17/11/26

Η εξέλιξη της κοινωνικής συνείδησης μέσα από την τέχνη.




Από την Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στην εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Υπάρχουν εποχές που η τέχνη καλείται να αποφασίσει αν θα διακοσμεί την εξουσία ή αν θα την αμφισβητεί. Αν θα περιορίζεται στην αισθητική της αυτάρκεια ή αν θα βγαίνει στον δρόμο, εκεί όπου η κοινωνία διεκδικεί το δικαίωμα να αναπνέει ελεύθερα.

Το βιβλίο του Ευγένιου Δ. Ματθιόπουλου «Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι: Η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών στα δύσκολα χρόνια 1967-1975» φωτίζει μια τέτοια εποχή. Δεν αφηγείται απλώς την ιστορία ενός εκπαιδευτικού ιδρύματος στα χρόνια της δικτατορίας. Ανασυνθέτει τη διαδρομή μιας γενιάς που ανακάλυψε σταδιακά ότι η δημιουργία δεν μπορεί να είναι αποκομμένη από την κοινωνική πραγματικότητα.

Η ΑΣΚΤ δεν ήταν απλώς μια σχολή ζωγραφικής και γλυπτικής. Ήταν ένας ιδιαίτερος κοινωνικός χώρος, μια μικρή νησίδα διαφορετικής σκέψης μέσα σε μια χώρα που είχε επιβάλει τη σιωπή ως επίσημη πολιτική. Οι σπουδαστές της, οι καθηγητές, οι αισθητικές αντιλήψεις και οι ιδεολογικές αντιπαραθέσεις συγκροτούσαν ένα περιβάλλον όπου η καλλιτεχνική αναζήτηση μπορούσε να μετατραπεί σε αμφισβήτηση.

Η δικτατορία μπορούσε να λογοκρίνει τον λόγο, να διώκει τις ιδέες, να φυλακίζει ανθρώπους. Δεν μπορούσε όμως να ελέγξει ολοκληρωτικά τη φαντασία. Γιατί η τέχνη, όταν δεν υπηρετεί την εξουσία, έχει την ενοχλητική ιδιότητα να αποκαλύπτει όσα εκείνη προσπαθεί να κρύψει.

Το βιβλίο καταγράφει την αφύπνιση του φοιτητικού κινήματος της Σχολής από το 1972 και τη μετάβαση από την ατομική δημιουργία στη συλλογική δράση. Η ιδέα της κατάληψης του Πολυτεχνείου, η οργάνωση του ραδιοφωνικού σταθμού και του ιατρείου, η συμμετοχή των σπουδαστών στην εξέγερση του Νοεμβρίου του 1973 δεν ήταν τυχαίες πράξεις. Ήταν η συνάντηση της γνώσης με την ευθύνη, της δημιουργικότητας με την κοινωνική συνείδηση.

Και εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία του τίτλου: «Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι». Ο άνθρωπος δεν ανακαλύπτει πάντοτε τον εαυτό του μέσα από όσα σκέφτεται, αλλά μέσα από όσα είναι διατεθειμένος να υπερασπιστεί. Η προσωπική ταυτότητα δοκιμάζεται όταν η ιστορία απαιτεί θέση και όχι απλώς άποψη.

Οι συλλήψεις, οι φυλακίσεις, οι διώξεις και ο θάνατος του σπουδαστή Γιάννη Καΐλη υπενθυμίζουν ότι η αντίσταση δεν ήταν μια ρομαντική περιπέτεια νεανικής αμφισβήτησης. Είχε πραγματικό κόστος. Και η Μεταπολίτευση, με τις συγκρούσεις και τις ανατροπές στο εσωτερικό της Σχολής, έδειξε ότι η πτώση μιας δικτατορίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως και την κατάργηση των παλιών νοοτροπιών.

Ο Ματθιόπουλος, μέσα από την ιστορική τεκμηρίωση, αναδεικνύει μια λιγότερο προβεβλημένη πλευρά της εξέγερσης του Πολυτεχνείου: τη συμβολή των σπουδαστών της τέχνης στη διαμόρφωση και την οργάνωση ενός κινήματος που ξεπέρασε τα όρια του πανεπιστημίου.

Γιατί η εξέλιξη της τέχνης δεν μετριέται μόνο με νέες τεχνικές, καινούργια υλικά, διαφορετικές σχολές και αισθητικές ανατροπές. Μετριέται και με την ικανότητά της να διευρύνει την ανθρώπινη συνείδηση. Να μετατρέπει τον θεατή σε σκεπτόμενο πολίτη και τον δημιουργό σε άνθρωπο που δεν αδιαφορεί για τον κόσμο γύρω του.

Το Πολυτεχνείο υπήρξε μια στιγμή όπου η τέχνη, η επιστήμη, η νεότητα και η πολιτική διεκδίκηση συναντήθηκαν σε έναν κοινό τόπο. Δεν ήταν όλοι καλλιτέχνες, ούτε όλοι επαναστάτες. Ήταν όμως άνθρωποι που, κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, κατάλαβαν ότι η ελευθερία δεν είναι ατομικό προνόμιο αλλά συλλογική υπόθεση.

Και ίσως αυτό να είναι το σημαντικότερο δίδαγμα του βιβλίου: Η τέχνη δεν αλλάζει τον κόσμο επειδή τον απεικονίζει διαφορετικά. Τον αλλάζει όταν βοηθά τους ανθρώπους να φανταστούν ότι μπορεί να υπάρξει και διαφορετικός κόσμος.

Γιατί η πραγματική δημιουργία δεν τελειώνει στον καμβά. Μερικές φορές συνεχίζεται στον δρόμο. Και κάποιες άλλες, γράφει την ιστορία.


Δεν υπάρχουν σχόλια: