Υπάρχει κάτι βαθιά αποκαλυπτικό στον άνθρωπο που αρνείται να φορέσει ζώνη ασφαλείας. Δεν είναι απλώς ένας οδηγός που παραβιάζει έναν κανόνα. Είναι ένας μικρός φιλόσοφος της καθημερινής ανοησίας, που έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι νόμοι της φυσικής ισχύουν για τους υπόλοιπους, ενώ ο ίδιος δικαιούται μια προσωπική εξαίρεση από τη βαρύτητα, την αδράνεια και, αν είναι δυνατόν, τον θάνατο.
Η κοινωνία μας, άλλωστε, έχει μεγάλη παράδοση στις εξαιρέσεις. Θέλουμε κράτος δικαίου, αρκεί να μη μας ελέγχει. Θέλουμε ισονομία, αρκεί να μη θιγούν τα δικά μας συμφέροντα. Θέλουμε αυστηρές ποινές για τον παραβάτη, εκτός αν ο παραβάτης είμαστε εμείς. Τότε ανακαλύπτουμε ξαφνικά τις περιστάσεις, την κακιά στιγμή, την υπερβολή του νόμου και, κυρίως, το αναφαίρετο δικαίωμά μας να κάνουμε ό,τι μας καπνίσει.
Αυτή είναι η μικρογραφία μιας ολόκληρης κοινωνικής νοοτροπίας: απαιτούμε συλλογική προστασία, αλλά αρνούμαστε την ατομική ευθύνη που τη θεμελιώνει. Θέλουμε τους δρόμους ασφαλείς, χωρίς να μας απασχολεί ιδιαίτερα η δική μας συμπεριφορά. Θέλουμε οι άλλοι να σέβονται τους κανόνες, για να μπορούμε εμείς να απολαμβάνουμε την ασφάλεια που προσφέρουν. Πρόκειται για μια ιδιότυπη μορφή κοινωνικού παρασιτισμού: να απαιτείς από το σύνολο να επωμίζεται τις υποχρεώσεις που εσύ θεωρείς ανάξιες του προσωπικού σου μεγαλείου.
Η ζώνη ασφαλείας, ωστόσο, έχει την ατυχία να μην καταλαβαίνει από κοινωνική θέση, πολιτικές γνωριμίες, οικονομική επιφάνεια ή προσωπική μαγκιά. Δεν ενδιαφέρεται αν οδηγείς ένα πανάκριβο αυτοκίνητο ή ένα σαράβαλο. Δεν εξετάζει αν είσαι διευθυντής, εργάτης, επιχειρηματίας ή άνεργος. Στη σύγκρουση, το σώμα υπακούει στους ίδιους φυσικούς νόμους. Η φύση, σε αντίθεση με ορισμένους κοινωνικούς θεσμούς, δεν διαθέτει γραφείο εξυπηρέτησης προνομιούχων.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η ειρωνεία. Ο άνθρωπος που θεωρεί τη ζώνη προσβολή της ελευθερίας του αποδεικνύει πόσο λίγο καταλαβαίνει την έννοια της ελευθερίας. Γιατί ελεύθερος δεν είναι εκείνος που αρνείται κάθε περιορισμό, αλλά εκείνος που μπορεί να ξεχωρίσει τον περιορισμό που υπηρετεί την ασφάλεια από εκείνον που υπηρετεί την καταπίεση. Η υποχρέωση να προστατεύεις τη ζωή σου δεν είναι αυταρχισμός. Είναι στοιχειώδης αναγνώριση της πραγματικότητας.
Αλλά η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε ευχάριστη. Η ζωή μας δεν ανήκει αποκλειστικά σε εμάς, όσο κι αν η ατομικιστική ιδεολογία προσπαθεί να μας πείσει για το αντίθετο. Αν έχεις παιδιά, ανθρώπους που σε αγαπούν, ανθρώπους που εξαρτώνται από εσένα, η απερισκεψία σου παύει να είναι μια ιδιωτική υπόθεση. Κι αν προκαλέσεις ένα δυστύχημα, οι συνέπειες μπορεί να μεταφερθούν σε μια ολόκληρη οικογένεια, σε νοσοκομεία, σε ανθρώπους που θα αναλάβουν τη φροντίδα σου και σε μια κοινωνία που καλείται να διαχειριστεί το κόστος της καταστροφής.
Το ίδιο ισχύει για τη συμπεριφορά μας απέναντι στους άλλους οδηγούς και στους πεζούς. Η οδήγηση δεν είναι ατομικό σπορ που διεξάγεται σε ιδιωτική πίστα. Είναι μια κοινωνική δραστηριότητα, στην οποία η δική σου ανευθυνότητα μπορεί να γίνει ο δικός μου θάνατος. Γι' αυτό η οδική ασφάλεια δεν είναι απλώς ζήτημα ατομικής αυτοπροστασίας. Είναι ζήτημα αλληλεγγύης, σεβασμού και συνύπαρξης.
Και, φυσικά, η ευθύνη δεν εξαντλείται στον οδηγό. Ένα κράτος που αδιαφορεί για τους δρόμους, τον φωτισμό, την εκπαίδευση, τον έλεγχο και την πρόληψη δεν μπορεί να κρύβεται πίσω από την ατομική ευθύνη των πολιτών. Η κοινωνική ασφάλεια απαιτεί και δημόσια ευθύνη. Οι σωστές υποδομές, η συνεπής εφαρμογή των κανόνων και η ουσιαστική κυκλοφοριακή αγωγή είναι υποχρεώσεις της πολιτείας, όχι προαιρετικές παροχές της καλής της διάθεσης.
Αυτό, όμως, δεν απαλλάσσει κανέναν από τη δική του ευθύνη. Το ότι το κράτος μπορεί να είναι ανεπαρκές δεν σου δίνει το δικαίωμα να γίνεις κι εσύ ανεύθυνος. Η κακή λειτουργία των θεσμών δεν αποτελεί πιστοποιητικό αθωότητας για τις δικές μας παραλείψεις. Διαφορετικά, θα καταλήξουμε να ζούμε σε μια κοινωνία όπου όλοι καταγγέλλουν τους πάντες, κανείς δεν αναλαμβάνει τίποτε και όλοι περιμένουν από κάποιον τρίτο να διορθώσει τα αποτελέσματα της δικής τους συμπεριφοράς.
Αυτή είναι η μεγάλη μας αντίφαση: θέλουμε να αλλάξει η κοινωνία, αλλά όχι να αλλάξουμε εμείς. Θέλουμε υπεύθυνους πολιτικούς, υπεύθυνους θεσμούς, υπεύθυνους εργοδότες και υπεύθυνους συμπολίτες, διατηρώντας για τον εαυτό μας το προνόμιο της ανευθυνότητας. Σαν να πρόκειται η κοινωνία να μεταμορφωθεί από μόνη της, με κάποια ανεξήγητη μεταφυσική διαδικασία, ενώ εμείς συνεχίζουμε να αναπαράγουμε καθημερινά τις ίδιες συμπεριφορές που την κρατούν καθηλωμένη.
Γι' αυτό η ζώνη ασφαλείας είναι κάτι περισσότερο από ένα εξάρτημα του αυτοκινήτου. Είναι ένα μικρό τεστ κοινωνικής συνείδησης. Σου ζητά να αποδεχθείς ότι δεν είσαι το κέντρο του κόσμου, ότι η ζωή σου έχει αξία χωρίς να είναι υπεράνω των φυσικών νόμων και ότι η ελευθερία σου τελειώνει εκεί όπου η ανευθυνότητά σου απειλεί τους άλλους.
Φόρεσέ την, λοιπόν. Όχι για να γλιτώσεις το πρόστιμο, ούτε για να επιβεβαιώσεις ότι είσαι νομοταγής πολίτης. Φόρεσέ την επειδή η ζωή δεν είναι ιδιωτικό σου παιχνίδι και ο θάνατος δεν είναι ο κατάλληλος χώρος για να δοκιμάσεις τον εγωισμό σου.
Και την επόμενη φορά που θα πεις πως «εγώ οδηγώ χρόνια και ξέρω», θυμήσου κάτι απλό: η εμπειρία δεν σε κάνει άτρωτο, όπως και η βλακεία δεν σε κάνει γενναίο. Σε μια κοινωνία όπου ο καθένας απαιτεί να προστατεύονται όλοι, εκτός από τον ίδιο όταν τον ενοχλούν οι κανόνες, η ζώνη ασφαλείας είναι μια μικρή αλλά αποκαλυπτική πράξη πολιτισμού. Γιατί ο πραγματικά ανεύθυνος δεν είναι μόνο εκείνος που βάζει σε κίνδυνο τη ζωή του. Είναι εκείνος που θεωρεί τόσο σπουδαίο τον εαυτό του, ώστε απαιτεί από ολόκληρη την κοινωνία να πληρώνει το τίμημα της δικής του ανοησίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου