Το παιχνίδι της γάτας και του ποντικιού είναι ίσως η παλαιότερη αλληγορία των ανθρώπινων σχέσεων. Ένα μικρό δράμα εξουσίας, επιθυμίας και επιβίωσης, που επαναλαμβάνεται από τις κουζίνες μέχρι τα βασιλικά ανάκτορα, από τα ερωτικά κρεβάτια μέχρι τα γραφεία των πολιτικών. Οι πρωταγωνιστές αλλάζουν, τα σκηνικά εκσυγχρονίζονται, αλλά η πλοκή παραμένει σχεδόν απαράλλακτη: ο ένας πλησιάζει, ο άλλος απομακρύνεται, ο πρώτος επιταχύνει, ο δεύτερος εξαφανίζεται. Και κάπως έτσι, το κυνηγητό αποκτά μεγαλύτερη σημασία από τον ίδιο τον σκοπό του.
Η γάτα ισχυρίζεται πως θέλει να πιάσει το ποντίκι. Το ποντίκι πως θέλει να ξεφύγει. Κανείς, ωστόσο, δεν εξηγεί γιατί η καταδίωξη επαναλαμβάνεται ακόμη κι όταν υπάρχουν ευκολότερες λύσεις. Η γάτα θα μπορούσε να περιμένει υπομονετικά στην έξοδο της φωλιάς. Το ποντίκι θα μπορούσε να μετακομίσει σε ένα ασφαλέστερο σπίτι. Κι όμως, επιστρέφουν ξανά και ξανά στην ίδια σκηνή, σαν η επανάληψη να αποτελεί το αόρατο συμβόλαιο που τους κρατά μαζί.
Εδώ αρχίζει η ψυχολογία του παιχνιδιού. Η επιθυμία δεν τρέφεται πάντοτε από την κατοχή, αλλά από την απόσταση που χωρίζει το υποκείμενο από το αντικείμενό της. Όσο το ποντίκι διαφεύγει, η γάτα παραμένει κυνηγός. Η φυγή του άλλου επιβεβαιώνει τη δική της ταυτότητα. Αν το πιάσει, το παιχνίδι κινδυνεύει να τελειώσει. Αν δεν το πιάσει ποτέ, μπορεί να συνεχίζεται επ' άπειρον. Η αποτυχία μεταμφιέζεται σε προσδοκία και η αναβολή σε απόλαυση.
Στις ανθρώπινες σχέσεις, αυτός ο μηχανισμός αποκτά συχνά ερωτική μορφή. Η αδιαφορία γίνεται δόλωμα, η απουσία αποκτά μεγαλύτερη αξία από την παρουσία και η συναισθηματική διαθεσιμότητα αντιμετωπίζεται σαν υποχώρηση στρατηγικής. Ο ένας απομακρύνεται για να προκαλέσει την προσέγγιση του άλλου, ενώ εκείνος που κυνηγά μπορεί να συγχέει την ένταση της επιθυμίας με το βάθος του αισθήματος. Μερικές φορές δεν αγαπάμε τόσο τον άνθρωπο που έχουμε απέναντί μας όσο την απόσταση που πρέπει να διανύσουμε για να τον κατακτήσουμε.
Ο μηχανισμός δεν περιορίζεται στον έρωτα. Η εξουσία χρειάζεται συχνά έναν αντίπαλο για να δικαιολογεί την ύπαρξή της, όπως ο κυνηγός χρειάζεται το θήραμα για να επιβεβαιώνει την υπεροχή του. Οι κοινωνίες δημιουργούν εχθρούς, οι πολιτικοί συντηρούν απειλές και οι οικονομίες κατασκευάζουν διαρκώς νέες ανάγκες. Το παιχνίδι πρέπει να συνεχίζεται, επειδή η ολοκλήρωσή του θα αποκάλυπτε ίσως την κενότητα του σκοπού του. Η γάτα δεν είναι πάντοτε ισχυρή επειδή κυνηγά· μερικές φορές κυνηγά επειδή δεν γνωρίζει ποια θα ήταν χωρίς το θήραμά της.
Κι εδώ βρίσκεται η ειρωνεία: το ποντίκι δεν είναι απαραίτητα ο αδύναμος κρίκος. Η φυγή του καθορίζει την κίνηση της γάτας, ο φόβος του οργανώνει τη στρατηγική της και η απουσία του μπορεί να αποδιοργανώσει ολόκληρη την ύπαρξή της. Η φαινομενική αδυναμία αποκτά μια παράδοξη δύναμη. Το θήραμα επηρεάζει τον κυνηγό ακριβώς επειδή δεν υποτάσσεται ολοκληρωτικά σε αυτόν.
Η πραγματική ανατροπή, επομένως, δεν συμβαίνει όταν το ποντίκι ξεφεύγει ούτε όταν η γάτα καταφέρνει να το πιάσει. Συμβαίνει όταν ένας από τους δύο παύει να χρειάζεται το παιχνίδι. Όταν το ποντίκι σταματά να οργανώνει τη ζωή του γύρω από τον φόβο της γάτας ή όταν η γάτα ανακαλύπτει πως υπάρχουν άλλοι τρόποι να υπάρξει πέρα από το κυνήγι.
Τότε καταρρέει η ισορροπία που συντηρούσε την αιώνια αναμέτρηση. Γιατί το παιχνίδι δεν εξαρτάται μόνο από τη δύναμη του ενός ή την ευφυΐα του άλλου, αλλά από τη συμμετοχή και των δύο. Χρειάζονται δύο για να διατηρηθεί μια καταδίωξη, όπως χρειάζονται δύο για να συντηρηθεί μια σχέση εξουσίας που παρουσιάζεται ως φυσική και αναπόφευκτη.
Ίσως, λοιπόν, η ελευθερία να μην βρίσκεται στη νίκη. Ούτε στην τελική κατάκτηση, ούτε στην επιτυχημένη απόδραση. Ίσως βρίσκεται στη δυνατότητα να αναγνωρίσει κανείς το παιχνίδι και να αρνηθεί τον ρόλο που του ανατέθηκε.
Γιατί η γάτα μπορεί να περάσει μια ζωή κυνηγώντας το ποντίκι και το ποντίκι μια ζωή ξεφεύγοντας από τη γάτα. Αλλά μόνο όταν σταματήσουν να κυνηγούν και να φεύγουν μπορούν να ανακαλύψουν πως, χωρίς το παιχνίδι τους, δεν είναι πια αντίπαλοι. Είναι δύο πλάσματα που πρέπει επιτέλους να αποφασίσουν τι θέλουν να κάνουν με την ελευθερία τους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου