Ο άνθρωπος δεν φοβάται πάντοτε την αλλαγή. Φοβάται κυρίως εκείνο που η αλλαγή απειλεί να του αφαιρέσει: τη βεβαιότητα ότι γνωρίζει τον κόσμο, την ψευδαίσθηση ότι ελέγχει τη ζωή του, την ταυτότητα που έχτισε μέσα στα χρόνια, ακόμη κι αν αυτή η ταυτότητα έχει γίνει η φυλακή του.
Το παράδοξο είναι πως μπορεί να υποφέρει μέσα σε μια κατάσταση και, παρ’ όλα αυτά, να την υπερασπίζεται με πείσμα. Να μένει σε μια δουλειά που τον εξαντλεί, σε μια σχέση που τον ακυρώνει, σε μια κοινωνία που τον αδικεί. Όχι επειδή δεν βλέπει το αδιέξοδο, αλλά επειδή το αδιέξοδο τού είναι οικείο. Ξέρει πού πονάει. Το άγνωστο, αντίθετα, δεν του υπόσχεται ούτε καν έναν γνώριμο πόνο.
Η συνήθεια είναι ένας παράξενος μηχανισμός υποταγής. Μετατρέπει το επαναλαμβανόμενο σε φυσιολογικό, το άδικο σε αναπόφευκτο και το απαράδεκτο σε καθημερινότητα. Κάποτε, μάλιστα, ο άνθρωπος υπερασπίζεται με μεγαλύτερο πάθος τις αλυσίδες του απ’ όσο θα υπερασπιζόταν την ελευθερία του. Οι αλυσίδες έχουν ένα πλεονέκτημα: δεν απαιτούν αποφάσεις.
Υπάρχει, όμως, και κάτι βαθύτερο. Η αλλαγή δεν απειλεί μόνο όσα έχουμε. Απειλεί και όσα πιστεύουμε ότι είμαστε. Για να αλλάξει κανείς, πρέπει συχνά να παραδεχτεί ότι έκανε λάθος, ότι πίστεψε σε ψέματα, ότι υπηρέτησε ιδέες που δεν άντεξαν στον χρόνο. Κι αυτό είναι οδυνηρότερο από την απώλεια ενός αντικειμένου ή μιας συνήθειας. Είναι η απώλεια μιας ολόκληρης εκδοχής του εαυτού μας.
Γι’ αυτό οι άνθρωποι συχνά προτιμούν να διαψεύδουν την πραγματικότητα παρά να αναθεωρούν τις πεποιθήσεις τους. Είναι ευκολότερο να κατηγορήσεις τον κόσμο που αλλάζει παρά να παραδεχτείς ότι εσύ έμεινες ακίνητος.
Το ίδιο συμβαίνει και στις κοινωνίες. Οι κατεστημένες εξουσίες παρουσιάζουν την αλλαγή ως κίνδυνο, την αμφισβήτηση ως ανευθυνότητα και την υπακοή ως ωριμότητα. Η διατήρηση της τάξης εμφανίζεται ως υπέρτατη αρετή, ακόμη κι όταν η τάξη αυτή διατηρεί την αδικία. Έτσι, ο φόβος του ανθρώπου γίνεται το ασφαλέστερο καταφύγιο εκείνων που δεν θέλουν να αλλάξει τίποτε.
Κι όμως, η ζωή είναι αλλαγή. Το σώμα μεταβάλλεται, οι ιδέες αναθεωρούνται, οι σχέσεις μεταμορφώνονται, οι βεβαιότητες καταρρέουν. Ακόμη κι όταν αρνούμαστε να αλλάξουμε, αλλάζουμε -μόνο που τότε η αλλαγή συμβαίνει χωρίς τη συμμετοχή μας. Και το τίμημα μπορεί να είναι η σταδιακή αποξένωση από τον ίδιο μας τον εαυτό.
Δεν χρειάζεται, βέβαια, να λατρεύουμε κάθε καινούργιο πράγμα. Το καινούργιο δεν είναι αυτομάτως καλύτερο, όπως και το παλιό δεν είναι αυτομάτως άχρηστο. Η ωριμότητα βρίσκεται στην ικανότητα να ξεχωρίζουμε τι αξίζει να διατηρηθεί και τι πρέπει να εγκαταλειφθεί. Να μη συγχέουμε τη σταθερότητα με την ακινησία ούτε την ελευθερία με την αδιάκοπη φυγή.
Ίσως, τελικά, ο βαθύτερος φόβος μας να μην είναι η αλλαγή, αλλά η ευθύνη που τη συνοδεύει. Γιατί, όταν παραδεχτούμε ότι τα πράγματα μπορούν να είναι διαφορετικά, χάνουμε το άλλοθι ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.
Και τότε αρχίζει το δύσκολο μέρος: δεν μπορούμε πια να κατηγορούμε τη μοίρα για όσα επιλέγουμε να ανεχόμαστε.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου