δούμε όμως το τέλος του, μετά από κάποια χρόνια «λειτουργίας» των Χιονοδρομικών Κέντρων. Αν λειτουργήσουν… Η όποια Εταιρεία – Ιδιωτικός Τομέας θα πληρωθεί για την επένδυση, που θα κάνει. Και με το παραπάνω! Πώς θα το εξασφαλίσει αυτό; Νομίζεις ότι θα ρισκάρει στο χιονοδρομικό κέντρο; Όχι βέβαια! Θα εξασφαλίσει άλλες παράπλευρες δραστηριότητες με καταπατήσεις και αποχαρακτηρισμούς δημοσίων δασικών εκτάσεων, την κατασκευή πολυτελών συγκροτημάτων και τόσα άλλα, που δεν θα έχουν καμιά σχέση μ’ αυτό που λέμε “ήπια ανάπτυξη”. Αφού τα πάρει με το παραπάνω, θα την κάνει με ελαφρά πηδηματάκια από κει που ήρθε. Το χιονοδρομικό θα περάσει στην τοπική αυτοδιοίκηση, η οποία πλέον, χωρίς πόρους, θα καταντήσει την εγκατάσταση προβληματική και θα ψάχνει να το διώξει από πάνω της όπως όπως. Οπότε ή θα "μαραζώσει", γιατί θα μείνει προίκα στον δήμο, ή θα το πάρει κανένας τζάμπα. Θα μείνουν όμως τα απαραίτητα για τέτοιου μεγέθους επένδυση έργα υποδομής, (οδικές προσβάσεις, χώροι στάθμευσης κ.λ.π.) και τα παρεπόμενά τους, τα οποία αναγκαστικά θα μεταβάλουν την γεωμορφολογική αρμονία της περιοχής, θα τραυματίσουν το φυσικό τοπίο και την εύθραυστη γεωλογία, ιδιαίτερα σε περιοχές μεγάλων κλίσεων. Θα ενθαρρύνουν μεγαλύτερους κυκλοφοριακούς φόρτους και θα συμβάλουν στην αποψίλωση των τοπικών δασών και την προοδευτική υποβάθμιση των εδαφών.Οι προϋπολογισμοί των έργων; Ενδεικτικά σου λέω ότι ο προϋπολογισμός του Χ/Κ στη Βελβενδό Κοζάνης είναι της τάξης των 30 εκατομμυρίων ευρώ, ενώ του Ski Center Kozuf στα Σκόπια, 72 εκατομμύρια. Στον Κίσαβο μόνο ο δρόμος πρόσβασης υπερβαίνει τα 4 εκατομμύρια ευρώΓια τον Κίσαβο, που σ’ ενδιαφέρει, έχω να σου πω ότι δυστυχώς προχωράει η κατασκευή του Χιονοδρομικού Κέντρου. Δεν ξέρω αν δημοπρατήθηκε η μελέτη ακόμη. Αν όχι, πιστεύω σύντομα θα γίνει. Ο δρόμος από το χωριό Σπηλιά μέχρι το καταφύγιο του ΕΟΣ Λάρισας, μήκους περίπου 12 χιλιομέτρων και προϋπολογισμού, όπως ειπώθηκε, κοντά στα 4 εκατομμύρια ευρώ, κατασκευάζεται ήδη. Έχει γίνει η διαπλάτυνση. Σε πολλά σημεία νομίζω υπερβαίνει τα δέκα μέτρα και μέχρι το καλοκαίρι του 2007 προβλέπεται να γίνει η ασφαλτόστρωση. Συζητώντας με τον υπεύθυνο του καταφυγίου από τον ΕΟΣ Λάρισας έμαθα ότι για να γίνουν οι πίστες, πρέπει να "διορθωθεί" το ανάγλυφο! Θα γεμίσουν τις ρεματιές με μεγάλες πέτρες – βράχους, για να δοθεί η δυνατότητα της υπόγειας απορροής του νερού. Οι μπουλντόζες θα ισοπεδώσουν τις πλαγιές για να ομαλοποιήσουν τις πίστες. Τα λιφτ Θα φτάσουν μέχρι την κορυφή του βουνού, στα 1978 μέτρα! Εν τω μεταξύ όλοι ξέρουν ότι το βουνό έχει αρκετά δύσκολες καιρικές συνθήκες το χειμώνα και θα είναι λίγες οι μέρες που θα επιτρέπουν τη λειτουργία του Κέντρου…Το ζητούμενο λοιπόν είναι να υπάρξει ειλικρινής διάλογος, για να πεισθούν οι αρμόδιοι ότι πρέπει να σταματήσει αυτή τη μόδα των χιονοδρομικών κέντρων και οι υποσχέσεις χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα στους κατοίκους των ορεινών περιφερειών. Στη δική μας περιοχή, πρέπει να σταματήσει εδώ η αναφορά για χιονοδρομικά κέντρα στην Γραμμένη Οξιά και τα Βαρδούσια και να γίνει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο οικονομικής αναβάθμισης των ορεινών αυτών περιοχών με όρους προστασίας και βιωσιμότητας.»
Στέφανος Σταμέλλος
Μέλος των Οικολόγων Πράσινων
=========
Ο… ΤΡΙΤΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΑΜΠΡΟΥΤΖΟ.
Στον εθνικό δρυμό του Αμπρούτζο στην Ιταλία, βλέποντας το αδιέξοδο της εντατικής «ανάπτυξης», άλλαξαν ρότα. Σήμερα προσελκύουν δύο εκατομμύρια τουρίστες προστατεύοντας το περιβάλλον.Ενα διαφορετικό πετυχημένο δρόμο ανάπτυξης για τα βουνά παρουσιάζει μελέτη του κ. Μάκη Σταύρου, προέδρου του Ομίλου Φίλων Βουνού και Θάλασσας, για το Οικοτουριστικό Πείραμα στον Εθνικό Δρυμό του Αbruzzo στα Απέννινα Ορη. Η ιταλική περιοχή προσελκύει κάθε χρόνο περίπου δύο εκατομμύρια τουρίστες, αναπτύσσοντας παράλληλα την παραδοσιακή γεωργία-κτηνοτροφία και τον συμβατό με το περιβάλλον τουρισμό.Η επιτυχημένη πορεία του Αbruzzo ξεκινάει λίγο πριν… καταστραφεί στα τέλη της δεκαετίας του '60. Εκείνη την εποχή ο εθνικός δρυμός γνώρισε απότομη τουριστική ανάπτυξη. Κατοικίες, ξενοδοχεία, δρόμοι, χιονοδρομικές πίστες φτιάχτηκαν απρογραμμάτιστα, με αποτέλεσμα να θυσιαστούν 120.000 δέντρα και 3.000 εκτάρια εκτός άλλων καταστροφών.Μετά το 1969, ο Αυτόνομος Σύνδεσμος του εθνικού δρυμού πήρε την κατάσταση στα χέρια του, αναδιοργανώνοντας τις υπηρεσίες και τη διοίκηση.
• Το 1976 ο δρυμός έφτασε να περιλαμβάνει συνολικά 40.000 εκτάρια.
• Το 1984 ο σύνδεσμος επέβαλε το κριτήριο των ζωνών προστατευόμενων περιοχών. Ετσι χώρισε την περιοχή που καλύπτει ο δρυμός σε: Ζώνη απόλυτης προστασίας, Ζώνη Γενικής προστασίας και προφυλασσόμενη Ζώνη ήπιας αξιοποίησης, καθορίζοντας ταυτόχρονα με αυστηρά περιβαλλοντικά κριτήρια τις δραστηριότητες και επεμβάσεις που επιτρέπονται σε κάθε ζώνη.
• Το 1988, ύστερα από αγώνες, ο Σύνδεσμος πέτυχε την απαγόρευση του κυνηγιού και στην εξωτερική προφυλασσόμενη ζώνη.
• Το 1989, μετά τη δημοσίευση των οικονομικών στοιχείων του δρυμού που αποδείκνυε τα κέρδη της οικοτουριστικής ανάπτυξης, πολλές ακόμα κοινότητες ζήτησαν να συμπεριληφθούν στις προστατευόμενες ζώνες. Σήμερα ο δρυμός εκτείνεται σε 104.000 συνολικά εκτάρια - εκ των οποίων τα 44.000 είναι η κυρίως προστατευόμενη και 60.000 η εξωτερική προστατευόμενη ζώνη και απαρτίζεται από οροσειρές το ύψος των οποίων κυμαίνεται από 900 έως 2.300 μ. Με βάση το επιτυχημένο μοντέλο του δημιουργήθηκαν στις γύρω περιοχές ακόμη τρεις δρυμοί!Με σεβασμό στο περιβάλλονΗ διαμονή των τουριστών γίνεται σε μικρές ξενοδοχειακές μονάδες που είναι ενταγμένες αισθητικά στο περιβάλλον. Ακόμη υπάρχει η δυνατότητα για κάμπινγκ σε ειδικές επιλεγμένες τοποθεσίες και η διαμονή σε καταφύγια που υπάρχουν διασκορπισμένα σε όλα τα βουνά του δρυμού. Πεζοπορία σε μονοπάτια, ορειβασία, αναρρίχηση, ποδήλατο βουνού και ιππασία είναι οι σημαντικότερες μορφές υπαίθριων δραστηριοτήτων που μπορούν να κάνουν οι επισκέπτες. Στα μονοπάτια, όπως και στους δασικούς δρόμους, απαγορεύεται η διέλευση μηχανοκίνητων οχημάτων. Σε ολόκληρο το δρυμό που είναι οριοθετημένος με κίτρινες πινακίδες -με εξαίρεση τους οικισμούς για τουρισμό, γεωργία και κτηνοτροφία σε συγκεκριμένες ζώνες- είναι αυστηρά απαγορευμένες όλες οι επεμβάσεις στο τοπίο.
«Τα ορεινά χωριά των Απέννινων κατάφεραν να αντιστρέψουν τη φθίνουσα πορεία και να ενισχύσουν τον πληθυσμό τους. Μπορούμε να το πετύχουμε κι εμείς, αρκεί να πείσουμε τους ντόπιους ότι υπάρχει εναλλακτική βιώσιμη προοπτική. Η στείρα άρνηση δεν βοηθάει, χρειάζονται προτάσεις», λέει με έμφαση ο κ. Σταύρου.
Στην ίδια κατεύθυνση και οι ορειβατικοί σύλλογοι της χώρας προτείνουν εναλλακτικές μορφές τουρισμού που έχουν σαφώς μικρότερο κόστος κατασκευής και λειτουργίας, δεν επιβαρύνουν το οικοσύστημα και αναπτύσσονται καθ' όλη τη διάρκεια του έτους, όπως το ράφτινγκ, το καγιάκ, η ποδηλασία, το ορειβατικό σκι, η πεζοπορία σε σηματοδοτημένα μονοπάτια και οι παραδοσιακοί οικισμοί.
2/2/09
O κόσμος της λιμνοθάλασσας...
H Aιτωλία του Nότου είναι γη που την εξουσιάζουν οι λιμνοθάλασσες, τα έλη, οι βάλτοι και τα αλμυρολίβαδα. Eδώ το έδαφος είναι χαμηλό. Eτσι οι φερτές ύλες του Eύηνου και του Aχελώου που ζώνουν την περιοχή από δύο πλευρές της, μαζί με τα νερά της θάλασσας από την άλλη, δημιούργησαν στο πέρασμα των αιώνων τον πανέμορφο υδροβιότοπο του Mεσολογγίου-Aιτωλικού που απλώνεται σε έκταση 258.000 στρ. Tο εκτεταμένο αυτό οικοσύστημα, μαζί με το Δέλτα του Αχελώου και του Εύηνου, είναι από τους μεγαλύτερους υδροβιότοπους της Μεσογείου και από τους σημαντικότερους RAMSAR της χώρας μας. Βρίσκεται στο δυτικότερο άκρο της Στερεάς Ελλάδας, στον νομό Αιτωλοακαρνανίας.Ο Αχελώος, δεύτερος σε μήκος ποταμός της Ελλάδας (220 χλμ.), με άφθονα νερά που γονιμοποιούσαν τη γη των αρχαίων Aκαρνάνων και Aιτωλών, λατρεύτηκε από αυτούς σαν θεός. Για την ορμητικότητά του, τον απεικόνισαν με μορφή ταύρου. Kαι όταν ο Ηρακλής πάλεψε μαζί του για χάρη της Δηιάνειρας, της κόρης του βασιλιά της Καλυδώνας, Οινέα, και του έσπασε ένα κέρατο, εκείνος για να το πάρει πίσω έδωσε στον ήρωα το Κέρας της Αμάλθειας, πηγή αφθονίας και γονιμότητας. Aπό τις πηγές του στο όρος Λάκμος, στη νότια Πίνδο, έως τις εκβολές του στο Iόνιο Πέλαγος, ο ποταμός άλλαζε σε κάποια σημεία την κοίτη του. Eτσι, Aιτωλοί και Aκαρνάνες που 'χαν μεταξύ τους σύνορο την πεδιάδα της Παραχελωίτιδας, συχνά έπαιρναν τα όπλα για να διεκδικήσουν τη γη τους. Ο Εύηνος, με πηγές στα σύνορα των νομών Αιτωλοακαρνανίας και Ευρυτανίας, αφού δεχθεί και τα νερά πολλών χειμάρρων και παραποτάμων εκβάλει στον Πατραϊκό Kόλπο. Στην κοίτη του αναπτύχθηκε μεγάλος πολιτισμός στην αρχαιότητα, ενώ γνωστό είναι το ποτάμι και για τα γεφύρια που έκτισαν στους νεώτερους χρόνους μεγάλοι μαστόροι της πέτρας, όπως και για τους μύλους, τις νεροτριβές και τα μαντάνια του.
Nα πώς περιγράφει τη συμβολή του ποταμού στη δημιουργία του υγρότοπου, η Ελένη Χωρεάνθη στο «Μεσολόγγι η πολιτεία του νερού»: «Ο Εύηνος ακούραστος κουβαλητής, κατέβαζεν ανέκαθεν χώματα και κροκάλες από τα βουνά και τ' άφηνε στο μυχό του κόλπου και με τον καιρό γίνηκαν τα ρηχά και έπειτα οι στεριές και τα νησόπουλα που τράβηξαν τους ψαράδες και τους Δαλμάτες πειρατές και στέριωσαν την Πολιτεία στο νερό».
Tοπίο και βλάστηση.
Ο υγρότοπος Mεσολογγίου-Aιτωλικού είναι κυκλωμένος και από βουνά: τον Αράκυνθο, τα Πετρωτά, τον Κουτσιλάρη και τη Βαράσοβα. Oι ορεινοί αυτοί όγκοι, καθοριστικοί για το εντυπωσιακό του τοπίο, συμβάλλουν και στην ποικιλότητα των οικοσυστημάτων.
Πινελιές ομορφιάς αποτελούν επίσης οι λουρονησίδες ή αμμοθίνες και τα νησάκια Σκρόφες, Προκοπάνιστος, Σχοινιάς, Τουρλίδα, και πιο μέσα το Βασιλάδι, το Αναποδοϊβάρο και η Κλείσοβα, που, σαν φυσικοί κυματοθραύστες, διαχωρίζουν τις λιμνοθάλασσες στο μεγαλύτερο τμήμα τους από τη θάλασσα. H ιδιαιτερότητα του τοπίου οφείλει πολλά και στο γεγονός ότι οι λιμνοθάλασσες με τα ήρεμα νερά εναλλάσσονται με εκτεταμένα λασποτόπια και αλμυρόβαλτους, με σάλτσινα και καλαμιώνες, με ψαθοτόπια και λουρονησίδες, με βλάστηση από μεσογειακή μακία και φυλλοβόλα δάση από ιτιές, λεύκες και φράξους.
Στη βόρεια περιοχή του Δέλτα του Αχελώου διασώζονται μικρά παραποτάμια δάση, υπολείμματα απέραντων, άλλοτε, δασών. Το 1859, ο Aγγλος ορνιθολόγος W.H. Simpson έγραψε στο περιοδικό Ibis, ότι «στην περιοχή υπήρχαν μεγάλα παραποτάμια δάση (τύπου στοάς), που θύμιζαν ζούγκλα και ο ήλιος δεν μπορούσε να τα διαπεράσει». Τα σημερινά υπολείμματα δασών σχηματίζονται από πλατάνια, καβάκια, κλήθρα και διάφορους θάμνους όπως λυγαριές και αρμυρίκια. Το σπουδαιότερο είναι το Δάσος του Φράξου, κοντά στο Λεσίνι, που το 1985 ανακηρύχθηκε από το υπουργείο Γεωργίας «Μνημείο της Φύσης». Mε έκταση 600 στρμ., σχηματίζεται κυρίως από Φράξους του είδους Fraxinus oxycarpa, αλλά και από ασημόλευκες, ασημοϊτιές, φτέλιες και δάφνες.Να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια, φυτοκοινωνίες του είδους είναι σπάνιες λόγω υπερβολικής υλοτόμησής τους. Στο Δάσος του Φράξου φωλιάζει σημαντικός αριθμός πουλιών. Eπίσης υπάρχει μεγάλος πλούτος από αμφίβια και ερπετά.
Στην ευρύτερη περιοχή της Λιμνοθάλασσας φύονται ορισμένα σπάνια είδη χλωρίδας. Τα τοπικά ενδημικά Centaurea heldreichii και Centaurea niederi βρίσκονται σε κίνδυνο λόγω των μικρών πληθυσμών τους, των ανθρωπίνων πιέσεων, βόσκηση κ.ά. Τοπικό ενδημικό είναι επίσης η Centaurea aetolica, ενώ άλλα σπάνια φυτά είναι η Centaurea sonchifolia, η Silene ungeri και το ορχιοειδές Ophrys argolica.
Το Μεσολόγγι είναι ο πιο φημισμένος ιχθυοπαραγωγικός τόπος στην Ελλάδα. Oι κυριότεροι λόγοι που έλκονται τα ψάρια στη Λιμνοθάλασσα είναι η άφθονη τροφή, οι κατάλληλες θερμοκρασίες και η αναζήτηση του γλυκού νερού που είναι απαραίτητο για ορισμένα στάδια της ανάπτυξής τους. Τα κύρια είδη ψαριών είναι ο κέφαλος, το λαβράκι, η τσιπούρα, ο σπάρος, τα χέλια, ο γοβιός κ.ά.
Παρυδάτια και αποδημητικά.
Στη Λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου, στο Δέλτα του Αχελώου, στο Δέλτα του Εύηνου και στα γύρω βουνά (Κουτσιλάρης, Ταξιάρχης, Σκούπος, Κάρδος, Αράκυνθος και Βαράσοβα) έχουν παρατηρηθεί πάνω από 280 είδη πουλιών.
Στις αμμοθίνες φωλιάζουν ο Στρειδοφάγος, ο Θαλασσοσφυρίχτης και ο Κοκκινοσκέλης. Μέσα στις σαλικόρνιες φτιάχνουν τις φωλιές τους τα Νεροχελίδονα και οι Καλαμοκανάδες, ενώ στις αλυκές σπαθίζουν τα νερά οι Αβοκέτες.
Τα είδη Ασημόγλαρος, Νανογλάρονο, Ποταμογλάρονο, Γελογλάρονο, Ποταμοσφυρίχτης και Πετροτριλίδα, φωλιάζουν στις αμμώδεις περιοχές της Λιμνοθάλασσας και του Δέλτα. Στη Λιμνοθάλασσα φωλιάζουν επίσης ο Λευκοτσικνιάς, ο Σταχτοτσικνιάς, ο Πορφυροτσικνιάς, η Νανομουγκάνα και ο Κρυπτοτσικνιάς. Οι Λευκοτσικνιάδες ζουν στο Μεσολόγγι όλο το χρόνο, ενώ ο Αργυροτσικνιάς μόνο το χειμώνα. Οι Χαλκόκοτες εμφανίζονται κατά την αποδημία τους, ενώ τα Φλαμίγκος τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται όλο το χειμώνα και στις αρχές της άνοιξης.
Παρά τις μεγάλες επεμβάσεις (αλυκοποιήσεις, αποξηράνσεις κ.ά.), η περιοχή Mεσολογγίου έχει μεγάλη ορνιθολογική αξία, επειδή είναι σημαντικός σταθμός για ξεκούραση και διατροφή κατά τη διάρκεια της αποδημίας. Είναι επίσης χώρος σημαντικός για το φώλιασμα πολλών υδρόβιων πουλιών.Πάνω απ' όλα, όμως, η Λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου και το Δέλτα του Αχελώου είναι από τις σημαντικότερες ελληνικές περιοχές για το ξεχειμώνιασμα των υδρόβιων πουλιών της Ευρώπης. Στο Μεσολόγγι ξεχειμωνιάζει ένας από τους μεγαλύτερους πληθυσμούς Φαλαρίδας, που πολλές φορές ξεπερνάει τα 30.000 άτομα. Επίσης ξεχειμωνιάζουν πάνω από 20.000 πάπιες, που ανήκουν στα είδη Κιρκίρι, Σφυριχτάρι, Κυνηγόπαπια, Πρασινοκέφαλη, Βαρβάρα. Το Μεσολόγγι είναι επίσης από τις κυριότερες τοποθεσίες της χώρας μας για το ξεχειμώνιασμα των Αργυροπελεκάνων.
Τον χειμώνα μαζεύονται στην περιοχή πολλά παρυδάτια πουλιά, όπως Σκαλίδρες, Τρύγγες, Τουρλιά κ.ά. που τα βλέπουμε στις λασπώδεις περιοχές και στις εγκαταλελειμμένες αλυκές. Eνα από αυτά είναι η Λεπτομύτα, είδος που βρίσκεται στο Red Data Book της IUCN. Η Λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου παίζει βασικό ρόλο για την επιβίωση αυτού του είδους, σα σταθμός διατροφής και ανάπαυσης, κατά το ταξίδι του προς τη Βόρεια Αφρική (Μαρόκο και Τυνησία), όπου ξεχειμωνιάζει.
Στο Μεσολόγγι έχουν παρατηρηθεί 32 αρπακτικά από τα 38 που υπάρχουν στην Ευρώπη. Στο νησί Οξυά, που βρίσκεται μπροστά στο Δέλτα του Αχελώου, στο Φαράγγι της Κλεισούρας και σε άλλα σημεία του Αράκυνθου υπάρχουν αποικίες από Oρνια.
Ο Σπιζαετός, βρέθηκε να φωλιάζει σε δύο σημεία τουλάχιστον του υγροτόπου, ενώ ο Κραυγαετός φωλιάζει μόνο στην περιοχή του Αράκυνθου.
Στην περιοχή του Δέλτα εμφανίζονται τακτικά τον χειμώνα ο Μαυρόγυπας, ο Θαλασσαετός, ο Bασιλαετός. Οι πληθυσμοί των αρπακτικών αυτών παρουσιάζουν κατακόρυφη πτώση σε όλη την Ευρώπη.
Tο φθινόπωρο και το χειμώνα επισκέπτονται την περιοχή οι Ψαλιδιάρηδες και οι Τσίφτηδες, αρπακτικά αρκετά σπάνια στην υπόλοιπη Ελλάδα. Στην περιοχή της Λιμνοθάλασσας (Μεσολόγγι, Αιτωλικό, Λεσίνι, Κατοχή) φωλιάζουν σε μικρές αποικίες τα όλο και πιο σπάνια Κιρκινέζια.
Πολλά αρπακτικά φωλιάζουν και στα γύρω βουνά που είναι σκεπασμένα με μακία (θαμνότοποι). Aνάμεσά τους ο Φιδαετός, η Ποντικοβαρβακίνα, ο Πετρίτης, το Βραχοκιρκίνεζο, το Διπλοσάινο και το Ξεφτέρι.
Tέλος, η Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου είναι το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης του Λευκοπελαργού στην Ευρώπη. Φωλιές του θα δούμε στο Μεσολόγγι, στο Αιτωλικό, στο Νιοχώρι, στην Κατοχή, στο Λεσίνι και αλλού.
Οι λιμνοθάλασσες Μεσολογγίου-Αιτωλικού αντιμετωπίζουν συνεχείς και σημαντικές απειλές που οδηγούν στην σταδιακή υποβάθμιση τους. Πρέπει να τονιστεί ότι παρόλο που μπορούν να εντοπιστούν συγκεκριμένα παραδείγματα κραυγαλέων περιπτώσεων καταστροφής, η σταδιακή και σταθερή υποβάθμιση των υγροτόπων αποτελεί εξίσου σημαντική απειλή και συντελεί στην ανησυχητική κατάσταση στην οποία βρίσκονται.
Οι συχνότερες και πλέον κρίσιμες απειλές:
Η κύρια απειλή στην περιοχή προέρχεται από την εντατική γεωργία και τα σχετιζόμενα σχέδια αποξηράνσεων και διαχείρισης των υδάτων. Η εκτροπή του ποταμού Εύηνου και τα σχέδια εκτροπής του ποταμού Αχελώου αποτελούν επίσης σημαντικές απειλές.
Υποβάθμιση και απώλεια ενδιαιτημάτων.
Όχληση ορνιθοπανίδας.
Μη ελεγχόμενη βόσκηση βοοειδών.
Ρύπανση λόγω απορροής αγροχημικών.
Αμμοληψίες.
Απόρριψη στερεών αποβλήτων.
Κυνήγι.
Υποβάθμιση του υδρολογικού καθεστώτος.
Υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων από την εκροή αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων, καθώς και από την απορροή αγροχημικών.
Παράνομες αντλήσεις νερού.
Παράνομη και αυθαίρετη δόμηση (για λόγους οικιστικούς, τουριστικούς, βιομηχανικούς και για χρήση από λαθροθήρες και λαθραλιείς). Εξίσου χαρακτηριστική είναι η παράνομη μετατροπή των παραδοσιακών πελάδων των ψαράδων, σε μεγάλες εξοχικές κατοικίες, με αποτέλεσμα τον κίνδυνο υποβάθμισης της Λιμνοθάλασσας .
Αποξηράνσεις υγροτοπικών εκτάσεων .
Εντατικοποίηση της γεωργίας με αποτέλεσμα τη μείωση βιοτόπων.
Ανεξέλεγκτη βόσκηση σε δάση και υγρά λιβάδια .
Απώλεια βιοποικιλότητας.
Μείωση έκτασης βιοτόπων από έργα μεγάλης κλίμακας .
Παράνομες αμμοληψίες.
Ευτροφισμός από υδατοκαλλιέργειες.
Παράνομη αλιεία και υπεραλίευση .
2/2/2009: Παγκόσμια Ημέρα Υγροτόπων.
Η 2η Φεβρουαρίου έχει οριστεί ως Παγκόσμια Ημέρα Υγροτόπων. Στην περίπτωση όμως της Ελλάδας μάλλον θα πρέπει να μιλάμε για παγκόσμια ημέρα μνήμης των ελληνικών υγροτόπων.Οι εννέα από τους δέκα ελληνικούς υγρότοπους που προστατεύονται βάσει της Συνθήκης Ραμσάρ βρίσκονται σε οικτρή κατάσταση. Ας θυμηθούμε σήμερα την Κορώνεια που πρόσφατα ήρθε στο προσκήνιο λόγω του μαζικού θανάτου χιλιάδων υδρόβιων πουλιών, ενώ πρόπερσι έσβησε από τον χάρτη λόγω της κακοδιαχείρισης των νερών της. Ή μήπως το Δέλτα Έβρου, όπου σε μια μέρα καταγράφηκαν 1000 αυτοκίνητα λαθροκυνηγών, ενώ ενοικιάζονται σε λαθροθήρες περίπου 300 αυθαίρετα μπάγκαλοουζ; Δεν ξεχνάμε όμως και το Μεσολόγγι που έχει μετατραπεί σε τεράστιο σκουπιδότοπο γεμάτο με αυθαίρετα. Ή μήπως να μετρήσουμε τις καταγγελίες για υποβάθμιση των ελληνικών υγροτόπων στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, για κάποιες από τις οποίες η χώρα μας παραπέμπεται ήδη στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο; Ο μόνος υγρότοπος Ραμσάρ που επιμένει, σε πείσμα των καιρών, είναι η Πρέσπα που κρατιέται ζωντανή χάρη στις προσπάθειες της τοπικής κοινωνίας και περιβαλλοντικών οργανώσεων, όπως η Εταιρεία Προστασίας Πρεσπών και το WWF Ελλάς.
Αυτή όμως η καταστροφική αντίληψη ότι οι υγρότοποι είναι αναλώσιμοι δεν ισχύει μόνο για τις περιοχές Ραμσάρ. Η εκτροπή του Αχελώου, ένα έργο ντροπή για τη «σύγχρονη» Ελλάδα του 2005, ξανάρχεται στο προσκήνιο υπό το πρίσμα των αγροτικών κινητοποιήσεων. Για αυτό το μνημειώδες παράδειγμα κακοδιαχείρισης των υδατικών πόρων αναμένεται σύντομα να ανακοινωθεί η τρίτη κατά σειρά ακυρωτική απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας. Κινούμενη όμως στον ρυθμό μιας στείρας και λαϊκιστικής αντίληψης, η πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΧΩΔΕ τείνει να κωφεύει και να εξαγγέλλει εκ νέου το έργο.
Όπως δείχνουν τα στοιχεία του WWF Ελλάς, τα κύρια προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι υγρότοποι είναι ανθρωπογενούς προέλευσης: μείωση της έκτασής τους προς όφελος καλλιεργούμενων εκτάσεων ή δόμησης, αλλαγή στο υδρολογικό καθεστώς τους (από φράγματα και εντατική άρδευση), υποβάθμιση της ποιότητας του νερού (ρύπανση από φυτοφάρμακα, λύματα), μεταβολές ως προς τη βιοποικιλότητά τους (συνήθως λαθροθήρα). Το σημαντικότερο πρόβλημα όμως είναι η έλλειψη πολιτικής βούλησης για την αποτελεσματική προστασία τους ως πόρου ζωτικής σημασίας για τη βιώσιμη διαχείριση των ελληνικών νερών, για την προστασία από τις πλημμύρες και τη διάβρωση του εδάφους και για τη διατήρηση του βιολογικού και πολιτιστικού πλούτου της χώρας. Και αυτά με πλήρη παραβίαση των εθνικών, Κοινοτικών και διεθνών υποχρεώσεων της χώρας.
Για την Παγκόσμια Ημέρα των Υγροτόπων, το WWF Ελλάς καλεί την πολιτική ηγεσία του τόπου να αλλάξει πολιτική και να αντιμετωπίσει επιτέλους τους υγρότοπους ως πολύτιμη εθνική κληρονομιά. Να προχωρήσει άμεσα σε σωστή εφαρμογή της Οδηγίας-πλαίσιο για το Νερό (2000/60/ΕΚ), να θεσμοθετήσει και στηρίξει οικονομικά τη λειτουργία των επιτόπιων φορέων διαχείρισης και να εγγυηθεί την προστασία των ελληνικών υγροτόπων από τις αυθαιρεσίες που τους εξαφανίζουν από τον χάρτη.
WWF Ελλάς
ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ...
Ένα μήνα πριν όταν η Αθήνα συγκλονιζόταν απο την Εξέγερση των μαθητών, τα ΜΑΤ «προστάτευαν» το πλαστικό Χριστουγεννιάτικο Δένδρο στην πλατεία Συντάγματος (!).
Τώρα τα ΜΑΤ προστατεύουν τις μπουλτόζες, που ξεριζώνουν αληθινά αιωνόβια δένδρα στην Κυψέλη για να χτιστεί ένα πάρκιν.
Χωρίς να σταθούμε στα γεγονότα αυτά καθ΄αυτά, ας δούμε λίγο τον Συμβολισμό τους, κι ας αναρωτηθούμε.
*Μήπως ζούμε στην εποχή που το Πλαστικό έχει μεγαλύτερη αξία απο την ίδια την Φύση;
*Μήπως έχουμε Πολιτική Εξουσία με «νάυλον οράματα» για το μέλλον του τόπου μας;
*Μήπως οι δικές μας αξίες και τα δικά μας οραμάτα, ως «σύγχρονης» ελληνικής κοινωνίας, δεν έχουν καμία σχέση με τις αξίες και τα οράματα που ανέδειξαν τον Σωκράτη και έχτισαν τον Παρθενώνα;
*Μήπως τελικά έχουμε τους ηγέτες που μας αξίζουν;
1/2/09
Γερο - Λύγκος...
Άσπρα µου πουλιά, µωρέ ν’ άσπρα µου πουλιά,
µαύρα µου χελιδόνια µην τον είδατε,
Γέρο - Λύγκο, µ’ µην τον είδατε.
Μωρέ µην τον είδατε, μην τον απαντήσατε
τον Λύγκο τον λεβέντη τον αρχιληστή,
Γέρο - Λύγκο µ' τον αρχιληστή.
Εψές τον είδαµε και τον απαντήσαµε
σε µια βλαχοκαλύβα που τρώει και πινε,
Γέρο - Λυγκο µ’ που τρώει και πινε.
που τρωε και πινε, µωρέ που τρωε και πινε
αρνιά και γουρνοπούλες και γλυκό κρασί.
Γέρο - Λυγκο µ' και γλυκό κρασί.
Και τον κέρναγαν πεντ' έξι βλαχοπούλες
κι η µικρότερη, η οµορφότερη
κρυφά τον κουβεντιάζει, δεν παντρεύεσαι, δεν προξενεύεσαι,
δεν παίρνεις βλαχοπούλα σαν και µένανε,
Γέρο - Λύγκο µ' σαν και µένανε.
Μωρέ δεν παντρεύοµαι, δεν προξενεύοµαι,
δεν παίρνω βλαχοπούλα σαν και σένανε,
µωρέ σαν και σένα νε.
Έχω ένταλµα κατασχετήριο απ' το βασιλιά,
µωρέ απ' τον Βασιλιά.
µαύρα µου χελιδόνια µην τον είδατε,
Γέρο - Λύγκο, µ’ µην τον είδατε.
Μωρέ µην τον είδατε, μην τον απαντήσατε
τον Λύγκο τον λεβέντη τον αρχιληστή,
Γέρο - Λύγκο µ' τον αρχιληστή.
Εψές τον είδαµε και τον απαντήσαµε
σε µια βλαχοκαλύβα που τρώει και πινε,
Γέρο - Λυγκο µ’ που τρώει και πινε.
που τρωε και πινε, µωρέ που τρωε και πινε
αρνιά και γουρνοπούλες και γλυκό κρασί.
Γέρο - Λυγκο µ' και γλυκό κρασί.
Και τον κέρναγαν πεντ' έξι βλαχοπούλες
κι η µικρότερη, η οµορφότερη
κρυφά τον κουβεντιάζει, δεν παντρεύεσαι, δεν προξενεύεσαι,
δεν παίρνεις βλαχοπούλα σαν και µένανε,
Γέρο - Λύγκο µ' σαν και µένανε.
Μωρέ δεν παντρεύοµαι, δεν προξενεύοµαι,
δεν παίρνω βλαχοπούλα σαν και σένανε,
µωρέ σαν και σένα νε.
Έχω ένταλµα κατασχετήριο απ' το βασιλιά,
µωρέ απ' τον Βασιλιά.
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
