Θέλει Αρετή και Τόλμη η Ζωή.

 

«Θέλει Αρετήν και Τόλμην η Ελευθερία».

Ο στίχος του Ανδρέα Κάλβου δεν μιλά μόνο για την ελευθερία ενός λαού. Μιλά, βαθύτερα, για την ίδια την προϋπόθεση της ελευθερίας: τίποτε αληθινά πολύτιμο δεν χαρίζεται σε εκείνον που φοβάται να το διεκδικήσει.

Και ίσως γι’ αυτό ο στίχος μπορεί να διαβαστεί σήμερα πέρα από την ιστορική του στιγμή. Να μετακινηθεί από το πεδίο της Επανάστασης στο πεδίο της ανθρώπινης ζωής.

Θέλει αρετή και τόλμη η ζωή.

Αρετή, όχι με την έννοια της ηθικολογίας. Ο Κάλβος δεν μιλά για την υπάκουη καλοσύνη εκείνου που προσαρμόζεται σε ό,τι του επιβάλλουν. Μιλά για την εσωτερική δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να παραμένει ελεύθερος απέναντι στον φόβο, στην εξουσία, στη συνήθεια.

Και θέλει τόλμη. Γιατί η ελευθερία χωρίς τόλμη παραμένει μια ωραία ιδέα. Όπως και η ζωή χωρίς τόλμη γίνεται σιγά-σιγά μια άσκηση προσαρμογής.

Ο άνθρωπος συχνά δεν φυλακίζεται πίσω από κάγκελα. Φυλακίζεται μέσα σε βεβαιότητες. Στο «έτσι είναι τα πράγματα», στο «τι θα πει ο κόσμος», στο «δεν γίνεται αλλιώς». Κάθε εποχή έχει τις δικές της φυλακές· μερικές μάλιστα δεν χρειάζονται ούτε δεσμοφύλακες. Τις φυλάμε μόνοι μας.

Ο Κάλβος έγραψε για την ελευθερία σε μια εποχή όπου αυτή είχε το κόστος της ζωής. Σήμερα το κόστος είναι συχνά διαφορετικό. Είναι η ρήξη, η μοναξιά, η αβεβαιότητα, η απώλεια μιας βολικής θέσης. Κι όμως, η ουσία παραμένει ίδια: όποιος δεν είναι διατεθειμένος να διακινδυνεύσει κάτι, δύσκολα μπορεί να κατακτήσει κάτι πραγματικά δικό του.

Η αρετή χωρίς τόλμη μπορεί να γίνει αδυναμία. Η τόλμη χωρίς αρετή μπορεί να γίνει θράσος. Η πρώτη χρειάζεται τη δεύτερη για να γίνει πράξη και η δεύτερη την πρώτη για να μην καταντήσει αυθαιρεσία.

Αυτό είναι ίσως το μεγάλο μάθημα του Κάλβου: η ελευθερία δεν είναι κατάσταση· είναι αγώνας. Δεν είναι δώρο· είναι ευθύνη. Δεν κατοικεί στις διακηρύξεις, αλλά στις αποφάσεις.

Και η ζωή, τελικά, δεν ζητά από τον άνθρωπο να είναι ατρόμητος. Ζητά κάτι δυσκολότερο: να φοβάται και παρ’ όλα αυτά να προχωρά.

Γιατί η ελευθερία μπορεί να γράφτηκε κάποτε με κεφαλαίο Ε.

Αλλά κάθε άνθρωπος, κάθε μέρα, καλείται να τη γράψει με τα δικά του χέρια.