Υπάρχει μια παράξενη αντίφαση στην ανθρώπινη ελευθερία. Ζούμε σε κοινωνίες που διακηρύσσουν το δικαίωμα της ελεύθερης σκέψης, αλλά σπάνια αναρωτιόμαστε ποιος διαμορφώνει τις σκέψεις μας. Πιστεύουμε ότι οι απόψεις μας είναι αποκλειστικά δικές μας, ότι οι επιθυμίες μας γεννήθηκαν μέσα μας και ότι οι επιλογές μας αποτελούν προϊόν μιας ανεξάρτητης συνείδησης. Είναι όμως πράγματι έτσι;
Η εξουσία δεν χρειάζεται πάντοτε να επιβάλλεται με τη βία. Οι παλιότερες μορφές της είχαν ανάγκη από απαγορεύσεις, λογοκρισία, διώξεις και καταστολή. Οι σύγχρονες διαθέτουν πολύ αποτελεσματικότερα εργαλεία. Δεν είναι απαραίτητο να σου απαγορεύσουν να σκέφτεσαι. Αρκεί να επηρεάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο σκέφτεσαι.
Η οικονομική εξουσία, τα μέσα ενημέρωσης, η πολιτική προπαγάνδα, η διαφήμιση και πλέον οι αλγόριθμοι των ψηφιακών πλατφορμών συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας πραγματικότητας που παρουσιάζεται ως αυτονόητη. Δεν χρειάζεται να συμφωνούν όλοι μεταξύ τους. Αρκεί να λειτουργούν μέσα σε ένα σύστημα όπου η πληροφορία, η προσοχή και η ανθρώπινη συμπεριφορά έχουν αποκτήσει εμπορική και πολιτική αξία.
Τα μέσα ενημέρωσης δεν καθορίζουν μόνο τι θα πληροφορηθούμε, αλλά και τι θα θεωρήσουμε σημαντικό. Μια είδηση μπορεί να επαναλαμβάνεται μέχρι να γίνει εθνική υπόθεση, ενώ μια άλλη να εξαφανίζεται μέσα στη σιωπή. Η πραγματικότητα δεν αλλάζει απαραίτητα. Αλλάζει το κάδρο μέσα από το οποίο μας επιτρέπεται να την κοιτάζουμε.
Στα κοινωνικά δίκτυα, η διαδικασία γίνεται ακόμη πιο προσωπική. Οι αλγόριθμοι μαθαίνουν τις αντιδράσεις μας, εντοπίζουν τις προτιμήσεις μας, αξιοποιούν τους φόβους και τις αδυναμίες μας. Μας προσφέρουν έναν κόσμο κομμένο και ραμμένο στα μέτρα μας, έναν κόσμο όπου συναντάμε διαρκώς τις απόψεις που ήδη συμμεριζόμαστε. Έτσι, η επανάληψη μεταμφιέζεται σε επιβεβαίωση και η επιβεβαίωση σε αλήθεια.
Και κάπου εκεί γεννιέται η ψευδαίσθηση της ελεύθερης επιλογής. Νομίζουμε ότι επιλέγουμε τι θα διαβάσουμε, τι θα αγοράσουμε, τι θα φοβηθούμε και ποιον θα θεωρήσουμε εχθρό. Ξεχνάμε όμως ότι κάποιος έχει ήδη οργανώσει μεγάλο μέρος των επιλογών που εμφανίζονται μπροστά μας.
Η πολιτική εξουσία γνωρίζει καλά αυτή τη λειτουργία. Δεν χρειάζεται πάντοτε να πείσει τους πολίτες ότι έχει δίκιο. Μπορεί να τους απασχολήσει με κατασκευασμένα διλήμματα, να τους διαιρέσει σε αντίπαλα στρατόπεδα και να τους υποδείξει πού πρέπει να στρέψουν την οργή τους. Όσο οι άνθρωποι συγκρούονται μεταξύ τους, τόσο λιγότερο κοιτούν προς εκείνους που συγκεντρώνουν τον πλούτο και τη δύναμη.
Ο Γκράμσι μίλησε για την πολιτισμική ηγεμονία, ο Φουκώ για τις διάχυτες μορφές εξουσίας και ο Τσόμσκι για την κατασκευή της συναίνεσης. Διαφορετικές προσεγγίσεις, που φωτίζουν μια κοινή πραγματικότητα: η κυριαρχία δεν διατηρείται μόνο με την επιβολή, αλλά και με τη διαμόρφωση της κοινωνικής συνείδησης.
Ίσως, μάλιστα, η αποτελεσματικότερη μορφή εξουσίας να είναι εκείνη που κατορθώνει να κάνει τον άνθρωπο να υπερασπίζεται τα συμφέροντα που τον περιορίζουν. Να θεωρεί την κοινωνική ανισότητα φυσικό νόμο, την εκμετάλλευση ανταγωνισμό, την ανασφάλεια προσωπική αποτυχία και την αδυναμία αλλαγής ρεαλισμό.
Δεν είναι τυχαίο ότι η κοινωνία μάς εκπαιδεύει να κυνηγάμε την ατομική επιτυχία, αλλά σπάνια να αναζητούμε τις συλλογικές αιτίες της αποτυχίας. Μας μαθαίνει να προσαρμοζόμαστε στις συνθήκες, όχι απαραίτητα να αναρωτιόμαστε ποιος τις δημιούργησε. Μας προσφέρει διαρκώς νέες επιθυμίες, ενώ μας αφήνει ελάχιστο χρόνο να αναρωτηθούμε αν είναι πραγματικά δικές μας.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι να αναζητήσουμε έναν παντοδύναμο σκηνοθέτη που κινεί όλα τα νήματα. Είναι να αναγνωρίσουμε τα δίκτυα οικονομικής, πολιτικής και πολιτισμικής εξουσίας που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Η αντίσταση αρχίζει από την αμφισβήτηση. Από την ικανότητα να ακούμε μια διαφορετική άποψη, να αναζητούμε όσα αποσιωπώνται, να ξεχωρίζουμε την πληροφορία από την προπαγάνδα και να μην παραδίδουμε την κρίση μας στην ευκολία της έτοιμης απάντησης.
Γιατί η μεγαλύτερη νίκη της χειραγώγησης δεν είναι να σου στερήσει το δικαίωμα να μιλάς. Είναι να σε κάνει να πιστεύεις ότι σκέφτεσαι ελεύθερα, ενώ αναπαράγεις ιδέες που δεν μπήκες ποτέ στον κόπο να εξετάσεις.
Και ίσως το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι κάποιοι θέλουν να ελέγχουν τη σκέψη μας. Είναι ότι μπορεί να φτάσουμε στο σημείο να τους απαλλάξουμε από αυτόν τον κόπο.
Να γίνουμε οι ίδιοι οι φύλακες των ορίων της σκέψης μας.
Γιατί η ελευθερία δεν αρχίζει όταν αποκτάς το δικαίωμα να λες ό,τι θέλεις. Αρχίζει όταν αποκτάς την ικανότητα να σκέφτεσαι όσα δεν θέλουν να σκεφτείς.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου