Πού κατοικεί η μνήμη;

 

Πού κατοικεί η μνήμη;

Ίσως η ερώτηση να προϋποθέτει κάτι που δεν ισχύει. Σαν να ψάχνουμε μέσα στον εγκέφαλο ένα δωμάτιο κλειστό, με ράφια γεμάτα πρόσωπα, φωνές, μυρωδιές και καλοκαίρια. Σαν κάπου, πίσω από τα οστά του κρανίου, να υπάρχει ένα αρχείο όπου φυλάγονται όσα περάσαμε.

Μόνο που ο εγκέφαλος δεν έχει τέτοια δωμάτια.

Η μνήμη δεν έχει διεύθυνση.

Ο ιππόκαμπος συμμετέχει στη δημιουργία και την οργάνωση των αναμνήσεων, ο φλοιός κρατά μέσα στα μεγάλα νευρωνικά του δίκτυα ίχνη γνώσεων και εμπειριών, η αμυγδαλή προσθέτει το συναίσθημα, άλλα κυκλώματα κρατούν τις κινήσεις που μάθαμε τόσο καλά ώστε κάποτε να τις εκτελούμε χωρίς σκέψη. Η μνήμη μοιάζει περισσότερο με πόλη παρά με αποθήκη. Δεν βρίσκεται σε ένα κτίριο· υπάρχει στις σχέσεις ανάμεσα στα κτίρια.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται το παράδοξο.

Αυτό που θεωρούμε πιο προσωπικό πράγμα στον άνθρωπο -το παρελθόν του- δεν είναι ένα αντικείμενο κρυμμένο κάπου μέσα του. Είναι ένα δίκτυο σχέσεων που ενεργοποιείται ξανά κάθε φορά που θυμάται.

Γι' αυτό η ανάμνηση δεν είναι ποτέ εντελώς ίδια.

Θυμόμαστε ένα πρόσωπο και μαζί του επιστρέφει ένα δωμάτιο. Ένα τραγούδι και μαζί του μια εποχή. Μια μυρωδιά και ξαφνικά ένας δρόμος που δεν υπάρχει πια βρίσκεται πάλι μπροστά μας. Δεν επιστρέφει το παρελθόν όπως ήταν. Επιστρέφει όπως μπορεί να υπάρξει τώρα, μέσα στον άνθρωπο που έχει αλλάξει.

Η μνήμη λοιπόν δεν είναι μόνο φύλακας του χρόνου. Είναι και μεταμορφωτής του.

Κάθε ανάκληση είναι μια μικρή ανακατασκευή. Το παρελθόν περνά από το παρόν για να μπορέσει να ξαναγίνει παρόν. Και ίσως γι' αυτό μερικές αναμνήσεις μεγαλώνουν ενώ οι άνθρωποι που τις έζησαν μικραίνουν μέσα τους. Ένα καλοκαίρι μπορεί να γίνει ολόκληρη νεότητα. Ένα βλέμμα να αποκτήσει βάρος μεγαλύτερο από μια ολόκληρη σχέση. Μια απουσία να καταλάβει περισσότερο χώρο από την παρουσία.

Δεν θυμόμαστε μόνο αυτό που συνέβη.

Θυμόμαστε και αυτό που απέμεινε από ό,τι συνέβη.

Εκεί βρίσκεται ίσως η βαθύτερη ιδιαιτερότητα της μνήμης. Δεν είναι παρελθόν που επιβιώνει αυτούσιο. Είναι παρελθόν που συνεχίζει να μεταβάλλει το παρόν. Μας δίνει τα πρόσωπα με τα οποία κοιταζόμαστε, τις λέξεις με τις οποίες ονομάζουμε τον κόσμο, τους φόβους που δεν ξέρουμε πότε γεννήθηκαν, ακόμη και εκείνες τις ανεξήγητες έλξεις προς τόπους όπου δεν έχουμε ξαναπάει.

Κάποτε ο άνθρωπος πίστευε ότι η ψυχή είναι εκεί όπου κατοικεί η μνήμη.

Η επιστήμη έδειξε τον εγκέφαλο, τους νευρώνες, τις συνάψεις, τα κυκλώματα. Μας έμαθε πολλά για το πώς δημιουργείται και ανακαλείται μια ανάμνηση. Κι όμως, όσο περισσότερο γνωρίζουμε τον μηχανισμό, τόσο πιο παράξενο γίνεται το γεγονός.

Πώς γίνεται μια ηλεκτρική και χημική δραστηριότητα να αποκτά για εμάς το πρόσωπο της μητέρας μας;

Πώς γίνεται μια μεταβολή στις συνδέσεις των νευρώνων να μπορεί να μας επιστρέψει, έστω για μια στιγμή, σε έναν άνθρωπο που πέθανε πριν από χρόνια;

Ίσως η μνήμη να είναι ο τρόπος με τον οποίο η ύλη αρνείται να αφήσει τον χρόνο να περάσει εντελώς.

Ο χρόνος προχωρά. Τα σώματα αλλάζουν. Οι άνθρωποι φεύγουν, τα σπίτια γκρεμίζονται, οι δρόμοι μεταμορφώνονται. Κι όμως, κάπου μέσα στο νευρωνικό δίκτυο, ένα τραπέζι μπορεί να παραμένει στη θέση του, μια φωνή να συνεχίζει να ακούγεται, ένα χέρι να μένει για πάντα ακίνητο στη στιγμή πριν απομακρυνθεί.

Δεν είναι εκεί το παρελθόν.

Είμαστε εμείς εκεί.

Και ίσως τελικά η μνήμη να μην κατοικεί στον εγκέφαλο όπως κατοικεί ένας άνθρωπος σε ένα σπίτι.

Ίσως κατοικεί στη διαρκή συνομιλία ανάμεσα σε αυτό που ήμασταν και σε αυτό που γίναμε.

Κάθε φορά που θυμόμαστε, ανοίγει μια πόρτα.

Μόνο που δεν ξέρουμε ποτέ αν περνάμε εμείς προς το παρελθόν ή αν, για μια στιγμή, το παρελθόν περνά μέσα από εμάς.