Υπάρχουν άνθρωποι που μαζεύουν βελανίδια. Σκύβουν στο χώμα, ανάμεσα σε ξερά φύλλα και κλαδιά, και γεμίζουν τις τσέπες τους με μικρούς καρπούς που οι περισσότεροι προσπερνούν χωρίς να τους ρίξουν δεύτερη ματιά. Δεν έχουν τίποτε το εντυπωσιακό. Δεν υπόσχονται πλούτη, δεν αγοράζονται ακριβά, δεν αποκτούν χρηματιστηριακή αξία. Κι όμως, μέσα σε καθένα τους υπάρχει μια πιθανότητα: ένα δέντρο, μια σκιά, μια φωλιά, ένα ολόκληρο οικοσύστημα που περιμένει την ευκαιρία του να υπάρξει.
Την ώρα που ο πολιτισμός μας καμαρώνει για την ικανότητά του να κατασκευάζει τεχνητά περιβάλλοντα, κάποιοι άνθρωποι επιστρέφουν στο πιο παλιό εργαστήριο της ζωής: στο χώμα. Συλλέγουν βελανίδια για να τα σπείρουν, να βοηθήσουν τη φυσική αναγέννηση του δάσους, να αποκαταστήσουν, όπου χρειάζεται, μια πληγωμένη γη. Δεν περιμένουν να τους αναθέσει κάποιος ένα έργο, ούτε χρειάζονται κορδέλες εγκαινίων και φωτογραφίες μπροστά σε φυτεμένα δενδρύλλια. Η ανταμοιβή τους βρίσκεται σε κάτι που δεν χωράει σε προεκλογικά φυλλάδια: στην πιθανότητα να μεγαλώσει ένα δέντρο εκεί όπου σήμερα υπάρχει γυμνό χώμα.
Το βελανίδι είναι μια μικρή υπενθύμιση ότι η ζωή δεν χρειάζεται πάντοτε θεαματικές χειρονομίες. Χρειάζεται συνθήκες. Χώμα, νερό, χρόνο, χώρο και την απουσία εκείνων που θεωρούν τη φύση διαθέσιμη πρώτη ύλη για κάθε ανθρώπινη επιθυμία. Η βελανιδιά δεν βιάζεται να γίνει δάσος. Αναπτύσσεται με τον δικό της ρυθμό, χωρίς να συμβουλεύεται τα οικονομικά επιτελεία, χωρίς να υπολογίζει την απόδοση της επένδυσης ανά τετραγωνικό μέτρο. Η φύση έχει τους δικούς της χρόνους, κι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να την καταστρέψεις είναι να απαιτήσεις να λειτουργεί με τους χρόνους της αγοράς.
Δεν είναι, βέβαια, κάθε σπορά μια οικολογική νίκη. Η φύση δεν χρειάζεται να την κατακλύσουμε με τις καλές μας προθέσεις. Η συλλογή βελανιδιών και η σποροφύτευση οφείλουν να γίνονται με γνώση των τοπικών ειδών, των εδαφικών και κλιματικών συνθηκών και της φυσικής αναγέννησης κάθε περιοχής. Σε ένα καμένο δάσος, για παράδειγμα, η πρώτη υποχρέωση δεν είναι να τρέξουμε να φυτέψουμε, αλλά να εξετάσουμε τι μπορεί να αναγεννηθεί μόνο του και τι πραγματικά χρειάζεται βοήθεια. Ορισμένες φορές, η καλύτερη οικολογική παρέμβαση είναι να αφήσουμε τη φύση ήσυχη. Να μην την εμποδίσουμε να κάνει αυτό που γνωρίζει εδώ και εκατομμύρια χρόνια.
Αυτό, όμως, προϋποθέτει μια διαφορετική αντίληψη για τη σχέση ανθρώπου και περιβάλλοντος. Το δάσος δεν είναι μια αποθήκη ξυλείας που περιμένει την αξιοποίησή της. Δεν είναι ένα άδειο οικόπεδο μέχρι να εμφανιστεί ο επόμενος επενδυτής. Δεν είναι ένα εμπόδιο ανάμεσα σε δύο δρόμους, ούτε μια έκταση που αποκτά αξία μόνο όταν μπορεί να μετατραπεί σε τουριστική εγκατάσταση, λατομείο ή ενεργειακή υποδομή.
Κάθε φορά που ένα δάσος χάνεται, δεν εξαφανίζονται μόνο οι κορμοί των δέντρων. Χάνονται καταφύγια, διαδρομές ζώων, μικροοργανισμοί, ισορροπίες που δεν γνωρίζουμε καν ότι υπάρχουν. Το έδαφος εκτίθεται στη διάβρωση, το νερό ακολουθεί διαφορετικές διαδρομές, το μικροκλίμα αλλάζει. Και τότε εμφανίζεται συχνά ο άνθρωπος που προκάλεσε ή επέτρεψε την καταστροφή, κρατώντας μια υπόσχεση αποκατάστασης. Σαν να μπορούσε ένα δάσος να παραγγελθεί ξανά, όπως παραγγέλνει κανείς καινούργια έπιπλα.
Η αναδάσωση δεν είναι η διαγραφή ενός εγκλήματος με μια συμβολική πράξη. Ένα ώριμο δάσος δεν αντικαθίσταται με μερικές χιλιάδες δενδρύλλια. Χρειάζονται δεκαετίες, ενίοτε αιώνες, για να αναπτυχθούν οι σύνθετες σχέσεις που συγκροτούν ένα δασικό οικοσύστημα. Γι' αυτό η προστασία του υπάρχοντος δάσους προηγείται της φύτευσης του μελλοντικού. Είναι παράλογο να καταστρέφεις έναν ζωντανό κόσμο και ύστερα να διαφημίζεις την πρόθεσή σου να δημιουργήσεις έναν καινούργιο.
Εδώ ακριβώς αποκτά πολιτική σημασία το βελανίδι. Όχι επειδή ένα βελανίδι μπορεί από μόνο του να ανατρέψει ένα οικονομικό σύστημα, αλλά επειδή η πράξη της σποράς εκφράζει μια διαφορετική ιεράρχηση αξιών. Αντί για την ιδιοποίηση, τη φροντίδα. Αντί για την εξάντληση, τη συνέχεια. Αντί για το άμεσο κέρδος, την ευθύνη απέναντι σε μια ζωή που δεν μας ανήκει.
Η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς μια κρίση φυσικών πόρων. Είναι και μια κρίση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη θέση μας στον κόσμο. Μάθαμε να θεωρούμε τον άνθρωπο κυρίαρχο της φύσης, λες και η νοημοσύνη του τού παραχώρησε το δικαίωμα να καταστρέφει τις προϋποθέσεις της ίδιας του της ύπαρξης. Ξεχάσαμε ότι δεν κατοικούμε έξω από το οικοσύστημα, αλλά μέσα σε αυτό. Δεν αναπνέουμε χάρη σε κάποια οικονομική ανάπτυξη, δεν πίνουμε νερό επειδή αυξήθηκε το ΑΕΠ, ούτε τρεφόμαστε από τις υποσχέσεις της τεχνολογίας. Η ζωή μας εξαρτάται από δίκτυα φυσικών σχέσεων που δεν δημιουργήσαμε και δεν μπορούμε να αντικαταστήσουμε κατά βούληση.
Όποιος μαζεύει βελανίδια, ίσως να μην έχει διαβάσει οικολογική φιλοσοφία. Ίσως να μη γνωρίζει τον Bookchin, την κοινωνική οικολογία ή τις θεωρίες για την αλληλεξάρτηση των ζωντανών οργανισμών. Κατανοεί, ωστόσο, κάτι που συχνά διαφεύγει από τους ειδικούς και τους διαχειριστές: ότι η φροντίδα δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι πράξη. Είναι να σκύψεις, να επιλέξεις έναν καρπό, να βρεις το κατάλληλο μέρος, να τον τοποθετήσεις στο χώμα και να αποδεχτείς πως δεν έχεις καμία εγγύηση ότι θα πετύχεις.
Και αυτό ίσως είναι το πιο δύσκολο μάθημα. Να εργάζεσαι για ένα αποτέλεσμα που δεν θα ελέγξεις πλήρως. Να προσφέρεις χωρίς να απαιτείς ιδιοκτησία πάνω σε ό,τι θα γεννηθεί. Να δημιουργείς τις προϋποθέσεις για κάτι που μπορεί να μεγαλώσει χωρίς να σου χρωστάει τίποτε.
Το βελανίδι δεν γνωρίζει ποιος το φύτεψε. Το δέντρο που θα προκύψει δεν θα αναζητήσει τον ευεργέτη του. Θα απλώσει τις ρίζες του στο χώμα, θα υψώσει τα κλαδιά του προς το φως και, κάποτε, θα προσφέρει τη σκιά του σε ανθρώπους που δεν έχουν ακόμη γεννηθεί.
Ίσως, λοιπόν, η πραγματική οικολογική συνείδηση να αρχίζει τη στιγμή που παύουμε να ρωτάμε τι μπορούμε να πάρουμε από τη φύση και αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε τι οφείλουμε να της επιστρέψουμε.
Γιατί το δάσος δεν χρειάζεται τον άνθρωπο για να αποδείξει την αξία του. Ο άνθρωπος χρειάζεται το δάσος για να θυμηθεί τα όρια της δύναμής του.
Και κάπου, σε μια τσέπη, ένα βελανίδι περιμένει να γίνει η αρχή μιας άλλης ιστορίας. Όχι της ιστορίας της κατάκτησης της φύσης, αλλά εκείνης της δύσκολης συμφιλίωσης μαζί της.
Ίσως το πιο ουσιαστικό πράγμα που μπορεί να κάνει ένας άνθρωπος για το μέλλον να είναι να φυτέψει κάτι που δεν θα προλάβει να απολαύσει.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου