Άλλος ανάβει τη φωτιά, άλλος τρώει τα κάστανα...

Υπάρχει μια παλιά παροιμία που λέει πως κάποιος πρέπει να βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά. Δεν μας λέει, όμως, ποιος άναψε τη φωτιά, ποιος ψήνει τα κάστανα, ποιος κινδυνεύει να καεί βγάζοντάς τα και, κυρίως, ποιος θα τα απολαύσει τελικά. Ίσως επειδή η παροιμία αφήνει έξω την πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: την κατανομή των ρόλων.

Στην πραγματική ζωή, άλλος ανάβει τη φωτιά, άλλος αναλαμβάνει να βγάλει τα κάστανα, άλλος καίει τα χέρια του και άλλος τα τρώει. Μια σχεδόν υποδειγματική συνεργασία, αν εξαιρέσει κανείς το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες δεν έχουν όλοι το ίδιο μερίδιο ούτε στην ευθύνη ούτε στην ανταμοιβή.

Εκείνος που ανάβει τη φωτιά συνήθως έχει ήδη φροντίσει να βρίσκεται σε ασφαλή απόσταση. Έχει σχέδιο, στρατηγική, συμφέροντα και, κυρίως, ανθρώπους που μπορούν να αναλάβουν τη δύσκολη δουλειά. Εκείνος που βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά αναλαμβάνει το ρίσκο, εκτίθεται, δικαιολογεί αποφάσεις που δεν πήρε και προσπαθεί να περιορίσει τις συνέπειες μιας κατάστασης που δεν δημιούργησε απαραίτητα ο ίδιος. Κι εκείνος που καίγεται είναι συχνά ο άνθρωπος που βρίσκεται στο τέλος της αλυσίδας, χωρίς τη δυνατότητα να επιλέξει αν θα συμμετάσχει.

Όσο για εκείνον που τρώει τα κάστανα, αυτός είναι ίσως ο πιο ενδιαφέρων χαρακτήρας της ιστορίας. Δεν χρειάζεται να λερώσει τα χέρια του, να αναλάβει ευθύνες ή να εκτεθεί σε κινδύνους. Αρκεί να γνωρίζει σε ποιον θα αναθέσει τη φωτιά και ποιον θα αφήσει να κάνει τη δύσκολη δουλειά. Είναι ο άνθρωπος που μετατρέπει τον κίνδυνο των άλλων σε δικό του όφελος.

Κάπως έτσι λειτουργεί πολλές φορές η πολιτική, η οικονομία, οι διεθνείς σχέσεις, η αγορά εργασίας, ακόμη και οι ανθρώπινες σχέσεις. Τα κέρδη ιδιωτικοποιούνται, οι ζημιές κοινωνικοποιούνται, οι ευθύνες μεταβιβάζονται προς τα κάτω και οι αποφάσεις λαμβάνονται πάντα κάπου ψηλότερα. Όταν κάτι πετυχαίνει, εμφανίζονται πολλοί πατέρες. Όταν αποτυγχάνει, το παιδί μένει ορφανό.

Και το πιο παράδοξο είναι πως εκείνοι που τρώνε τα κάστανα συχνά εμφανίζονται ως ευεργέτες εκείνων που τα έβγαλαν από τη φωτιά. Τους προσφέρουν ένα χειροκρότημα, μια υπόσχεση, έναν τίτλο ή μια θέση στην επόμενη φωτιά. Έτσι συντηρείται ένας ολόκληρος μηχανισμός εξάρτησης, όπου η εξάντληση βαφτίζεται καθήκον, η εκμετάλλευση συνεργασία και η υποταγή επαγγελματισμός.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά. Είναι γιατί εκείνος που ανάβει τη φωτιά δεν είναι υποχρεωμένος να αναλάβει και τις συνέπειες των πράξεών του. Και γιατί εκείνος που καίγεται δεν έχει ποτέ το δικαίωμα να καθίσει στο τραπέζι.

Γιατί η αδικία δεν βρίσκεται μόνο στο γεγονός ότι κάποιοι καίγονται για να φάνε κάποιοι άλλοι. Βρίσκεται κυρίως στο ότι αυτό παρουσιάζεται ως φυσιολογική τάξη πραγμάτων.

Και κάπως έτσι, η φωτιά συνεχίζει να καίει, τα κάστανα αλλάζουν χέρια και το τραπέζι παραμένει στρωμένο για τους ίδιους.

Το πρόβλημα, τελικά, δεν είναι ποιος βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά. Είναι ποιος έχει το μονοπώλιο της όρεξης.