Ο σκαντζόχοιρος είναι ένα πλάσμα που μοιάζει να γεννήθηκε γνωρίζοντας κάτι που ο άνθρωπος χρειάστηκε αιώνες για να ξεχάσει: ότι η επιβίωση δεν είναι πάντα ζήτημα δύναμης, αλλά συχνά ζήτημα ορίων. Κουβαλά στην πλάτη του ένα ολόκληρο οπλοστάσιο από αγκάθια, όχι για να κατακτήσει τον κόσμο, αλλά για να μπορέσει να ζήσει μέσα σ’ αυτόν χωρίς να κατασπαραχθεί. Δεν κυνηγάει κανέναν, δεν διεκδικεί ξένα εδάφη, δεν υψώνει φράχτες γύρω από την επικράτειά του. Περιπλανιέται χαμηλά, σχεδόν αθόρυβα, ανάμεσα στα πεσμένα φύλλα, αναζητώντας λίγη τροφή και μια γωνιά για να κοιμηθεί.
Κι όμως, ακόμη κι αυτό το μικρό πλάσμα δυσκολεύεται να βρει θέση στον κόσμο που κατασκευάζουμε.
Ο άνθρωπος έχει μια παράξενη αντίληψη για την πρόοδο. Θέλει τα πάντα καθαρά, τακτοποιημένα, φωτισμένα, αποστειρωμένα από κάθε τι που δεν υπακούει στον σχεδιασμό του. Κόβει τους θάμνους, απομακρύνει τα πεσμένα φύλλα, εξαφανίζει τα αγριόχορτα, τσιμεντώνει το χώμα και ονομάζει το αποτέλεσμα πολιτισμό. Έπειτα αναρωτιέται γιατί λιγοστεύουν τα πουλιά, γιατί εξαφανίζονται οι πεταλούδες, γιατί οι κήποι του μοιάζουν όλο και περισσότερο με εκθεσιακούς χώρους νεκρής φύσης.
Ο σκαντζόχοιρος, ωστόσο, δεν χρειάζεται έναν τέλειο κήπο. Χρειάζεται έναν ζωντανό κήπο. Χρειάζεται φυλλωσιές για να κρυφτεί, μικρά ασπόνδυλα για να τραφεί, φυσικά περάσματα για να μετακινηθεί και λίγη ελευθερία να υπάρξει χωρίς να ενοχλείται. Εκεί όπου ο άνθρωπος βλέπει ακαταστασία, εκείνος βρίσκει κατοικία. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε έναν σωρό από ξερά φύλλα, εκείνος μπορεί να βρει ένα χειμερινό καταφύγιο. Εκεί όπου εμείς βλέπουμε ένα κομμάτι γης που περιμένει να αξιοποιηθεί, εκείνος αναγνωρίζει έναν ολόκληρο κόσμο.
Η διαφορά μας δεν είναι απλώς αισθητική. Είναι βαθιά πολιτική, με την ευρύτερη έννοια της σχέσης μας με τον κοινό χώρο. Ποιος έχει δικαίωμα να κατοικεί στη γη; Μόνο εκείνος που μπορεί να την αγοράσει, να την περιφράξει και να την εκμεταλλευτεί; Ή και εκείνος που δεν έχει ιδιοκτησιακούς τίτλους, δεν παράγει εμπορεύματα και δεν προσφέρει τίποτε στην οικονομία, αλλά συμμετέχει με την ίδια του την ύπαρξη στην αλυσίδα της ζωής;
Ο σκαντζόχοιρος δεν υπογράφει συμβόλαια, δεν πληρώνει ενοίκιο, δεν καταναλώνει για να αποδείξει ότι υπάρχει. Τρέφεται κυρίως με ασπόνδυλα, συμβάλλοντας στη λειτουργία του οικοσυστήματος, και συνεχίζει τη νυχτερινή του διαδρομή χωρίς να γνωρίζει ότι η επιβίωσή του εξαρτάται ολοένα περισσότερο από αποφάσεις που λαμβάνονται ερήμην του. Ένας δρόμος που διασχίζει τον βιότοπό του, ένα μηχάνημα που καθαρίζει τη βλάστηση, ένα δηλητήριο που διασπείρεται στο έδαφος μπορούν να μετατρέψουν τη συνηθισμένη του διαδρομή σε παγίδα.
Και υπάρχει κάτι τραγικά ανθρώπινο σε αυτή την αντίφαση: καταστρέφουμε τις προϋποθέσεις της ζωής και ύστερα συγκινούμαστε από τις εικόνες της απώλειας. Θαυμάζουμε τα άγρια ζώα σε ντοκιμαντέρ, μοιραζόμαστε φωτογραφίες τους στα κοινωνικά δίκτυα, συγκινούμαστε με τα μικρά τους μάτια και τις αδέξιες κινήσεις τους. Αλλά όταν η παρουσία τους απαιτεί να αλλάξουμε μια συνήθεια, να αφήσουμε ένα κομμάτι του κήπου ακούρευτο ή να περιορίσουμε τη δική μας ευκολία, ο ενθουσιασμός υποχωρεί. Η αγάπη για τη φύση αποδεικνύεται συχνά ευκολότερη όταν η φύση βρίσκεται πίσω από μια οθόνη.
Ο σκαντζόχοιρος, βέβαια, δεν χρειάζεται τον οίκτο μας. Ούτε πρέπει να τον εξιδανικεύσουμε σαν έναν μικρό άγιο του δάσους. Είναι ένα άγριο ζώο με τις δικές του ανάγκες, τους δικούς του κινδύνους και τη δική του θέση στο οικοσύστημα. Χρειάζεται, όμως, κάτι που ο άνθρωπος δυσκολεύεται να προσφέρει: χώρο χωρίς ιδιοποίηση, προστασία χωρίς αιχμαλωσία, φροντίδα χωρίς την απαίτηση να γίνει κατοικίδιο.
Ακόμη και τα αγκάθια του έχουν κάτι να μας διδάξουν, αρκεί να μην πέσουμε στην εύκολη παγίδα των συμβολισμών. Δεν είναι εχθρικά προς τον κόσμο. Είναι η φυσική του άμυνα απέναντι σε ό,τι τον απειλεί. Όταν φοβάται, κουλουριάζεται, προστατεύοντας το ευάλωτο σώμα του. Δεν επιτίθεται επειδή υπάρχει κίνδυνος. Προσπαθεί να επιβιώσει. Κι αν ο άνθρωπος έχει συνηθίσει να θεωρεί απειλή καθετί που δεν ελέγχει, η φύση εξακολουθεί να μας υπενθυμίζει ότι η άμυνα δεν ισοδυναμεί με επιθετικότητα.
Η πραγματική προστασία του σκαντζόχοιρου δεν απαιτεί θεαματικές χειρονομίες. Αρχίζει με την αποφυγή των φυτοφαρμάκων και των δηλητηρίων, με την προσεκτική διαχείριση των σωρών από φύλλα και κλαδιά, με την παροχή καθαρού νερού και με τη διατήρηση μικρών περασμάτων στους κήπους και στους φράχτες. Αρχίζει, κυρίως, όταν κατανοήσουμε ότι η φύση δεν είναι διακόσμηση της κατοικίας μας, αλλά το ζωντανό σύστημα από το οποίο εξαρτάται και η δική μας ύπαρξη.
Γιατί το δάσος δεν είναι μόνο τα μεγάλα δέντρα, ούτε η φύση περιορίζεται στα ζώα που εντυπωσιάζουν με το μέγεθος ή τη δύναμή τους. Είναι επίσης το σκουλήκι που αναδεύει το χώμα, το έντομο που κρύβεται κάτω από τον φλοιό, ο μύκητας που αποσυνθέτει το νεκρό ξύλο, το πεσμένο φύλλο που επιστρέφει στη γη όσα κάποτε πήρε από αυτήν. Είναι όλες εκείνες οι μικρές, αθέατες λειτουργίες που συντηρούν έναν κόσμο τον οποίο ο άνθρωπος θεωρεί δεδομένο μέχρι τη στιγμή που αρχίζει να καταρρέει.
Και μέσα σ’ αυτόν τον κόσμο, ο σκαντζόχοιρος συνεχίζει να περπατά. Με τη μουσούδα κοντά στο έδαφος και τα μικρά του πόδια να διασχίζουν μονοπάτια που εμείς συχνά δεν αντιλαμβανόμαστε καν. Δεν γνωρίζει από περιβαλλοντικές συνόδους, πράσινες επενδύσεις και στρατηγικές βιώσιμης ανάπτυξης. Δεν χρειάζεται να γνωρίζει. Η παρουσία του αρκεί για να μας θέσει ένα απλό ερώτημα: μπορεί ένας πολιτισμός να θεωρείται προοδευμένος όταν, για να οργανώσει τη δική του άνεση, εξαφανίζει σταδιακά τις συνθήκες ζωής των άλλων;
Ίσως, τελικά, ο σκαντζόχοιρος να μη χρειάζεται να μάθει τίποτε από εμάς. Εμείς είμαστε εκείνοι που πρέπει να μάθουμε να τον αφήνουμε να υπάρχει.
Να καταλάβουμε πως η γη δεν είναι αποκλειστικό μας κτήμα, πως το δικαίωμα στη ζωή δεν απονέμεται με βάση τη χρησιμότητα και πως η οικολογική συνείδηση δεν μετριέται από το πόσο αγαπάμε τα ζώα, αλλά από το πόσο πρόθυμοι είμαστε να μοιραστούμε μαζί τους τον κόσμο.
Γιατί ένας πολιτισμός δεν κρίνεται μόνο από τους ουρανοξύστες που υψώνει, αλλά κι από το αν αφήνει χώρο, κάτω από τους τοίχους του, για να περάσει ένας σκαντζόχοιρος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου