Το θέατρο του παραλόγου.

Η Ανατολική Μεσόγειος μοιάζει με ένα τεράστιο οικόπεδο υπό διανομή. Οι ιδιοκτήτες δεν έχουν συμφωνήσει στα σύνορα, οι μεσίτες είναι οι κυβερνήσεις, οι επενδυτές αναζητούν την επόμενη μεγάλη ευκαιρία και οι ναύαρχοι περιπολούν για να διασφαλίσουν ότι κανείς δεν θα αμφισβητήσει τη μοιρασιά. Στο κέντρο αυτού του σκηνικού βρίσκεται ένα καλώδιο. Ένα ηλεκτρικό καλώδιο που φιλοδοξεί να ενώσει την Κρήτη με την Κύπρο και έχει καταφέρει να προκαλέσει περισσότερη πολιτική και στρατιωτική ένταση απ' όση θα περίμενε κανείς από μια υποδομή που, θεωρητικά τουλάχιστον, προορίζεται να μεταφέρει ηλεκτρική ενέργεια.

Η επανεκκίνηση των εργασιών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector (GSI), έφερε ξανά στην επιφάνεια την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση. Η ελληνική NAVTEX για τις έρευνες και η τουρκική αντι-NAVTEX δημιούργησαν ένα ακόμη επεισόδιο έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Μια "τεχνική" εργασία βρέθηκε ξαφνικά στο επίκεντρο μιας διαμάχης για θαλάσσιες ζώνες, κυριαρχικά δικαιώματα και γεωπολιτική επιρροή.

Αξίζει, όμως, να θυμόμαστε ότι μια NAVTEX δεν χαράζει σύνορα ούτε δημιουργεί δικαιώματα. Είναι ναυτική προειδοποίηση προς τα πλοία, με την οποία ανακοινώνονται δραστηριότητες σε συγκεκριμένες θαλάσσιες περιοχές. Οι ανταγωνιστικές αναγγελίες της Ελλάδας και της Τουρκίας αποτελούν περισσότερο προβολή των εκατέρωθεν θέσεων παρά κάποια διαδικασία οριοθέτησης. Η πραγματική διαφορά βρίσκεται βαθύτερα, στον τρόπο με τον οποίο οι δύο χώρες αντιλαμβάνονται τα δικαιώματά τους στην περιοχή.

Εκεί συναντάμε την ΑΟΖ και την υφαλοκρηπίδα. Η πρώτη αφορά τα κυριαρχικά δικαιώματα ενός κράτους στην εκμετάλλευση των φυσικών πόρων μιας θαλάσσιας περιοχής, ενώ η δεύτερη αφορά τον βυθό και το υπέδαφος. Η Ελλάδα επικαλείται το Δίκαιο της Θάλασσας και την επήρεια των νησιών στη χάραξη των θαλάσσιων ζωνών. Η Τουρκία, που δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη σχετική Σύμβαση του ΟΗΕ, προβάλλει διαφορετικές ερμηνείες και διεκδικήσεις. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο, σύμφωνα με την ελληνική θέση, παραγνωρίζει την επήρεια των ελληνικών νησιών.

Οι γραμμές στους χάρτες, βέβαια, δεν είναι απλώς γραμμές. Κάτω από αυτές βρίσκονται κοιτάσματα φυσικού αερίου, θαλάσσιοι δρόμοι, εμπορικά περάσματα και υποδομές στρατηγικής σημασίας. Τα ενεργειακά αποθέματα του Ισραήλ, της Αιγύπτου και της Κύπρου έχουν μετατρέψει την Ανατολική Μεσόγειο σε περιοχή αυξημένου οικονομικού και γεωπολιτικού ενδιαφέροντος. Και όπου υπάρχει ενέργεια, υπάρχει και ανταγωνισμός για τον έλεγχο της παραγωγής, της μεταφοράς και της διανομής της.

Εδώ βρίσκεται ίσως το ουσιαστικότερο ζήτημα, που συχνά χάνεται πίσω από τις σημαίες και τις εθνικές διακηρύξεις. Η ενέργεια είναι δημόσιο αγαθό. Χωρίς αυτήν δεν λειτουργούν τα σπίτια, τα νοσοκομεία, οι μεταφορές, η βιομηχανία, η ίδια η κοινωνική και οικονομική ζωή. Κι όμως, ένα αγαθό τόσο θεμελιώδες για την επιβίωση και την ανάπτυξη των κοινωνιών έχει μετατραπεί σε ένα από τα μεγαλύτερα πεδία ιδιωτικής οικονομικής ισχύος.

Από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο μέχρι την ηλεκτρική ενέργεια, η παραγωγή, η εμπορία, η μεταφορά και οι υποδομές τους βρίσκονται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχο ιδιωτικών επιχειρηματικών συμφερόντων. Η ενέργεια δεν αντιμετωπίζεται πλέον πρωτίστως ως κοινωνική ανάγκη, αλλά ως εμπόρευμα, ως επενδυτική ευκαιρία και ως πηγή κερδοφορίας. Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο εξαρτάται η κοινωνία από την ενέργεια, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η οικονομική και πολιτική ισχύς εκείνων που ελέγχουν τις πηγές και τις διαδρομές της.

Και αυτό δεν αφορά μόνο τα κοιτάσματα. Αφορά τους αγωγούς που μεταφέρουν το φυσικό αέριο, τα δίκτυα που διανέμουν το ηλεκτρικό ρεύμα, τις διασυνδέσεις που ενώνουν διαφορετικές αγορές. Ακόμη και ένα καλώδιο στον βυθό μπορεί να αποκτήσει τεράστια στρατηγική σημασία, όταν από τη λειτουργία του εξαρτώνται η ενεργειακή ασφάλεια μιας χώρας, η πρόσβαση σε μια αγορά και τα οικονομικά συμφέροντα όσων διαχειρίζονται την υποδομή.

Ο GSI, άλλωστε, δεν είναι αγωγός φυσικού αερίου, αλλά ηλεκτρικό καλώδιο υψηλής τάσης. Στόχος του είναι να συνδέσει την Κρήτη με την Κύπρο και, μέσω του ελληνικού ηλεκτρικού συστήματος, να ανοίξει τον δρόμο για τη σύνδεση της Κύπρου με την ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η προβλεπόμενη επέκταση προς το Ισραήλ αποτελεί ένα ξεχωριστό μεν αλλά στρατηγικό σκέλος. Το έργο παρουσιάζεται ως σημαντικό βήμα για την ενεργειακή ασφάλεια και την άρση της ενεργειακής απομόνωσης της Κύπρου. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει ότι οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη. Το ερώτημα, όμως, είναι ποιος θα ελέγχει αυτή τη νέα υποδομή, ποιος θα καθορίζει τους όρους λειτουργίας της και ποιος θα καρπώνεται τα οικονομικά οφέλη.

Γιατί η διασύνδεση των ενεργειακών συστημάτων δεν σημαίνει κατ' ανάγκη και κοινωνικό έλεγχο της ενέργειας. Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι η ίδια αγορά αποκτά μεγαλύτερη έκταση και ότι οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτήν αποκτούν νέες δυνατότητες. Η ενέργεια ταξιδεύει ελεύθερα από τη μία χώρα στην άλλη, αλλά η πρόσβαση σε αυτήν εξακολουθεί να περνά μέσα από μηχανισμούς αγοράς, συμβάσεις και επιχειρηματικές αποφάσεις. Το αγαθό είναι δημόσιο ως προς την κοινωνική του σημασία, αλλά η διαχείρισή του γίνεται όλο και περισσότερο ιδιωτική υπόθεση.

Και κάπως έτσι το καλώδιο παύει να είναι απλώς ένα τεχνικό έργο. Γίνεται μέρος ενός ευρύτερου γεωπολιτικού σχεδιασμού. Οι ΗΠΑ επιδιώκουν να διατηρήσουν την επιρροή τους στην περιοχή και να ενισχύσουν τις συμμαχίες τους. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά εναλλακτικές ενεργειακές διαδρομές και μεγαλύτερη αυτονομία, χωρίς πάντοτε να αμφισβητεί το οικονομικό μοντέλο που δημιουργεί τις εξαρτήσεις της. Το Ισραήλ επιδιώκει να αξιοποιήσει τα ενεργειακά του αποθέματα και να ενισχύσει τη στρατηγική του παρουσία. Η Ελλάδα φιλοδοξεί να γίνει ενεργειακός κόμβος, η Κύπρος να ξεφύγει από την ενεργειακή της απομόνωση, ενώ η Τουρκία δεν σκοπεύει να παρακολουθεί από την εξέδρα τη διανομή της περιφερειακής ισχύος.

Όλοι έχουν τους λόγους τους. Και, όπως συμβαίνει συνήθως, όλοι τους παρουσιάζουν ως υπεράσπιση του δημόσιου ή εθνικού συμφέροντος. Μόνο που πίσω από τις μεγάλες διακηρύξεις βρίσκονται και πολύ συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα. Κανείς δεν θέλει να χάσει το τραπέζι. Απλώς ο καθένας διεκδικεί μεγαλύτερο κομμάτι από την πίτα, ενώ οι λαοί καλούνται να πληρώσουν τον λογαριασμό.

Όσο για το ΝΑΤΟ, έχει μπροστά του μια σχεδόν σουρεαλιστική αντίφαση. Δύο μέλη του, η Ελλάδα και η Τουρκία, είναι σύμμαχοι όταν κοιτούν προς τα έξω, αλλά ανταγωνιστές όταν κοιτούν ο ένας τον άλλον. Η Συμμαχία δεν φιλοδοξεί να λύσει τις ιστορικές και νομικές διαφορές τους. Εκείνο που την ενδιαφέρει πρωτίστως είναι να μη μετατραπεί η αντιπαράθεση δύο συμμάχων σε ένοπλη σύγκρουση που θα διαταράξει τη συνοχή της. Έτσι, κάθε φορά που η ένταση ανεβαίνει, επιστρατεύεται η γνωστή συνταγή της αυτοσυγκράτησης. Το ΝΑΤΟ μπορεί να μην έχει απάντηση για το ποιος έχει δίκιο, έχει όμως πάντοτε μια έκκληση να μη χαλάσει η οικογενειακή φωτογραφία. Άλλωστε, οι συμμαχίες δεν καταργούν τα εθνικά συμφέροντα. Απλώς προσπαθούν να τα κρατούν σε ανεκτά όρια, ώστε οι σύμμαχοι να μη χρειαστεί να αντιμετωπίσουν ο ένας τον άλλον ως ...εχθρό. Παρόλο που στο παρελθόν το είδαμε να γίνεται...

Και κάπως έτσι αρχίζει το θέατρο του παραλόγου. 

Όλοι μιλούν για ειρήνη, αλλά όλοι εξοπλίζονται. Όλοι επικαλούνται το διεθνές δίκαιο, αλλά ο καθένας το ερμηνεύει όπως τον βολεύει. Όλοι διακηρύσσουν ότι προστατεύουν την ενεργειακή ασφάλεια, αλλά ελάχιστοι συζητούν ποιος ελέγχει πραγματικά την ενέργεια και προς όφελος ποιου λειτουργεί το σύστημα. Η ενέργεια παρουσιάζεται ως υπόθεση εθνικής επιβίωσης, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζεται ως πεδίο ιδιωτικής κερδοφορίας. Και οι κυβερνήσεις, που μιλούν στο όνομα των λαών τους, διαπραγματεύονται συχνά με όρους που καθορίζονται από επενδυτές, αγορές και στρατηγικές συμμαχίες.

Η είσοδος της γαλλικής Meridiam με ποσοστό 66% στην εταιρεία του έργου, με τον ΑΔΜΗΕ να διατηρεί το 34%, φέρνει αυτή την αντίφαση ακόμη πιο κοντά στην πραγματικότητα του ίδιου του καλωδίου. Μια υποδομή στρατηγικής σημασίας, που συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια δύο χωρών, περνά κατά πλειοψηφία στον έλεγχο ιδιωτικού επενδυτικού φορέα. Το ζήτημα δεν είναι αν οι ιδιωτικές επενδύσεις μπορούν να συμβάλουν στην κατασκευή μεγάλων έργων. Είναι ποιος αποφασίζει για τη λειτουργία τους, ποιος εγγυάται ότι υπηρετούν το κοινωνικό συμφέρον και ποιος αναλαμβάνει το κόστος όταν οι οικονομικοί υπολογισμοί αποδεικνύονται λανθασμένοι. Στον σύγχρονο καπιταλισμό, οι επενδύσεις είναι ιδιωτικές, οι υποδομές χαρακτηρίζονται εθνικής σημασίας και οι κίνδυνοι έχουν συχνά την τάση να κοινωνικοποιούνται. Τα κέρδη αναζητούν ιδιοκτήτη, αλλά οι ζημιές βρίσκουν πάντα έναν τρόπο να γίνουν υπόθεση όλων μας.

Και ενώ οι οικονομικοί και γεωπολιτικοί σχεδιασμοί προχωρούν, η θάλασσα εξακολουθεί να παραμένει πεδίο στρατιωτικής αντιπαράθεσης. Το 2024, η παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων στην περιοχή είχε οδηγήσει στη διακοπή των ερευνών. Οι σημερινές εντάσεις υπενθυμίζουν ότι ο κίνδυνος ενός θερμού επεισοδίου δεν είναι ανύπαρκτος. Δεν σημαίνει ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Σημαίνει, όμως, ότι μια λανθασμένη εκτίμηση, μια επίδειξη ισχύος ή ένας πολιτικός υπολογισμός μπορεί να μετατρέψει μια διαφωνία σε κρίση με απρόβλεπτες συνέπειες.

Τότε, βέβαια, οι επενδυτές θα συνεχίσουν να υπολογίζουν αποδόσεις, οι κυβερνήσεις θα κάνουν δηλώσεις και οι στρατηγοί θα καταρτίζουν σχέδια. Εκείνοι που θα βρεθούν στο μέτωπο, όμως, δεν θα είναι οι μέτοχοι, οι διευθυντές των εταιρειών ή οι άνθρωποι που αποφασίζουν για τις γεωπολιτικές ισορροπίες. Θα είναι απλοί άνθρωποι, που δεν έχουν κανέναν λόγο να σκοτωθούν για να προστατεύσουν μια επένδυση, ένα ενεργειακό σχέδιο ή έναν χάρτη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να παραιτηθεί από τα δικαιώματά της ή να εγκαταλείψει την υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου. Σημαίνει ότι η υπεράσπιση των δικαιωμάτων δεν πρέπει να μετατρέπεται σε λατρεία των εξοπλισμών και ότι η διπλωματία δεν είναι δειλία. Η ειρήνη δεν είναι μειοδοσία. Είναι η δυνατότητα να υπερασπίζεσαι τα συμφέροντά σου χωρίς να μετατρέπεις τους ανθρώπους σε αναλώσιμα υλικά εθνικών και οικονομικών σχεδιασμών.

Οι λαοί της Ελλάδας, της Τουρκίας και της Κύπρου δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν μεταξύ τους. Έχουν κοινές ανάγκες, κοινές αγωνίες και προβλήματα που δεν αναγνωρίζουν σύνορα. Η ακρίβεια της ενέργειας, η φτώχεια, η ανασφάλεια και η κοινωνική ανισότητα είναι πολύ πιο κοντά στην καθημερινότητά τους από τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες των κυβερνήσεων. Κι ίσως εκεί βρίσκεται η μεγαλύτερη αντίφαση: άνθρωποι που χρειάζονται το ίδιο αγαθό για να ζήσουν, καλούνται να ανταγωνιστούν μεταξύ τους για τον έλεγχο των πηγών και των δρόμων του.

Ας ποντιστούν, λοιπόν, τα καλώδια. Ας κυκλοφορήσει η ενέργεια, ας συνεργαστούν οι κοινωνίες και ας βρεθούν λύσεις με βάση το διεθνές δίκαιο. Αλλά ας μη χρειαστεί να ποντιστούν μαζί τους και οι ζωές ανθρώπων. Και, κυρίως, ας μην ξεχνάμε ότι η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα ακόμη εμπόρευμα. Είναι κοινωνικό αγαθό και ως τέτοιο θα έπρεπε να υπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων, όχι να καθορίζει τη ζωή τους ανάλογα με τις απαιτήσεις της αγοράς.

Γιατί οι πατρίδες δεν κινδυνεύουν μόνο όταν χάνουν εδάφη. Κινδυνεύουν και όταν οι άνθρωποί τους μαθαίνουν να σκοτώνουν ο ένας τον άλλον για να προστατεύσουν συμφέροντα που δεν τους ανήκουν. Και η ενέργεια, που θα έπρεπε να φωτίζει τα σπίτια και να κινεί τις κοινωνίες, δεν μπορεί να γίνεται άλλοθι για να σκοτεινιάζει το μέλλον τους.

Κι αν τελικά αυτό είναι το θέατρο του παραλόγου, τότε οι ρόλοι έχουν ήδη μοιραστεί: οι πολιτικοί γράφουν τα σενάρια, οι στρατηγοί σκηνοθετούν τις συγκρούσεις, οι επενδυτές υπολογίζουν τα κέρδη και οι λαοί καλούνται να παίξουν τον ρόλο των θυμάτων. Μόνο που στον πόλεμο δεν υπάρχει αυλαία για να πέσει και να επιστρέψουν όλοι στα σπίτια τους. Υπάρχουν σπίτια που δεν θα ξανανοίξουν, παιδιά που δεν θα μεγαλώσουν, άνθρωποι που θα γίνουν αριθμοί σε ανακοινώσεις απωλειών. Κι εκείνοι που χειροκροτούν από τα θεωρεία της εξουσίας και του χρήματος δεν θα χρειαστεί να αντικρίσουν ποτέ τη σκηνή από κοντά. Αρκετά με αυτό το θέατρο, λοιπόν. Δεν χρειαζόμαστε άλλους ήρωες, άλλα μνημεία και άλλες επετείους πολέμων. Χρειαζόμαστε ανθρώπους ζωντανούς, κοινωνίες ελεύθερες και μια ενέργεια που θα φωτίζει τη ζωή, όχι τις φλόγες ενός ακόμη πολέμου. Γιατί η μόνη παράσταση που αξίζει να συνεχιστεί είναι η ίδια η ζωή.