Ο άνθρωπος είναι ένα παράξενο μηχάνημα. Από τη μέση και πάνω προσπαθεί να καταλάβει το σύμπαν, από τη μέση και κάτω προσπαθεί να βρει μια βολική καρέκλα. Ανάμεσα στα δύο βρίσκεται η κοιλιά, αυτός ο αδικημένος διπλωμάτης που καλείται καθημερινά να συμφιλιώσει τη φιλοσοφία με το παστίτσιο, τον Πλάτωνα με το σουβλάκι, την αιωνιότητα με την ανάγκη για τουαλέτα. Κι όμως, επιμένουμε να χωρίζουμε τον άνθρωπο στα δύο, λες και το σώμα είναι ένας αμαρτωλός υπηρέτης που κουβαλάει το πνεύμα στην πλάτη του, μέχρι να του επιτραπεί να πεθάνει και να απελευθερωθεί η ψυχή. Χιλιετίες ολόκληρες χρειάστηκε ο πολιτισμός για να μας πείσει ότι το να σκέφτεσαι είναι ανώτερο από το να αισθάνεσαι, ότι η εγκράτεια είναι αρετή και η απόλαυση ύποπτη, ότι το σώμα πρέπει να πειθαρχεί και το πνεύμα να δίνει διαταγές.
Το αποτέλεσμα; Άνθρωποι με σώματα που ζητούν διακοπές και μυαλά που δεν παίρνουν ποτέ άδεια.
Ο σύγχρονος άνθρωπος ξυπνάει το πρωί, κοιτάζει το κινητό του και πριν ακόμη καταλάβει αν έχει ξυπνήσει ο ίδιος, γνωρίζει ήδη τι συμβαίνει στην άλλη άκρη του πλανήτη. Διαβάζει για πολέμους, οικονομικές κρίσεις, πολιτικές ανοησίες, χρηματιστηριακούς δείκτες και διατροφικές συμβουλές. Μαθαίνει πόσα βήματα πρέπει να κάνει, πόσες θερμίδες πρέπει να καταναλώνει, πόσες ώρες πρέπει να κοιμάται και πόσο νερό πρέπει να πίνει.
Μέχρι το μεσημέρι έχει μετατρέψει το σώμα του σε εργοτάξιο βελτιώσεων και το πνεύμα του σε επιτροπή αξιολόγησης.
Δεν ζει. Αυτοβελτιώνεται.
Τρέχει για να αποκτήσει αντοχή, κάνει γιόγκα για να αποκτήσει ηρεμία, διαβάζει βιβλία αυτογνωσίας για να ανακαλύψει τον εαυτό του και πληρώνει εφαρμογές που του υπενθυμίζουν πότε πρέπει να αναπνεύσει. Αν συνεχίσει έτσι, σε λίγο θα χρειάζεται πιστοποιητικό για να γελάσει αυθόρμητα και άδεια από τον προσωπικό του προπονητή για να ερωτευτεί.
Κάπου εδώ η ισορροπία σώματος και πνεύματος αρχίζει να μοιάζει με κακόγουστο ανέκδοτο. Γιατί δεν είναι ισορροπία να μετατρέπεις κάθε λειτουργία της ζωής σε άσκηση αυτοελέγχου. Είναι απλώς ένας πιο εκλεπτυσμένος τρόπος να είσαι σκλάβος του εαυτού σου.
Το σώμα, βέβαια, έχει τη δική του πολιτική άποψη. Δεν ενδιαφέρεται για τις κοινωνικές συμβάσεις, τις ηθικολογίες και τις μεγάλες διακηρύξεις μας. Πεινάει όταν πεινάει, νυστάζει όταν νυστάζει, επιθυμεί εκεί που η λογική έχει ήδη αναρτήσει απαγορευτική πινακίδα. Έχει την κακή συνήθεια να θυμάται όσα το μυαλό προσπαθεί να ξεχάσει και να επιθυμεί όσα η κοινωνία θεωρεί περιττά.
Το σώμα είναι ο αναρχικός της ανθρώπινης ύπαρξης. Δεν υπακούει πάντοτε στην κυβέρνηση του εγκεφάλου.
Και ευτυχώς.
Φαντάσου έναν κόσμο όπου κάθε επιθυμία θα περνούσε πρώτα από μια κοινοβουλευτική επιτροπή λογικής. Θα ζητούσες ένα φιλί και θα έπρεπε να καταθέσεις οικονομοτεχνική μελέτη. Θα ήθελες να ταξιδέψεις και θα έπρεπε να αποδείξεις ότι το ταξίδι συμβάλλει στην προσωπική σου ανάπτυξη. Θα έτρωγες ένα κομμάτι σοκολάτα και θα ακολουθούσε εσωτερική εξεταστική για την αποτυχία της εγκράτειάς σου.
Η ζωή θα είχε οργανωθεί τέλεια. Θα είχε μόνο ένα μικρό μειονέκτημα: κανείς δεν θα είχε διάθεση να τη ζήσει.
Από την άλλη, το πνεύμα δεν είναι διακοσμητικό εξάρτημα του σώματος. Δεν αρκεί να έχεις γερά πόδια, καθαρό αίμα και πνεύμονες που λειτουργούν σαν καλοκουρδισμένα φυσερά, αν το μυαλό σου έχει βυθιστεί στη μιζέρια, στον φόβο και στην αδιαφορία. Μπορείς να τρέχεις μαραθωνίους και να παραμένεις πνευματικά ακίνητος. Να έχεις κοιλιακούς από γρανίτη και σκέψεις από πολτό. Να ανεβαίνεις βουνά και να μην έχεις το θάρρος να κατέβεις από το βάθρο των βεβαιοτήτων σου.
Η ισορροπία, λοιπόν, δεν βρίσκεται στην ισομερή κατανομή του χρόνου ανάμεσα στο γυμναστήριο και τη βιβλιοθήκη. Δεν είναι ένα λογιστικό φύλλο όπου καταχωρίζεις τριάντα λεπτά σωματικής άσκησης και είκοσι σελίδες φιλοσοφίας, ώστε στο τέλος της ημέρας να βγαίνει ισοσκελισμένος ο απολογισμός της ύπαρξης.
Βρίσκεται αλλού.
Στο περπάτημα χωρίς την υποχρέωση να μετρήσεις βήματα. Στο φαγητό που απολαμβάνεις χωρίς να το αντιμετωπίζεις σαν ηθικό παράπτωμα. Στο βιβλίο που διαβάζεις επειδή σε αναστατώνει και όχι επειδή θα σε κάνει αποτελεσματικότερο. Στον έρωτα που δεν χρειάζεται να αποδείξει τη χρησιμότητά του. Στην κουβέντα που δεν αποβλέπει σε κάποιο επαγγελματικό όφελος. Στην ικανότητα να κάθεσαι απέναντι από έναν άνθρωπο και να τον ακούς χωρίς να ψάχνεις την κατάλληλη στιγμή για να μιλήσεις εσύ.
Και, κυρίως, στην ελευθερία να μην είσαι κάθε μέρα μια καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου.
Μερικές ημέρες αρκεί να είσαι ο εαυτός σου, χωρίς αναβάθμιση λογισμικού.
Ίσως, άλλωστε, το μεγαλύτερο λάθος μας είναι ότι αναζητούμε την ισορροπία σαν να πρόκειται για μια μόνιμη κατάσταση. Σαν να υπάρχει κάπου ένα ιδανικό σημείο, μια εσωτερική Ελβετία, όπου οι επιθυμίες δεν συγκρούονται, οι ανάγκες δεν αντιφάσκουν και το σώμα με το πνεύμα ζουν αγαπημένα, πληρώνοντας εγκαίρως τους λογαριασμούς τους.
Μόνο που ο άνθρωπος δεν είναι εκκρεμές που κάποτε σταματά. Είναι κίνηση, αντίφαση, μεταβολή. Άλλοτε χρειάζεται σιωπή και άλλοτε μουσική στη διαπασών. Άλλοτε θέλει να μείνει μόνος και άλλοτε να χαθεί μέσα σε ένα πλήθος. Μπορεί το πρωί να αναζητά τον Σωκράτη και το βράδυ να προτιμά μια παρέα που γελάει με τα πιο ανόητα αστεία. Δεν υπάρχει αναγκαστικά αντίφαση ανάμεσα στα δύο. Υπάρχει απλώς η πολυπλοκότητα ενός ζωντανού οργανισμού.
Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανίσουμε τις αντιφάσεις μας. Είναι να μην αφήσουμε καμία από αυτές να γίνει φυλακή.
Γιατί το σώμα χωρίς πνεύμα μπορεί να καταντήσει μηχανή απολαύσεων, αλλά και το πνεύμα χωρίς σώμα κινδυνεύει να γίνει μουσείο ιδεών, με τις σκέψεις τακτοποιημένες σε προθήκες και τη ζωή απαγορευμένη στους επισκέπτες.
Χρειαζόμαστε και τα δύο. Όχι ως αντιπάλους που υπέγραψαν ανακωχή, αλλά ως συνεργούς στην ίδια μικρή, παράλογη περιπέτεια.
Να τρώμε χωρίς να ξεχνάμε να σκεφτόμαστε. Να σκεφτόμαστε χωρίς να ντρεπόμαστε που πεινάμε. Να φροντίζουμε το σώμα χωρίς να το λατρεύουμε σαν είδωλο. Να καλλιεργούμε το πνεύμα χωρίς να το χρησιμοποιούμε ως άλλοθι για να περιφρονούμε τις απολαύσεις των άλλων.
Και να θυμόμαστε ότι η υγεία δεν είναι μόνο η απουσία ασθένειας, ούτε η ευτυχία μια μόνιμη κατάσταση ευφορίας. Είναι και η δυνατότητα να κατοικείς τον εαυτό σου χωρίς να αισθάνεσαι ξένος μέσα του.
Ίσως, τελικά, η σοφία να μην είναι να δαμάσεις το σώμα σου με τη βοήθεια του πνεύματος, ούτε να απελευθερώσεις το σώμα σου από κάθε σκέψη.
Ίσως είναι να καταλάβεις ότι ο εγκέφαλος που σχεδιάζει την αιωνιότητα βρίσκεται μέσα σε ένα σώμα που κάποτε θα πεινάσει, θα διψάσει, θα γεράσει και θα πεθάνει. Κι ότι αυτή ακριβώς η προσωρινότητα κάνει κάθε γεύση, κάθε άγγιγμα, κάθε ιδέα και κάθε γέλιο τόσο πολύτιμα.
Η ισορροπία σώματος και πνεύματος δεν είναι να ζεις σαν ασκητής που φοβάται την απόλαυση ούτε σαν καλοφαγάς που φοβάται τη σκέψη. Είναι να μπορείς να διαβάζεις τον Σπινόζα με καθαρό μυαλό, να τρως με όρεξη, να ερωτεύεσαι χωρίς υποσημειώσεις και να κοιμάσαι χωρίς να χρειάζεται να αποδείξεις ότι έζησες σωστά.
Γιατί στο τέλος, όταν πέσουν οι τίτλοι τέλους, δεν θα μας εξετάσει κανείς για το πόσο τέλεια ισορροπήσαμε τις λειτουργίες μας.
Το πολύ πολύ να μας μείνει μια απορία: μήπως, προσπαθώντας να βάλουμε τη ζωή σε τάξη, ξεχάσαμε να κάνουμε λίγη ακαταστασία;
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου