Υπάρχει κάτι βαθιά ενοχλητικό στο Πολυτεχνείο. Δεν είναι μόνο ότι υπήρξε μια εξέγερση απέναντι σε μια στρατιωτική δικτατορία. Είναι ότι, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να χαλάει τη βολή πολλών. Άλλους επειδή τους θυμίζει τι σημαίνει να σηκώνεις κεφάλι και άλλους επειδή τους υποχρεώνει να απολογούνται για όσα θα προτιμούσαν να έχουν ξεχαστεί.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν μια σχολική εκδρομή της Αριστεράς, ούτε μια νεανική φάρσα που ξέφυγε από τον έλεγχο. Ήταν μια εξέγερση απέναντι σε ένα καθεστώς που είχε αναγάγει τον φόβο σε κρατική πολιτική, τη λογοκρισία σε θεσμό και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε πειθαρχικό παράπτωμα.
Και τότε συνέβη κάτι που οι δικτάτορες δεν συγχωρούν ποτέ: άνθρωποι που είχαν μάθει να σκύβουν άρχισαν να μιλούν. Και μάλιστα δημόσια.
Το ραδιόφωνο του Πολυτεχνείου δεν εξέπεμπε απλώς μηνύματα. Εξέπεμπε μια επικίνδυνη ιδέα: ότι η εξουσία δεν είναι παντοδύναμη και ότι ο φόβος μπορεί να αλλάξει στρατόπεδο.
«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία».
Τρεις λέξεις που, αν τις καλοσκεφτεί κανείς, αποτελούν ακόμη και σήμερα ένα εξαιρετικά ανατρεπτικό πολιτικό πρόγραμμα. Γιατί το ψωμί δεν είναι φιλανθρωπία, η παιδεία δεν είναι αποστήθιση και η ελευθερία δεν είναι η δυνατότητα να επιλέγεις ανάμεσα σε διαφορετικές συσκευασίες της ίδιας υποταγής.
Και κάπως έτσι φτάσαμε στο παράδοξο της μεταπολιτευτικής Ελλάδας: εκείνοι που δεν μπόρεσαν να ελέγξουν την εξέγερση, βρέθηκαν αργότερα να παρακολουθούν την εμπορευματοποίηση της μνήμης της. Οι επαναστάτες απέκτησαν επετειακές ομιλίες, οι αντιστασιακοί φωτογραφικά λευκώματα και οι πολιτικοί ένα ακόμη βήμα για να εκφωνούν λόγους περί δημοκρατίας. Μερικοί, μάλιστα, ανακάλυψαν ότι η καλύτερη θέση για να τιμήσεις μια εξέγερση είναι μια αναπαυτική πολυθρόνα εξουσίας.
Το Πολυτεχνείο έγινε επέτειος. Και η επέτειος, όπως συμβαίνει συχνά στην Ελλάδα, κινδυνεύει να γίνει υποκατάστατο της συνείδησης.
Κάθε χρόνο, λοιπόν, επαναλαμβάνεται η ίδια παράσταση. Στεφάνια, δηλώσεις, κομματικές αντιπροσωπείες, τηλεοπτικά αφιερώματα και μια γενική συγκίνηση που διαρκεί περίπου όσο και η τηλεοπτική μετάδοση. Την επόμενη ημέρα επιστρέφουμε στην κανονικότητα. Στην κανονικότητα της κοινωνικής ανισότητας, της εργασιακής ανασφάλειας, της υποβάθμισης της δημόσιας παιδείας και της πολιτικής υποκρισίας.
Και ύστερα υπάρχουν οι άλλοι. Οι αναθεωρητές της ιστορίας, οι επαγγελματίες αμφισβητίες, οι νοσταλγοί της «τάξης και της ασφάλειας». Εκείνοι που ανακάλυψαν ότι η καλύτερη μέθοδος για να απαλλαγείς από ένα ιστορικό γεγονός είναι να αμφισβητήσεις τις λεπτομέρειές του, ελπίζοντας ότι θα εξαφανιστεί και η ουσία του.
Εδώ χρειάζεται να είμαστε σαφέστατα ακριβείς. Δεν έχει τεκμηριωθεί νεκρός μέσα στον περίβολο του Πολυτεχνείου. Έχουν όμως τεκμηριωθεί νεκροί από την καταστολή της εξέγερσης στους δρόμους της Αθήνας. Η ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών έχει καταγράψει 24 πλήρως τεκμηριωμένες περιπτώσεις.
Αλλά ας μην μπερδεύουμε την ιστορική ακρίβεια με την ακροδεξιά πολιτική απάτη. Η απουσία επιβεβαιωμένου νεκρού μέσα στο κτίριο δεν ακυρώνει τους νεκρούς έξω από αυτό. Όπως η απουσία μιας σφαίρας μέσα σε μια αίθουσα δεν εξαφανίζει τις σφαίρες που γέμισαν τους γύρω δρόμους.
Και εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το βιβλίο του Ιερώνυμου Λύκαρη. Οι μαρτυρίες συγγενών, τραυματιών και αυτοπτών μαρτύρων, τα δικαστικά πρακτικά και τα αστυνομικά ντοκουμέντα δεν αφήνουν την ιστορία να μετατραπεί σε μια βολική, ακίνδυνη ανάμνηση. Δεν μας ζητούν να συγκινηθούμε. Μας υποχρεώνουν να γνωρίζουμε.
Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά, ίσως η πιο δυσάρεστη.
Τι απέγινε το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία»;
Το ψωμί έγινε στατιστική ακρίβειας και αγοραστικής δύναμης. Η παιδεία έγινε πεδίο επιχειρηματικών σχεδιασμών και ταξικών διακρίσεων. Και η ελευθερία συχνά περιορίζεται σε μια τυπική εκλογική διαδικασία, λες και η δημοκρατία εξαντλείται στο δικαίωμα να επιλέγεις κάθε τέσσερα χρόνια ποιος θα διαχειριστεί τις ίδιες κοινωνικές αντιφάσεις.
Δεν είναι μικρό πράγμα να έχεις κοινοβουλευτική δημοκρατία. Αλλά είναι εξίσου επικίνδυνο να θεωρείς ότι αυτό αρκεί για να ονομάζεις μια κοινωνία δίκαιη.
Η δημοκρατία δεν είναι μόνο οι κάλπες. Είναι η δυνατότητα του εργαζόμενου να ζει από τη δουλειά του, του νέου να μορφώνεται χωρίς να εξαρτάται από το πορτοφόλι των γονιών του, του πολίτη να διαφωνεί χωρίς να αντιμετωπίζεται ως εχθρός και της κοινωνίας να διεκδικεί ένα διαφορετικό μέλλον.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν ένα αίτημα να αλλάξουν απλώς οι διαχειριστές της εξουσίας. Ήταν μια ρήξη με την αντίληψη ότι οι άνθρωποι γεννήθηκαν για να υπακούουν.
Και ίσως αυτό να είναι που εξακολουθεί να ενοχλεί περισσότερο.
Γιατί οι εξουσίες ανέχονται ευκολότερα μια εξέγερση όταν αυτή έχει μετατραπεί σε μνημόσυνο. Ανέχονται τα συνθήματα όταν έχουν χάσει το πολιτικό τους περιεχόμενο. Ανέχονται τους νεκρούς όταν δεν μπορούν πια να ενοχλήσουν τους ζωντανούς.
Το Πολυτεχνείο, όμως, δεν είναι μνημείο για να καταθέτουμε στεφάνια. Είναι μια διαρκής υπενθύμιση ότι τίποτα δεν χαρίζεται και τίποτα δεν είναι οριστικά κατακτημένο.
Και αν θέλουμε πραγματικά να τιμήσουμε εκείνους που αντιστάθηκαν, ας πάψουμε να τους χρησιμοποιούμε ως διακοσμητικά στοιχεία της δημοκρατικής μας ευαισθησίας.
Γιατί το Πολυτεχνείο δεν προδόθηκε μόνο όταν κάποιοι αρνήθηκαν την ιστορία του. Προδόθηκε και κάθε φορά που επικαλέστηκαν το όνομά του για να δικαιολογήσουν την απουσία των αξιών του.
Οι νεκροί του Νοέμβρη δεν ζητούν να τους θυμόμαστε μια φορά τον χρόνο. Ζητούν να μην ξαναγίνει ο φόβος πολιτική, η σιωπή αρετή και η υποταγή κοινωνική κανονικότητα.
Και το αίμα το αδικαίωτο δεν ησυχάζει. Όχι επειδή η Ιστορία δεν προχώρησε, αλλά επειδή ορισμένοι εξακολουθούν να θέλουν να την κρατούν ακίνητη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου