Το χαρτί υγείας.

 

Υπάρχουν αντικείμενα που αποκαλύπτουν τον πολιτισμό μιας κοινωνίας καλύτερα από τα μνημεία της. Το χαρτί υγείας, για παράδειγμα. Έχει μια αξιοθαύμαστη ιδιότητα: καταργεί προσωρινά τις κοινωνικές διαφορές. Ο πλούσιος και ο φτωχός, ο υπουργός και ο άνεργος, ο εφοπλιστής και ο συνταξιούχος, όλοι διαθέτουν την ίδια ανατομική έξοδο για τα προϊόντα του πολιτισμού τους. Η ισότητα, βέβαια, διαρκεί ελάχιστα. Αμέσως μετά, ορισμένοι επιστρέφουν στα πολυτελή τους μπάνια, ενώ άλλοι ψάχνουν ακόμη και για χαρτί.

Η δημοκρατία είναι μια ωραία ιδέα. Αλλά η τουαλέτα είναι πιο ειλικρινής.

Εκεί δεν υπάρχουν τηλεοπτικά πάνελ, προεκλογικές υποσχέσεις, δημοσκοπήσεις και εθνικοί στόχοι. Υπάρχει μόνο η υλική αλήθεια του σώματος. Ο άνθρωπος θυμάται ξαφνικά ότι, κάτω από το κοστούμι, τη γραβάτα, το πτυχίο και την κομματική ταυτότητα, παραμένει ένα ζώο με έντερο. Κι αυτή είναι ίσως η τελευταία κοινωνική αλήθεια που δεν κατάφερε να ιδιωτικοποιήσει ο καπιταλισμός.

Ή μήπως κατάφερε και αυτήν;

Το χαρτί υγείας παράγεται, συσκευάζεται, διαφημίζεται, μεταφέρεται και πωλείται. Ακόμη και η ανθρώπινη ανάγκη έχει μετατραπεί σε αγορά. Μας πουλάνε μαλακότητα τριών στρώσεων, αίσθηση πολυτέλειας, άρωμα χαμομηλιού και υπόσχεση καθαριότητας. Η βιομηχανία γνωρίζει ότι ο άνθρωπος δεν αρκείται να καθαριστεί· θέλει να αισθανθεί ανώτερος ακόμη κι όταν καθαρίζεται.

Έτσι αγοράζει επώνυμο χαρτί για να σκουπίσει την ίδια ανατομική μοίρα που μοιράζεται με τον τελευταίο άστεγο. Η ταξική συνείδηση εξαφανίζεται μπροστά στο ράφι του σουπερμάρκετ και επανεμφανίζεται στο ταμείο.

Και κάπου εδώ αρχίζει η πολιτική.

Γιατί η εξουσία δεν είναι μόνο εκείνη που αποφασίζει ποιος θα κυβερνήσει, ποιος θα φορολογηθεί και ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό της κρίσης. Είναι και εκείνη που καταφέρνει να πείσει τους ανθρώπους ότι τα σκατά τους μυρίζουν λιγότερο από των άλλων.

Ο πολιτικός που υπόσχεται κάθαρση εμφανίζεται συνήθως ως ειδικός στην αποχέτευση. Καταγγέλλει τη διαφθορά των προηγουμένων, υπόσχεται να καθαρίσει τον τόπο και ζητά την εμπιστοσύνη μας για να πιάσει τη σφουγγαρίστρα. Μόνο που, όταν φτάνει η ώρα της δουλειάς, ανακαλύπτει ότι το σύστημα δεν χρειάζεται καθαρισμό αλλά συντήρηση. Τα λύματα έχουν ήδη αποκτήσει διεύθυνση, ΑΦΜ και πολιτική προστασία.

Η κάθαρση αναβάλλεται. Η καρέκλα καθαρίζεται καθημερινά.

Κι εμείς, οι θεατές της δημόσιας τουαλέτας, παρακολουθούμε την εναλλαγή των διαχειριστών. Ο ένας κατηγορεί τον άλλον ότι λέρωσε τον χώρο, ο δεύτερος απαντά πως παρέλαβε χειρότερη κατάσταση, ο τρίτος υπόσχεται ευρωπαϊκές προδιαγραφές. Στο μεταξύ, η δυσοσμία παραμένει και ο λογαριασμός έρχεται στον πολίτη.

Η γλώσσα, άλλωστε, είναι το καλύτερο αποσμητικό της πολιτικής. Η φτώχεια γίνεται «δημοσιονομική προσαρμογή», η εκμετάλλευση «ευελιξία της αγοράς», η εγκατάλειψη «περιορισμός δαπανών» και η κοινωνική αδικία «αναγκαίο τίμημα». Με μερικές λέξεις μπορείς να μετατρέψεις ένα βουνό από περιττώματα σε αναπτυξιακή πρόκληση.

Αρκεί να έχεις καλό επικοινωνιολόγο.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η κοινωνία παράγει σκουπίδια. Όλες οι κοινωνίες παράγουν. Το πρόβλημα είναι ποιος τα παράγει, ποιος κερδίζει από αυτά, ποιος υποχρεώνεται να τα καθαρίσει και ποιος πληρώνεται για να διαβεβαιώνει ότι δεν υπάρχει δυσοσμία.

Ο εργάτης καθαρίζει τα δημόσια αποχωρητήρια. Ο επιχειρηματίας πουλάει το χαρτί. Ο πολιτικός εγκαινιάζει την ανακαίνιση. Ο διαφημιστής υπόσχεται υγιεινή. Και ο πολίτης πληρώνει εισιτήριο για να παρακολουθήσει την παράσταση της καθαριότητας.

Η κοινωνική αδικία δεν βρίσκεται στο γεγονός ότι όλοι έχουμε ανάγκη από χαρτί. Βρίσκεται στο ότι ορισμένοι έχουν τη δυνατότητα να μεταφέρουν τα απόβλητά τους στην αυλή των άλλων και να τους χρεώνουν επιπλέον για τον καθαρισμό.

Αυτό ονομάζεται οικονομία.

Και η πιο πετυχημένη της διαφήμιση είναι να μας κάνει να πιστεύουμε ότι η βρομιά είναι ατομική ευθύνη, ενώ τα κέρδη της καθαριότητας αποτελούν ιδιωτικό δικαίωμα.

Στο τέλος, το χαρτί υγείας αποδεικνύεται ένα μικρό πολιτικό εγχειρίδιο. Μας διδάσκει ότι η αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από το πόσο ακριβό είναι το χαρτί που χρησιμοποιούμε, αλλά από το αν χρειάζεται να γονατίσουμε για να το αποκτήσουμε. Ότι η καθαριότητα δεν είναι διαφημιστικό σλόγκαν και ότι η κάθαρση δεν επιτυγχάνεται αλλάζοντας απλώς εκείνον που κρατάει το ρολό.

Γιατί η εξουσία έχει ένα μεγάλο πλεονέκτημα απέναντι στους υπηκόους της: μπορεί να λερώσει τον κόσμο και ύστερα να τους πείσει ότι εκείνοι φταίνε που μυρίζει.

Και το χειρότερο δεν είναι πως μας αφήνει χωρίς χαρτί.

Είναι πως μας έχει πείσει ότι το χαρτί είναι αρκετό.