Το 1978, η Αμερικανίδα συγγραφέας και ποιήτρια Susan Griffin δημοσίευσε το "Woman and Nature: The Roaring Inside Her", ένα έργο που ξεπερνά τα όρια της σύγχρονης φεμινιστικής λογοτεχνίας και ανοίγει μια βαθύτερη συζήτηση για τη σχέση εξουσίας ανάμεσα στον άνθρωπο, τη γυναίκα και τον φυσικό κόσμο. Δεν πρόκειται απλώς για μια αναφορά στην καταπίεση των γυναικών ή στην καταστροφή του περιβάλλοντος. Πρόκειται για την ανατομία μιας κοινής αντίληψης: της πεποίθησης ότι ό,τι θεωρείται διαφορετικό, κατώτερο ή ανεξέλεγκτο πρέπει να υποταχθεί.
Στον πυρήνα του βιβλίου βρίσκεται μια ιστορική αντίφαση του δυτικού πολιτισμού. Ο άνθρωπος αυτοανακηρύχθηκε κυρίαρχος της φύσης, ενώ ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης κοινωνίας οργανώθηκε πάνω στην κυριαρχία του άνδρα πάνω στη γυναίκα. Η φύση ταυτίστηκε με την ύλη, το ένστικτο, το σώμα και τη γονιμότητα. Η γυναίκα συνδέθηκε με τους ίδιους συμβολισμούς. Απέναντί τους τοποθετήθηκαν ο πολιτισμός, η λογική, το πνεύμα και η εξουσία, ιδιότητες που ιστορικά αποδόθηκαν στον άνδρα.
Έτσι δημιουργήθηκε μια ιεραρχία που δεν περιορίστηκε στις ιδέες. Πέρασε στους θεσμούς, στη θρησκεία, στην επιστήμη, στην οικονομία και στην καθημερινή ζωή. Το γυναικείο σώμα έγινε αντικείμενο κοινωνικού ελέγχου, όπως ακριβώς η γη έγινε αντικείμενο ιδιοκτησίας, εξόρυξης και παραγωγικής εκμετάλλευσης.
Η ίδια λογική που θέλει να ελέγχει τη γυναίκα θέλει να δαμάζει και τη φύση.
Αυτή είναι μία από τις σημαντικότερες συμβολές της οικοφεμινιστικής σκέψης. Η καταπίεση δεν εμφανίζεται ως δύο ανεξάρτητα φαινόμενα, αλλά ως εκφράσεις ενός συστήματος που αντιλαμβάνεται τη ζωή μέσα από σχέσεις κυριαρχίας. Η γη πρέπει να αποδώσει, το δάσος πρέπει να παράγει, το ποτάμι πρέπει να εξυπηρετήσει, το ζώο πρέπει να χρησιμεύσει. Αντίστοιχα, η γυναίκα καλείται να υπηρετήσει προκαθορισμένους κοινωνικούς ρόλους, να προσαρμόσει το σώμα της και να περιορίσει την αυτονομία της.
Εδώ ακριβώς συναντάμε την κριτική του ανθρωποκεντρισμού. Ο ανθρωποκεντρισμός δεν είναι απλώς η αντίληψη ότι ο άνθρωπος βρίσκεται στο κέντρο του κόσμου. Είναι η πεποίθηση ότι ο υπόλοιπος ζωντανός κόσμος υπάρχει πρωτίστως για να εξυπηρετεί τις δικές του ανάγκες. Ένα δάσος αποκτά αξία όταν μπορεί να αποδώσει ξυλεία, ένα βουνό όταν μπορεί να φιλοξενήσει εξορύξεις ή ενεργειακές εγκαταστάσεις, ένα ποτάμι όταν μπορεί να μετατραπεί σε υδροηλεκτρική ενέργεια. Η αξία της ζωής μετριέται με οικονομικούς όρους και η ύπαρξη ενός οικοσυστήματος δικαιολογείται από τη χρησιμότητά του για τον άνθρωπο.
Όμως η φύση δεν είναι αποθήκη πρώτων υλών. Δεν είναι ένα απέραντο εργοτάξιο που περιμένει την ανθρώπινη παρέμβαση. Είναι ένα σύνθετο δίκτυο ζωής, στο οποίο ο άνθρωπος αποτελεί μέρος και όχι ιδιοκτήτη.
Η οικοφεμινιστική προσέγγιση επιχειρεί να αποκαταστήσει αυτή τη χαμένη σχέση. Δεν ζητά να εξιδανικεύσουμε τη γυναίκα ως εκ φύσεως πιο κοντά στη φύση, ούτε να αντικαταστήσουμε την ανδρική κυριαρχία με μια άλλη ιεραρχία. Αναδεικνύει τους ιστορικούς μηχανισμούς που συνέδεσαν την υποτίμηση του θηλυκού με την υποτίμηση του φυσικού κόσμου. Και επιμένει ότι η απελευθέρωση δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην αναπαραγωγή των ίδιων σχέσεων εξουσίας.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία και για την κριτική του σύγχρονου οικονομικού συστήματος. Η αδιάκοπη ανάπτυξη, η εμπορευματοποίηση των φυσικών αγαθών και η μετατροπή κάθε διαθέσιμου χώρου σε πεδίο κερδοφορίας δεν αποτελούν απλώς περιβαλλοντικά προβλήματα. Αντανακλούν μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον κόσμο: ότι όλα έχουν τιμή, όλα μπορούν να ιδιοποιηθούν και τίποτα δεν δικαιούται να υπάρχει έξω από τη λογική της παραγωγής και της κατανάλωσης.
Το δάσος παύει να είναι οικοσύστημα και γίνεται επενδυτικό πεδίο. Το βουνό παύει να είναι τόπος ζωής και γίνεται ενεργειακό απόθεμα. Η θάλασσα παύει να είναι ένας ζωντανός κόσμος και γίνεται τουριστικό προϊόν. Ακόμη και η ανθρώπινη εργασία και το ανθρώπινο σώμα αντιμετωπίζονται με την ίδια εργαλειακή λογική.
Η Griffin, με την ιδιαίτερη ποιητική και αποσπασματική γραφή της, δεν επιχειρεί να δώσει ένα συμβατικό πολιτικό πρόγραμμα. Συνθέτει μια πολυφωνία ιστορικών μαρτυριών, επιστημονικών αντιλήψεων και βιωμάτων, αποκαλύπτοντας πώς η γλώσσα της εξουσίας διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Και κυρίως, πώς αυτή η γλώσσα έκανε να φαίνεται φυσιολογική η κυριαρχία πάνω σε ό,τι δεν μπορούσε να υπερασπιστεί τον εαυτό του με τους όρους της εξουσίας.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα που αφήνει το βιβλίο να μην αφορά μόνο τη θέση της γυναίκας ή την προστασία του περιβάλλοντος. Αφορά τον ίδιο τον πολιτισμό που οικοδομήσαμε. Έναν πολιτισμό που συχνά συγχέει τη δύναμη με την κυριαρχία, τη γνώση με τον έλεγχο και την πρόοδο με την απεριόριστη δυνατότητα εκμετάλλευσης.
Γιατί η πραγματική αλλαγή δεν βρίσκεται στο να μάθουμε να εκμεταλλευόμαστε τη φύση με πιο ήπιους τρόπους ή να διαχειριζόμαστε αποτελεσματικότερα τους ανθρώπους. Βρίσκεται στην αμφισβήτηση της ίδιας της ιδέας ότι έχουμε δικαίωμα να κυριαρχούμε πάνω τους.
Η γυναίκα δεν είναι φύση για να την κατακτήσουμε. Η φύση δεν είναι γυναίκα για να την υποτάξουμε. Και οι δύο είναι ζωή, που δεν χρειάζεται την άδεια της εξουσίας για να υπάρχει.
Ίσως αυτό να είναι και το βαθύτερο νόημα του βρυχηθμού που ακούγεται στον τίτλο της Griffin. Μια φωνή που για αιώνες αντιμετωπίστηκε ως θόρυβος, ένστικτο ή απειλή, αλλά εξακολουθεί να επιμένει κάτω από την επιφάνεια ενός κόσμου που θέλει τα πάντα σιωπηλά, προβλέψιμα και ελεγχόμενα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου