Υπάρχουν γεγονότα που δεν χωρούν στις σελίδες της Ιστορίας. Όχι επειδή δεν καταγράφηκαν, αλλά επειδή εξακολουθούν να συμβαίνουν μέσα στη συλλογική μνήμη. Το Πολυτεχνείο του Νοέμβρη του 1973 είναι ένα από αυτά.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, η εξέγερση του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να ενοχλεί. Και ίσως αυτό να είναι η μεγαλύτερη απόδειξη ότι δεν έχει χάσει τη σημασία της. Γιατί δεν ήταν απλώς μια φοιτητική κινητοποίηση, ούτε μια αυθόρμητη έκρηξη νεανικού ενθουσιασμού. Ήταν η κορύφωση μιας κοινωνικής και πολιτικής αντίστασης απέναντι σε ένα στρατιωτικό καθεστώς που είχε καταργήσει τις ελευθερίες, είχε φιμώσει τη δημοκρατία και είχε μετατρέψει τον φόβο σε μέσο διακυβέρνησης.
Το βιβλίο του Ιερώνυμου Λύκαρη, «Πολυτεχνείο 1973 – Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει», που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Καστανιώτη το 2023, έρχεται να υπενθυμίσει κάτι ουσιώδες: η Ιστορία δεν γράφεται με συνθήματα, αλλά ούτε και διαγράφεται με συνθήματα.
Πίσω από τις περίπου 750 σελίδες του βρίσκονται πέντε χρόνια ερευνητικής δουλειάς, δικαστικές καταθέσεις συγγενών νεκρών, τραυματιών και αυτοπτών μαρτύρων, αστυνομικά έγγραφα και επίσημα ντοκουμέντα. Ανάμεσά τους, καταθέσεις 23 συγγενών νεκρών, 133 τραυματιών και 25 αυτοπτών μαρτύρων από τις δίκες για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Δεν πρόκειται, επομένως, για μια ακόμη επετειακή αφήγηση. Είναι μια προσπάθεια να αποκατασταθεί η ιστορική αλήθεια μέσα από τα ίδια τα τεκμήρια. Να αποκτήσουν οι αριθμοί πρόσωπο, οι μαρτυρίες φωνή και οι νεκροί τη θέση που τους ανήκει στη συλλογική μνήμη.
Και εδώ αρχίζει το πραγματικά πολιτικό ζήτημα.
Γιατί κάθε φορά που πλησιάζει η επέτειος, εμφανίζεται ξανά η γνώριμη επιχείρηση αποδόμησης. Άλλοτε αμφισβητούνται οι νεκροί, άλλοτε υποβαθμίζεται η σημασία της εξέγερσης, άλλοτε επιχειρείται να περιοριστεί το Πολυτεχνείο σε έναν μύθο που κατασκεύασε η Μεταπολίτευση. Σαν να μπορεί η ιστορική πραγματικότητα να ακυρωθεί επειδή ενοχλεί ορισμένες πολιτικές συνειδήσεις.
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: η ιστορική έρευνα οφείλει να ελέγχει, να διασταυρώνει και να τεκμηριώνει. Αυτό ακριβώς κάνει την Ιστορία επιστήμη και όχι δοξασία. Όμως άλλο πράγμα η επιστημονική διερεύνηση και άλλο η συστηματική διαστρέβλωση. Άλλο η αναζήτηση της αλήθειας και άλλο η πολιτική σκοπιμότητα που φοράει τον μανδύα της αμφισβήτησης.
Το γεγονός ότι δεν τεκμηριώθηκαν με βάση τα διαθέσιμα ιστορικά πορίσματα, θάνατοι μέσα στον περίβολο του Πολυτεχνείου δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν νεκροί από την καταστολή της εξέγερσης. Οι νεκροί βρίσκονταν στους δρόμους της Αθήνας, εκεί όπου η στρατιωτική μηχανή είχε εξαπολύσει τη βία της. Η έρευνα του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών έχει καταγράψει 24 πλήρως τεκμηριωμένες περιπτώσεις. Η μετατόπιση της συζήτησης από την πραγματικότητα της αιματηρής καταστολής σε μια στενή γεωγραφική αντιπαράθεση δεν είναι ιστορική ανάλυση. Είναι ένας βολικός τρόπος να αποσιωπηθεί η ουσία.
Το Πολυτεχνείο, άλλωστε, δεν ανήκει σε κανένα κόμμα, σε καμία παράταξη και σε καμία πολιτική οικογένεια. Δεν είναι ιδιοκτησία όσων το επικαλούνται στις επετείους, ούτε όσων προσπαθούν να το αποκηρύξουν. Ανήκει σε εκείνους που ύψωσαν το ανάστημά τους απέναντι στον φόβο, αλλά και σε εκείνους που πλήρωσαν με τη ζωή τους την αντίσταση στη δικτατορία.
Και υπάρχει μια ακόμη αντίφαση που αξίζει να αναδειχθεί: η δημοκρατία δεν εξαντλείται στην πτώση μιας δικτατορίας. Δεν είναι ένα ιστορικό κεκτημένο που το τοποθετούμε σε μια βιτρίνα και το επισκεπτόμαστε κάθε 17η Νοεμβρίου. Χρειάζεται διαρκή υπεράσπιση, κοινωνική συμμετοχή, ελευθερία έκφρασης, δικαιοσύνη και αντίσταση σε κάθε μορφή αυταρχισμού.
Γιατί μπορεί να άλλαξαν οι στολές, οι θεσμοί και οι τρόποι άσκησης της εξουσίας. Δεν εξαφανίστηκαν όμως οι μηχανισμοί που γεννούν την καταπίεση, την ανισότητα και την κοινωνική σιωπή.
Η μεγαλύτερη προσβολή προς τους νεκρούς του Πολυτεχνείου δεν είναι απλώς να ξεχάσουμε τα ονόματά τους. Είναι να χρησιμοποιούμε τη μνήμη τους ως άλλοθι, την ώρα που αδιαφορούμε για τις αξίες για τις οποίες αγωνίστηκαν.
Το βιβλίο του Λύκαρη μάς υπενθυμίζει ότι η μνήμη δεν είναι μια συναισθηματική τελετουργία. Είναι πράξη πολιτικής ευθύνης. Και τα ιστορικά ντοκουμέντα δεν υπάρχουν για να διακοσμούν τις βιβλιοθήκες μας, αλλά για να δυσκολεύουν όσους επιχειρούν να ξαναγράψουν την Ιστορία στα μέτρα τους.
Το Πολυτεχνείο δεν χρειάζεται αγιοποίηση. Χρειάζεται γνώση. Δεν χρειάζεται επετειακούς λόγους. Χρειάζεται συνείδηση. Και πάνω απ' όλα, δεν χρειάζεται να το θυμόμαστε μόνο όταν ανάβουν τα κεριά και κατατίθενται τα στεφάνια.
Γιατί οι νεκροί δεν δικαιώνονται με μία ημέρα μνήμης. Δικαιώνονται όταν οι επόμενες γενιές δεν αποδέχονται ως φυσιολογικό τον φόβο, τη σιωπή και την υποταγή. Και το αίμα που χύθηκε για την ελευθερία δεν ησυχάζει όσο η ελευθερία παραμένει ζητούμενο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου