Ο ιδιώτης.

Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν μέσα τους περισσότερη ιστορία απ’ όση αντέχει η καθημερινή τους χρήση. Μία από αυτές είναι η λέξη "ιδιώτης".

Η λέξη κουβαλάει μια συναρπαστική ιστορική και ετυμολογική διαδρομή που συνδέει την Αρχαία Ελλάδα με τη σύγχρονη αγγλική λέξη idiot (ηλίθιος) και την νεοελληνική της χρήση ως το απόλυτο σύμβολο του νεοφιλελευθερισμού. 

Σήμερα ακούγεται σχεδόν αθώα. Ο ιδιώτης είναι ο άνθρωπος του ιδιωτικού χώρου, της προσωπικής υπόθεσης, του «δικού μου». Το σπίτι μου, η δουλειά μου, η περιουσία μου, η ζωή μου.

Κι όμως, η λέξη έρχεται από πολύ παλιά και κρύβει μέσα της μια ολόκληρη αντίληψη για τον άνθρωπο.

Στην αρχαία Ελλάδα ο ἰδιώτης ήταν ο άνθρωπος του ἰδίου· εκείνος που ανήκει στον εαυτό του. Ο ιδιώτης πολίτης, σε αντίθεση με εκείνον που συμμετείχε σε δημόσιο αξίωμα ή διέθετε κάποια ειδική τέχνη ή γνώση. Και σε μια κοινωνία όπου ο πολίτης δεν νοούνταν αποκομμένος από τα κοινά, η ιδιώτευση μπορούσε να αποκτήσει μια παράξενη ηθική σκιά. Η λέξη ταξίδεψε στους αιώνες. Πέρασε στα λατινικά, στις ευρωπαϊκές γλώσσες και έφτασε στα αγγλικά ως "idiot". Η σημασία της μετακινήθηκε: από τον ιδιώτη και τον μη ειδικό, στον αδαή και τελικά στον ανόητο.

Μια λέξη άλλαξε σημασία.

Ή μήπως άλλαξε ο κόσμος που την προφέρει;

Γιατί το πρόβλημα αρχίζει όταν το «δικό μου» δεν σημαίνει πλέον την προσωπική σφαίρα, αλλά γίνεται το όριο της συνείδησης.

Το δικό μου σπίτι.

Το δικό μου εισόδημα.

Το δικό μου παιδί.

Το δικό μου πρόβλημα.

Και ύστερα:

Δεν με αφορά.

Εκεί ίσως αρχίζει η πραγματική ιδιώτευση.

Όχι όταν ο άνθρωπος προστατεύει την ιδιωτική του ζωή, αλλά όταν η ιδιωτική του ζωή γίνεται το μοναδικό μέτρο του κόσμου.

Η ιδιωτικότητα είναι ελευθερία. Η ιδιωτικοποίηση της συνείδησης είναι παραίτηση.

Δεν χρειάζεται να μισείς την κοινωνία για να απομακρυνθείς από αυτήν. Αρκεί να συνηθίσεις να κοιτάς αλλού όταν η αδικία συμβαίνει δίπλα σου.

Δεν χρειάζεται να υπερασπιστείς το άδικο. Αρκεί να πεις: «Αρκεί να μην αφορά εμένα».

Κάπως έτσι το «δικό μου» μεγαλώνει. Καταλαμβάνει το βλέμμα, ύστερα τη σκέψη και τελικά ολόκληρο τον κόσμο.

Και τότε ο άνθρωπος μπορεί να έχει τα πάντα για τον εαυτό του και τίποτε για τους άλλους.

Ίσως αυτή να είναι η σύγχρονη ιδιωτεία: όχι η άγνοια, αλλά η εγκατάλειψη του κοινού κόσμου.

Γιατί πολίτης δεν είναι εκείνος που ζει μαζί με τους άλλους. Είναι εκείνος που καταλαβαίνει πως ό,τι συμβαίνει στους άλλους, αργά ή γρήγορα, αφορά και τον ίδιο.

Και ίσως γι’ αυτό η παλιά λέξη εξακολουθεί να μας κοιτάζει.

Όχι σαν βρισιά.

Σαν καθρέφτης.

Πόσο ιδιώτης μπορεί να γίνει ένας άνθρωπος πριν πάψει να είναι πολίτης;