Το εικονικό φάρμακο είναι ίσως το πιο παράξενο σκεύασμα της ιατρικής. Δεν χρειάζεται πάντοτε να περιέχει μια δραστική ουσία για να προκαλέσει πραγματικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον πόνο, την κόπωση ή την ασθένεια. Μπορεί να είναι ένα χάπι χωρίς φαρμακολογική δράση, μια ένεση με αδρανές διάλυμα, ένα ψεύτικο χειρουργείο στο πλαίσιο μιας ερευνητικής μελέτης. Κι όμως, η προσδοκία της θεραπείας μπορεί να κινητοποιήσει υπαρκτούς μηχανισμούς στον εγκέφαλο και στο σώμα.
Το ονομάσαμε placebo, από τη λατινική λέξη που σημαίνει «θα ευχαριστήσω». Σαν να παραδέχεται η ίδια η γλώσσα πως, πριν ακόμη θεραπεύσουμε την ασθένεια, έχουμε ανάγκη να καθησυχάσουμε εκείνον που υποφέρει. Ο ασθενής παίρνει ένα χάπι και περιμένει. Ο γιατρός του εξηγεί πως θα βοηθήσει. Το λευκό χάπι γίνεται φορέας μιας υπόσχεσης και η υπόσχεση, χωρίς να είναι μαγική, μπορεί να αποκτήσει βιολογική υπόσταση.
Δεν πρόκειται για φαντασία ούτε για απόδειξη ότι οι ασθένειες βρίσκονται «στο μυαλό μας». Η προσδοκία, η προηγούμενη εμπειρία, η εμπιστοσύνη στον γιατρό και το περιβάλλον της θεραπείας μπορούν να επηρεάσουν πραγματικά συμπτώματα, ιδιαίτερα τον πόνο. Ο εγκέφαλος δεν είναι ένας παθητικός θεατής των σωματικών αισθήσεων· συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωσή τους. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ένα εικονικό χάπι εξαφανίζει έναν όγκο, αποκαθιστά μια κατεστραμμένη νευρική οδό ή θεραπεύει μια λοίμωξη.
Το placebo αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ο άνθρωπος δεν καταπίνει μόνο τη χημική ουσία. Καταπίνει και την προσδοκία του. Η ίδια θεραπευτική πράξη αποκτά διαφορετικό νόημα ανάλογα με το ποιος τη χορηγεί, πώς την εξηγεί και πόση εμπιστοσύνη γεννά. Ένα φάρμακο μπορεί να έχει αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα, αλλά ο τρόπος με τον οποίο προσφέρεται επηρεάζει την εμπειρία του ασθενούς. Η επιστήμη δεν ακυρώνεται από αυτή τη διαπίστωση· γίνεται πιο σύνθετη.
Και εδώ αρχίζει το ενδιαφέρον, αλλά και το επικίνδυνο παιχνίδι. Αν η προσδοκία μπορεί να ανακουφίσει, μπορεί και η απαισιοδοξία να επιβαρύνει. Αν η εμπιστοσύνη ενισχύει τη θεραπευτική εμπειρία, η αδιαφορία, ο φόβος και η απειλή μπορούν να τη δυσκολέψουν. Η ιατρική επικοινωνία δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο της θεραπείας. Είναι μέρος της σχέσης μέσα στην οποία ο ασθενής αντιμετωπίζει την ασθένειά του.
Το εικονικό φάρμακο, ωστόσο, δεν είναι άλλοθι για μια ιατρική χωρίς φάρμακα, ούτε δικαιολογία για να φορτώνουμε στον ασθενή την ευθύνη επειδή δεν έγινε καλά. Δεν είναι η δύναμη της σκέψης που νικά τα πάντα. Είναι η υπενθύμιση ότι η βιολογία του ανθρώπου δεν εξαντλείται στη χημεία ενός δισκίου.
Ίσως, τελικά, το μεγαλύτερο placebo να μην είναι εκείνο που βρίσκεται μέσα στη συσκευασία, αλλά εκείνο που βρίσκεται έξω από αυτήν: η πεποίθηση ότι ο γιατρός έχει πάντα την απάντηση, ότι η τεχνολογία μπορεί να διορθώσει τα πάντα, ότι κάθε πόνος οφείλει να εξαφανιστεί και κάθε ασθένεια να υπακούσει.
Η διαφορά είναι πως το χάπι χωρίς δραστική ουσία μπορεί να ανακουφίσει πραγματικά, ενώ η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας μπορεί να βλάψει πραγματικά.
Γιατί η προσδοκία μπορεί να γίνει μέρος της θεραπείας. Η αλήθεια, όμως, πρέπει να παραμένει το δραστικό συστατικό της ιατρικής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου