Υπάρχει μια παράξενη μαθηματική σχέση ανάμεσα σε εκείνα τα ψάρια που βρίσκονται έξω από το νερό και σε εκείνα που καταλήγουν στο τραπέζι μας. Αν το δούμε στατιστικά, πρόκειται συχνά για τα ίδια ψάρια, απλώς σε διαφορετικό στάδιο της διαδρομής τους. Η διαφορά βρίσκεται στην οπτική γωνία του παρατηρητή. Για το ψάρι, η έξοδος από το νερό είναι το τέλος του κόσμου του. Για τον άνθρωπο, μπορεί να είναι η αρχή ενός εξαιρετικού γεύματος.
Κάπως έτσι λειτουργεί και η ανθρώπινη κοινωνία. Η πραγματικότητα δεν έχει πάντα μία ανάγνωση. Εκεί όπου κάποιος βλέπει μια καταστροφή, κάποιος άλλος διακρίνει μια ευκαιρία. Εκεί όπου ένας χάνει την εργασία του, ένας άλλος μειώνει το κόστος παραγωγής. Εκεί όπου μια κοινότητα χάνει το φυσικό της περιβάλλον, κάποιος υπολογίζει την απόδοση μιας επένδυσης. Και εκεί όπου ένας λαός μετράει νεκρούς, κάποιοι άλλοι μετρούν κέρδη, γεωπολιτικά πλεονεκτήματα και μερίδια αγοράς.
Δεν είναι απαραίτητα η πραγματικότητα που αλλάζει. Είναι η θέση από την οποία την κοιτάζουμε και, κυρίως, το συμφέρον που καθορίζει την ερμηνεία της.
Οι στατιστικές έχουν άλλωστε μια αξιοθαύμαστη ικανότητα να εξομαλύνουν τις αντιθέσεις. Μπορούν να μετατρέψουν την ανεργία σε ποσοστό, τη φτώχεια σε δείκτη, την περιβαλλοντική καταστροφή σε οικονομικό κόστος και τον ανθρώπινο πόνο σε αριθμητικό δεδομένο. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός, τόσο ευκολότερα χάνεται ο άνθρωπος πίσω από αυτόν. Η απόσταση ανάμεσα στον αριθμό και στην πραγματική ζωή γίνεται ένα εξαιρετικά βολικό καταφύγιο για όσους δεν επιθυμούν να αναλάβουν ευθύνη.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι τα ψάρια τρώγονται. Είναι ότι έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε αυτονόητο πως κάθε ζωντανό ον, κάθε φυσικός πόρος και κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα οφείλει να αξιολογείται με βάση τη χρησιμότητά του για εμάς. Η φύση αποκτά αξία όταν μπορεί να αξιοποιηθεί, η εργασία όταν μπορεί να αποδώσει, ο άνθρωπος όταν μπορεί να παράγει. Και όταν κάτι ή κάποιος παύει να είναι χρήσιμος, μετακινείται εύκολα από τη στήλη των ωφελειών στη στήλη των απωλειών.
Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της στατιστικής: δεν μας λέει πάντοτε ποιος υποφέρει, αλλά μπορεί να μας αποκαλύψει ποιος ωφελείται από την οδύνη του άλλου.
Και υπάρχει μια ακόμη λεπτομέρεια που συνήθως παραλείπεται από τους υπολογισμούς. Τα ψάρια δεν συμμετέχουν στη σύνταξη των στατιστικών. Δεν ερωτώνται για τις προτιμήσεις τους, δεν αξιολογούν την ποιότητα της αγοράς και ασφαλώς δεν έχουν δικαίωμα ψήφου στο τραπέζι όπου αποφασίζεται η τύχη τους.
Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να αλλάξουμε λίγο τη θέση μας ως παρατηρητές. Να κοιτάξουμε όχι μόνο το γεμάτο τραπέζι, αλλά και το άδειο νερό. Να αναρωτηθούμε ποιος πληρώνει το τίμημα για την αφθονία κάποιου άλλου.
Γιατί οι αριθμοί μπορεί να βγαίνουν σωστοί, οι ισολογισμοί να ισοσκελίζονται και οι δείκτες να ευημερούν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ευημερεί και η ζωή.
Και αν κάποτε αποφασίσουμε να μετρήσουμε την πρόοδο όχι από το πόσα ψάρια φτάνουν στο τραπέζι μας, αλλά από το πόσα εξακολουθούν να κολυμπούν ελεύθερα, ίσως ανακαλύψουμε ότι η μεγαλύτερη επιτυχία ενός πολιτισμού δεν είναι να έχει γεμάτο το πιάτο του, αλλά να μη χρειάζεται να αδειάζει τον κόσμο για να το γεμίσει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου