Τα δικαιώματα των ζώων.

Για τα δικαιώματα των ζώων: Όταν ο άνθρωπος αυτοανακηρύσσεται ιδιοκτήτης της ζωής.

Υπάρχουν βιβλία που γράφονται για να περιγράψουν τον κόσμο και βιβλία που γράφονται για να αμφισβητήσουν τη θέση μας μέσα σ’ αυτόν. Το βιβλίο του Κώστα Στεφ. Τσίπηρα "Για τα δικαιώματα των ζώων", που κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Λιβάνη το 1994, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Στρέφει το βλέμμα σε μια από τις πιο βαθιά ριζωμένες αντιφάσεις του ανθρώπινου πολιτισμού: την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος, επειδή διαθέτει λογική, τεχνολογία και εξουσία, δικαιούται να ορίζει την τύχη κάθε άλλου ζωντανού πλάσματος.

Η ιδέα μοιάζει αυτονόητη όσο παραμένει ανεξέταστη. Ο άνθρωπος βρίσκεται στην κορυφή μιας φανταστικής πυραμίδας και όλα τα υπόλοιπα είδη τοποθετούνται χαμηλότερα, σαν να αποτελούν ένα τεράστιο απόθεμα τροφής, εργασίας, πειραματικού υλικού και εμπορεύσιμης ύλης. Η φύση μετατρέπεται σε αποθήκη πρώτων υλών και τα ζώα σε μονάδες παραγωγής. Η ζωή αποκτά τιμή, η ύπαρξη μεταφράζεται σε χρησιμότητα και η οδύνη γίνεται αποδεκτή εφόσον αποφέρει κέρδος.

Απέναντι σ’ αυτή την αντίληψη, η συζήτηση για τα δικαιώματα των ζώων θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: χρειάζεται ένα πλάσμα να μοιάζει στον άνθρωπο για να αξίζει τον σεβασμό του; Χρειάζεται να μιλά, να γράφει, να δημιουργεί πολιτισμό ή να υπερασπίζεται νομικά τον εαυτό του για να μην υποφέρει; Το γεγονός ότι ένα ζώο δεν μπορεί να διατυπώσει τις ανάγκες του στη δική μας γλώσσα δεν σημαίνει ότι δεν έχει ανάγκες. Η αδυναμία του να αντισταθεί στην ανθρώπινη εξουσία δεν αποτελεί δικαιολογία για την άσκησή της.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο πώς συμπεριφερόμαστε στα ζώα, αλλά με ποιο δικαίωμα θεωρούμε ότι μας ανήκουν.

🐂 Η βιομηχανία της ζωής.

Η βιομηχανική κτηνοτροφία αποκαλύπτει με τον πιο ωμό τρόπο τι συμβαίνει όταν η οικονομική αποτελεσματικότητα αποσυνδέεται από την ηθική ευθύνη. Ζωντανοί οργανισμοί περιορίζονται σε αριθμούς, η αναπαραγωγή και η ανάπτυξή τους υπάγονται στις ανάγκες της παραγωγής και ο θάνατός τους εντάσσεται σε μια οργανωμένη διαδικασία, σχεδιασμένη να εξυπηρετεί την αγορά.

Η γλώσσα βοηθά να διατηρείται η απόσταση. Δεν βλέπουμε το ζώο που υποφέρει, αλλά το προϊόν στο ράφι. Δεν συναντάμε τη ζωή που αφαιρέθηκε, αλλά ένα συσκευασμένο τρόφιμο. Ανάμεσα στο πλάσμα και στην κατανάλωση παρεμβάλλεται μια ολόκληρη βιομηχανία αορατότητας. Το αίμα εξαφανίζεται από το οπτικό μας πεδίο, η οδύνη απομακρύνεται από τη συνείδηση και η καθημερινότητά μας συνεχίζεται χωρίς ενοχλητικές ερωτήσεις.

Η ίδια αντίφαση εμφανίζεται στα εργαστήρια, όπου η χρήση ζώων για πειράματα προκαλεί δύσκολα ηθικά διλήμματα. Η επιστημονική έρευνα έχει συμβάλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση ασθενειών και στην κατανόηση της ζωής. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε πείραμα είναι αυτομάτως δικαιολογημένο ή ότι η επιστημονική πρόοδος απαλλάσσεται από την υποχρέωση να εξετάζει τα μέσα που χρησιμοποιεί. Η αναζήτηση εναλλακτικών μεθόδων, ο περιορισμός της οδύνης και η αυστηρή αξιολόγηση της αναγκαιότητας αποτελούν μέρος μιας επιστήμης που αναγνωρίζει τα όρια της εξουσίας της.

Το ερώτημα δεν είναι αν ο άνθρωπος πρέπει να εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια να βελτιώσει τη ζωή του. Είναι αν η βελτίωση αυτή μπορεί να θεωρείται πρόοδος όταν στηρίζεται στην αδιαφορία για τον πόνο άλλων έμβιων όντων.

🍖 Η ηθική αρχίζει από τις καθημερινές επιλογές.

Η σχέση μας με τα ζώα δεν καθορίζεται μόνο από τους νόμους και τις βιομηχανίες. Αποκαλύπτεται και στις καθημερινές μας συνήθειες, στις καταναλωτικές μας επιλογές, στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την τροφή και στην ευκολία με την οποία αποδεχόμαστε όσα δεν βλέπουμε.

Η οικολογική συνείδηση και ο ακτιβισμός, στο πλαίσιο της συζήτησης για τα δικαιώματα των ζώων, δεν αποτελούν απλώς διαφορετικά διατροφικά πρότυπα. Για πολλούς ανθρώπους εκφράζουν μια συνειδητή προσπάθεια περιορισμού της συμμετοχής τους στην εκμετάλλευση των ζώων. Δεν λύνουν από μόνα τους όλα τα προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας, ούτε η ηθική αξία ενός ανθρώπου μπορεί να μετρηθεί αποκλειστικά από το περιεχόμενο του πιάτου του. Ανοίγουν, ωστόσο, έναν χώρο κριτικής απέναντι σε συνήθειες που θεωρούνται φυσιολογικές μόνο και μόνο επειδή είναι παλιές και ευρέως διαδεδομένες.

Κάθε πραγματική αλλαγή αρχίζει όταν το αυτονόητο παύει να είναι αδιαμφισβήτητο. Όταν ο καταναλωτής αναρωτιέται τι κρύβεται πίσω από ένα προϊόν. Όταν η κοινωνία εξετάζει αν η ευκολία της δικαιολογεί το κόστος που μεταφέρει σε άλλα πλάσματα. Όταν η οικονομία υποχρεώνεται να λογοδοτήσει για όσα η τιμή ενός προϊόντος δεν αποτυπώνει: την οδύνη, την καταστροφή των οικοσυστημάτων και την εξάντληση των φυσικών πόρων.

🐇 Το κυνήγι της ανθρώπινης υπεροψίας.

Το κυνήγι αποτελεί ίσως μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις της ανθρώπινης αντίφασης απέναντι στη φύση: ο άνθρωπος που διαθέτει άφθονη τροφή, τεχνολογία και μέσα επιβίωσης εξακολουθεί να αφαιρεί ζωές ζώων συχνά για αναψυχή, επικαλούμενος μια παράδοση που προηγήθηκε της ίδιας της κοινωνίας του. Άλλο ήταν το κυνήγι όταν αποτελούσε όρο επιβίωσης και άλλο όταν μετατρέπεται σε χόμπι, σε επίδειξη δύναμης ή σε τρόπαιο. Το άγριο ζώο δεν είναι αντίπαλος που πρέπει να νικηθεί ούτε κινούμενος στόχος που προσφέρει συγκινήσεις· είναι ένας ζωντανός οργανισμός με τη δική του θέση στο οικοσύστημα, με ένστικτα, φόβο και την ανάγκη να συνεχίσει να υπάρχει. Η επίκληση της παράδοσης δεν αρκεί για να δικαιολογήσει κάθε πρακτική, όπως και η διαχείριση της άγριας πανίδας δεν μπορεί να ταυτίζεται αυτομάτως με τη θανάτωση. Το πραγματικό μέτρο του ανθρώπου δεν είναι η ικανότητά του να σκοτώνει ό,τι μπορεί να σκοτώσει, αλλά η ωριμότητά του να προστατεύει ό,τι μπορεί να εξουσιάσει.

🦅 Από τη φιλοζωία στην οικολογική συνείδηση.

Η σημασία ενός τέτοιου βιβλίου βρίσκεται και στο ότι διευρύνει τα όρια της συζήτησης. Η προστασία των ζώων δεν περιορίζεται στη φροντίδα ενός τραυματισμένου αδέσποτου ή στην καταδίκη μιας μεμονωμένης πράξης κακοποίησης. Αυτά είναι απαραίτητα, αλλά δεν αρκούν. Το βαθύτερο ερώτημα αφορά ένα ολόκληρο σύστημα σχέσεων, μέσα στο οποίο η ανθρώπινη κυριαρχία πάνω στη φύση θεωρείται δικαίωμα και η οικονομική εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη αναγκαιότητα.

Εδώ η συζήτηση συναντά την πολιτική οικολογία και την κοινωνική οικολογία. Η οικολογική κρίση δεν είναι απλώς μια διαταραχή στην ισορροπία των φυσικών συστημάτων. Συνδέεται και με τις κοινωνικές δομές, τις σχέσεις εξουσίας και την αντίληψη ότι ορισμένοι έχουν το δικαίωμα να αποφασίζουν για τη ζωή και το μέλλον άλλων χωρίς να λογοδοτούν για τις συνέπειες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εκμετάλλευση των ζώων και η εκμετάλλευση των ανθρώπων είναι ταυτόσημα φαινόμενα. Σημαίνει ότι αξίζει να εξετάζουμε κριτικά τις αντιλήψεις που επιτρέπουν την υποτίμηση του άλλου και μετατρέπουν την κυριαρχία σε κάτι φυσικό, αυτονόητο και δικαιολογημένο.

Η υπεράσπιση των ζώων, επομένως, δεν είναι μια πολυτέλεια για όσους έχουν λύσει όλα τα υπόλοιπα κοινωνικά προβλήματα. Είναι μέρος της αναζήτησης ενός πολιτισμού που δεν ταυτίζει τη δύναμη με το δικαίωμα και την τεχνολογική δυνατότητα με την ηθική νομιμοποίηση.

🦉 Ένα βιβλίο που θέτει ερωτήματα και σήμερα.

Από την έκδοσή του το 1994 μέχρι σήμερα, η συζήτηση για τα δικαιώματα των ζώων έχει διευρυνθεί σημαντικά. Η επιστημονική γνώση για τις αισθήσεις και τις συμπεριφορές πολλών ειδών έχει εμπλουτιστεί, η δημόσια ευαισθητοποίηση έχει αυξηθεί και η ευζωία των ζώων έχει αποκτήσει ισχυρότερη θέση στον δημόσιο διάλογο. Παρ' όλα αυτά, η απόσταση ανάμεσα στην αναγνώριση της ικανότητας των ζώων να υποφέρουν και στην πραγματική αλλαγή των συνθηκών ζωής τους παραμένει μεγάλη.

Το βιβλίο του Κώστα Στεφ. Τσίπηρα μπορεί να διαβαστεί μέσα σ’ αυτή την ιστορική διαδρομή ως μια αφορμή για να αναμετρηθούμε με τα όρια του ανθρωποκεντρισμού και να επανεξετάσουμε την ηθική μας ευθύνη απέναντι στα άλλα είδη. Η ουσία της προβληματικής του δεν εξαντλείται σε μια έκκληση για περισσότερη ευαισθησία. Αγγίζει το βαθύτερο ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στην εξουσία, την οικονομία και τη ζωή.

Ίσως τελικά ο πολιτισμός να μη μετριέται μόνο από τα επιτεύγματα που επιδεικνύει, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεται σε εκείνους που δεν μπορούν να απαιτήσουν δικαιοσύνη με ανθρώπινα λόγια. Από το αν αναγνωρίζει όρια στη δύναμή του. Από το αν μπορεί να συνυπάρχει χωρίς να χρειάζεται να μετατρέπει κάθε διαφορετική μορφή ζωής σε ιδιοκτησία, εμπόρευμα ή μέσο για την ικανοποίηση των αναγκών του.

Γιατί το δικαίωμα στη ζωή δεν γίνεται λιγότερο σημαντικό επειδή το πλάσμα που το έχει δεν είναι άνθρωπος. Και η ηθική μιας κοινωνίας δεν δοκιμάζεται μόνο όταν υπερασπίζεται τους ισχυρούς ή τους ομοίους της. Δοκιμάζεται κυρίως όταν καλείται να προστατεύσει εκείνους που βρίσκονται ολοκληρωτικά στο έλεός της.

Η πραγματική απελευθέρωση αρχίζει όταν ο άνθρωπος πάψει να θεωρεί ότι το γεγονός πως μπορεί να εξουσιάζει τη ζωή, του δίνει και το δικαίωμα να την εξουσιάζει.