Η ανατομία του εγκεφάλου -η ανατομία του εαυτού.

 

Ο εγκέφαλος είναι ίσως το μοναδικό όργανο του σώματος που, όταν προσπαθούμε να το γνωρίσουμε, μας επιστρέφει ένα παράξενο ερώτημα: ποιος είναι αυτός που γνωρίζει;

Ένας νευροχειρουργός μπορεί να ανοίξει το κρανίο και να δει τον εγκέφαλο μπροστά του. Μπορεί να αναγνωρίσει τις έλικες και τις αύλακες, τους λοβούς, τα αγγεία, τις βαθιές δομές, τις νευρικές ίνες. Μπορεί να γνωρίζει με ακρίβεια ποια περιοχή κινδυνεύει και ποια λειτουργία μπορεί να χαθεί.

Κι όμως, μέσα σε αυτή την εκπληκτική ανατομική ακρίβεια παραμένει κάτι που δεν αποκαλύπτεται.

Πού βρίσκεται η σκέψη;

Πού κατοικεί η μνήμη;

Σε ποιο σημείο αρχίζει η συνείδηση;

Πού βρίσκεται ο άνθρωπος που λέει «εγώ»;

Ο εγκέφαλος αποτελείται από κύτταρα, αγγεία, ίνες, χημικές ουσίες και ηλεκτρικά σήματα. Κι όμως, από αυτή την υλική πραγματικότητα αναδύεται κάτι άυλο στην εμπειρία μας: ένα πρόσωπο, μια ανάμνηση, ένας φόβος, μια επιθυμία, ένας έρωτας.

Ένα μικρό κομμάτι ιστού μπορεί να αλλάξει τη γλώσσα. Μια βλάβη στον κροταφικό λοβό μπορεί να επηρεάσει τη μνήμη. Μια διαταραχή στα κυκλώματα της κίνησης μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο περπατά ένας άνθρωπος.

Και τότε η φιλοσοφία συναντά την ανατομία.

Πόσο από αυτό που είμαστε βρίσκεται μέσα στον εγκέφαλό μας;

Δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Γιατί ο εγκέφαλος δεν είναι απλώς το όργανο με το οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Είναι και το όργανο με το οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό.

Δεν βλέπουμε τον εγκέφαλό μας όπως βλέπουμε ένα χέρι. Δεν μπορούμε να τον παρατηρήσουμε από έξω χωρίς να χρησιμοποιήσουμε τον ίδιο τον εγκέφαλο για να τον παρατηρήσουμε.

Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της ανθρώπινης ύπαρξης: ο εγκέφαλος προσπαθεί να κατανοήσει τον εγκέφαλο.

Σαν ένα μάτι που προσπαθεί να κοιτάξει απευθείας τον εαυτό του.

Και ίσως γι' αυτό η ανατομία του εγκεφάλου δεν είναι ποτέ μόνο ανατομία. Κάθε αύλακα, κάθε νευρική ίνα, κάθε κύκλωμα μάς φέρνει λίγο πιο κοντά σε μια περιοχή όπου η βιολογία συναντά τη φιλοσοφία.

Ο ιππόκαμπος δεν είναι απλώς μια ανατομική δομή. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, η γέφυρα ανάμεσα στο τώρα και στο κάποτε. Εκεί όπου μια εμπειρία μπορεί να πάψει να είναι παρόν και να γίνει ανάμνηση.

Ο μετωπιαίος λοβός δεν είναι απλώς φαιά ουσία. Είναι ένα από τα πεδία όπου ο άνθρωπος σχεδιάζει το αύριο, αναστέλλει μια παρόρμηση, παίρνει μια απόφαση και ρωτά τον εαυτό του τι πρέπει να κάνει.

Και ο εγκέφαλος δεν αποθηκεύει απλώς γεγονότα. Δημιουργεί την προσωπική μας εκδοχή του κόσμου.

Ίσως, λοιπόν, η μνήμη να μην είναι μια βιβλιοθήκη μέσα στο κεφάλι μας. Ίσως να είναι ο τρόπος με τον οποίο ο εγκέφαλος ξαναγράφει διαρκώς την ιστορία μας.

Γι' αυτό δύο άνθρωποι μπορούν να ζήσουν την ίδια στιγμή και να θυμούνται δύο διαφορετικούς κόσμους.

Η πραγματικότητα περνά μέσα από τον εγκέφαλο και μετατρέπεται σε εμπειρία.

Και τότε εμφανίζεται ένα ακόμη μεγαλύτερο ερώτημα: Είμαστε αυτό που συμβαίνει στον εγκέφαλό μας ή αυτό που κάνουμε με ό,τι συμβαίνει μέσα του;

Αν η σκέψη είναι αποτέλεσμα ηλεκτρικών και χημικών διεργασιών, τι σημαίνει ελευθερία; Αν ο φόβος έχει νευρωνικά κυκλώματα, τι σημαίνει θάρρος; Αν ο έρωτας συνοδεύεται από νευροδιαβιβαστές και ορμόνες, μειώνεται άραγε η αξία του;

Ίσως όχι.

Το ότι μπορούμε να περιγράψουμε τη μουσική ως συχνότητες δεν σημαίνει ότι παύει να είναι μουσική.

Το ότι μπορούμε να περιγράψουμε τον έρωτα ως βιοχημεία δεν σημαίνει ότι παύει να είναι έρωτας.

Το ότι μπορούμε να περιγράψουμε τη συνείδηση μέσα από νευρωνικές λειτουργίες δεν σημαίνει ότι έχουμε λύσει το μυστήριό της.

Γιατί άλλο είναι να γνωρίζεις πώς λειτουργεί κάτι και άλλο να γνωρίζεις τι σημαίνει ότι υπάρχει.

Ο εγκέφαλος, λοιπόν, παραμένει ένα παράξενο σύνορο.

Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ύλη: κύτταρα, αγγεία, ηλεκτρισμός, χημεία.

Από την άλλη βρίσκεται ο κόσμος που δημιουργείται μέσα μας: πρόσωπα που αγαπήσαμε, τόποι που θυμόμαστε, φόβοι που ξεπεράσαμε, όνειρα που δεν πραγματοποιήθηκαν, λέξεις που δεν είπαμε.

Και ανάμεσα στα δύο υπάρχει κάτι που ακόμη δυσκολευόμαστε να ονομάσουμε.

Ίσως αυτό να είναι η συνείδηση.

Ίσως εκεί, μέσα στα δισεκατομμύρια των νευρώνων, να βρίσκεται το πιο μεγάλο παράδοξο της ύπαρξης: ένα κομμάτι ύλης που απέκτησε την ικανότητα να αναρωτιέται γιατί υπάρχει.

Και ίσως τελικά, όταν μελετούμε την ανατομία του εγκεφάλου, να μην κοιτάζουμε απλώς ένα όργανο.

Κοιτάζουμε τον καθρέφτη μέσα στον οποίο η ύλη προσπαθεί, για πρώτη φορά, να γνωρίσει τον εαυτό της.