Το δικαίωμα στις απολαύσεις...

Υπάρχει μια παράξενη ηθική που μας έμαθαν από παιδιά: να υποψιαζόμαστε την ευχαρίστηση, να δικαιολογούμε τον κόπο, να αισθανόμαστε σχεδόν ένοχοι όταν περνάμε καλά χωρίς να έχουμε προηγουμένως εξαντληθεί. Σαν να πρέπει να πληρώσουμε ένα τίμημα για κάθε χαμόγελο, σαν η χαρά να είναι ένα μικρό έγκλημα που συγχωρείται μόνο όταν έχουμε εκπληρώσει όλες μας τις υποχρεώσεις.

Δουλεύουμε για να ζήσουμε και, τελικά, ζούμε για να δουλεύουμε. Αναβάλλουμε το ταξίδι για όταν θα έχουμε χρόνο, το καλό φαγητό για μια ειδική περίσταση, τον έρωτα για όταν θα είμαστε λιγότερο κουρασμένοι, την ξεκούραση για όταν θα έχουμε τελειώσει. Μόνο που οι υποχρεώσεις έχουν μια αξιοθαύμαστη αναπαραγωγική ικανότητα. Μόλις τελειώσει η μία, γεννιούνται άλλες τρεις. Κι εμείς, υπάκουοι υπήκοοι ενός αόρατου αφεντικού, εξακολουθούμε να περιμένουμε την άδεια για να χαρούμε.

Μα η ζωή δεν είναι αίθουσα αναμονής.

Το δικαίωμα στις απολαύσεις δεν είναι ένα πολυτελές αίτημα των καλομαθημένων. Είναι η διεκδίκηση μιας ζωής που δεν εξαντλείται στην επιβίωση. Είναι το δικαίωμα να απολαμβάνεις ένα ποτήρι κρασί χωρίς να σκέφτεσαι το αυριανό ξύπνημα, να χάνεσαι σε μια μουσική, να διαβάζεις ένα βιβλίο χωρίς να πρέπει να αποκομίσεις κάποιο πρακτικό όφελος, να κάνεις έρωτα χωρίς το άγχος της επίδοσης, να κοιμάσαι το μεσημέρι χωρίς να αισθάνεσαι ότι χρωστάς στον κόσμο τις ώρες που του έκλεψες.

Είναι ακόμη το δικαίωμα στην τεμπελιά, στο παιχνίδι, στην περιπλάνηση, στην άσκοπη συζήτηση. Σ' εκείνες τις ώρες που δεν παράγουν τίποτε μετρήσιμο, αλλά μπορεί να είναι οι μόνες που αξίζει να θυμάσαι.

Γιατί ο σύγχρονος άνθρωπος δεν καταπιέζεται μόνο από την ανάγκη να εργάζεται. Καταπιέζεται και από την υποχρέωση να αξιοποιεί κάθε λεπτό. Ακόμη και στον ελεύθερο χρόνο του πρέπει να βελτιώνεται, να γυμνάζεται, να εκπαιδεύεται, να δικτυώνεται, να καταγράφει τις επιδόσεις του. Η ξεκούραση έγινε μέσο για να επιστρέψει αποδοτικότερος στην εργασία, οι διακοπές επένδυση στην παραγωγικότητα και η ευτυχία ένας ακόμη στόχος που πρέπει να επιτευχθεί.

Κάπως έτσι, ακόμη και η απόλαυση απέκτησε αφεντικό.

Κι όμως, η απόλαυση δεν χρειάζεται πιστοποιητικό χρησιμότητας. Δεν είναι υποχρεωμένη να βελτιώνει τον χαρακτήρα μας, να ενισχύει την επαγγελματική μας εικόνα ή να προσθέτει χρόνια στη ζωή μας. Αρκεί να προσθέτει ζωή στα χρόνια μας.

Δεν πρόκειται, βέβαια, για την αποθέωση της κατανάλωσης. Δεν χρειάζεται να αγοράσουμε περισσότερα για να απολαύσουμε περισσότερο. Συχνά, το ακριβώς αντίθετο συμβαίνει. Η πιο ακριβή φυλακή μπορεί να είναι εκείνη που χτίζουμε για να αποκτήσουμε όλα όσα υποτίθεται ότι θα μας ελευθερώσουν. Και η πιο αληθινή απόλαυση μπορεί να βρίσκεται σε ένα τραπέζι με φίλους, σε μια βόλτα χωρίς προορισμό, σε μια θάλασσα που δεν χρειάζεται να φωτογραφηθεί για να υπάρξει.

Η απόλαυση, άλλωστε, έχει και την πολιτική της διάσταση. Όταν ο άνθρωπος δεν διαθέτει χρόνο για τον εαυτό του, δεν διαθέτει εύκολα χρόνο ούτε για τους άλλους. Δεν προλαβαίνει να σκεφτεί, να αμφισβητήσει, να ερωτευτεί, να συμμετάσχει, να φανταστεί έναν διαφορετικό κόσμο. Η εξάντληση δεν είναι μόνο σωματική κατάσταση· μπορεί να γίνει και κοινωνικός μηχανισμός. Ένας κουρασμένος άνθρωπος είναι συχνά ένας άνθρωπος που δεν προλαβαίνει να αναρωτηθεί γιατί η ζωή του οργανώθηκε με τέτοιον τρόπο.

Γι' αυτό το δικαίωμα στις απολαύσεις συνδέεται με το δικαίωμα στον ελεύθερο χρόνο, στην αξιοπρεπή εργασία, στη δημόσια υγεία, στον πολιτισμό, στη φύση. Δεν αρκεί να λέμε στον άνθρωπο να απολαμβάνει τη ζωή, όταν του έχουμε αφαιρέσει τον χρόνο και τα μέσα για να το κάνει.

Και υπάρχει κάτι ακόμη: δεν χρειάζεται να κερδίσουμε την απόλαυση με τις υπηρεσίες μας προς την κοινωνία. Δεν χρειάζεται να γεράσουμε για να δικαιούμαστε την ανάπαυση ούτε να αρρωστήσουμε για να καταλάβουμε την αξία της υγείας. Δεν χρειάζεται να φτάσουμε στα όρια της εξάντλησης για να επιτρέψουμε στον εαυτό μας μια μέρα χωρίς πρόγραμμα.

Η ζωή δεν μας οφείλει αιωνιότητα. Μας προσφέρει, στην καλύτερη περίπτωση, μια περιορισμένη σειρά από πρωινά, απογεύματα, νύχτες, συναντήσεις και αποχαιρετισμούς. Κάποια στιγμή, χωρίς να μας ρωτήσει, θα πάρει πίσω το δικαίωμα συμμετοχής μας σε όλα αυτά.

Μέχρι τότε, ας μην της παραχωρούμε εμείς όσα δεν μας ζήτησε.

Ας απολαύσουμε το φαγητό πριν κρυώσει, τη μουσική πριν τελειώσει, τον άνθρωπο πριν φύγει. Ας αφήσουμε ορισμένες δουλειές ανολοκλήρωτες, ορισμένα τηλεφωνήματα αναπάντητα και ορισμένες ώρες εντελώς άχρηστες για τις ανάγκες της αγοράς.

Δεν είναι χαμένος χρόνος όλος εκείνος που δεν παράγει κάτι. Μερικές φορές, είναι ο μόνος χρόνος που μας ανήκει πραγματικά.

Γιατί δεν γεννηθήκαμε για να δικαιολογούμε διαρκώς την ύπαρξή μας με τη δουλειά μας. Γεννηθήκαμε για να ζήσουμε. Κι αν η ζωή δεν περιλαμβάνει το δικαίωμα στην απόλαυση, τότε αυτό που υπερασπιζόμαστε δεν είναι η ζωή, αλλά απλώς η παράτασή της.